Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk Астравецкі раён 0 1371 5185301 5170252 2026-08-23T08:33:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185301 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Астравецкі раён |Арыгінальная назва = |Герб = BIA Ostrowiec COA.svg |Сцяг = Flag of Astraviec.svg |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Гродзенская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Астравец]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Датаўтварэння = [[15 студзеня]] [[1940]],</br>[[6 студзеня]] [[1965]] |Скасаванне = [[25 снежня]] [[1962]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава = [[Руслан Міхайлавіч Жукоўскі]]<ref>[https://news.kraj.by/20260724/pre Председателем Островецкого райисполкома назначен Руслан Жуковский]</ref> |Назва главы = Кіраўнік |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 69,2 %, [[руская мова|руская]] 27,7 %<ref name="астравецкая прауда"/><br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 74,13 %, руская 18,21 %<ref name="belstat2009"/> |Насельніцтва = 27 683 чал.<ref name="астравецкая прауда">Ольга Хотянович. [http://www.ostrovets.by/news/novosti/news26244.html Сколько нас, островчан, показала перепись] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211010110244/http://www.ostrovets.by/news/novosti/news26244.html |date=10 кастрычніка 2021 }} // Астравецкая праўда, 10 октября 2020</ref> |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = 13 |Шчыльнасць = 15,47 |Месца па шчыльнасці = 16 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 86,87 %, <br /> [[палякі]] — 5,73 %, <br /> [[рускія]] — 3,47 %, <br /> [[літоўцы]] — 2,65 %, <br /> іншыя — 1,28 %<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=21 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821023258/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;568,77<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 5 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Harodnia province, Astraviec district.svg |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://ostrovets.grodno-region.by/ |Заўвагі = }} '''Астравецкі раён''' — [[Раён (адм. адзінка)|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Вілейскай, з 1944 года — Маладзечанскай, а з 1960 года — Гродзенскай вобласці. == Геаграфія == Раён з’яўляецца самым паўночным з рэгіёнаў Гродзенскай вобласці, па плошчы — чацвёрты на Гродзеншчыне. Агульная плошча Астравеччыны — 1569 км². Раён на захадзе і поўначы мяжуе з [[Літва|Літоўскай Рэспублікай]] (памежныя пераходы «Катлоўка», «Лоша»), чыгуначная станцыя [[Гудагай (станцыя)|Гудагай]]. На паўночным усходзе мяжуе з [[Пастаўскі раён|Пастаўскім]] раёнам [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на ўсходзе — з [[Мядзельскі раён|Мядзельскім]] раёнам [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на поўдні — са [[Смаргонскі раён|Смаргонскім]] і [[Ашмянскі раён|Ашмянскім]] раёнамі Гродзенскай вобласці. Самы высокі пункт раёна мае абсалютную адзнаку 301 м, знаходзіцца за 6 км на захад ад в. [[Трокенікі 1|Трокенікі]], непадалёк ад мяжы з Літвой і належыць да [[Буйвідзкае ўзвышша|Буйвідзкага ўзвышша]]. Асноўныя рэкі — [[Вілія]], [[Лоша (прыток Ашмянкі)|Лоша]], [[Ашмянка]]. == Гісторыя == Астравецкі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Астравец]]. 12 кастрычніка 1940 года раён падзелены на 15 сельсаветаў: [[Астравецкі сельсавет|Астравецкі]], [[Балканскі сельсавет|Балканскі]], [[Быстрыцкі сельсавет (Астравецкі раён)|Быстрыцкі]], [[Валейкішкаўскі сельсавет|Валейкішкаўскі]], [[Варнянскі сельсавет|Варнянскі]], [[Варонскі сельсавет|Варонскі]], [[Гервяцкі сельсавет|Гервяцкі]], [[Гудагайскі сельсавет|Гудагайскі]], [[Дзягенеўскі сельсавет|Дзягенеўскі]], [[Дравяніцкі сельсавет|Дравяніцкі]], [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскі]], [[Рымдзюнскі сельсавет|Рымдзюнскі]], [[Швяйлянскі сельсавет|Швяйлянскі]], [[Шульніцкі сельсавет|Шульніцкі]], [[Якентанскі сельсавет|Якентанскі]]. Пасля акупацыі ў часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на тэрыторыі раёна нацысты і іх памагатыя пачалі [[Халакост у Астравецкім раёне|знішчэнне яўрэяў]]. Акцыі паўтараліся шмат разоў у многіх месцах. З 20 верасня 1944 года раён у складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Балканскі, Валейкішкаўскі і Якентанскі сельсаветы, Дзягенеўскі сельсавет перайменаваны ў [[Слабодкаўскі сельсавет (Астравецкі раён)|Слабодкаўскі]], Швяйлянскі сельсавет — у [[Чэхскі сельсавет|Чэхскі]], Шульніцкі сельсавет — у [[Гозскі сельсавет|Гозскі]]. 25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус гарадскога пасёлка, Астравецкі сельсавет скасаваны. 27 сакавіка 1959 года скасаваны Варонскі і Гозскі сельсаветы. 31 жніўня 1959 года да раёна далучаны [[Некрашунскі сельсавет|Некрашунскі]] і [[Спондаўскі сельсавет]]ы скасаванага [[Свірскі раён|Свірскага раёна]]. 2 снежня 1959 года Некрашунскі сельсавет перайменаваны ў [[Падольскі сельсавет|Падольскі]]. З 20 студзеня 1960 года раён у складзе [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, гарадскі пасёлак Астравец, Быстрыцкі, Варнянскі, Гудагайскі, Дравяніцкі, Падольскі, Слабодкаўскі сельсаветы перададзены [[Ашмянскі раён|Ашмянскаму раёну]], Гервяцкі, Міхалішкаўскі, Рындзюнскі, Спондаўскі сельсаветы — [[Смаргонскі раён|Смаргонскаму раёну]], Чэхскі сельсавет скасаваны. 6 студзеня 1965 года Астравецкі раён утвораны зноў, уключаў гарадскі пасёлак Астравец, Быстрыцкі, Варнянскі, Гудагайскі, Дравяніцкі, Падольскі, Слабодкаўскі сельсаветы Ашмянскага раёна, Гервяцкі, Міхалішкаўскі, Спондаўскі сельсаветы Смаргонскага раёна. 26 чэрвеня 1965 года ўтвораны [[Ізабелінскі сельсавет (Астравецкі раён)|Ізабелінскі]], [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскі]], [[Чэхскі сельсавет]]ы, скасаваны Слабодкаўскі сельсавет. 17 студзеня 1969 года Быстрыцкі сельсавет перайменаваны ў [[Трокеніцкі сельсавет|Трокеніцкі]], 11 лютага 1972 года Дравяніцкі — у [[Астравецкі сельсавет|Астравецкі]]. 27 студзеня 1975 года скасаваны Чэхскі сельсавет. 17 лістапада 1986 года скасаваны Ізабелінскі сельсавет. 20 кастрычніка 1995 года гарадскі пасёлак Астравец і Астравецкі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 27 сакавіка 2012 года гарадскі пасёлак Астравец атрымаў статус горада. 26 лютага 2013 года скасаваны Астравецкі, Падольскі, Спондаўскі, Трокеніцкі сельсаветы, Кемелішкаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Рытанскі сельсавет|Рытанскі]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == У 398 населеных пунктах пражывае 27,3 тыс. чалавек, у тым ліку ў горадзе Астравец — 8,6 тыс., у сельскай мясцовасці — 18,7 тыс. Шчыльнасць насельніцтва — 17,4 чал./1 км². Насельніцтва раёна: [[беларусы]] — 86,87 %, [[палякі]] — 5,73 %, [[рускія]] — 3,47 %, [[літоўцы]] — 2,65 % і інш. == Палітыка == === Органы ўлады === [[Файл:Островецкий райсполкома.jpg|thumb|150px|Будынак Астравецкага раённага выканаўчага камітэта.]] Выканаўчую ўладу ў раёне ажыццяўляе Астравецкі раённы выканаўчы камітэт. У яго кіраўніцтва ўваходзіць старшыня, першы намеснік старшыні раённага выканаўчага камітэта — начальнік упраўлення па сельскай гаспадарцы і харчаванні, намеснік старшыні па сацыяльных пытаннях, намеснік старшыні па будаўніцтве, намеснік старшыні па эканоміцы і кіраўнік спраў. У склад райвыканкама ўваходзяць: аддзел ЗАГСа; камісія па справах непаўналетніх; аддзел па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; юрыдычны сектар; аддзел архітэктуры і будаўніцтва; сектар спорту і турызму; фінансавы аддзел; аддзел па адукацыі; аддзел арганізацыйна-кадравай работы; аддзел ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі; упраўленне землеўпарадкавання; аддзел жыллёва-камунальнай гаспадаркі; аддзел эканомікі; упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне. Прадстаўнічым органам дзяржаўнай улады з’яўляецца раённы Савет дэпутатаў. Для папярэдняга разгляду і падрыхтоўкі пытанняў, якія адносяцца да вядзення Савета, а таксама арганізацыі кантролю за правядзеннем у жыццё рашэнняў і вышэйстаячых дзяржаўных органаў на сесіі з ліку дэпутатаў абіраюцца пастаянныя камісіі. Пастаянна дзеючым органам, які забяспечвае арганізацыю работы Савета і ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, прадастаўленыя рэгламентам, з’яўляецца Прэзідыум. У яго склад уваходзяць старшыня, намеснік старшыні і старшыні пастаянных камісій. Могуць уваходзіць таксама дэпутаты, выбраныя ў склад прэзідыума сесіяй Савета. === Адміністрацыйны падзел === Раён падзяляецца на 5 сельсаветаў: Варнянскі, Гервяцкі, Гудагайскі, Міхалішкаўскі, Рытанскі. === Арганізацыі === Сярод грамадскіх арганізацый у раёне дзейнічаюць<ref>{{Cite web |url=http://ostrovets.grodno-region.by/ru/obschorg-ru/ |title=Общественные объединения |access-date=17 верасня 2021 |archive-date=17 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917114143/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/obschorg-ru/ |url-status=dead }}</ref>: * Астравецкая раённая арганізацыя Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «Белая Русь»; * Астравецкая раённая арганізацыя грамадскага аб’яднання «Беларускі саюз жанчын»; * Астравецкая раённая арганізацыя дзяржаўна-грамадскага аб’яднання «Беларускае рэспубліканскае таварыства ратавання на водах»; * Астравецкая раённая арганізацыя Беларускага грамадскага аб’яднання ветэранаў; * Астравецкая раённая арганізацыя Беларускага таварыства Чырвонага Крыжа. === Сілавыя структуры === Раённае аддзяленне міліцыі створана 26 лютага 1940 года па загаду [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|народнага камісара ўнутраных спраў СССР]]<ref name="РОВД">[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/history-ru/ История отдела] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913204256/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/history-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. 29 жніўня загадам [[НКУС БССР]] № 412 л/с сфармавана гарадская пажарная служба, якая пазней пераўтварылася ў РАНС<ref name="РОЧС"/>. Пасля [[Распад СССР|распаду]] [[СССР|Савецкага Саюза]] РАУС і РАНС перайшлі ў падпарадкаванне [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] і [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]] Рэспублікі Беларусь. Станам на 2021 год на Астравеччыне функцыянуюць 2 пажарныя аварыйна-выратавальныя часці ў горадзе, пажарны аварыйна-выратавальны атрад па абароне Беларускай АЭС, 4 пажарных аварыйна-выратавальных паста ў вёсках Ізабеліна і Вялікая Страча, аграгарадках Варняны і Кемелішкі. У распараджэнні РАНС больш за 30 адзінак рознай пажарнай аварыйна-выратавальнай тэхнікі, на базе аддзела створаны штатная служба хімічнай і радыяцыйнай абароны, пазаштатныя групы выратавання на водах і на вышынях, а таксама штаб ліквідацыі надзвычайных сітуацый, які ажыццяўляе кантроль за падтрыманнем боегатоўнасці падраздзяленняў і кіраўніцтва ліквідацыяй надзвычайных сітуацыі ў Астравецкім, Ашмянскім і Смаргонскім раёнах<ref name="РОЧС">[https://mchs.gov.by/glavnoe/344704/ Островецкий районный отдел по чрезвычайным ситуациям] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913204253/https://mchs.gov.by/glavnoe/344704/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. З мэтай правядзення ранняй прафарыентацыйнай работы ў 2013 годзе і 2017 гадах на базе Гудагайскай сярэдняй школе створаны юрыдычныя класы<ref name="РОВД"/>. У 2014 годзе створана пагранзастава «Астравецкая». Першы час памежнікі грунтаваліся ў будынку былой школы ў вёсцы Караняты, а ў 2018 годзе пераехалі ў новы будынак, размешчаны ля вёскі Буйкі. Застава абсталявана сучаснымі тэхнічнымі сродкамі, найноўшымі сродкамі ўзбраення і ваеннай тэхнікі. Ёсць гадавальнік службовых сабак, дзе кінолагі займаюцца іх падрыхтоўкай да нясення службы і ахове мяжы. У наяўнасці спартыўны гарадок для заняткаў фізічнай падрыхтоўкай, валейбольная пляцоўка, гарадок для падрыхтоўкі да нясення службы па ахове дзяржаўнай мяжы, агнявы гарадок, гарадок памежнай службы<ref>{{Cite web |url=http://www.ostrovets.by/news/novosti/news15499.html |title=Как служат и живут на пограничной заставе «Островецкая» |access-date=13 верасня 2021 |archive-date=13 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913204253/http://www.ostrovets.by/news/novosti/news15499.html |url-status=dead }}</ref>. У сакавіку 2017 года на тэрыторыі раёна была сфарміравана [[вайсковая часць 7434]] [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|унутраных войск МУС РБ]]. Задачай падраздзялення стала ахова атамнай станцыі<ref>{{Cite web |url=http://www.ostrovets.by/news/sobytiya-goda/news12395.html |title=Войсковая часть 7434 открылась в Островецком районе |access-date=17 верасня 2021 |archive-date=17 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111252/http://www.ostrovets.by/news/sobytiya-goda/news12395.html |url-status=dead }}</ref>. У 2018 годзе для паветранага прыкрыцця АЭС сюды перадыслакаваны [[1146-ы гвардзейскі зенітна-ракетны полк]]. Полк абсталяваны зенітнымі ракетнымі комплексамі малой далёкасці 9К332МК «[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор-М2К]]». Полк першым у Беларусі ўзброены зенітным ракетным комплексам СПА «Тор-М2»<ref>[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/v_baranovichakh_vosstanovili_1146_y_gvardeyskiy_zenitno_raketnyy_polk/ Белтелерадиокомпания, «В Барановичах восстановили 1146-й гвардейский зенитно-ракетный полк».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180209002857/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/v_baranovichakh_vosstanovili_1146_y_gvardeyskiy_zenitno_raketnyy_polk/ |date=9 лютага 2018 }}</ref>. У Астраўцы дзейнічае міжраённы аддзел [[КДБ РБ]]<ref>[https://ostrovets.jsprav.ru/gorodskie-administratsii/komitet-gosudarstvennoi-bezopasnosti-respubliki-belarus-upravlenie-po-grodnenskoi-oblasti-ostrovetskii-mezhraionnyi-otdel/ КОМИТЕТ ГОСУДАРСТВЕННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ УПРАВЛЕНИЕ ПО ГРОДНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ ОСТРОВЕЦКИЙ МЕЖРАЙОННЫЙ ОТДЕЛ]</ref>. == Гаспадарка і эканоміка == Дзякуючы будаўніцтву [[БелАЭС|Беларускай АЭС]] эканоміка раёна ажывілася. Сярэднямесячная намінальная налічаная заработная плата (да выліку падаходнага падатку і некаторых адлічэнняў) на 2017 год у раёне склала 771,3 руб. (каля 385 долараў). Раён заняў 3-е месца ў Гродзенскай вобласці па ўзроўні зарплаты пасля Гродна і Гродзенскага раёна (сярэдняя зарплата па вобласці — 703,2 руб.) і 16-е месца ў краіне з 129 раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання<ref>Регионы Республики Беларусь. — Т. 1. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 191—194.</ref>. === Сельская гаспадарка === У раёне дзейнічаюць 5 сельскагаспадарчых арганізацый («Гудагай», «Варняны», «Гервяты», «Міхалішкі» «Астравецкі саўгас „Падольскі“»), а таксама 5 фермерскіх гаспадарак<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/selsk_xoz-ru/ Сельское хозяйство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913201330/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/selsk_xoz-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. Агульная пасяўная плошча сельскагаспадарчых культур у арганізацыях раёна (без уліку фермерскіх і асабістых гаспадарак насельніцтва) на 2017 год склала 34 207 га (342 км²). У 2017 годзе пад [[збожжа]]выя і [[Зернебабовыя культуры|зернебабовыя]] культуры было засеяна 16 351 га, пад [[цукровыя буракі]] — 1620 га, пад [[кармавыя культуры]] — 13 311 га<ref>Сельское хозяйство Республики Беларусь. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 73—80.</ref>. Валавы збор збожжавых і зернебабовых культур у сельскагаспадарчых арганізацыях склаў 84,6 тыс. т у 2015 годзе, 45,2 тыс. т у 2016 годзе, 51 тыс. т у 2017 годзе. Па валавым зборы збожжавых у 2017 годзе раён заняў 13-е месца ў Гродзенскай вобласці. Сярэдняя ўраджайнасць збожжавых у 2017 годзе склала 31,2 ц/га (сярэдняя па Гродзенскай вобласці — 39,7 ц/га, па Рэспубліцы Беларусь — 33,3 ц/га). Па гэтым паказчыку раён заняў 10-е месца ў Гродзенскай вобласці<ref>Сельское хозяйство Республики Беларусь. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 112.</ref>. Валавы збор буракоў цукровых у сельскагаспадарчых арганізацыях склаў 97,3 тыс. т у 2016 годзе, 74,6 тыс. тон у 2017 годзе. Па валавым зборы цукровых буракоў у 2017 годзе раён заняў 10-е месца ў Гродзенскай вобласці. Сярэдняя ўраджайнасць цукровых буракоў у 2017 годзе склала 461 ц/га (сярэдняя па Гродзенскай вобласці — 533 ц/га, па Рэспубліцы Беларусь — 499 ц/га); па гэтым паказчыку раён заняў 10-е месца ў Гродзенскай вобласці<ref>Сельское хозяйство Республики Беларусь. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 117—118.</ref>. На 1 студзеня 2018 года ў сельскагаспадарчых арганізацыях раёна (без уліку фермерскіх і асабістых гаспадарак насельніцтва) змяшчалася 33,1 тыс. галоў буйной рагатай жывёлы, у тым ліку 10,1 тыс. кароў, а таксама 15,1 тыс. свіней. Па пагалоўі буйной рагатай жывёлы раён займае 14-е месца ў Гродзенскай вобласці, па пагалоўі свіней — 15-е<ref>Регионы Республики Беларусь. — Т. 1. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 490—494.</ref><ref>Сельское хозяйство Республики Беларусь. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 139—143.</ref>. У 2017 годзе прадпрыемствы раёна вырабілі 6,5 тыс. т мяса (у жывой вазе) і 59,1 тыс.т малака. Па вытворчасці мяса раён займае 13-е месца ў Гродзенскай вобласці. Сярэдні надой малака з каровы — 5768 кг (сярэдні паказчык па Гродзенскай вобласці-5325 кг, па Рэспубліцы Беларусь — 4989 кг); па гэтым паказчыку раён займае 5-е месца ў вобласці<ref>Регионы Республики Беларусь. — Т. 1. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 502—509.</ref><ref>Сельское хозяйство Республики Беларусь. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 159—169.</ref>. === Прамысловасць === Прамысловасць раёна прадстаўлена пяццю прадпрыемствамі: ААТ «Кардонная фабрыка „Альхоўка“», ДЛГУ «Астравецкі лясгас», ВКУП «Камбінат будаўнічых матэрыялаў Астравецкага раёна», РУП «Астравецкі завод „Радыёдэталь“», філіял «Камбінат кааператыўнай прамысловасці» Астравецкага райпо. На тэрыторыі раёна дзейнічаюць 8 недзяржаўных прадпрыемстваў: ПФ «Верас», ЗАТ «НПЛІМ-Веста», ПФ «Крок», ЗП «Тэхнапласт», ІПГВУП «Лес-Мет», ІПУВГП «Экса Карпарэйшн», УП «Фірма ГЛТ», фермерская гаспадарка «Астравецкае». === Энергетыка === [[Файл:Belarusian Nuclear Power Plant construction (2017) 2.jpg|thumb|150px|БелАЭС.]] У раёне з 2020 года ўведзена ў эксплуатацыю [[Беларуская АЭС]]. Да гэтага ў раёне існавала толькі малая ГЭС на Яноўскім вадасховішчы. === Транспарт === Чыгунка [[Мінск]] — [[Вільня]] праходзіць па паўднёвай ускраіне раёна. З усходу на захад тэрыторыю раёна перасякае адзіная [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|аўтадарога]] рэспубліканскага падпарадкавання: Полацк — Глыбокае — граніца Літоўскай Рэспублікі (Катлоўка) {{Таблічка-by|Р|45}}. === Лясная гаспадарка === [[Файл:Лясгас Астравец.jpg|thumb|150px|Буданак Астравецкага лясгаса.]] У раёне размешчана адна дзяржаўная лесагаспадарчая ўстанова — «Астравецкі лясгас». Установа арганізавана 7 ліпеня 1966 года ў адпаведнасці з загадам № 38 Галоўнага ўпраўлення лясной гаспадаркі пры [[Савет Міністраў БССР|Савеце Міністраў БССР]] на базе 4-х лясніцтваў Смаргонскага лясгаса і прынятых у склад ляснога фонду калгасных і саўгасных лясоў<ref name="лесхоз">[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/les-xoz-ru/ Лесное хозяйство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210623153021/https://ostrovets.grodno-region.by/ru/les-xoz-ru/ |date=23 чэрвеня 2021 }}</ref>. Загадам [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] № 162 ад 25 жніўня 2020 года Астравецкаму лясгасу прысвоены статус вопытнага лясгаса<ref>[https://ostrovles.by/stranicy-istorii/ Страницы истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210917114145/https://ostrovles.by/stranicy-istorii/ |date=17 верасня 2021 }}</ref>. На 2021 год у склад установы ўваходзяць Варнянскае, Гервяцкае, Кемелішскае, Катлоўскае, Міхалішскае, Астравецкае, Палушскае, Падольскае і Спондаўскае лясніцтвы<ref>{{Cite web |url=https://ostrovles.by/lesnichestva/ |title=Лесничества |access-date=17 верасня 2021 |archive-date=17 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917114146/https://ostrovles.by/lesnichestva/ |url-status=dead }}</ref>. Плошча лясгаса складае 86,3 тыс. га, з іх пакрытыя лесам — 76,4 тыс. га. Найбольшую плошчу займаюць сасновыя — 63,9 %, бярозавыя — 17,0 %, яловыя — 10,8 %<ref name="лесхоз"/>. У раёне знаходзіцца рэспубліканскі ландшафтны заказнік «Сарачанскія азёры» плошчай 13 тыс. га, у склад якога ўваходзяць 12 азёр, сярод іх найбольш буйныя [[Тумскае]], [[Ёдзі (возера)|Ёдзі]], [[Белае (возера, Астравецкі раён)|Белае]], [[Вераб’і (возера)|Вераб’і]], [[Каймін]], [[Туравейскае]] і інш. Ёсць 2 заказнікі мясцовага значэння (ландшафтны заказнік «[[Возера Бык]]» — 113 га, ландшафтны заказнік «[[Сяржанты]]» — 1015 га), 5 помнікаў рэспубліканскага і 16 помнікаў прыроды раённага значэння. Помнік прыроды рэспубліканскага значэння — геалагічнае агаленне міжледавіковых стужачных глін Камарышкі. У рэках раёна водзяцца 5 відаў рыб, занесеных у Чырвоную кнігу — харыус, ласось атлантычны, стронга, кумжа, звычайная марона. Па рашэнні Гродзенскага аблвыканкама тут таксама створаны заказнік рэспубліканскага значэння «Белы мох»<ref>[http://www.grodno-region.gov.by/ru/news/society/?id=3921 Под создание заказника «Белый мох» в Островецком районе зарезервирована территория]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Грамадства == === Ахова здароўя === [[Файл:ЦРБ Астравец.jpg|thumb|150px|Новы будынак Астравецкай ЦРБ.]] У 2017 годзе ва ўстановах [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] у раёне працавалі 101 практыкуючы лекар і 318 сярэдніх медыцынскіх работнікаў. У пераліку на 10 тысяч чалавек колькасць лекараў — 41,1, колькасць сярэдніх медыцынскіх работнікаў — 129,5 (сярэднія значэнні па Гродзенскай вобласці — 48,6 і 126,9 на 10 тысяч чалавек адпаведна, па Рэспубліцы Беларусь — 40,5 і 121,3 на 10 тысяч чалавек). Па забяспечанасці насельніцтва лекарамі раён займае 3-е месца ў вобласці пасля Гродна і [[Лідскі раён|Лідскага раёна]]. Колькасць бальнічных ложкаў ва ўстановах аховы здароўя раёна — 201 (у пераліку на 10 тысяч чалавек — 81,9; сярэднія паказчыкі па Гродзенскай вобласці — 81,5, па Рэспубліцы Беларусь — 80,2<ref>Регионы Республики Беларусь. — Т. 1. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 277—289.</ref>. З лютага 2020 года ў Астраўцы пачала работу новая раённая бальніца. Адкрыты тры корпусы, 13 аддзяленняў, пяць з якіх міжраённыя, на 232 ложкі. Яшчэ два корпуса былі здадзены ў чэрвені. Усяго ў складзе бальніцы 16 аддзяленняў, у тым ліку міжраённыя і нават міжабласныя, на 382 ложкі<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v-ostrovtse-otkrilas-rayonnaya-bolnitsa-samaya-tehnologichnaya-v-regione |title=В ОСТРОВЦЕ ОТКРЫЛАСЬ РАЙОННАЯ БОЛЬНИЦА — САМАЯ ТЕХНОЛОГИЧНАЯ В РЕГИОНЕ |access-date=13 верасня 2021 |archive-date=13 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913214902/https://kraj.by/news/sobitiya/v-ostrovtse-otkrilas-rayonnaya-bolnitsa-samaya-tehnologichnaya-v-regione/ |url-status=dead }}</ref>. === Адукацыя === [[Файл:Районный отдел образования (Островец).jpg|thumb|150px|Раённы аддзел адукацыі.]] У 2017 годзе ў раёне налічвалася 17 устаноў дашкольнай адукацыі (уключаючы комплексы «дзіцячы сад-школа») з 1,2 тыс.дзяцей. У 2017/2018 навучальным годзе ў раёне дзейнічала 17 устаноў агульнай сярэдняй адукацыі, у якіх навучалася 2,9 тыс.вучняў. Навучальны працэс ажыццяўлялі 445 настаўнікаў. У сярэднім на аднаго настаўніка прыпадала 6,6 вучняў (сярэдняе значэнне па Гродзенскай вобласці — 7,9, па Рэспубліцы Беларусь — 8,7)<ref>Регионы Республики Беларусь. — Т. 1. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 237—262.</ref>. Станам на 1 верасня 2021 года ў раёне функцыянуе 18 устаноў, якія рэалізуюць адукацыйную праграму дашкольнай адукацыі: 6 устаноў «яслі-сад», 5 дзіцячых садоў, 1 дашкольны цэнтр развіцця дзіцяці, 2 вучэбна-педагагічныя комплексы «яслі-сад-сярэдняя школа», 2 вучэбна-педагагічныя комплексы «дзіцячы сад-сярэдняя школа», 1 вучэбна-педагагічны комплекс «дзіцячы сад-базавая школа», 1 вучэбна-педагагічны комплекс «дзіцячы сад-пачатковая школа». Сістэма ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі прадстаўлена 16 установамі (1 гімназія, 6 вучэбна-педагагічных комплексаў, 9 сярэдніх школ). Сетка спецыяльнай адукацыі Астравецкага раёна ў 2021/2022 навучальным годзе прадстаўляе: 1 установу спецыяльнай адукацыі, 9 спецыяльных груп і 21 групу інтэграванага навучання і выхавання ва ўстановах дашкольнай адукацыі, 33 класа інтэграванага навучання і выхавання ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі, 18 пунктаў карэкцыйна-педагагічнай дапамогі ва ўстановах дашкольнай і агульнай сярэдняй адукацыі<ref name="адукацыя">[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/obraz-ru/ Образование] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913192014/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/obraz-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. === Рэлігія === {{Гл. таксама|Астравецкі дэканат|Астравецкае благачынне}} [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 162.jpg|thumb|150px|Касцёл у Гервятах.]] На 2017 год у рэлігійных арганізацыях ажыццяўлялі сваю дзейнасць 14 святароў: 12 [[ксёндз|ксяндзоў]], 2 праваслаўных святара, 1 прэсвітар пратэстанцкай рэлігійнай абшчыны. На тэрыторыі раёна пражывалі 8 манашак, адна з іх — грамадзянка [[Польшча|Польшчы]]. Дзейнічалі 2 праваслаўныя храмы, 13 касцёлаў, 6 капліц, 2 малельныя дамы. 8 культавых будынкаў прадстаўляюць гістарычную каштоўнасць і маюць статус помнікаў архітэктуры. У Астравецкім раёне дзейнічаюць 20 нядзельных школ, дзе навучаецца 510 дзяцей і моладзі. Зарэгістравана 18 рэлігійных абшчын: 13 каталіцкіх, 4 праваслаўных, 1 хрысціян веры евангельскай. На тэрыторыі Гудагайскага сельсавета функцыянуе філіял дабрачыннай каталіцкай арганізацыі «Карытас». У газеце «Астравецкая праўда» публікуюцца рубрыкі: «Супольнасць», «Духоўнасць», «Размовы аб духоўным», «Святыні», «Міласэрнасць»<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/relig-ru/ Религия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913192020/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/relig-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. Да [[каталіцызм|каталіцкіх]] храмаў адносяцца [[касцёл]]ы Святых Касмы і Даміяна і Узвіжання Святога Крыжа ў Астраўцы, Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках, Святога Юрыя ў Варнянах, Святой Тройцы ў Гервятах, Узвышэння Святога Крыжа ў Быстрыцы, Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гудагаі, Святога Георгія ў Вароне, Святога Юрыя ў Вялікіх Свіранках, Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі ў Кемелішках, Святога Андрэя Баболі ў Градаўшчыне, Маці Божай Шкаплернай у Жукойнях Жалядскіх і Апекі Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дайлідках. Да [[праваслаўе|праваслаўных]] — Троіцкая царква старавераў у Стрыпішках, Іаана Шанхайскага і Сан-Францыскага ў Варнянах, Ільі Прарока ў Альхоўцы, Пятра і Паўла ў Астраўцы. Сярод [[баптысты|баптысцкіх]] лічыцца царква «Міласць» у Астраўцы. Таксама маецца храм [[пяцідзесятнікі|пяцідзесятнікаў]]<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/nasledie-ru/ Историко-культурное наследие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913192014/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/nasledie-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref><ref>[https://conservative.by/obedinenie/cerkvi-obedineniya/grodnenskaya-oblast/cerkov-milost-ostrovec/ Церковь «Милость» (Островец) — Объединение консервативных церквей евангельских христиан баптистов в Республике Беларусь]</ref><ref>{{Cite web |url=https://sobory.ru/geo/distr/1736 |title=Островецкий район (Беларусь, Гродненская область), церкви и монастыри, карта. |access-date=13 верасня 2021 |archive-date=13 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913192007/https://sobory.ru/geo/distr/1736 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://spglobi.ru/tserkov-hristian-veri-evangelskoi-4 |title=Церковь Христиан Веры Евангельской, ул. Ушакевича 4, Островец, Беларусь |access-date=13 верасня 2021 |archive-date=13 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913193513/https://spglobi.ru/tserkov-hristian-veri-evangelskoi-4 |url-status=dead }}</ref>. === Спорт === [[Файл:ФОК Импульс.jpg|150px|thumb|САК «Імпульс».]] Для арганізацыі фізкультурна-аздараўленчай і спартыўнай работы ў Астравецкім раёне маецца 126 спартыўных аб’ектаў (61 на вёсцы): 1 стадыён, 2 ціра, 8 плавальных басейнаў, 23 спартыўныя залы, 46 спартыўных пляцовак, 1 спартыўная траса, 13 спартыўных ядраў, 18 прыстасаваных памяшканняў і 14 іншых збудаванняў. За 2020 год праведзена 109 спартыўна-масавых мерапрыемстваў<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/sport-ru/ Физкультура и спорт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913192010/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/sport-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. У раённы фізкультурна-спартыўны клуб (ФСК) уваходзяць: спартыўна-аздараўленчы комплекс «Імпульс», адміністрацыйна-спартыўны комплекс «Стадыён», хакейная каробка і вяровачны гарадок. Астравецкі раён удзельнічае ў міжнародным праекце «Планета баскетбола-аранжавы атам». У 2019 годзе пры пры падтрымцы «[[Расатам]]а» ў двары гімназіі № 1 пабудавана сучасная пляцоўка для гульні ў баскетбол 3х3 з унікальным пакрыццём<ref>[https://www.belta.by/regions/view/reportazh-novejshaja-istorija-ostrovtsa-prevraschenie-iz-gorposelka-v-atomgrad-459006-2021/ РЕПОРТАЖ: Новейшая история Островца: превращение из горпоселка в атомград]</ref>. У гэты ж час быў заснаваны [[ФК Астравец|футбольны клуб «Астравец»]]. З красавіка [[1964]] года дзейнічае дзіцяча-юнацкая спартыўная школа. Заснавальнікам яе стаў Аддзел адукацыі райвыканкама. У розныя гады ў Астравецкай ДЮСШ культываваліся [[лыжны спорт]], [[хакей]], [[вольная барацьба]], [[лёгкая атлетыка]] і [[бокс]]. Вучэбна-выхаваўчы працэс арганізуецца на спартыўнай базе ўстаноў адукацыі і аграгарадкоў раёна, спартыўнай залы «Старт», САК «Імпульс». На 2021 год культываваліся чатыры віды спорту: бокс, [[грэка-рымская барацьба]], [[гандбол]] і лёгкая атлетыка. Да гэтага перыяду ў школе падрыхтавана з ліку выпускнікоў і навучэнцаў: 5 мастроў спорту міжнароднага класа, 4 майстры спорту Беларусі і 18 кандыдатаў у майстры спорту<ref>[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Культура == [[Файл:Цэнтр культруры Астравец.jpg|thumb|150px|Цэнтр культруры.]] Сетка ўстаноў культуры Астравецкага раёна ўключае: ДУ «Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці», які ўключае 14 клубных устаноў, ДУА «Астравецкая дзіцячая школа мастацтваў» з 4 філіяламі, ДУК «Астравецкая раённая бібліятэка», якая ўключае 16 бібліятэк, і Дзяржаўная ўстанова культуры «Астравецкі гісторыка-этнаграфічны музей»<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/kultura-ru/ Культура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913192009/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/kultura-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. Колькасць музейных прадметаў асноўнага фонду апошняша складае 2,9 тыс. адзінак. У 2016 годзе музей наведалі 1,5 тыс. чалавек<ref>Культура Республики Беларусь. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2017. — С. 27-28.</ref>. З 1967 года працуе Астравецкая дзіцячая музычная школа, якая з 2007 года ператворана ў дзіцячую школу мастацтваў. Яшчэ адна рэарганізацыя сістэмы была праведзена ў канцы 2011 года, згодна з якой усе пяць школ мастацтваў і музычных школ раёна былі аб’яднаны ў адну ўстанову. З 1 студзеня 2012 года была створана дзяржаўная ўстанова адукацыі «Астравецкая дзіцячая школа мастацтваў», у якую ўвайшлі непасрэдна базавая школа і 4 філіялы<ref>[https://dshi-astravets.schools.by/m/ Государственное учреждение образования «Островецкая детская школа искусств»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211007141655/https://dshi-astravets.schools.by/m/ |date=7 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Памятныя мясціны == На тэрыторыі раёна знаходзіцца некалькі старажытных паселішчаў. [[Файл:Касьцёл, Міхалішкі.jpg|міні|Касцёл у [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішках]]]] У Астравецкім раёне налічваецца 26 [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Астравецкага раёна|гісторыка-культурных каштоўнасцей]]. На Астравеччыне захаваліся 13 каталіцкіх храмаў: [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|касцёл у Гервятах]], [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гудагай)|касцёл у Гудагаі]], [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль]] у в. [[Варняны]] ([[Касцёл Святога Юрыя (Варняны)|Георгіеўскі касцёл]], дом аптэкара і плябанія), [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Міхалішкі)|касцёл у Міхалішках]], [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Быстрыца)|касцёл у Быстрыцы]], [[Касцёл Святых Казьмы і Даміяна (Астравец)|Касцёл Святых Касмы і Даміяна]] і [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|Касцёл Узнясення Святога Крыжа]] ў [[Астравец|Астраўцы]], касцёл у [[Дайлідкі (Астравецкі раён)|Дайлідках]], [[Касцёл Святога Георгія (Варона)|касцёл ў Вароне]], [[Касцёл Святога Юрыя (Вялікія Свіранкі)|касцёл у Вялікіх Свіранках]], [[Касцёл Маці Божай Шкаплернай (Жукойні Жалядскія)|касцёл у Жукойнях Жалядскіх]], [[Касцёл Святога Андрэя Баболі (Градаўшчына)|касцёл у Градаўшчыне]] і [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Кемелішкі)|касцёл у Кемелішках]]. Таксама ў Астравецкім раёне ёсць [[Сядзібна-паркавы ансамбль Богушаў-Шышкаў (Трокенікі)|сядзіба ў Трокеніках]], сядзібны дом у [[Задворнікі (Астравецкі раён)|Задворніках]], вежа і вадзяны млын палацу Абрамовічаў у [[Варняны|Варнянах]], сядзібны дом у [[Дубнікі (Міхалішкаўскі сельсавет)|Дубніках]], гаспадарчыя пабудовы сядзібы ў [[Вялікія Свіраны|Вялікіх Свіранах]], сядзібны дом у [[Падваранцы (Астравецкі раён)|Падваранцах]], [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|царква ў Астраўцы]], Траецкая царква старавераў у Стрыпішках, капліца ў [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішках]], каталіцкая капліца, капліца «Крыніца ля багіні», капліца-пахавальня і брама ў вёсцы [[Дубок (Астравецкі раён)|Дубок]], капліца ў [[Сакалойці|Сакалойцях]], капліца ў вёсцы [[Гіры (Астравецкі раён)|Гіры]], дом-музей [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]] ў вёсцы [[Барані (Астравецкі раён)|Барані]] і іншыя славутасці. == Вядомыя асобы == * [[Альбін Мацвеевіч Стаповіч|Альбін Стаповіч]] — паэт, публіцыст і музыкант. * [[Менке Кац]] — яўрэйскі паэт, які правёў дзяцінства ў [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішках]]. * [[Янка Быліна]] — паэт, драматург і святар з вёскі [[Лакцяны]]. * [[Мар’ян Богуш-Шышка]] — мастак з [[Трокенікі 1|Трокенікаў]]. * [[Генрык Сянкевіч]] — польскі пісьменнік, які гасціў і выношваў творчыя ідэі ў маёнтку [[Дубнікі (Міхалішкаўскі сельсавет)|Дубнікі]]. * [[Іосіф Гашкевіч]] — вучоны-мовазнавец, даследчык [[Японія|Японіі]] і [[Кітай|Кітая]], які правёў апошнія гады свайго жыцця ў [[Малі (Астравецкі раён)|Малях]]. * Леў Дабжынскі — беларускі і польскі мастак, пахаваны ў вёсцы [[Лоша (Астравецкі раён)|Лоша]] ў 1938 годзе. * [[Казімір Сваяк]] — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]], [[паэт]], [[драматург]], [[публіцыст]], [[літаратуразнавец]], [[Каталіцтва|каталіцкі]] святар, які нарадзіўся ў вёсцы [[Барані (Астравецкі раён)|Барані]]. * [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] — беларускі літаразнавец, крытык, публіцыст з вёскі [[Расолы]]. Аўтар краязнаўчага нарыса «''Астравеччына, край дарагі…''» (1977) і шматлікіх артыкулаў па краязнаўстве. * [[Альфонсас Аўгуліс]] — першы пасол Літвы ў Беларусі. Ураджэнец вёскі [[Пелегрында]]. Заснавальнік літоўскага культурнага цэнтра ў Рымдзюнах. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == {{Commons|Astraviec district}} * [http://www.westki.info/astraviec Навіны Астравецкага раёна на сайце Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051148/http://westki.info/astraviec |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_grodno/regions/reg_ostrovets/map.shtml Мапы і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090326082001/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_grodno/regions/reg_ostrovets/map.shtml |date=26 сакавіка 2009 }} {{Астравецкі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Гродзенскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Астравецкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Вілейская вобласць|child|загаловак=Астравецкі раён у [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] (1940—1944)}} |спіс2 = {{Маладзечанская вобласць|child|загаловак=Астравецкі раён у [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] (1944—1960)}} |спіс3 = {{Гродзенская вобласць БССР|child|загаловак=Астравецкі раён у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] (1960—1962, з 1965)}} }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравецкі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1965 годзе]] 1k7bjx6u4k3727hv5vm16y7aczojjwv Кабул 0 3188 5185087 5184857 2026-08-22T15:19:40Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Summershell67|Summershell67]]) і адноўлена версія 5165344, зробленая M.L.Bot: далучайце выявы да элемента Вікіданых 5185087 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Кабул (значэнні)}} {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Кабул | арыгінальная назва = {{lang-ps|کابل}}, {{lang-prs|کابل}} | падначаленне = | краіна = Афганістан | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = {{Photomontage | photo1a = Mountains of Kabul.jpg | photo1b = Sakhi mosque, Kabul.jpg | photo2a = Zarnegar mausoleum palace postcard - cropped.jpg | photo2b = Darulaman palace.jpg | photo3a = Kabul, Afghanistan view.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 280 }} | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 34 | lat_min = 31 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 69 | lon_min = 12 | lon_sec = | CoordAddon = type:city(3043589)_region:AF | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | рэгіён = | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = 18 раёнаў | від главы = мэр | глава = Махамад Юнус Наўандзіш | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = | плошча = 275 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = 1800 | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = (агламерацыя) 1925548 | год перапісу = 2006 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = +4:30 | DST = | тэлефонны код = +93-20 | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Kabul | сайт = | мова сайта = | мова сайта 2 = | мова сайта 3 = | мова сайта 4 = | мова сайта 5 = | add1n = | add1 = | add2n = | add2 = | add3n = | add3 = }} '''Кабу́л''' ({{lang-ps|کابل}}, {{lang-prs|کابل}} ''Kābul'') — [[горад]] у [[Афганістан]]е, [[сталіца]] краіны, адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Кабул (правінцыя)|Кабул]]. 3,5 млн жыхароў (2009). Знаходзіцца на рацэ [[Кабул (рака)|Кабул]], на вышыні 1820 метраў. Вузел аўтадарог. [[Міжнародны аэрапорт Кабул]]. Галоўны эканамічны і культурны цэнтр краіны. == Гісторыя == [[Файл:Upper Bala Hissar from west Kabul in 1879.jpg|200px|thumb|left|крэпасць [[Бала-Хісар]] у [[1879]] годзе]] Упершыню згадваецца грэчаскім вучоным [[Клаўдзій Пталемей|Пталамеем]] (II стагоддзе) як '''Кабур''' або '''Карур''' — горад у [[Кушанскае царства|Кушанскім царстве]]. З VI стагоддзя правіцелямі былі Кабул-шахі. У час арабскіх заваяванняў трапіў пад уладу халіфа Муавіі I (кіраваў у 661—680 гадах). У IX стагоддзі заваяваны [[Сафарыды|Сафарыдамі]], пазней ім валодалі [[Саманіды]], [[Газневіды]], [[Цімурыды]]. У XIII стагоддзі зруйнаваны [[Чынгісхан]]ам. Найбольшага росквіту дасягнуў у XVI стагоддзі, калі [[Бабур]] зрабіў Кабул сталіцай (з 1504 года) [[Імперыя Вялікіх Маголаў|дзяржавы Вялікіх Маголаў]]. У 1738 годзе захоплены Надзір-шахам. З 1747 года ў складзе [[Дуранійская імперыя|Дуранійскай дзяржавы]], з 1773 года яе сталіца. З 1818 года цэнтр Кабульскага княства. З 1880 года сталіца афганскай дзяржавы, з 1929 года — [[каралеўства Афганістан]]. Значна разбураны ў час грамадзянскай вайны з 1978 года. У 2021 годзе [[Падзенне Кабула (2021)|заняты талібамі]]. == Эканоміка == Прамысловасць: аўтарамонтная, будаўнічая (у тым ліку домабудаўнічы камбінат), фармацэўтычная, метала- і дрэваапрацоўчая, гарбарна-абутковая, [[харчовая прамысловасць|харчовая]] і тэкстыльная. Вытворчасць [[дыван]]оў. == Транспарт == Сувязь з навакольным светам ужыццяўляецца праз [[міжнародны аэрапорт Кабул]], які знаходзіцца за 16 міль ад цэнтра Кабула. Новы міжнародны тэрмінал аэрапорта Кабула быў пабудаваны з дапамогай урада [[Японія|Японіі]] і пачаў сваю працу ў 2008 годзе. Кабульскі аэрапорт таксама з’яўляецца вайскова-паветранай базай як ВПС Афганістана, так і сіл [[НАТА]]. == Адукацыя і культура == * [[Кабульскі ўніверсітэт]] * [[Кабульскі політэхнічны ўніверсітэт]] * [[Нацыянальны музей Кабула]] == Памятныя мясціны == * [[Багі Бабур]], размешчаны непадалёк ад горада == Вядомыя асобы == * [[Мухамед Дауд]] (1909—1978) — афганскі [[дзяржаўны дзеяч]], [[прэзідэнт Афганістана]] ў 1977—1978 гадах. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Сталіцы Азіі}} [[Катэгорыя:Гарады Афганістана]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Кабул| ]] 0xy6d1khh6sc8qs322gzwno5wnt4fgy 5185089 5185087 2026-08-22T15:21:39Z M.L.Bot 261 /* Памятныя мясціны */ 5185089 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Кабул (значэнні)}} {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Кабул | арыгінальная назва = {{lang-ps|کابل}}, {{lang-prs|کابل}} | падначаленне = | краіна = Афганістан | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = {{Photomontage | photo1a = Mountains of Kabul.jpg | photo1b = Sakhi mosque, Kabul.jpg | photo2a = Zarnegar mausoleum palace postcard - cropped.jpg | photo2b = Darulaman palace.jpg | photo3a = Kabul, Afghanistan view.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 280 }} | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 34 | lat_min = 31 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 69 | lon_min = 12 | lon_sec = | CoordAddon = type:city(3043589)_region:AF | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | рэгіён = | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = 18 раёнаў | від главы = мэр | глава = Махамад Юнус Наўандзіш | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = | плошча = 275 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = 1800 | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = (агламерацыя) 1925548 | год перапісу = 2006 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = +4:30 | DST = | тэлефонны код = +93-20 | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Kabul | сайт = | мова сайта = | мова сайта 2 = | мова сайта 3 = | мова сайта 4 = | мова сайта 5 = | add1n = | add1 = | add2n = | add2 = | add3n = | add3 = }} '''Кабу́л''' ({{lang-ps|کابل}}, {{lang-prs|کابل}} ''Kābul'') — [[горад]] у [[Афганістан]]е, [[сталіца]] краіны, адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Кабул (правінцыя)|Кабул]]. 3,5 млн жыхароў (2009). Стаіць на рацэ [[Кабул (рака)|Кабул]], на вышыні 1820 метраў. Вузел аўтадарог. [[Міжнародны аэрапорт Кабул]]. Галоўны эканамічны і культурны цэнтр краіны. == Гісторыя == [[Файл:Upper Bala Hissar from west Kabul in 1879.jpg|200px|thumb|left|крэпасць [[Бала-Хісар]] у 1879 годзе]] Упершыню згадваецца грэчаскім вучоным [[Клаўдзій Пталемей|Пталамеем]] (II стагоддзе) як '''Кабур''' або '''Карур''' — горад у [[Кушанскае царства|Кушанскім царстве]]. З VI стагоддзя правіцелямі былі Кабул-шахі. У час арабскіх заваяванняў трапіў пад уладу халіфа Муавіі I (кіраваў у 661—680 гадах). У IX стагоддзі заваяваны [[Сафарыды|Сафарыдамі]], пазней ім валодалі [[Саманіды]], [[Газневіды]], [[Цімурыды]]. У XIII стагоддзі зруйнаваны [[Чынгісхан]]ам. Найбольшага росквіту дасягнуў у XVI стагоддзі, калі [[Бабур]] зрабіў Кабул сталіцай (з 1504 года) [[Імперыя Вялікіх Маголаў|дзяржавы Вялікіх Маголаў]]. У 1738 годзе захоплены Надзір-шахам. З 1747 года ў складзе [[Дуранійская імперыя|Дуранійскай дзяржавы]], з 1773 года яе сталіца. З 1818 года цэнтр Кабульскага княства. З 1880 года сталіца афганскай дзяржавы, з 1929 года — [[каралеўства Афганістан]]. Значна разбураны ў час грамадзянскай вайны з 1978 года. У 2021 годзе [[Падзенне Кабула (2021)|заняты талібамі]]. == Эканоміка == Прамысловасць: аўтарамонтная, будаўнічая (у тым ліку домабудаўнічы камбінат), фармацэўтычная, метала- і дрэваапрацоўчая, гарбарна-абутковая, [[харчовая прамысловасць|харчовая]] і тэкстыльная. Вытворчасць [[дыван]]оў. == Транспарт == Сувязь з навакольным светам ужыццяўляецца праз [[міжнародны аэрапорт Кабул]], які знаходзіцца за 16 міль ад цэнтра Кабула. Новы міжнародны тэрмінал аэрапорта Кабула быў пабудаваны з дапамогай урада [[Японія|Японіі]] і пачаў сваю працу ў 2008 годзе. Кабульскі аэрапорт таксама з’яўляецца вайскова-паветранай базай як ВПС Афганістана, так і сіл [[НАТА]]. == Адукацыя і культура == * [[Кабульскі ўніверсітэт]] * [[Кабульскі політэхнічны ўніверсітэт]] * [[Нацыянальны музей Кабула]] == Славутасці == * [[Багі Бабур]] -- парквавы комплекс паблізу горада. == Вядомыя асобы == * [[Мухамед Дауд]] (1909—1978) — афганскі [[дзяржаўны дзеяч]], [[прэзідэнт Афганістана]] ў 1977—1978 гадах. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Сталіцы Азіі}} [[Катэгорыя:Гарады Афганістана]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Кабул| ]] fruz8qneda2j8fvxdis7z8sma707t52 Паўлюк Багрым 0 15074 5185147 5067616 2026-08-22T17:57:47Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Кавалі Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185147 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Паўлюк Багрым | Арыгінал імя = | Фота = Паўлюк Багрым. Скульптурны партрэт З. Азгура.jpg | Шырыня = | Подпіс = Скульптурны партрэт Паўлюка Багрыма (скульптар [[Заір Азгур]]) }} '''Паўлю́к Багры́м''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[паэт]], каваль. == Біяграфія == [[Файл:Рукапіс верша Яна Баршчэўскага Rozmowa Chłopow, пісаны рукой Паўлюка Багрыма.jpg|злева|міні|Рукапіс верша [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «Rozmowa Chłopow», пісаны рукой Паўлюка Багрыма]] Вучыўся ў пачатковай парафіяльнай школе, фундатарам якой быў ксёндз [[Войцех Магнушэўскі]]. Пазнаёміўся з вальнадумнай паэзіяй; пачаў пісаць сам. У сувязі з сялянскімі хваляваннямі 1828 года ў Крошыне і за распаўсюджанне верша «Бунт хлопаў» (варыянт «Рабункаў мужыкоў» [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]]) прыцягваўся да следства. [[Файл:LyustraBahrym.JPG|left|thumb|Жырандоль працы Паўлюка Багрыма]] Паўлюк Багрым, як і яго бацька, быў кавалём. У рамястве дасягнуў мастацкіх вяршынь, пра што сведчыць зробленая ім каваная [[жырандоль]], якая цяпер захоўваецца ў [[Касцёл Божага Цела (Крошын)|Крошынскім касцёле]]. Пахаваны на мясцовых могілках. == Творчасць == Ад літаратурнай спадчыны паэта захаваўся толькі адзін верш «[[:s:Зайграй, зайграй, хлопча малы…|Зайграй, зайграй, хлопча малы…]]», які стаў хрэстаматыйным для беларускай літаратуры. Упершыню верш апублікаваў у сваіх успамінах, выдадзеных у Лондане, навагрудскі адвакат [[І. Яцкоўскі|Ігнацы Яцкоўскі]]<ref>Powieść czasu mojego, czyli Przygody litewskie. Londyn, 1854; Выд. 2-е: Poznań, 1858.</ref>. На думку літаратара [[Альгерд Бахарэвіч|Альгерда Бахарэвіча]] верш Паўлюка Багрыма нагадвае [[блюз]] або [[джаз]]<ref>''Бахарэвіч А.'' Гамбурскі рахунак Бахарэвіча. — Радыё СвабоднаяЕўропа / Радыё Свабода, 2012.</ref>: {{Цытата| …блюз у яго першародным выглядзе; так, напэўна, сьпявалі амэрыканскія рабы да свайго вызваленьня, задоўга да таго, як блюзам сталі называць усё, пад што п’яныя вызваліцелі любяць танчыць свае белыя танцы. Калі ўзяць разладжаную гітару і прахрыпець, правыць верш Багрыма ў пустым пакоі — вынік ашаламляе. Але, магчыма, «Зайграй, зайграй, хлопча малы…» — гэта ўсё ж хутчэй джаз, сумны крошынскі джаз, бо ўсе гэтыя сынкопы ў вершы Паўлюка Багрыма непераймальныя, такія можна зайграць толькі раз — і іх не паўторыць ужо нават сам аўтар. }} Паводле [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Рамуальда Зямкевіча]] (і [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]]) Паўлюку Багрыму належыць і аўтарства ананімнага верша [[Прыгоннае права|антыпрыгоннага]] духу «Гутарка Данілы з Сцяпанам»<ref>Апублікаваны ўпершыню ў [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. Федароўскага]]: Lud bialoruski na Rusi Litewskiej, III [1903], 14-18. Пд.: {{крыніцы/Карскі Мастацкая літаратура}} С. 302, 323, 324.</ref>. Даследчык гісторыі беларускай літаратуры [[Ігар Запрудскі]] даказвае, што верш «[[:s:Зайграй, зайграй, хлопча малы…|Зайграй, зайграй, хлопча малы…]]» быў напісаны [[Юльян Ляскоўскі|Юльянам Ляскоўскім]]. Такім чынам, магчыма, што Паўлюк Багрым — літаратурная містыфікацыя<ref>Запрудскі І. М. Пытанне атрыбуцыі, паэтыка і эстэтыка верша «Зайграй, зайграй, хлопча малы…» // Запрудскі І. М. Нарысы гісторыі беларускай літаратуры ХІХ ст. — Мн.: БДУ, 2003. — С. 5-48.</ref>. == Памяць == [[Файл:MogilaBahryma.JPG|міні|Магіла Багрыма каля Крошынскага касцёла]] [[Караль Жураўскі]] збіраў успаміны і дакументы пра паэта, зрабіў фотакопіі адпаведных дакументаў. [[Файл:MuzeyBahryma.JPG|thumb|Музей народнага мастацтва і рамёстваў імя Паўлюка Багрыма ў Крошыне.]] У 1985 годзе ў Крошыне адкрыты музей народнага мастацтва і рамёстваў імя Паўлюка Багрыма. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Александровіч С.'' Слядамі легенды // Тут зямля такая. — Мн., 1974. * ''Бас І.'' Паўлюк Багрым // Полымя. 1955. № 3. * БП, т. 1. * ''Запрудскі І. М.'' Пытанне атрыбуцыі, паэтыка і эстэтыка верша «Зайграй, зайграй, хлопча малы…» // Нарысы гісторыі беларускай літаратуры ХІХ ст. — Мн.: БДУ, 2003. — С. 5-48. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}. * Паўлюк Багрым. — Мн., 1994. * ''Станкевіч А.'' Магнушэўскі. Паўлюк Багрым. Баброўскі: (Да вытокаў беларускага адраджэння). — Вільня, 1937. * {{Крыніцы/ЭГБ|1}} == Спасылкі == {{Commonscat|Paŭliuk Bahrym}} * [http://gazeta.aif.ru/_/online/belorus/363/bel12_01 Хрестоматийный поэт… вообще не писал стихи]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Багрым Паўлюк}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Баранавіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Кавалі Беларусі]] 59d1p9tajisc412zedzlp1hbo0uvw5g Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара 0 16857 5185065 5087747 2026-08-22T14:03:45Z Ciepiersia 162280 арфаграфія, вікіфікацыя 5185065 wikitext text/x-wiki '''Барысаўшчынскі (Чэрнеўскі) металургічны завод царскага двара''' — прадпрыемства, якое працавала ў 1854—1880 у маёнтку Барысаўшчына каля вёскі [[Чэрнеўка (Барысаўскі раён)|Чэрнеўка]] (цяпер — [[Барысаўскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]). [[Бронзавы медаль]] Усерасійскай прамысловай выстаўкі ў Маскве (1870). Сыравінай былі мясцовыя [[балотная руда|балотныя руды]], з якіх на драўняным вугалі выплаўлялі [[чыгун]], пудлінгавае, паласавое шыннае, круглае, квадратнае і доўгае [[жалеза]], адлівалі і будавалі машыны, у тым ліку паравыя. Працавалі 437 рабочых (1867). Выплаўка чыгуну дасягала 120 тыс. пудоў (1867?), апроч таго, штогод выплаўлялі па 20—72 тысяч пудоў жалеза і сталі. == Літаратура == * {{Крыніцы/Болбас 1988а}} [[Катэгорыя:Гісторыя Барысаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1854 годзе]] [[Катэгорыя:1854 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Металургічныя прадпрыемствы Беларусі]] 6ipdyj71edx33k9wiq32mpg68bb5j6e Аляксандр Ягелончык 0 17446 5185080 4875094 2026-08-22T15:03:56Z M.L.Bot 261 5185080 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Аляксандр Ягелончык | арыгінальнае імя = Aleksander Jagiellończyk | партрэт = Aleksander Jagiellonczyk (275208).jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Вялікі князь літоўскі]] | парадак = 20 | пад імем = | сцяг = Herb Lytwa (Alex K).svg | перыядпачатак = [[1492]] | перыядканец = [[1506]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Казімір IV]] | пераемнік = [[Жыгімонт I Стары]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | тытул_2 = [[Кароль Польшчы]] | парадак_2 = 15 | пад імем_2 = | сцяг_2 = Alex_K_Kingdom_of_Poland3.svg | перыядпачатак_2 = [[1501]] | перыядканец_2 = [[1506]] | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Ян I Ольбрахт]] | пераемнік_2 = [[Жыгімонт I Стары]] | каранацыя_2 = | адрачэнне_2 = | наследнік_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = Autograph-AleksanderJagiellonczyk.png | Commons = Alexander of Poland }} [[Выява:Great Seal of the Realm and two other seals of Alexander of Poland (lithography).png|thumb|250px|Пячатка Аляксандра Ягелончыка]] '''Аляксандр Ягелончык ([[Ягелоны|Ягелон]])''', '''Аляксандр Казіміравіч''' ({{ДН|5|8|1461}}, {{МН|Кракаў||горад Кракаў}} — {{ДС|19|8|1506}}) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (1492—1506), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] (1501—1506). Сын [[Казімір Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]], унук [[Ягайла|Ягайлы]]. Пахаваны ў [[Вільнюс|Вільні]]. == Характар і выгляд == Маскоўская крыніца XVI стагоддзя так апісвае яго партрэт, прывезены [[Іван III|Івану III]]: «А был той князь вельми пиенкный, твары белой, ягод румляных, усок тылко що засеявся». Па натуры Аляксандр быў не ваяўнічы, лёгка паддаваўся чужому ўплыву. Вызначаўся адукаванасцю і вялікай любоўю да музыкі. == Унутраная палітыка == У 1492 годзе выдаў [[Аляксандраў прывілей (1492)|прывілей]], якім абавязаўся прымаць важныя рашэнні толькі са згоды [[Паны-рада|паноў-рады]]<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>. Гэты прывілей развіваў ідэі закладзеныя [[Казіміраў прывілеі (1447)|прывілеем Казіміра (1447)]], замацаваў прынцыпы міжнароднай палітыкі дзяржавы, вызначыў асновы грамадзянскага і крымінальнага права. Фактычна гэта быў прадвеснік [[Статуты ВКЛ|Статутаў ВКЛ]]. Былі прыняты таксама заканадаўчыя акты, паводле якіх усе велікакняжацкія маёнткі абвяшчаліся ўласнасцю дзяржавы і вялікія князі не мелі права іх дарыць, аддаваць у заклад без згоды [[сойм]]а. У 1505 годзе ўвёў [[Радамская канстытуцыя, 1505|Радамскую канстытуцыю]]<ref name="БС"/>, якая яшчэ больш пашырыла правы [[шляхта|шляхты]] (вызначыла за соймам права выдаваць законы, тым часам кароль не меў права зацвярджаць іх бяз згоды сенатараў і дэпутатаў{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}). У [[Статут (1505)|Статуце (1505)]] абяцаў за сябе і сваіх пераемнікаў не рабіць нічога новага ў кіраванні дзяржавай без агульнай згоды сойма. == Замежная палітыка == У 1501 годзе абраны і на польскі сталец, аднавіў перапыненую амаль на 10 гадоў персанальную уніі паміж [[Польшча]]й і [[ВКЛ]]. Ажаніўся з дачкой вялікага князя маскоўскага [[Іван III|Івана III]] [[Алена Іванаўна|Аленай]]. У выніку паражэння ў войнах з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]] ([[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|1492—1494]], [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|1500—1503]]) вымушаны быў прызнаць пераход пад уладу Маскоўскай дзяржавы зямель ВКЛ з гарадамі [[Бранск]], [[Вязьма]], [[Гомель]], [[Дарагабуж]], [[Любэч|Любеч]], [[Мцэнск]], [[Ноўгарад-Северскі]], [[Пуціўль]], [[Рыльск]], [[Сярпейск]], [[Чарнігаў]] і іншымі<ref name="БС"/>. Саюзнік Маскоўскай дзяржавы крымскі хан [[Менглі-Гірэй]] неаднаразова спусташаў [[Валынь]], [[Галіцыя|Галіцыю]] і [[Берасцейская зямля|Берасцейшчыну]]. == Ацэнкі == На думку літоўскіх гісторыкаў, быў апошнім вялікім князем літоўскім, які ведаў [[літоўская мова|літоўскую мову]]<ref>Steponas Maculevičius, Doloresa Baltrušiene. ''Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo''. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. ISBN 9986-892-34-1. — S. 31.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя. Т. 18. Кн.1. — Мн., 2004. — С. 229. * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=225|артыкул=Аляксандр|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1}} * Alaksandr // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1932jj/%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8F_%D0%B2%D0%BA%D0%BB_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F_%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%8C_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%9E_%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%96_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%9E_1931_%D0%B3..html Лаўрэш Леанід. Знаходка пахавання вялікага князя ВКЛ і караля Аляксандра і вялікіх княгінь і каралеў Лізаветы і Барбары ў 1931 г. // Наша слова.pdf № 28 (80), 12 ліпеня 2023.] // на [[pawet.net]] {{Wikidata/Ancestors}} {{Вялікія князі літоўскія}} {{Манархі Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Каралі польскія]] [[Катэгорыя:Ягелоны]] mj3vh3zg3zkctnpbkg97wros5ef5uw1 Вялікі Ноўгарад 0 18896 5185244 5065659 2026-08-23T06:18:53Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волхаве]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185244 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадам}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Вялікі Ноўгарад |арыгінальная назва = {{lang-ru|Великий Новгород}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of Arms of Veliky Novgorod.png |сцяг = Flag of Veliky Novgorod.png{{!}}border |шырыня герба = 80 |шырыня сцяга = 160 |выява = Veliky Novgorod montage (2015).png |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 58|lat_min = 31|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 17|lon_sec = |CoordAddon = type:city(218000)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Наўгародская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 859 (афіцыйна, умоўна) |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 90,08 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 25 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = 2405,6 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 8162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 173xxx |аўтамабільны код = 53 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Velikiy Novgorod |сайт = http://www.adm.nov.ru |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вялікі Ноўгарад''' ({{lang-ru|Великий Новгород}}, да 1999 года — '''Ноўгарад''') — горад у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Наўгародская вобласць|Наўгародскай вобласці]]. Размешчаны на Прыільменскай нізіне на рацэ [[Волхаў]], за 6 км ад возера [[Ільмень]]. Вытворчасць мінеральных угнаенняў, металаперапрацоўка. == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў Наўгародскім I летапісе пад [[859]] годам. З канца 10 стагоддзя — значны цэнтр [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]; у 1136—1478 гадах — сталіца [[Наўгародская рэспубліка|Наўгародскай рэспублікі]]. Размяшчэнне на стыку [[шлях з варагаў у грэкі|шляху «з варагаў у грэкі»]] з Волжскім спрыяла развіццю ў ім ужо ў 10 стагоддзі рамёстваў, гандлю і культуры. Гандлёвыя сувязі Вялікага Ноўгарада распаўсюджваліся ад Фландрыі і [[Ганза|ганзейскія]] гарадоў да Югорскай зямлі і ад Скандынавіі да Астрахані і Канстанцінопаля. Старажытны Вялікі Ноўгарад — цэнтр рускай культуры, цэнтр летапісання, распаўсюджвання пісьменнасці ([[Берасцяныя граматы]]). У 1546 годзе па колькасці двароў (5159) і насельніцтву (35 тыс. чалавек) займаў сярод рускіх гарадоў 3-е месца (пасля [[Масква|Масквы]] і [[Пскоў|Пскова]]). З развіццём [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]] Вялікі Ноўгарад паступова страчвае сваё гандлёва-эканамічнае значэнне, застаючыся адным з цэнтраў ільнаводства. З 1727 года — цэнтр [[Наўгародская губерня|Наўгародскай губерні]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == * [[Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт]] * [[Наўгародскі акадэмічны тэатр драмы імя Ф. М. Дастаеўскага]] == Памятныя мясціны == * [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Сафійскі сабор, Ноўгарад]] * [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Вялікі Ноўгарад)|Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла]] == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{main|Вядомыя асобы Ноўгарада}} * [[Аляксей Кайгарадаў]] * [[Іаан Наўгародскі]] * [[Мікалай Аляксандравіч Гугнін]] (нар. 1946) — беларускі мастацтвазнавец, педагог, графік. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарады Наўгародскай вобласці}} {{Горад воінскай славы|state=collapsed}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікі Ноўгарад| ]] [[Катэгорыя:Гарады Наўгародскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волхаве]] bukymb61psh13m3vq79e93h3tgqlb9f Сухумі 0 21720 5185062 5047461 2026-08-22T13:52:12Z Summershell67 159583 /* */ 5185062 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Сухумі | арыгінальная назва = {{lang-ab|Аҟəа}} <br/> {{lang-ka|სოხუმი}} | падначаленне = | краіна = Грузія | герб = Coat of Arms of Sukhumi.svg | сцяг = Flag Sukhum City.png | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Sokhumi Collage.jpg | подпіс = <!-- выявы --> | lat_dir = N | lat_deg = 43 | lat_min = | lat_sec = 12 | lon_dir = E | lon_deg = 41 | lon_min = | lon_sec = 55 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | рэгіён = | карта краіны = <!-- альтэрнатыўная --> | карта рэгіёна = <!-- альтэрнатыўная --> | карта раёна = <!-- альтэрнатыўная --> | унутранае дзяленне = | від главы = Мэр | глава = Аліас Лабахуа | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = 1848 | плошча = 372 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 64.478 | год перапісу = 2011 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = +4 | DST = | тэлефонны код = +7 840 22xxxxx | паштовы індэкс = 384900 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = ABH | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Sukhumi | сайт = | мова сайта = | мова сайта 2 = }} '''Суху́мі'''{{sfn|БелЭн|2002}}<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> ({{lang-ab|Аҟəа}}, {{lang-ka|სოხუმი}}, {{lang-ru|Суху́ми, Суху́м}}) — сталіца і найбуйнейшы горад [[Абхазія|Абхазіі]] ([[Грузія]]). Знаходзіцца на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Насельніцтва 64.478 чал. ([[2011]]). == Этымалогія == У перыяд турэцкіх і арабскіх заваяванняў (Сярэднявечча), у сілу асаблівасцей фанетыкі цюркскіх і арабскіх моў, не прымаючых наяўнасці паслядоўных зычных (ЦХ), адсутнасці гуку «Ц» і яго пераход у гук «С», імя горада паступова змяняецца — ''Цхум → Схум → Сухум'' (Сухум-кале («кале» — крэпасць (цюрк.)). Усталяванне ўплыву ў рэгіёне [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] выклікала ўсталяванне русіфікаваных назваў — Сухум, Батум. Абхазская назва горада «Акуа» выкарыстоўваецца пасля прыходу Савецкай улады, і не пераходзіць абхазскага моўнага арэала. Са жніўня [[1936]] года, пасля ўключэння Абхазіі ў склад Грузінскай ССР у [[1931]] годзе, горад насіў афіцыйную назву ''Сухумі''. 4 снежня [[1992]] года на сесіі Вярхоўнага Савета Рэспублікі Абхазія была адноўлена назва горада '''Сухум'''. == Гісторыя == Гісторыя горада налічвае больш за 2500 гадоў. Гэта адзін з найстаражытнейшых гарадоў свету. На месцы гораду да [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзя да н.э.]] была грэчаская калонія ''Дыяскурыя'' (названая ў гонар братоў Дыяскураў), якая потым належала [[Пантыйскае царства|Пантыйскаму царству]]. [[Тапонім]] «Аку» сустракаецца ў грэчаскім надпісе на залатых манетах калхідскай чаканкі (III—II стст. да н.э.) і супастаўляецца з абхазскай назвай горада — Акуа. Пазней на гэтым месцы была пабудавана рымская крэпасць ''Себастопаліс''. З [[736]] года паселішча вядома пад назвай ''Цхум'' (ад абхазскай назвы «Гума») у складзе [[Абхазскае царства|Абхазскага царства]]. У Сярэднявеччы — горад ''Цхумі'' ў складзе [[Грузінскае царства|Грузінскага царства]], з другой паловы [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] — пад уладай [[Турцыя|туркаў]]: у [[1724]] годзе пабудавана турэцкая крэпасць ''Сухум-Кале'' на Чорным моры. Ад канца [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] да [[1808]] і з [[1864]] гожда — сталіца Абхазіі. У [[1810]] годзе далучаны да [[Расія|Расіі]], статус горада атрымаў у [[1848]]. Пасля скасавання [[Абхазскае княства|Абхазскага княства]] ў [[1864]] — цэнтр Сухумскага ваеннага аддзела (вобласці) у падпарадкаванні [[Кутаісі|Кутаіскага]] [[генерал-губернатар]]а, з [[1866]] — Сухумскай акругі Кутаіскай [[губерня|губерні]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] [[1917]] года, горад і ўвогуле Абхазія, былі заглынуты ў хаос [[Расійская грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]]. Недаўгавечнае [[бальшавізм|бальшавіцкае]] кіраванне было спынена ў маі [[1918]] года і Сухум быў уключаны ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Грузія|Дэмакратычную Рэспубліку Грузія]] як рэзідэнцыя аўтаномнага Вярхоўнага Савета Абхазіі і штаб-кватэра Грузінскага генерал-губернатара. [[Чырвоная Армія]] і мясцовыя рэвалюцыянеры адваявалі горад у грузінскіх войскаў 4 сакавіка [[1921]] года, і абвясцілі [[Савецкі Саюз|Савецкую]] ўладу. Сухум быў сталіцай [[Абхазская ССР|Абхазскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] злучанай з [[Грузінская ССР|Грузінскай ССР]] ад [[1921]] да [[1931]] года, калі ён стаў сталіцай Абхазскай Аўтаномнай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ў рамках Грузінскай ССР. У [[1989]] годзе Сухум меў 110 000 жыхароў і быў адным з самых паспяховых гарадоў Грузіі. Тут знаходзіліся шматлікія курортныя лецішчы Савецкіх лідараў. У [[1989]]—[[1993]] гадах Сухум быў цэнтрам [[Грузіна-абхазскі канфлікт|Грузіна-абхазскага канфлікту]] які зруйнаваў большую частку горада. Падчас Абхазскай аблогі Сухума (1992—1993), горад і яго наваколлі зведалі амаль што штодзённыя паветраныя ўдары і артабстрэлы, са шматлікімі ахвярамі сярод грамадзянскага насельніцтва. 27 верасня [[1993]] года бітва за Сухум была скончана масавай кампаніяй па [[Этнічная чыстка грузінаў у Абхазіі|этнічнай чыстцы]] супраць грузінскага насельніцтва, якое складала бальшыню ([[Сухумская разня]]), у тым ліку былі забіты члены Абхазскага ўрада ([[Жыўлі Шартава]], [[Рауль Эшба]] і г. д.) і мэр Сухума [[Гурам Габіскірыя]]. Нягледзячы на тое, што горад быў часткова адноўлены, ён дагэтуль перажывае наступствы вайны, і не ўзнавіў сваю папярэднюю этнічную разнастайнасць (да [[1992]] года тут ужывалася 9 розных моў). == Насельніцтва == * 1989 год — 110 тыс. чал. * 2001 год — каля 140 тыс. чал.{{sfn|БелЭн|2002}} == Транспарт == * [[Сухумскі тралейбус]] * [[Сухум (станцыя)|Станцыя Сухум]] == Культура == * [[Абхазская дзяржаўная карцінная галерэя]] == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Прыднястроўя}} {{Сцяг Малдовы}} [[Ціраспаль]], [[Прыднястроўе]] / [[Малдова]] * {{Сцяг Паўднёвай Асеціі}} {{Сцяг Грузіі}} [[Цхінвалі]], [[Паўднёвая Асеція]] / [[Грузія]] * {{Сцяг Расіі}} [[Падольск]], [[Расія]] == Сухумі ў філатэліі == <center><gallery widths=150 heights=180 caption="Почтовые марки"> Файл:Stamp of USSR 1196.jpg|<small>[[Паштовая марка]] [[СССР]], <br/> 1947 год</small> Файл:The Soviet Union 1949 CPA 1353 stamp (Sukhumi. Shoreline).jpg|<small>Паштовая марка СССР, <br/> 1949 год</small> File:1966 CPA 3376.jpg|<small>Паштовая марка СССР, <br/> 1966 год</small> </gallery></center> == Вядомыя асобы == * [[Ігар Муратавіч Ахба]] (нар. 1949) — абхазскі палітычны дзеяч, міністр замежных спраў Абхазіі (ліпень — снежань 2004) * [[Ашот Авакімавіч Серапян]] (нар. 1939) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Дэмна Гвасалія]] — грузінскі дызайнер. * [[Лізавета Саламонаўна Ядзіткіна-Весніна]] (1917 — ?) — беларуская [[актрыса]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Суху́мі||298}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Суху́ми|402}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Суху́ми|560}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарады Абхазіі}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Сталіцы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Абхазіі]] [[Катэгорыя:Сухумі| ]] 5c7o2n92zp3bs0osumof71urvk0ok1m 5185081 5185062 2026-08-22T15:09:40Z M.L.Bot 261 на Вікіданыя 5185081 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Сухумі | арыгінальная назва = {{lang-ab|Аҟəа}} <br/> {{lang-ka|სოხუმი}} | падначаленне = | краіна = Грузія | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 43 | lat_min = | lat_sec = 12 | lon_dir = E | lon_deg = 41 | lon_min = | lon_sec = 55 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | рэгіён = | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = Мэр | глава = Аліас Лабахуа | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = 1848 | плошча = 372 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 64.478 | год перапісу = 2011 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = +4 | DST = | тэлефонны код = +7 840 22xxxxx | паштовы індэкс = 384900 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = ABH | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Sukhumi | сайт = | мова сайта = | мова сайта 2 = }} '''Суху́мі'''{{sfn|БелЭн|2002}}<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> ({{lang-ab|Аҟəа}}, {{lang-ka|სოხუმი}}, {{lang-ru|Суху́ми, Суху́м}}) — сталіца і найбуйнейшы горад [[Абхазія|Абхазіі]] ([[Грузія]]). Знаходзіцца на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Насельніцтва 64.478 чал. ([[2011]]). == Этымалогія == У перыяд турэцкіх і арабскіх заваяванняў (Сярэднявечча), у сілу асаблівасцей фанетыкі цюркскіх і арабскіх моў, не прымаючых наяўнасці паслядоўных зычных (ЦХ), адсутнасці гуку «Ц» і яго пераход у гук «С», імя горада паступова змяняецца — ''Цхум → Схум → Сухум'' (Сухум-кале («кале» — крэпасць (цюрк.)). Усталяванне ўплыву ў рэгіёне [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] выклікала ўсталяванне русіфікаваных назваў — Сухум, Батум. Абхазская назва горада «Акуа» выкарыстоўваецца пасля прыходу Савецкай улады, і не пераходзіць абхазскага моўнага арэала. Са жніўня [[1936]] года, пасля ўключэння Абхазіі ў склад Грузінскай ССР у [[1931]] годзе, горад насіў афіцыйную назву ''Сухумі''. 4 снежня [[1992]] года на сесіі Вярхоўнага Савета Рэспублікі Абхазія была адноўлена назва горада '''Сухум'''. == Гісторыя == Гісторыя горада налічвае больш за 2500 гадоў. Гэта адзін з найстаражытнейшых гарадоў свету. На месцы гораду да [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзя да н.э.]] была грэчаская калонія ''Дыяскурыя'' (названая ў гонар братоў Дыяскураў), якая потым належала [[Пантыйскае царства|Пантыйскаму царству]]. [[Тапонім]] «Аку» сустракаецца ў грэчаскім надпісе на залатых манетах калхідскай чаканкі (III—II стст. да н.э.) і супастаўляецца з абхазскай назвай горада — Акуа. Пазней на гэтым месцы была пабудавана рымская крэпасць ''Себастопаліс''. З [[736]] года паселішча вядома пад назвай ''Цхум'' (ад абхазскай назвы «Гума») у складзе [[Абхазскае царства|Абхазскага царства]]. У Сярэднявеччы — горад ''Цхумі'' ў складзе [[Грузінскае царства|Грузінскага царства]], з другой паловы [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] — пад уладай [[Турцыя|туркаў]]: у [[1724]] годзе пабудавана турэцкая крэпасць ''Сухум-Кале'' на Чорным моры. Ад канца [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] да [[1808]] і з [[1864]] гожда — сталіца Абхазіі. У [[1810]] годзе далучаны да [[Расія|Расіі]], статус горада атрымаў у [[1848]]. Пасля скасавання [[Абхазскае княства|Абхазскага княства]] ў [[1864]] — цэнтр Сухумскага ваеннага аддзела (вобласці) у падпарадкаванні [[Кутаісі|Кутаіскага]] [[генерал-губернатар]]а, з [[1866]] — Сухумскай акругі Кутаіскай [[губерня|губерні]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] [[1917]] года, горад і ўвогуле Абхазія, былі заглынуты ў хаос [[Расійская грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]]. Недаўгавечнае [[бальшавізм|бальшавіцкае]] кіраванне было спынена ў маі [[1918]] года і Сухум быў уключаны ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Грузія|Дэмакратычную Рэспубліку Грузія]] як рэзідэнцыя аўтаномнага Вярхоўнага Савета Абхазіі і штаб-кватэра Грузінскага генерал-губернатара. [[Чырвоная Армія]] і мясцовыя рэвалюцыянеры адваявалі горад у грузінскіх войскаў 4 сакавіка [[1921]] года, і абвясцілі [[Савецкі Саюз|Савецкую]] ўладу. Сухум быў сталіцай [[Абхазская ССР|Абхазскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] злучанай з [[Грузінская ССР|Грузінскай ССР]] ад [[1921]] да [[1931]] года, калі ён стаў сталіцай Абхазскай Аўтаномнай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ў рамках Грузінскай ССР. У [[1989]] годзе Сухум меў 110 000 жыхароў і быў адным з самых паспяховых гарадоў Грузіі. Тут знаходзіліся шматлікія курортныя лецішчы Савецкіх лідараў. У [[1989]]—[[1993]] гадах Сухум быў цэнтрам [[Грузіна-абхазскі канфлікт|Грузіна-абхазскага канфлікту]] які зруйнаваў большую частку горада. Падчас Абхазскай аблогі Сухума (1992—1993), горад і яго наваколлі зведалі амаль што штодзённыя паветраныя ўдары і артабстрэлы, са шматлікімі ахвярамі сярод грамадзянскага насельніцтва. 27 верасня [[1993]] года бітва за Сухум была скончана масавай кампаніяй па [[Этнічная чыстка грузінаў у Абхазіі|этнічнай чыстцы]] супраць грузінскага насельніцтва, якое складала бальшыню ([[Сухумская разня]]), у тым ліку былі забіты члены Абхазскага ўрада ([[Жыўлі Шартава]], [[Рауль Эшба]] і г. д.) і мэр Сухума [[Гурам Габіскірыя]]. Нягледзячы на тое, што горад быў часткова адноўлены, ён дагэтуль перажывае наступствы вайны, і не ўзнавіў сваю папярэднюю этнічную разнастайнасць (да [[1992]] года тут ужывалася 9 розных моў). == Насельніцтва == * 1989 год — 110 тыс. чал. * 2001 год — каля 140 тыс. чал.{{sfn|БелЭн|2002}} == Транспарт == * [[Сухумскі тралейбус]] * [[Сухум (станцыя)|Станцыя Сухум]] == Культура == * [[Абхазская дзяржаўная карцінная галерэя]] == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Прыднястроўя}} {{Сцяг Малдовы}} [[Ціраспаль]], [[Прыднястроўе]] / [[Малдова]] * {{Сцяг Паўднёвай Асеціі}} {{Сцяг Грузіі}} [[Цхінвалі]], [[Паўднёвая Асеція]] / [[Грузія]] * {{Сцяг Расіі}} [[Падольск]], [[Расія]] == Сухумі ў філатэліі == <center><gallery widths=150 heights=180 caption="Почтовые марки"> Файл:Stamp of USSR 1196.jpg|<small>[[Паштовая марка]] [[СССР]], <br/> 1947 год</small> Файл:The Soviet Union 1949 CPA 1353 stamp (Sukhumi. Shoreline).jpg|<small>Паштовая марка СССР, <br/> 1949 год</small> File:1966 CPA 3376.jpg|<small>Паштовая марка СССР, <br/> 1966 год</small> </gallery></center> == Вядомыя асобы == * [[Ігар Муратавіч Ахба]] (нар. 1949) — абхазскі палітычны дзеяч, міністр замежных спраў Абхазіі (ліпень — снежань 2004) * [[Ашот Авакімавіч Серапян]] (нар. 1939) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Дэмна Гвасалія]] — грузінскі дызайнер. * [[Лізавета Саламонаўна Ядзіткіна-Весніна]] (1917 — ?) — беларуская [[актрыса]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Суху́мі||298}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Суху́ми|402}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Суху́ми|560}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарады Абхазіі}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Сталіцы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Абхазіі]] [[Катэгорыя:Сухумі| ]] kubzgiuc7qrt592wdjwns5h6le2wir3 Парасілавая ўстаноўка 0 23443 5185094 3741908 2026-08-22T15:30:17Z Ciepiersia 162280 афармленне 5185094 wikitext text/x-wiki [[Файл:Steam engine in action.gif|thumb|300px|Паравая машына]] '''Парасілавая ўстаноўка''', '''ПСУ''' — [[цеплавы рухавік]], у якім [[рабочае цела]] мае фазывая пераўтварэнні. Дадзенае вышэй азначэнне не агаворвае, якое менавіта фазавае пераўтварэнне ажыццяўляецца ў ПСУ, але ў сучасных устаноўках ажыццяўляецца фазавы пераход пара — вадкасць. У якасці рабочага цела могуць выкарыстоўвацца розныя рэчыва, якія ў дыяпазоне тэмператур і ціскаў, пры якіх працуе дадзенная машына, можа існаваць як у вадкасным, так і ў параабразным выглядзе. Але з-за шэрага прычын (найперш бяспечнасць і таннасць) найчасцей выкарыстоўваецца [[вада]]. ПСУ складаецца з аднаго або групы паравых катлоў, з аднаго або некалькі паравых рухавікоў (паравая машына, паравая турбіна), а таксама мае розныя дапаможныя прыстасаванні. Паршнявая паравая машына з’явілася раней за [[паратурбінная ўстаноўка|паратурбінныя ўстаноўкі]] і доўгі час шырока выкарыстоўвалася ў розных сферах чалавечай дзейнасці. Але на пачатку 20 стагоддзя яна была выцеснена паршнявымі рухавікамі ўнутранага згарання і электрарухавікамі. Сёння ў асноўным выкарыстоўваюцца паратурбінныя ўстаноўкі для вытворчасці электраэнергіі. == Літаратура == * ''[[Барыс Міхайлавіч Хрусталёў|Хрусталёв Б. М.]], Несенчук А. П., Романюк В. Н.'' Техническая термодинамика. Часть 2. — Мн.: УП «Технопринт», 2004.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [http://bse.sci-lib.com Вялікая савецкая энцыклапедыя (па-руску)] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Паравая машына|*]] [[Катэгорыя:Тэрмадынаміка]] 18y6kbgrx9ln8013bucdenduqadf7tj Гармата 0 30441 5185078 4420211 2026-08-22T14:53:53Z Ciepiersia 162280 афармленне 5185078 wikitext text/x-wiki [[Выява:"Members of a Negro mortar company of the 92nd Division pass the ammunition and heave it over at the Germans in an almos - NARA - 535546.jpg|thumb|right|250px|81-мм мінамёт. Італія [[1944]]]] '''Гарма́та''' ({{lang-la|armatus}} узброены<ref>У Польшчы і Рэчы Паспалітай 16—17 ст. словам ''armata'' азначалі і самі гарматы, і ўвесь артылерыйскі арсенал ({{крыніцы/Кабельскі 1975}}). На землях Русі слова «армата» вядомае з 2-й пал. 14 ст., ім тут азначалі тагачасныя жалезна-каваныя гарматы на брусавым станку ({{крыніцы/ВЭС-83}} С.43; {{таксама}} [[бамбарда]]).</ref>) — від [[Ствол (зброя)|ствольнай]] [[агнястрэльная зброя|агнястрэльнай]] зброі [[калібр]]ам 20 [[Міліметр|мм]] і больш, прызначанай для кідання [[снарад]]аў ([[міна]]ў).<ref>{{крыніцы/ВЭС-83}} С.522,523.</ref> Гарматы ў Еўропе ўжываліся з ранняга 14 ст. ({{далей|*}} [[гісторыя артылерыі]]). У [[старабеларуская мова|старабеларускіх]] дакументах гарматы называюцца таксама «дзеламі» (''дело'', пар. польск. ''działo'')<!--, «[[пушка]]мі», «[[пішчаль|пішчалямі]]» гэтыя 2 бачыў у дак-тах, але не памятаю, дзе-->. Гарматы ўжываюцца для знішчэння і падаўлення жывой сілы і агнявых сродкаў праціўніка, разбурэння абарончых збудаванняў і выканання іншых задач на сушы, моры і ў паветры. Асноўнымі [[баявыя якасці|баявымі якасцямі]] з’яўляюцца: магутнасць снарадаў, цэльнасць стральбы, дальнабойнасць, хуткастрэльнасць, агнявая манеўранасць (хуткасць адкрыцця агню і гнуткасць агню), рухомасць на маршы і на полі бою, авіятранспартабельнасць, надзейнасць у эксплуатацыі, прастата і зручнасць абслугоўвання. Асноўныя сучасныя тыпы гармат: [[пушка]], [[гаўбіца]], [[марціра]], [[мінамёт]], [[безадкатная гармата]], камбінаваныя (напр., [[гаўбіца-пушка]]) і [[універсальная гармата|універсальныя]]. {{таксама|*}}: [[Ваза (гармата)|ваза]], [[бамбарда]], [[фоглер]], [[гуфніца]], [[тарасніца]], [[Арган (зброя)|арган]]. {{сюды|Класіфікацыя}}Гарматы падраздзяляюцца паводле месца дзеяння і характару цэляў, што паражаюцца — наземныя, зенітныя, авіяцыйныя, танкавыя, карабельныя і берагавыя; паводле будовы каналу ствала — нарэзныя і гладкаствольныя; паводле ступені рухомасці (манеўранасці) — стацыянарныя ([[стацыянарная артылерыя]]), буксаваныя ([[буксаваная артылерыя]]), самарухомыя, самаходныя, уюкавыя{{слова?}} (звычайна [[горная артылерыя|горныя]]), [[чыгуначная артылерыя|чыгуначныя]] ([[чыгуначная артылерыя]]). Паводле калібраў, у дачыненні да наземнай артылерыі, выдзяляюць гарматы малога (20 — 75 мм), сярэдняга (75 — 155 мм) і буйнога (больш за 155 мм). Прынцып дзеяння гарматы заснаваны на фізіка-хімічным працэсе ператварэння энергіі гарэння кідальнага (найчасцей, парахавога) зараду ў ствале ў энергію руху снараду (бач [[стрэл]]). Сучасная казённазарадная гармата складаецца з ствала (рулі) з казённай часткай і дульным тормазам, затвора (замка) і лафета (ложа); ранейшыя, дульназарадныя, мелі ствол з запальным прыстасаваннем і лафет. Дзеля дакладнага навядзення на цэль існуюць [[прыцэльныя прыстасаванні]]. == Гл. таксама == * [[Снежная гармата]] * [[Паравая гармата]] * [[Пнеўматычная гармата]] * [[Электрамагнітная гармата]] * [[Вадзяная гармата]] * [[Проціградавая артылерыя]] * [[Атамная артылерыя]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Агнястрэльная зброя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарматы| ]] [[Катэгорыя:Артылерыя]] [[Катэгорыя:Агнястрэльная зброя]] 6eu56u3xm6xdjxkkycus6ei5bchuly9 Доменная печ 0 43176 5185088 4136610 2026-08-22T15:21:36Z Ciepiersia 162280 афармленне 5185088 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Доменная печ''', '''домна''', '''гісэрневая печ''' — вялікая металургічная, вертыкальна размешчаная печ шахтнага тыпу для выплаўлення [[чыгун]]у, ферасплаваў з [[руда|жалезаруднай сыравіны]]. Першыя доменныя печы з’явіліся ў [[Еўропа|Еўропе]] ў сяр. [[14 ст.]], у [[Расія|Расіі]] — каля [[1630]] года. == Этымалогія == Слова ''домна'' паходзіць ад ст.-слав.: ''дъмѫ'', ''дѫти'' — дзьмуць, і [[русінская мова|рус.]]: ''дъмьница'', ''домница''<ref>[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=%2Fusr%2Flocal%2Fshare%2Fstarling%2Fmorpho&morpho=1&basename=%5Cusr%5Clocal%5Cshare%5Cstarling%5Cmorpho%5Cvasmer%5Cvasmer&first=1&text_word=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%B0&method_word=substring&text_general=&method_general=substring&text_origin=&method_origin=substring&text_trubachev=&method_trubachev=substring&text_editorial=&method_editorial=substring&text_pages=&method_pages=substring&text_any=&method_any=substring&sort=word Vasmer’s Etymological Dictionary: Домна]</ref>. На іншых мовах: {{lang-en|blast furnace}} — дуццевая печ, {{lang-de|Hochofen}} — высокая печ, {{lang-fr|haut fourneau}} — высокая печ. Пры гэтым, ёсць карэннае адрозненне ў значэнні слоў ''домніца'' і ''доменная печ'' — з домніцаў атрымлівалі (у выглядзе кавалкаў або крыц) штукі адноўленага сырадутнага (ад слова «сырое», т.б. непадагрэтае дуццё) жалеза, а ў доменнай печы — вадкі чыгун, таксама збіраецца вада якая сцякае з металу і ўтвараецца металічная вада і дамешкамі кальцыю. == Апісанне і працэсы == [[Файл:VysokaPec.jpg|thumb|300px|Схема доменнай печы<br />1. Гарачае дуццё<br />2. Зона плаўлення (''[[заплечыкі]]'' і ''[[горан]]'')<br />3. Зона ўзнаўлення FeO (''[[распар]]'')<br /> 4. Зона ўзнаўлення Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> (''[[шахта]]'')<br /> 5. Зона папярэдняга нагрэву (''[[калошнік]]'')<br />6. Загрузка жалезарудных матэрыялаў, [[вапняк]]у і [[каменнавугальны кокс|коксу]]<br /> 7. [[Доменны газ]]<br /> 8. Слуп жалезарудных матэрыялаў, [[вапняк]]у і [[каменнавугальны кокс|коксу]]<br /> 9. Выпуск [[шлак]]у<br /> 10. Выпуск вадкага [[чыгун]]у<br /> 11. Збор адыходных газаў]] Доменная печ уяўляе сабой будынак вышынёй да 35 м, вышыня абмяжоўваецца трываласцю коксу, на якім трымаецца ўвесь слуп шыхтавых матэрыялаў. Загрузка [[Шыхта|шыхты]] ажыццяўляецца зверху, праз тыпавую загрузачную прыладу, якая адначасова з’яўляецца і газавай засаўкай доменнай печы. У домне аднаўляюць багатую жалезную руду (цяпер (2009) запасы багатай жалезнай руды захаваліся толькі ў Аўстраліі і Бразіліі), [[Агламерацыя, металургія|агламерат]] або [[акатышы]]. Часам у якасці руднай сыравіны выкарыстоўваюць брыкеты. {{Файл з апісаннем|Blast furnace NT.PNG|400px|||рамка=Падвойная|загаловак=Схема доменнай вытворчасці|{{columns-list|250px|1: [[жалезная руда]] + вапняк<br> 2: кокс<br> 3: стужка [[канвеер]]а<br> 4: калошнік з апаратам, якія прадухіляюць сыход даменнага газу ў атмасферу<br> 5: пласт коксу<br> 6: пласты вапняка, аксіду жалеза, руды<br> 7: гарачае паветра (з тэмпературай каля 1200 °C)<br> 8: дзындра <br> 9:вадкі [[пераробны чыгун]] <br> 10: шлакавы коўш<br> 11: [[чыгунавоз]] <br> 12: [[цыклон (пылазборнік)|цыклон]] для ачысткі даменнага газу ад пылу перад спальваннем яго ў рэгенератарах 13 <br> 13: рэгенератары ([[Паветранагравальнік|кауперы]])<br> 14: [[дымавая труба]]<br> 15: падача паветра ў рэгенератары (кауперы)<br> 16: парашок вугалю<br> 17: коксавая печ<br> 18: рэзервуар для коксу<br> 19: газаадвод для гарачага калошнікавага газу}}}} Доменная печ складаецца з пяці канструктыўных элементаў: верхняй цыліндрычнай часткі — [[калошнік]]а, неабходнага для загрузкі і эфектыўнага размеркавання [[Шыхта|шыхты]] у печы; самай вялікі па вышыні канічнай часткі, якая пашыраецца — [[Шахта доменнай печы|шахты]], у якой адбываюцца працэсы нагрэву матэрыялаў і ўзнаўленні жалеза з аксідаў; самай шырокай цыліндрычнай часткі — [[распар]]у, у якім адбываюцца працэсы размякчэння і плаўлення адноўленага жалеза; канічнай часткі, якая завужаецца — [[Заплечыкі|заплечыкаў]], дзе ўтвараецца аднаўленчы газ — [[монааксід вуглярода]]; цыліндрычнай часткі — [[горан]]у, служачага для скаплення вадкіх прадуктаў доменнага працэсу — [[чыгун]]у і [[шлак]]у. У верхняй частцы горана размяшчаюцца [[Фурма|фурмы]] — адтуліны для падачы нагрэтага да высокай тэмпературы [[дуццё|дуцця]] — сціснутага [[паветра]]а, узбагачанага [[кіслародам]] і вуглевадародным палівам. На ўзроўні фурмаў развіваецца тэмпература каля 2000&nbsp;°C. Вышэй тэмпература зніжаецца, і каля калошнікаў даходзіць каля 270&nbsp;°C. Такім чынам у печы на рознай вышыні ўсталёўваецца розная тэмпература, дзякуючы чаму працякаюць розныя хімічныя працэсы пераходу руды ў [[метал]]. У верхняй частцы [[горан]]а, дзе прыток кіслароду досыць вялікі, кокс згарае, утвараючы [[дыяксід вуглярода]] і вылучаючы вялікую колькасці цеплыні. <math>C + O</math><sub><math>2</math></sub><math> = CO</math><sub><math>2</math></sub><math> + Q</math> [[Дыяксід вуглярода]], пакідаючы зону, узбагачаную кіслародам, уступае ў рэакцыю з коксам і ўтварае [[монааксід вугляроду]] — галоўны аднаўляльнік доменнага працэсу. <math>CO</math><sub><math>2</math></sub><math> + C = 2CO</math> Паднімаючыся ўверх [[монааксід вугляроду]] ўзаемадзейнічае з аксідамі жалеза, адымаючы ў іх кісларод і аднаўляючы да металу: <math>Fe</math><sub><math>2</math></sub><math>O</math><sub><math>3</math></sub><math> + 3CO = 2Fe + 3CO</math><sub><math>2</math></sub> Атрыманае ў выніку рэакцыі жалеза кроплямі сцякае па распаленым [[каменнавугальны кокс|коксу]] ўніз, насычаючыся вугляродам, у выніку чаго атрымліваецца сплаў, які ўтрымоўвае 2,14 — 6,67 % [[вуглярод]]у. Такі сплаў завецца [[чыгун]]ом. Апроч [[вуглярод]]у ў яго ўваходзяць невялікая доля [[Крэмній|крэмнію]] і [[Марганец|марганцу]]. У колькасці дзесятых доляў адсотка ў склад чыгуну ўваходзяць таксама шкодныя прымешкі — [[сера]] і [[фосфар]]. Апроч [[чыгун]]у ў горане ўтвараецца і скапляецца [[шлак]], у якім збіраюцца ўсе шкодныя прымешкі. Раней, [[шлак]] выпускаўся праз асобную [[Шлаковая лётка|шлаковую лётку]]. Цяпер і [[чыгун]], і [[шлак]] выпускаюць праз [[чыгунная лётка|чыгунную лётку]] адначасова. Падзел [[чыгун]]у і шлаку адбываецца ўжо па-за доменнай печчу — у жолабе, пры дапамозе падзеляльнай пліты. Аддзелены ад шлаку чыгун зліваецца ў чугунавозныя каўшы і вывозіцца ў сталеплавільны цэх. == Гл. таксама == * [[Чорная металургія]] * [[Мартэнаўская печ]] {{зноскі}} == Літаратура == * Толковый металлургический словарь. Основные термины / Под ред. В. И. Куманина. — М.: Рус. яз., 1989. — 446 с. — ISBN 5-200-00797-6. * Ефименко Г. Г., Гиммельфарб А. А., Левченко В. Е. Металлургия чугуна. — Киев.:Выща школа, 1988. — 352 с. * Ферсман А. Е. Занимательная геохимия. — М.: Детгиз, 1954. — 486 с. {{commonscat}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прамысловыя печы]] [[Катэгорыя:Прамысловая рэвалюцыя]] [[Катэгорыя:Чорная металургія]] [[Катэгорыя:Вытворчасць сталі]] rc8xhyzxfi0xqrjsm97qn3sofejdr8i 5185090 5185088 2026-08-22T15:22:54Z Ciepiersia 162280 афармленне 5185090 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Доменная печ''', '''домна''', '''гісэрневая печ''' — вялікая металургічная, вертыкальна размешчаная печ шахтнага тыпу для выплаўлення [[чыгун]]у, ферасплаваў з [[руда|жалезаруднай сыравіны]]. Першыя доменныя печы з’явіліся ў [[Еўропа|Еўропе]] ў сяр. [[14 ст.]], у [[Расія|Расіі]] — каля [[1630]] года. == Этымалогія == Слова ''домна'' паходзіць ад ст.-слав.: ''дъмѫ'', ''дѫти'' — дзьмуць, і [[русінская мова|рус.]]: ''дъмьница'', ''домница''<ref>[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=%2Fusr%2Flocal%2Fshare%2Fstarling%2Fmorpho&morpho=1&basename=%5Cusr%5Clocal%5Cshare%5Cstarling%5Cmorpho%5Cvasmer%5Cvasmer&first=1&text_word=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%B0&method_word=substring&text_general=&method_general=substring&text_origin=&method_origin=substring&text_trubachev=&method_trubachev=substring&text_editorial=&method_editorial=substring&text_pages=&method_pages=substring&text_any=&method_any=substring&sort=word Vasmer’s Etymological Dictionary: Домна]</ref>. На іншых мовах: {{lang-en|blast furnace}} — дуццевая печ, {{lang-de|Hochofen}} — высокая печ, {{lang-fr|haut fourneau}} — высокая печ. Пры гэтым, ёсць карэннае адрозненне ў значэнні слоў ''домніца'' і ''доменная печ'' — з домніцаў атрымлівалі (у выглядзе кавалкаў або крыц) штукі адноўленага сырадутнага (ад слова «сырое», т.б. непадагрэтае дуццё) жалеза, а ў доменнай печы — вадкі чыгун, таксама збіраецца вада якая сцякае з металу і ўтвараецца металічная вада і дамешкамі кальцыю. == Апісанне і працэсы == Доменная печ уяўляе сабой будынак вышынёй да 35 м, вышыня абмяжоўваецца трываласцю коксу, на якім трымаецца ўвесь слуп шыхтавых матэрыялаў. Загрузка [[Шыхта|шыхты]] ажыццяўляецца зверху, праз тыпавую загрузачную прыладу, якая адначасова з’яўляецца і газавай засаўкай доменнай печы. У домне аднаўляюць багатую жалезную руду (цяпер (2009) запасы багатай жалезнай руды захаваліся толькі ў Аўстраліі і Бразіліі), [[Агламерацыя, металургія|агламерат]] або [[акатышы]]. Часам у якасці руднай сыравіны выкарыстоўваюць брыкеты. {{Файл з апісаннем|Blast furnace NT.PNG|400px|||рамка=Падвойная|загаловак=Схема доменнай вытворчасці|{{columns-list|250px|1: [[жалезная руда]] + вапняк<br> 2: кокс<br> 3: стужка [[канвеер]]а<br> 4: калошнік з апаратам, якія прадухіляюць сыход даменнага газу ў атмасферу<br> 5: пласт коксу<br> 6: пласты вапняка, аксіду жалеза, руды<br> 7: гарачае паветра (з тэмпературай каля 1200 °C)<br> 8: дзындра <br> 9:вадкі [[пераробны чыгун]] <br> 10: шлакавы коўш<br> 11: [[чыгунавоз]] <br> 12: [[цыклон (пылазборнік)|цыклон]] для ачысткі даменнага газу ад пылу перад спальваннем яго ў рэгенератарах 13 <br> 13: рэгенератары ([[Паветранагравальнік|кауперы]])<br> 14: [[дымавая труба]]<br> 15: падача паветра ў рэгенератары (кауперы)<br> 16: парашок вугалю<br> 17: коксавая печ<br> 18: рэзервуар для коксу<br> 19: газаадвод для гарачага калошнікавага газу}}}} Доменная печ складаецца з пяці канструктыўных элементаў: верхняй цыліндрычнай часткі — [[калошнік]]а, неабходнага для загрузкі і эфектыўнага размеркавання [[Шыхта|шыхты]] у печы; самай вялікі па вышыні канічнай часткі, якая пашыраецца — [[Шахта доменнай печы|шахты]], у якой адбываюцца працэсы нагрэву матэрыялаў і ўзнаўленні жалеза з аксідаў; самай шырокай цыліндрычнай часткі — [[распар]]у, у якім адбываюцца працэсы размякчэння і плаўлення адноўленага жалеза; канічнай часткі, якая завужаецца — [[Заплечыкі|заплечыкаў]], дзе ўтвараецца аднаўленчы газ — [[монааксід вуглярода]]; цыліндрычнай часткі — [[горан]]у, служачага для скаплення вадкіх прадуктаў доменнага працэсу — [[чыгун]]у і [[шлак]]у. У верхняй частцы горана размяшчаюцца [[Фурма|фурмы]] — адтуліны для падачы нагрэтага да высокай тэмпературы [[дуццё|дуцця]] — сціснутага [[паветра]]а, узбагачанага [[кіслародам]] і вуглевадародным палівам. На ўзроўні фурмаў развіваецца тэмпература каля 2000&nbsp;°C. Вышэй тэмпература зніжаецца, і каля калошнікаў даходзіць каля 270&nbsp;°C. Такім чынам у печы на рознай вышыні ўсталёўваецца розная тэмпература, дзякуючы чаму працякаюць розныя хімічныя працэсы пераходу руды ў [[метал]]. У верхняй частцы [[горан]]а, дзе прыток кіслароду досыць вялікі, кокс згарае, утвараючы [[дыяксід вуглярода]] і вылучаючы вялікую колькасці цеплыні. <math>C + O</math><sub><math>2</math></sub><math> = CO</math><sub><math>2</math></sub><math> + Q</math> [[Дыяксід вуглярода]], пакідаючы зону, узбагачаную кіслародам, уступае ў рэакцыю з коксам і ўтварае [[монааксід вугляроду]] — галоўны аднаўляльнік доменнага працэсу. <math>CO</math><sub><math>2</math></sub><math> + C = 2CO</math> Паднімаючыся ўверх [[монааксід вугляроду]] ўзаемадзейнічае з аксідамі жалеза, адымаючы ў іх кісларод і аднаўляючы да металу: <math>Fe</math><sub><math>2</math></sub><math>O</math><sub><math>3</math></sub><math> + 3CO = 2Fe + 3CO</math><sub><math>2</math></sub> Атрыманае ў выніку рэакцыі жалеза кроплямі сцякае па распаленым [[каменнавугальны кокс|коксу]] ўніз, насычаючыся вугляродам, у выніку чаго атрымліваецца сплаў, які ўтрымоўвае 2,14 — 6,67 % [[вуглярод]]у. Такі сплаў завецца [[чыгун]]ом. Апроч [[вуглярод]]у ў яго ўваходзяць невялікая доля [[Крэмній|крэмнію]] і [[Марганец|марганцу]]. У колькасці дзесятых доляў адсотка ў склад чыгуну ўваходзяць таксама шкодныя прымешкі — [[сера]] і [[фосфар]]. Апроч [[чыгун]]у ў горане ўтвараецца і скапляецца [[шлак]], у якім збіраюцца ўсе шкодныя прымешкі. Раней, [[шлак]] выпускаўся праз асобную [[Шлаковая лётка|шлаковую лётку]]. Цяпер і [[чыгун]], і [[шлак]] выпускаюць праз [[чыгунная лётка|чыгунную лётку]] адначасова. Падзел [[чыгун]]у і шлаку адбываецца ўжо па-за доменнай печчу — у жолабе, пры дапамозе падзеляльнай пліты. Аддзелены ад шлаку чыгун зліваецца ў чугунавозныя каўшы і вывозіцца ў сталеплавільны цэх. == Гл. таксама == * [[Чорная металургія]] * [[Мартэнаўская печ]] {{зноскі}} == Літаратура == * Толковый металлургический словарь. Основные термины / Под ред. В. И. Куманина. — М.: Рус. яз., 1989. — 446 с. — ISBN 5-200-00797-6. * Ефименко Г. Г., Гиммельфарб А. А., Левченко В. Е. Металлургия чугуна. — Киев.:Выща школа, 1988. — 352 с. * Ферсман А. Е. Занимательная геохимия. — М.: Детгиз, 1954. — 486 с. {{commonscat}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прамысловыя печы]] [[Катэгорыя:Прамысловая рэвалюцыя]] [[Катэгорыя:Чорная металургія]] [[Катэгорыя:Вытворчасць сталі]] k2kljo0tl5uz3dli9fousjba9nnosg9 СТНІН 0 43713 5185036 293029 2026-08-22T13:14:28Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[ICANN]] 5185036 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ICANN]] 6t4ktdu2d336gyntj04u5ch788yxh6w Антуан дэ Сент-Экзюперы 0 45203 5185222 5173612 2026-08-23T03:16:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185222 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Антуан дэ Сент-Экзюперы |Арыгінал імя = {{lang-fr|Antoine de Saint-Exupéry}} |Месца смерці = [[Міжземнае мора]] |Грамадзянства = {{FRA}} |Род дзейнасці = [[празаік]], паэт, лётчык |Мова твораў = [[Французская мова|французская]] |Узнагароды = {{Ваенны Крыж 1939-1945, Францыя}} |Lib = http://lib.ru/EKZUPERY/ }} '''Антуан дэ Сент-Экзюперы''' ({{lang-fr|Antoine de Saint-Exupéry}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі [[пісьменнік]], прафесійны лётчык. == Біяграфія == === Дзяцінства === Сын Мартэна Луі Мары Жана дэ Сент-Экзюперы (1863—1904 гг.), які не меў прафесіі<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Philippe Champy, Jean-Claude Huvé|загаловак=Les Blacque-Belair: ascension sociale et plongée dans la culture|год=2007|месца=Paris|выдавецтва=Guénégaud|isbn=978-2-85023-130-8}}</ref>, і яго жонкі Андрэ Мары Луізы дэ Фанкалёмб<ref name=":0" />, Антуан Жан-Батыст Мары Ражэ дэ Сент-Экзюперы<ref>''Заўвага''. Насуперак друкарскім правілам, звычайна карыстаным у французскай мове, напісанне імені аўтара, відаць было зафіксавана без злучка ў датычных да яго запісах актаў грамадзянскага стану. Але хоць форма са злучком не выкарыстоўвалася ў запісах актаў, яна прынамсі мае значэнне як агульнаўжываны псеўданім.</ref> нарадзіўся 29 чэрвеня 1900 г. на вуліцы Пэйра, дом 8, у 2-й акрузе Ліёна<ref>Archives municipales numérisées de Lyon, "Acte de naissance no 1703 - cote 2E1847" з упамінаннем на палях старонкі запісу аб яго шлюбе ў Ніцы 22 красавіка 1931 г. з Кансуэлай Сунсін.</ref>, у сям’і старажытных французскіх дваран<ref name=":0" />. Антуан шчасліва бавіў дзяцінства з чатырма братамі і сёстрамі, але ў 1904 годзе ягоны бацька помер ад крывазліцця ў мозг у веку сарака аднаго года. Маці гадавала пяцярых дзяцей: Мары-Мален (па-дамашняму званую Бішэ), Сімону (Мано), Антуана (дамашняе імя якога было Таньё), Франсуа і Габрыель (Дзідзі). Ёй памагала аўстрыйская гувернантка Паўла Хентшэль, якая была з дзецьмі да іх паўналецця. У рамане «Вайсковы лётчык» Экзюперы выразіў ёй павагу наступнымі выразамі: "Я вярнуўся ў памяці да маленства, каб наноў адкрыць для сябе пачуццё ўласнай абароны. Для мужчын абароны не існуе. Як толькі ты становішся мужчынам, цябе адпускаюць… Але хто можа зрабіць хоць штосьці супраць маленькага хлопчыка, чыю руку ўсемагутная Паўла трымае ў сваёй? Паўла, я выкарыстоўваў твой цень як шчыт…"<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/paula-hentschel-1883-1965/|title=Paula Hentschel (1883-1965)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-07-27}}</ref> Антуанава маці цяжка перажывала заўчаснае ўдаўство, але аптымістычны характар дазваляў ёй спраўляцца з абавязкамі. Заняцце мастацтвам (яна малявала<ref name=":1">{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/marie-boyer-de-fonscolombe-1875-1972/|title=Marie Boyer de Fonscolombe (1875-1972)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-07-27}}</ref>), чуллівасць натуры дапамаглі стварыць з Антуанам адмысловую сувязь і даць яму цудоўную адукацыя, што было няпроста для адзінокай жанчыны за тымі часамі. Яна перадала сыну каштоўнасці, якія той пранёс праз усё жыццё: чэснасць, павага да людзей, незаяўленне сваёй сацыяльнай выключнасці. Пісьменнікава маці прысвяціла жыццё дзецям, прышчапляючы ім гуманізм, які развіваў і сам Экзюперы. Дзяцінства пісьменніка да дзесяці гадоў праходзіла у замку Ля-Моль у дэпартаменце Вар, які належаў яго бабулі [[па кудзелі]], і замку Сэн-Марыс-дэ-Рэман у дэпартаменце Эн, што належаў яго цётцы мадам Трыко. У 1908 годзе Экзюперы паступіў у восьмы клас Ліёнскай школы братоў-хрысціян. Пад каней лета 1909 г. Мары дэ Сент-Экзюперы пераехала з дзецьмі ў Ле-Ман да свайго свёкра. Антуан паступіў у езуіцкую школу ад касцёла Багамацеры Святога Крыжа. Слабы вучань, пра якога адзначалі, што ён недысцыплінаваны і летуценны, будучы пісьменнік мроіў падарожжамі, прыгодамі і імкнуўся вырвацца з арыстакратычнага асяроддзя<ref>[...] Ён быў вельмі настойлівы ў адным пытанні — патрэбе выдзеліцца са свайго асяроддзя, і гэты арыстакрат паводле паходжання выступаў за нонканфармізм. У мяне дагэтуль увушшу звініць слова нонканфармізм! Антуан, нягледзячы на паходжанне, нягледзячы на адукацыю, быў зусім не "буржуа" і даволі было паслухаць яго гутарку з рабочымі "Заўрэра" або авіямеханікамі, каб паняць, як моцна ён хацеў зразумець іх праблемы і як моцна хацеў ім дапамагчы. Яны ж, у свой чарод, напэўна думалі: "Ён не фанабэрысты!" (Крыніца: André de Fonscolombe, "Saint-Exupéry: Deuxième époque 1930-1935, tome 2", Icare, Revue de l'aviation française, no 71, winter 1974-1975, p. 32).</ref>. У 1912 г. ён бавіў вакацыі ў Сэн-Марыс-дэ-Рэман. Захоплены аэрапланамі, часта ездзіў на ровары на аэрадром Анбер’ё-ан-Бужэ, размешчаны за некалькі кіламетраў, дзе распытваў механікаў, як зладжаныя самалёты. Аднойчы Антуан падышоў да пілота Габрыеля Сальвеса, сказаўшы, што маці дазволіла яму зрабіць першы палёт. Першы палёт ён здзейсніў на самалёце W2 bis (W - ад Wroblewski)8,9, пабудаваным у Віёрбане братамі П’ерам і Габрыелем Ураблеўскімі, вядомымі пад іменем Сальвес. Калі пачалася Першая сусьветная вайна, Мары дэ Сент-Экзюперы прызначылі старэйшай медсястрой у шпіталь у Амбер’ё-ан-Бужэ і яна ўзяла дзяцей з сабой. Антуан і Франсуа вучыліся ў школе-інтэрнаце пры езуіцкім калежы Нотр-Дам-дэ-Мангрэ ў Вільфранш-сюр-Сон. Юны Экзюперы нарэшце змог заняцца пісьменніцтвам, што цудоўна ў яго выходзіла: за адзін са сваіх твораў ён атрымаў школьную прэмію. На пачатку навучальнага 1915 года Мары дэ Сент-Экзюперы, якая ўсё яшчэ працавала ў Амбер’ё-ан-Бужэ, адчула, што яе сынам не дужа падабаецца жыць з айцамі-езуітамі ў Мангрэ. Жадаючы паспрыяць развіццю дзяцей, яна перавяла іх да братоў-марыянаў на вілу Сен-Жан у Фрыбургу. Гэты калеж, цесна звязаны з парыжскім Калежам Станіслава, распрацаваў новую методыку навучання, заснаваную на творчасці. Іменна там Антуан пазнаёміўся з Луі дэ Баневі, чыя сям’я была суседзямі і сябрамі Экзюперы ў Ліёне. З ім, а таксама з Маркам Сабранам і Шарлем Салесам у яго завязалася глубокае сяброўства<ref>«Saint-Exupéry, les premiers pas d'un poète», ''Le Figaro'', 30 août 2007, [https://www.lefigaro.fr/livres/2007/08/30/03005-20070830ARTFIG90313-saint_exupery_les_premiers_pas_d_un_poete.php чытаць анлайн]</ref>. === Юнацтва === У 1917 г. Экзюперы атрымаў ступень бакалаўрат нягледзячы на не надта добрыя поспехі ў вучобе. Антуан займаўся больш навуковымі дысцыплінамі, чым літаратурай. Летам таго года ад перыкардыту памёр яго малодшы брат Франсуа, таварыш і давераная асоба, хворы на раматус. Зажураны, пісьменнік успрыняў гэта за пераход ад юнацкага жыцця да дарослага. Вайна таксама ўплывала на Антуана: ён маляваў карыкатуры на прускіх салдатаў і іх каскі з пікамі, на імператара і кранпрынца, напісаў некалькі вершаў. У 1918, 1919 і 1920 Антуан не здаў вуснага экзамена ў Ваенна-марскую школу<ref>Roger Mansuy, «Saint-Exupéry, fort en math ?», ''Images des mathématiques'', 5 août 2021, [https://images.math.cnrs.fr/Saint-Exupery-fort-en-math.html?lang=fr чытаць анлайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230326145121/https://images.math.cnrs.fr/Saint-Exupery-fort-en-math.html?lang=fr |date=26 сакавіка 2023 }}</ref>, а потым паступіў свабодным слухачом на курс архітэктуры ў Вышэйшай нацыянальнай школе прыгожых мастацтваў. Па смерці сваёй цёці Трыко ў 1920 г. Мары Экзюперы атрымала ў спадчыну замак Сэн-Марыс, дзе і пасялілася. Даходы былі небагатыя і яна ўтрымлівала дзяцей за кошт продажу зямлі, што прылягала да замка<ref name=":1" />. Антуан карыстаў гасціннасць сваёй кузіны Івоны дэ Лестранж а таксама падпрацоўваў: разам з сябрам Анры дэ Сегонем некалькі тыдняў іграў у оперы Жана Нугеса ''«Quo vadis»''. У 1918 годзе ён пазнаёміўся з Луізай дэ Вільмарэн, якая натхніла яго на напісанне рамантычных вершаў. У гэты ж перыяд Экзюперы напісаў і іншыя вершы ў форме санетаў, якія сваім зместам сведчаць аб тым, што ён не строіў планаў на жыццё. Некаторыя з вершаў былі напісаны каліграфічным почыркам і ўпрыгожаны малюнкамі, выкананымі індыйскай тушшу. Два сшыткі з вершамі ён падарыў свайму другу Жану Даа<ref>''Antoine de Saint-Exupery : dessins, aquarelles, pastels, plumes et crayons'', éd. Gallimard, 2006, <abbr>p.</abbr> 58.</ref>. У міжваенны час Луіза дэ Вільмарэн стала адной з асноў яго сяброўскай кампаніі, куды таксама ўваходзілі Жан Прэво, Эрвэ Міле, Эмеры Блак-Беле, Жан дэ Вагюэ і яго жонка Нэлі, Жан Гюго і Леон-Поль Фарг<ref name=":0" />. === Кар’ера авіятара === ==== Уступленне ў ВПС ==== У красавіку 1921 г. Экзюперы пачаў двухгадовую вайсковую службу механікам у 2-м авіяцыйным палку ў Страсбуры. У чэрвені ён за свой кошт прайшоў курсы грамадзянскага пілатавання<ref>Біяграфія Антуана дэ Сент-Экзюперы, змешчаная на вокладцы тэлефільма «Сент-Экзюпери: Последняя миссия», знятага Раберам Энрыко (1994) і перавыдадзенага ў 2009 г.</ref>. 9 ліпеня інструктар Рабер Эбі адправіў яго на першы самастойны круг, аддаўшы кіраванне. Застаўшыся адзін за штурвалам вучэбнага самалёта, Антуана завысока зайшоў на пасадку. Рэзка выкарыстаўшы дросель, ён выклікаў зваротную ўспышку ў карбюратары. Мяркуючы, што рухавік загарэўся, ён не запанікаваў, зрабіў разварот на ўзлётна-пасадачнай паласе і ўдала прызямліўся. Інструктар пацвердзіў яго належную падрыхтоўку<ref>Па словах Рабера Эбі: "Пасьля апошняга павароту, які быў правільны, ён зайшоў у наступны занадта хутка і высока. [...] Тады ён зрабіў адзінае, што можна было — вярнуўся да дроселя [...] Ён, падавалася, ніяк не зажурыўся праз то, што адбылося і [...] выдатна прызямліўся [...] . — У нейкі момант рухавік загарэўся, — сказаў ён мне, — але адразу ж пагас. Я растлумачыў, што адбылося. — Не, рухавік не загарэўся. Вы занадта хутка скінулі газ і выклікалі так званую зваротную ўспышку ў карбюратары". (Крыніца: Robert Aéby, Revue de l'aviation française, № 69, p. 101; "Сент-Экзюперы: першая эпоха. 1900-1930, том 1", Icare, лета-восень 1974 г.).</ref>. Але ж Экзюперы запомнілі як няўважлівага часамі лётчыка. Экзюперы меў ліцэнзію грамадзянскага пілота; яго дапусцілі навучаць вайсковых лётчыкаў. На авіябазе Страсбур не было лётнай школы. 2 жніўня 1925 г. яго накіравалі ў 37-ы авіяцыйна полк у Марока<ref>Mehdi de Graincourt, ''Leur Maroc'', Casablanca, éditions Malika, 2016, 256 <abbr>p.</abbr></ref>, у Касабланку, дзе 23 снежня 1921 года атрымаў ліцэнцію вайсковага лётчыка<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/brevet-militaire-au-maroc-1921/|title=Brevet militaire au Maroc (1921)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-07-29}}</ref>. Студзенем 1922 г. Экзюперы атрымаў у Істры на авіяцыйнай базе ( Base aérienne 125 Istres-Le Tubé) званне капрала. 3 красавіка 1925 г. прайшоў конкурс на навучанне на афіцэра рэзерву (EOR) і прайшоў курсы падрыхтоўкі на базе ў Аворы, адкуль паехаў на авіябазу Версаль недалёка ад Парыжа. Меў лётную практыку на базе Вілакубле<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/brevet-dobservateur-1922/|title=Brevet d’observateur (1922)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-07-29}}</ref>. 10 кастрычніка 1922 г. стаў другім лейтэнантам, 4 снежня — авіяцыйным назіральнікам. Вольным часам Экзюперы рабіў зарысоўкі сваіх таварышаў вуглём і чарнілам. Яго рысункі сабраныя ў сшытак ''"Les Copains"'' (Таварышы). У кастрычніку Экзюперы перавялі ў Ле-Буржэ пад Парыжам. 1 мая 1923 ён папаў у першую авіякатастрофу, дзе атрымаў моцную чэрапа-мазгавую траўму. Адылі Антуан усё яшчэ імкнуўся паступіць у ВПС, хоць сям’я яго нявесты была супраць. Нудная офісная работа ў аддзяленні кампаніі Société générale d'entreprises не прыносіла задавальнення, гэты крызіс у жыцці прывёў да разрыву заручэння з Луізай дэ Вільмарэн. У 1924 годзе Экзюперы працаваў прадстаўніком кампаніі Saurer, і вельмі няўдала. Незадаволены ўныласцю працы, ён зволіўся і сур’ёзна заняўся літаратурай. ====Грамадзянскі лётчык==== У 1926 годзе Экзюперы паступіў на службу ў кампанію «Latécoère» (будучую «Aéropostale»), што дастаўляла пошту на паўночнае ўзбярэжжа Афрыкі. Стаў працаваць на лініі Тулуза — Касабланка, пазней Касабланка — Дакар. У гэты час ён напісаў апавяданне ''«L'évasion de Jacques Bernis»''. Скора яго назначылі начальнікам станцыі ў Марока, даручыўшы палепшыць дачыненні кампаніі з мараканцамі і іспанцамі адначасова. Свой досвед і перажыванні пісьменнік выклаў у першым надрукаваным рамане ''«Courrier sud»'' (Паўднёвы кур’ер) (1929 г.). У верасні 1929 г. лётчыка разам з калегамі накіравалі ў Паўднёвую Амерыку, каб паспрыяць распаўсюджанню работы «Аэропасталь» да Патагоніі. У 1930 г. яму надалі чын кавалера [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]] за ўклад у развіццё грамадзянскай авіяцыі<ref>René Delange: «La Vie de Saint-Exupéry», Éditions du Seuil, Paris 1948.</ref>. У 1931 г. Экзюперы надрукаваў свой другі раман — ''«Vol de nuit»'', які меў велізарны поспех; у ім ён успамінае гады, праведзеныя ў Аргентыне і развіццё авіяліній кампаніі. 22 красавіка 1931 г. Экзюперы абраўся шлюбам (абвянчаліся 12 красавіка) з Кансуэла Сунсін Сандоваль дэ Гомес (памёрла 28 мая 1979 г.), сальвадорскай пісьменніцай і мастачкай<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/consuelo-son-epouse-1901-1979/|title=Consuelo, son epouse (1901-1979)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-08-14}}</ref>. ====Журналіст==== Пачынаючы з 1932 года, калі кампанія «Аэрапасталь» была падарвана інтэграцыяй у «Air France», Экзюперы прыйшлося цяжка і ён, застаючыся лётчыкам выпрабавальнікам і пілотам разавых рэйсаў, стаў [[журналіст]]ам некалькіх буйных выданняў. Як [[Рэпартаж|рэпарцёр]] газеты «[[Пары-Суар]]» ён пабываў у [[В’етнам]]е ў 1934 і ў [[Масква|Маскве]] ў 1935 годзе<ref>{{Cite web|url=http://20v-euro-lit.niv.ru/20v-euro-lit/articles-franciya/kuzmin-sent-ekzyuperi-v-rossii.htm|title=Кузьмин Д.: Сент-Экзюпери в России|website=20v-euro-lit.niv.ru|access-date=2023-08-14}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/reportazhi-antuana-de-sent-ekzyuperi-o-sssr-gazeta-paris-soir-may-1935-g|аўтар=Королева Анна Витальевна|загаловак=РЕПОРТАЖИ АНТУАНА ДЕ СЕНТ-ЭКЗЮПЕРИ О СССР (ГАЗЕТА “PARIS-SOIR”, МАЙ 1935 Г.)|год=2021|выданне=Гуманитарный акцент|выпуск=4|старонкі=80–85|issn=2542-2022}}</ref>. ====Крушэнне ў пустыні==== 29 снежня 1935 г. разам з механікам Андрэ Прэво Экзюперы паспрабаваў здзейсніць пералёт Парыж — [[Сайгон]] каб пабіць рэкорд Андрэ Жапі, які некалькімі днямі раней пераляцеў гэтым маршрутам за тры дні і пятнаццаць гадзін. 30 снежня, пасля 19 гадзін 44 хвілін у паветры самалёт упаў на камяністае плато, хоць Сент-Экзюперы і спецыяльна знізіўся, спрабуючы зарыенціравацца<ref>«Après trois jours de marche harassante dans les sables du désert : Saint-Exupéry raconte sa dramatique aventure», ''L'Intransigeant'', <abbr>no</abbr> 20516, 4 janvier 1936, <abbr>p.</abbr> 1, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k794978x/f1]</ref>. Абодва лётчыкі засталіся жывы, але прымітыўныя недасканалыя карты не давалі ім цалкам зразумець дакладнае месца знаходжання. Яны згубіліся ў пустыні амаль без харчоў і пітва пры мінімальным запасе лячэбных сродкаў: сто грамаў спірту, столькі ж эфіру і пузырок ёду<ref>Antoine de Saint-Exupéry, ''Terre des hommes.''</ref>. Лётчыкі скіраваліся на ўсход; выкарыстаўшы ў першы ж дзень усё пітво, яны абодва бачылі міражы, адчувалі слыхавыя і зрокавыя галюцынацыі. На другі і трэці дзень, абязводзіўшыся, перасталі пацець. Чацвёртым днём іх знайшоў бедуін на вярблюдзе, які выратаваў ім жыццё<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.worldcat.org/title/63283832|title=Saint-Exupéry : a biography {{!}} WorldCat.org|website=www.worldcat.org|access-date=2023-08-14}}</ref>. Найзнакаміцейшы твор Сент-Экзюперы «Маленькі прынц» (фр. ''Le Petit Prince'') пачынаецца з расказу пра лётчыка, які застраў у пустыні і, відаць, адсылае да гэтага здарэння. ====Далейшая дзейнасць==== У 1936 г. Экзюперы паехаў у [[Іспанія|Іспанію]] рэпарцёрам асвятляць [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскую вайну]]. Жыў сярод [[Каталонія|каталанскіх]] [[Анархізм|анархістаў]], назіраючы іх быт паводзіны; разам з прадстаўніком Сацыялістычнай партыі Францыі ратаваў манахаў ад расстрэлу. Быў момант, калі яго самога выратавала, магчыма, толькі ўсмешка<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.mgumus.chem.msu.ru/ru/persons/konstantinov/st-ex.htm|title=РЫЦАРЬ ПЛАНЕТЫ ЗЕМЛЯ|website=www.mgumus.chem.msu.ru|access-date=2023-08-15|archive-date=12 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612215902/http://www.mgumus.chem.msu.ru/ru/persons/konstantinov/st-ex.htm|url-status=dead}}</ref>. У 1937 г. Сент-Экзюперы і яго заўсёдны механік Прэво скіраваліся пракладаць новыя паветраныя шляхі да розных гарадоў Афрыкі. Пераадолеўшы больш за 9000 км, яны адкрылі паветраныя зносіны між [[Касабланка]]й, [[Тамбукту]] і Бамака<ref name=":3">{{Cite web|url=http://aerostories.free.fr/biographies/saintex/page9.html|title=Saint-Exupéry: les années trente, années de crises.|website=aerostories.free.fr|access-date=2023-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://webmuseo.com/ws/musee-mehun/app/collection/expo/9|title=Expositions - André Prévot (1907-1947), mécanicien d'Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944)|website=webmuseo.com|access-date=2023-08-15|archive-date=12 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012222353/https://webmuseo.com/ws/musee-mehun/app/collection/expo/9|url-status=dead}}</ref>. 15 лютага 1938 г. Экзюперы і Прэво скіраваліся ў новае падарожжа па маршруце Пунта-Арэнас — Нью-Ёрк. Але праз блытаніну ў брытанскіх і амерыканскіх мерах аб’ёму ў [[галон]]ах перагрузілі свой самалёт і пацярпелі крушэнне ў канцы ўзлётна-пасадачнай паласы. Цяжка параненыя лётчыкі лячыліся ў [[Гватэмала|Гватэмале]]<ref name=":2" />; Экзюперы пасля перавялі ў Нью-Ёрк, дзе ён скончыў работу над раманам ''«Terre des hommes»''<ref name=":3" /> («Планета людзей», анг. выданне ''«Wind, Sand and Stars»'', рус. выданне «Планета людей»). Падчас сваіх падарожжаў пісьменнік прыдбаў мноства ўспамінаў і ўражанняў, якія сталі асновай для роздумаў пра сэнс чалавечага існавання.  Гэтыя роздумы прывялі да напісання кнігі ''«Terre des hommes»'', апублікаванай у 1939 годзе і ўганараванай прэміяй Французкай акадэміі. Раман быў прысвечаны<ref>Antoine de Saint-Exupéry, ''Terre des hommes'', Gallimard, 1939.</ref> сябру і калегу Сент-Экзюперы па працы ў «Аэрапасталь» [[Анры Гіямэ]], аднаму з найзнакаміцейшых французскіх грамадзянскіх лётчыкаў. ===Другая сусветная вайна=== У 1939 г. Экзюперы служыў капітанам у ВПС Францыі. Пасля службы інструктарам яго перавялі ў эскадрылью паветранай разведкі. Спачатку яго падраздзяленне базіравалася ў камуне Арконт, а пасля было пераведзена да лініі фронту. 23 мая 1940 г. ён праляцеў над Арасам падчас наступлення нямецкіх танкаў: нягледзячы на то, што яго самалёт расстралялі варожыя зянітныя ўстаноўкі, Экзюперы разам з экіпажам удалося вярнуцца на базу; за гэта яго ўзнагародзілі ордэнам Ваеннага крыжа 1939—1945 з пальмай і ўзгадалі ў загадзе ВПС Францыі ад 2 чэрвеня 1940 года. У Перпіньяне ён дэмабілізаваўся і яго эскадрылья пераляцела ў Алжыр без яго. ====Паездка ў Нью-Ёрк==== Пасля заключанага ў чэрвені 1940 г. перамір’я ў лістападзе пісьменнік адбыў у Нью-Ёрк, прыехаўшы туды пад Новы год. Экзюперы намагаўся схіліць ЗША уступіць у вайну, але ўяўная рэпутацыя прыхільніка Петэна значна зніжала ягоны ўплыў. Спачатку Экзюперы з сімпатыяй успрыняў рэжым Вішы, які ўяўляў, на яго думку, пераемнасць нацыянальнага адзінства французскага народа, які цярпеў ад акупацыі<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DLmmYynYiArIC%26lpg%3DPA243%26ots%3DxMJpfh75NA%26dq%3D%2522les%2520embusqu%25C3%25A9s%2520de%2520New%2520York%2522%26hl%3Dfr%26pg%3DPA244%23v%3Donepage%26q%3D%2522les%2520embusqu%25C3%25A9s%2520de%2520New%2520York%2522%26f%3Dfalse#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Jacques Le Groignec, , 1995]</ref>, і падазрона ставіўся да дэ Голя, крытыкуючы таго за нязгоду прызнаць ваеннае паражэнне Францыі<ref name=":4">Eugénie Bastié, « Breton / Saint-Exupéry, le manifeste et le sacrifice », ''Le Figaro Magazine'', тыднёвік ад 21 ліпеня 2017, стст. 22-25.</ref>. У радыёзвароце з Нью-Ёрка 29 лістапада 1942 г., праз тры тыдні па высадцы саюзнікаў у Паўночнай Афрыцы, пісьменнік заклікаў французаў "прымірыцца, каб служыць"<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.aerostories.org%2F~aerobiblio%2Farticle3891.html Bernard Marck, , <abbr>t.</abbr> 2, Paris, L'Archipel, 2012, 528 <abbr>p.</abbr>]</ref>. У студзені 1941 г. маршал Петэн нібыта назначыў Экзюперы членам Нацыянальнага савета, дарадчага органа Вішысцкай Францыі, не паведаміўшы таму пра гэта. Антуан дэ Сент-Экзюперы апублікаваў два прэс-рэлізы<ref name=":4" />, у якіх зняпраўджваў гэтыя звесткі; і, па ўсім відаць, назначэнне было толькі чуткамі, бо імені пісьменніка няма ні ў афіцыйным спісе, ні ў спісе, апублікаваным прэсаю. 8 снежня 1941 г. ЗША уступілі ў вайну. Імкнучыся прыцягнуць Злучаныя Штаты да вайны на еўрапейскім фронце, Экзюперы надрукаваў у лютым 1942-га ў Нью-Ёрку ''«Pilote de guerre»''. У кнізе ён паказаў Францыю краінай, якая не капітулявала падчас гераічнай бітвы за сваю абарону. Кніга стала бестселерам і прыцягнула ўвагу да еўрапейскіх вайсковых дзеянняў, але сам аўтар пачаў пакутаваць ад дэпрэсіі. Перакладчык знайшоў яму жыллё ў Сільвіі Гамільтан, журналісткі, якая не гутарыла па-французску. Аднак яны сталі палюбоўнікамі і іменна падчас гэтай сувязі Экзюперы напісаў "Маленькага прынца"<ref name=":5">[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.antoinedesaintexupery.com%2Fsylvia-hamilton-reinhardt#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Sylvia Hamilton Reinhardt  ]</ref>. Наступным годам ён вырашыў прыяднацца да французскіх войскаў, якія ваявалі ў скаладзе арміі ЗША. Перад ад’ездам ён даверыў Гамільтан рукапіс свае аповесці<ref name=":5" />, першае выданне якое выйшла на англійскай мове. ====Вяртанне ў войска ==== Экзюперы меркаваў вярнуцца ў строй. У красавіку 1943 г., нягледзячы на свой век, завялікі для пілота баявога самалёта, ён, дзякуючы сувязям і ціску французскага камандавання, пакінуў ЗША і вярнуўся на службу ў ВПС у Тунісе. Нягледзячы (або нават дзякуючы таму) на адмоўнае, як і раней стаўленне да дэ Голя, Экзюперы папаў урэшце ў разведвальную авіягрупу 2/33, якой цяпер камандаваў ягоны стары сябар Рэнэ Гавуай, не раз памянёны ў кнізе "Pilote de guerre"<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fgeneralrenechambe.com%2F2018%2F10%2F21%2Fsaint-exupery-et-rene-chambe-1-5-souvenirs-sur-saint-exupery-par-rene-chambe%2F#federation=archive.wikiwix.com&tab=url René Chambe, «Souvenirs sur Saint-Exupéry», ''Icare n°96'', 1981]</ref><ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.worldcat.org%2Foclc%2F491025451#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Antoine de, Saint-Exupéry, ''Pilote de guerre'', Gallimard, 1976]</ref>. Займаючыся паветранай разведкай, Экзюперы здзейсніў некалькі палётаў і атрымаў званне каманданта<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fgeneralrenechambe.com%2F2018%2F10%2F21%2Fsaint-exupery-et-rene-chambe-2-5-lettre-de-saint-exupery-au-general-chambe%2F#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Lettre de Saint-Exupéry au général Chambe]</ref>. Аднак праз некалькі інцыдэнтаў са жніўня 1943 г. і ўлічваючы яго век і кепскі стан здароўя пасля авіякатастроф яго перавялі ў рэзерв камандавання. Ён вярнуўся ў Алжыр і спыніўся ў свайго сябра доктара Пелісье. Спрабуючы вярнуцца на службу, пісьменнік працягваў работу над ''«Citadelle»''<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fsites.google.com%2Fsite%2Fcharlesdegaullebe%2Fextraits-revue-grandeur%2FDe-Gaulle--Saint-Exupery#federation=archive.wikiwix.com&tab=url De-Gaulle--Saint-Exupery]</ref>, маральна пакутуючы ад таго, што не ў страю. Вясной 1944 г. генерал Ікер, галоўнакамандуючы ваенна-паветранымі сіламі ў Міжземнамор’і, дазволіў яму вярнуцца ў сваю частку. Экзюперы далучыўся да групы 2/33, якая базавалася на той час у Альгера на Сардыніі. Пасля ён зрабіў некалькі палётаў, якія суправаджаліся паломкамі і неспрыяльнымі інцыдэнтамі. ====Апошні палёт==== 17 чэрвеня 1944 г. падраздзяленне 2/33 перабазавалася ў Барго, недалёк ад Бастыі на Корсіцы. 31 ліпеня 1944 г. Экзюперы выляцеў з аэрадрома Парэта. Выконваючы заданне па картаграфаванні, ён накіраваўся ў даліну ракі Рона. Заданнем было правесці серыю фотаразведвальных палётаў для складання дакладных карт краіны, якія былі б карысныя для будучай высадкі ў Правансе, назначанай на 15 жніўня. Пілот быў адзіны ў экіпажы, самалёт не ўзброены, а паліва ставала на шасцігадзінны палёт. Пачатак палёту быў а палове на дзявятую раніцы, па часе заканчэння паліва Сент-Экзюперы не вярнуўся, аб’явілі, што ён прапаў без вестак<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Fculture%2Flivres%2Flire-magazine%2Fenquete-la-disparition-de-saint-exupery-en-1944-5f5d0c9e-3732-11ec-bdbf-686ac9091013#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Julien Bisson, «La disparition de Saint Exupéry en 1944», ''Ouest France'', 28 octobre 2021]</ref>. Памяць Антуана дэ Сент-Экзюперы была ганарова ўшанавана ў Страсбуры 31 ліпеня 1945 г<ref>[http://aujourdhui.over-blog.fr/article-31-juillet-1944-disparition-de-saint-exupery-108049079.html Archimède, «31 juillet 1944 - Disparition de Saint-Exupéry»]</ref>. У 1945 годзе ён быў прызнаны тым, хто "загінуў за Францыю"<ref>[https://www.fasej.org/hommage-national-antoine-saint-exupery/ Hommage national à Antoine de Saint Exupéry]</ref>. 12 сакавіка маёр Антуан дэ Сент-Экзюперы быў узнагароджаны пасмяротна ордэнам ВПС за то, што "як у 1940, так і ў 1943 годзе даказаў сваю адданасць службе і веру ў лёс Радзімы" і "загінуў слаўнай смерцю, вяртаючыся з далёкага разведвальнага задання над акупаванай ворагам краінай" Па смерці сына Мары дэ Сент-Экзюперы пісала вершы і дамагалася пасмяротных выданняў Антуана<ref name=":1" />. == Творчасць == Друкаваўся з 1926 г. У раманах «Паўднёвы паштовы» (1929), «Начны палёт» (1931), «Планета людзей» (1939, прэмія Французскай акадэміі), аповесцях «Ваенны лётчык» (1942), «Ліст да заложніка» (1943) услаўляў мужнасць подзвігу, вернасць абавязку, патрыятызм. Яго творы — своеасаблівы сплаў рэпартажу з паэтычным і філасофскім асэнсаваннем перажытага. Сусветную вядомасць набыла філасофска-лірычная казка «[[Маленькі прынц]]» (1943, неаднаразова экранізавана), у якой паэтычнасць, лірызм, сатыра спалучаюцца з глыбокім роздумам аб прыгажосці чалавечых адносін. == Выбраная бібліяграфія == * Courrier Sud. 1929. * Vol de nuit. Roman. 1931. * Terre des hommes. Roman. Paris, 1938. ''Планета людзей. Раман'' * Pilote de guerre. Récit. 1942. English: Flight to Arras. New York, 1942. * Lettre à un otage. Essai. 1943. * Le petit prince. The little prince. New York, 1943. ''Маленькі прынц'' * Le petit prince. Illustrations originales de l'auteur. 1945. ''Маленькі прынц, з малюнкамі аўтара'' * Citadelle. 1948. == Беларускія пераклады == * Маленькі прынц: З мал.аўтара / Пер. з англ. мовы [[Эдзі Агняцвет|Э. Агняцвет]]. — Мн.: Беларусь, 1969. * Планета людзей: Выбранае / Пер. з фр., прадм. [[Ніна Мацяш|Н. Мацяш]]. — Мн.: Мастац.літ., 1984. * Маленькі прынц: Казка / Пер. з фр. Н. Мацяш. — Мн.: Юнацтва, 1989. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14}} * [https://www.trussel.com/saint-ex/stexbib.htm#12 Бібліяграфія біяграфічных прац аб Экзюперы на французскай і англійскай мовах] {{Commonscat|Antoine de Saint-Exupéry}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сент-Экзюперы Антуан дэ}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі]] [[Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Антуан дэ Сент-Экзюперы| ]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-франтавікі]] qae9tg7epc9z8jjbgqfywewys85pjjy Hot Fuss (альбом) 0 51254 5185008 5070984 2026-08-22T12:21:11Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Альбомы Island Records]]; +[[Катэгорыя:Альбомы Vertigo Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185008 wikitext text/x-wiki {{Музычны альбом | Назва = Hot Fuss | Тып = [[Студыйны альбом]] | Выканаўца = [[The Killers]] | Вокладка = Hot-Fuss.jpg | Выпушчаны = 7 чэрвеня [[2004]] | Запісаны = Люты 2003 — студзень 2004 <br />[[Берклі (Каліфорнія)|Берклі]], [[Лос-Анджэлес]] | Жанры = [[нью-вэйв]] <br />[[пост-панк рэвайвл]] <br />[[альтэрнатыўны рок]] <br />[[інды-рок]] | Працягласць = 45:39 | Лэйблы = {{s|[[Lizard King Records|Lizard King]]/[[Mercury Records|Mercury]]/[[Vertigo Records|Vertigo]] <small>(UK)</small>}}<br />[[Island Records|Island]] <small>(ЗША)</small><br />[[Universal Music Group|Universal]] <small>(Японія, Францыя)</small> | Прадзюсар = [[The Killers]], [[Джэф Зальцман]] | Агляды = * [[Allmusic]] {{rating|3|5}}<ref name="amg">{{cite web |last=Wilson |first=MacKenzie |title=Hot Fuss > Overview|url=http://www.allmusic.com/album/r695368|date= |work=[[Allmusic]]|accessdate=26 July 2009}}</ref> * ''[[The A.V. Club]]'' (сярэдні)<ref>{{cite web |last=Phipps |first=Keith |title=Hot Fuss / Music / A.V. Club |url=http://www.avclub.com/articles/hot-fuss,11386/ |date=6 July 2004 |work=[[The A.V. Club]]|accessdate=26 July 2009}}</ref> * ''[[BBC]]'' (пазітыўны)<ref>{{cite web |title=The Killers: Hot Fuss review / CD reviews / BBC Music|url=http://www.bbc.co.uk/music/reviews/n2rg |author=Nick Reynolds |date=5 June 2004|work=[[BBC]]|accessdate=January, 2010}}</ref> * ''[[Entertainment Weekly]]'' (C)<ref name="ew">{{cite web |last=Browne |first=David |title=Hot Fuss / Music Review / Entertainment Weekly |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,649902,00.html |date=18 June 2004 |work=[[Entertainment Weekly]] |accessdate=26 July 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6913RVNFN?url=http://www.ew.com/ew/article/0,,649902,00.html |archivedate=9 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * ''[[NME]]'' {{Rating|3.5|5}}<ref>[http://www.nme.com/reviews/artistKeyname/7438 An album of two halves, one of which was brilliant...]</ref> * [[Pitchfork Media]] (5.2/10)<ref>{{cite web |last=Loftus |first=Johnny |title=Pitchfork:Album Reviews: The Killers: Hot Fuss |url=http://www.pitchforkmedia.com/article/record_review/19191-killers-hot-fuss |date=5 July 2004 |work=[[Pitchfork Media]] |accessdate=26 July 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080731020424/http://www.pitchforkmedia.com/article/record_review/19191-killers-hot-fuss |archivedate=31 ліпеня 2008 |url-status=dead }}</ref> * [[PopMatters]] (змяшаны)<ref name="popmatters">{{cite web |title=The Killers: Hot Fuss - PopMatters music review |url=http://www.popmatters.com/music/reviews/k/killers-hotfuss.shtml |date=15 June 2004 |work=[[PopMatters]]|accessdate=26 July 2009}}</ref> * [[Роберт Крыстгау]] (1/3)<ref>{{cite web |title=Robert Christgau: Album: Killers: Hot Fuss |url=http://www.robertchristgau.com/get_album.php?id=12724 |author=[[Robert Christgau|Christgau, Robert]]|accessdate=26 July 2009}}</ref> * ''[[Rolling Stone]]'' {{Rating|3.5|5}}<ref name="rs">Eliscu, Jenny. [http://www.rollingstone.com/reviews/album/6072869/hot_fuss ''Hot Fuss'' review] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080217033515/http://www.rollingstone.com/reviews/album/6072869/hot_fuss |date=17 лютага 2008 }}. ''Rolling Stone''. July 8, 2004. Retrieved on July 25, 2009.</ref> * [[Slant Magazine]] {{Rating|4|5}}<ref>{{cite web |title=The Killers: Hot Fuss / Music Review / Slant Magazine|url=http://www.slantmagazine.com/music/music_review.asp?ID=504 |author=Cinquemani, Sal |date=21 September 2004|work=[[Slant Magazine]]|accessdate=26 July 2009}}</ref> * ''[[The Times]]'' {{rating|5|5}}<ref>{{cite web|title=The Killers: Hot Fuss review / CD reviews / Music The Times|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/cd_reviews/article437126.ece|author=Dee, Johnny|date=5 June 2004|work=[[The Times]]|accessdate=26 July 2009|location=London|url-status=dead}}</ref> | Год = 2004 | Наступны = [[Sam’s Town]] | Наст_год = 2006 | Іншае = {{Спіс сінглаў | Назва = Hot Fuss | Тып = альбом | Сінгл 1 = [[Somebody Told Me]] | Сінгл 1 дата = 15 сакавіка 2004 | Сінгл 2 = [[Mr. Brightside]] | Сінгл 2 дата = 24 мая 2004 | Сінгл 3 = [[All These Things That I've Done]] | Сінгл 3 дата = 30 жніўня 2004 | Сінгл 4 = [[Smile Like You Mean It]] | Сінгл 4 дата = 2 мая 2005 }} |Наступны альбом=[[Sam’s Town]]}} <!-- Увесь артыкул з’яўляецца перакладзеным варыянтам з адпаведнага артыкулу амерыканамоўнай вікіпедыі. Гэтая неабходнасць была выкліканая адсутнасцю крыніц са сведкамі аб музыке на беларускай мове. --> '''«Hot Fuss»''' ({{lang-be|Спякотная мітусня}}) — дэбютны альбом амерыканскага рок-гурта «[[The Killers]]», які ўбачыў свет 15 чэрвеня 2004 года. У 2005 годзе альбом быў намінаваны пры [[Грэмі|Grammy Award]]s ў катэгорыі «Лепшы рок-альбом». Дагэтуль па ўсім свеце было прададзена больш за 7,5 млн копій «Hot Fuss».<ref name="Seattle">[http://seattletimes.nwsource.com/html/musicnightlife/2003290661_killers06.html "Still a hot fuss: The Killers beat the odds"]. [[The Seattle Times]]. Published October 6, 2006. {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.stereoboard.com/content/view/317/9/] {{ref-en}}</ref> {{змест злева}} == Музычны кірунак == Праз увесь альбом можна адчуць некаторы ўплыў гуртоў, які дзейнічалі падчас [[New Wave]] 1980-х гадоў, а менавіта: [[New Order]], [[The Cure]], [[The Smiths]] (таксама сольная праца [[Морысі]]), [[Duran Duran]] і [[The Cars]], а таксама [[Лу Рыд]], [[U2]], [[Дэвід Боўі]] і [[Oasis]]. Між тым, у альбоме ўжо даволі выразна акрэсліваецца асабісты стыль гурта: меладычна багаты [[глэм-рок]] з абавязковым шлейфам [[сінты-поп]] напрамку. == Сінглы == {| class=wikitable ! Назва ! Дата выхаду ! Лэйбл |- |"Somebody Told Me" | 15 марта 2004 г. |Island Records, Universal, Lizard King |- |"Mr. Brightside" | 24 мая 2004 г. |Island Records, Universal, Lizard King |- |"All These Things That I’ve Done" | 15 жніўня 2004 г. |Island Records, Universal, Lizard King |- |"Smile Like You Mean It" | 2 мая 2005 г. |Island Records, Universal, Lizard King |} == Трэк-ліст == {{tracklist | headline = Hot Fuss (асноўнае выданне) | writing_credits = yes | title1 = Jenny Was a Friend of Mine | writer1 = Флаўэрз, Стормэр | length1 = 4:05 | title2 = Mr. Brightside | writer2 = Флаўэрз, К'юнінг | length2 = 3:43 | title3 = Smile Like You Mean It | writer3 = Флаўэрз, Стормэр | length3 = 3:55 | title4 = Somebody Told Me | writer4 = Флаўэрз, К'юнінг, Стормэр, Вэнаксі | length4 = 3:17 | title5 = All These Things That I've Done | writer5 = Флаўэрз | length5 = 5:02 | title6 = Andy, You're a Star | writer6 = Флаўэрз | length6 = 3:14 | title7 = On Top | writer7 = Флаўэрз, К'юнінг, Стормэр, Вэнаксі | length7 = 4:19 | title8 = Change Your Mind | writer8 = Флаўэрз, К'юнінг | length8 = 3:11 | title9 = Believe Me Natalie | writer9 = Флаўэрз, Вэнаксі | length9 = 5:07 | title10 = Midnight Show | writer10 = Флаўэрз, Стормэр | length10 = 4:03 | title11 = Everything Will Be Alright | writer11 = Флаўэрз | length11 = 5:45 }} == Стваральнікі == === Музыкі === *[[Брэндан Флаўэрз]] (спевы, [[сінтэзатар]]), *Дэйв К’юнінг ([[сола-гітара]], падпеўкі), *Марк Стормэр ([[бэйс-гітара]], падпеўкі) і *Ронні Вэнаксі (Ванучы) Мал. ([[ударныя]], [[пяркусія]]). === Музычная дапамога === * Джэф Сольцман — [[прадуцэнт, музыка|прадуцэнт]] * The Killers — прадуцэнты * Джэф Сольцман — муз. інжынер * Корлін Бёрд — муз. інжынер == Іншае == [[Робі Уільямс]] <!--перад змяненнем на Уільямс, калі ласка, абгрунтуйце свой выбар --> выконваў прыпеў з песні The Killers "All These Things That I’ve Done" на сваіх выступах.<ref>http://www.channel4.com/music/features/L/Live8/live8live.html {{ref-en}}</ref>. Гэтаксама зрабілі і [[Coldplay]] з [[U2]], уставіўшы гэты прыпеў ("I’ve got soul but I’m not a soldier" — "У мяне ёсць душа, але ж я не жаўнер"), у свае, адпаведна, песні "God Put a Smile Upon Your Face" і "Beautiful Day".<ref>{{cite web|accessdate=2008-04-26|url=http://www.men-arena.com/about/?page_id=1210|title=Event Listings|publisher=Manchester Evening News Arena|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080524223442/http://www.men-arena.com/about/?page_id=1210|archivedate=24 мая 2008|url-status=dead}} {{ref-en}}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.islandrecords.com/thekillers/site/musicvideo_discography.las Island Records with American and British versions] {{ref-en}} {{The Killers}} [[Катэгорыя:Альбомы The Killers]] [[Катэгорыя:Дэбютныя альбомы]] [[Катэгорыя:Альбомы Island Records]] [[Катэгорыя:Альбомы Vertigo Records]] kf8klh3nf8u7mgj1e331zw2cj3mj2qm Sawdust 0 51552 5185012 5096517 2026-08-22T12:28:17Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Музычныя зборнікі]]; +[[Катэгорыя:Альбомы Vertigo Records]]; +[[Катэгорыя:Альбомы Island Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185012 wikitext text/x-wiki <!-- Увесь артыкул з'яўляецца перакладзеным варыянтам з адпаведнага артыкулу амерыканамоўнай вікіпедыі. Гэтая неабходнасць была выкліканая адсутнасцю крыніц са сведкамі аб музыке на беларускай мове. -->{{Картка:Альбом|Працягласць=72:13}} '''''Sawdust''''' ({{lang-be|Пілавінне}}) — гэта кампіляцыя, якая змяшчае перазапісаныя эй-, бі-сайды, рарытэтныя запісы, каверы і рэміксы амерыканскага рок-гурта [[The Killers]]. Альбом трапіў на прылаўкі паміж 9 і 13 лістапада 2007. {{змест злева}} == Сінглы == {| class=wikitable ! Назва ! Дата выхаду ! Лэйбл |- |"Shadowplay" | 9 кастрычніка 2007 г. |Island, Vertigo |- |"Tranquilize" | 12 кастрычніка 2007 г. |Island, Vertigo |} == Трэк-ліст == '''''Sawdust''''' (асноўнае выданне) {| class="wikitable" |- ! # ! width="200"| Назва ! width="300"| Аўтары ! Працягласць |- | 1. | "Tranquilize" | Песня, запісаная з амерыканскай рок-легендай Лу Рыдам. (Флаўэрз) | 3:45 |- | 2. | "Shadowplay" | Кавер на песню, напісаную гуртам Joy Division. (Курціс, Самнер, Хук, Моррыс) | 4:07 |- | 3. | "All the Pretty Faces" | (Флаўэрз, Стормэр, К'юнінг) | 4:46 |- | 4. | "Leave the Bourbon on the Shelf" | Нявыданая песня з ''[[Hot Fuss (альбом)|Hot Fuss]]''. (Флаўэрз) | 3:39 |- | 5. | "Sweet Talk" | Нявыданая песня з ''[[Sam's Town]]''. (Флаўэрз, Стормэр, К'юнінг, Вэнаксі) | 4:19 |- | 6. | "Under the Gun" | (Флаўэрз, К'юнінг) | 2:34 |- | 7. | "Where the White Boys Dance" | (Флаўэрз) | 3:26 |- | 8. | "Show You How" | (Флаўэрз) | 2:46 |- | 9. | "Move Away" | З афіцыйнага саўндтрэка да фільма Spider-Man 3. (Флаўэрз, Стормэр, К'юнінг) | 3:50 |- | 10. | "Glamorous Indie Rock & Roll" | (Флаўэрз, Стормэр, К'юнінг, Вэнаксі) | 4:17 |- | 11. | "Who Let You Go?" | (Флаўэрз, Стормэр, К'юнінг, Вэнаксі) | 3:43 |- | 12. | "The Ballad of Michael Valentine" | (Флаўэрз, К'юнінг) | 3:50 |- | 13. | "Ruby, Don't Take Your Love to Town" | Кавер на песню, напісаную Мэлам Тылісам. (Тыліс) | 3:05 |- | 14. | "Daddy's Eyes" | (Флаўэрз) | 4:15 |- | 15. | "Sam's Town ([[Abbey Road Studios|Abbey Road]] Version)" | (Флаўэрз) | 3:45 |- | 16. | "Romeo and Juliet" | Кавер на песню, напісаную гуртам [[Dire Straits]]. (Кнопфлер) | 5:28 |- | 17. | "Change Your Mind" | (Флаўэрз, К'юнінг) | 3:11 |- | 18. | "Mr. Brightside (Jacques Lu Cont's Thin White Duke Remix)" | (Флаўэрз, К'юнінг) | 10:35 |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == *[http://www.thekillersmusic.com/ The Killers] {{ref-en}} {{The Killers}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы The Killers]] [[Катэгорыя:Альбомы 2007 года]] [[Катэгорыя:Музычныя зборнікі]] [[Катэгорыя:Альбомы Vertigo Records]] [[Катэгорыя:Альбомы Island Records]] t2rzru24gqgysxslocm5zachh1p149h Sam’s Town 0 51553 5185007 4558178 2026-08-22T12:20:21Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Альбомы Island Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185007 wikitext text/x-wiki {{Музычны альбом | Назва = Sam’s Town | Тып = Студыйны альбом | Выканаўца = [[The Killers]] | Вокладка = Sam’s Town.jpg | Памер = 220 | Выпушчаны = 2 кастрычніка 2006 года | Запісаны = Лістапад 2005 — ліпень 2006 года | Жанр = [[Інды-рок]]<ref>{{cite web|url=http://www.clashmusic.com/news/killers-single-latest|title=Killers Single-Latest|publisher=''[[Clash Magazine|Clash]]''|accessdate=April 5, 2011}}</ref> <br /> [[Хартленд-рок]] | Працягласць = 44:14 | Лэйбл = [[Island Records]]<ref>{{cite web | url = http://www.discogs.com/Killers-Sams-Town/release/795919 | title = Sam's Town на сайце [[discogs]] | lang = en | description = http://www.discogs.com/ }}</ref> <br /> [[Vertigo Records]] | Прадзюсар = [[:en:Flood (producer)|Flood]], [[:en:Alan Moulder|Alan Moulder]] | Краіна = | Мова = [[Англійская мова|Англійская]] | Агляды = * [[Allmusic]] {{Rating|3|5}}<ref>{{Allmusic new|class=album|id=r851722|pure_url=yes}}</ref> * ''[[Entertainment Weekly]]'' (C) [http://www.ew.com/ew/article/review/music/0,6115,1540559_4_0_,00.html 2006] * ''[[The Guardian]]'' {{Rating|4|5}} [http://arts.guardian.co.uk/filmandmusic/story/0,,1883073,00.html 2006] * ''[[The New York Times|New York Times]]'' (unfavorable) [http://www.nytimes.com/2006/10/02/arts/music/02choi.html?_r=1&ref=music&pagewanted=all 2006] * ''[[NME]]'' {{Rating|4|5}} [http://www.nme.com/reviews/the-killers/8036 2006] * ''[[The Observer]]'' {{Rating|5|5}} [http://observer.guardian.co.uk/omm/reviews/story/0,,1871658,00.html 2006] * [[Pitchfork Media]] (5.9/10) [http://www.pitchforkmedia.com/article/record_review/38914-sams-town 2006] * [[PopMatters]] {{Rating|1.5|5}} [http://www.popmatters.com/pm/music/reviews/5967/the-killers-sams-town/ 2006] * [[Rolling Stone]] {{Rating|2|5}} [http://www.metacritic.com/music/sams-town/critic-reviews 2006] * ''[[The Times]]'' {{Rating|2|5}} [http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/cd_reviews/article646429.ece 2006] * [[Q Magazine]] {{Rating|4|5}} [http://www.metacritic.com/music/sams-town/critic-reviews 2006] | Папярэдні = [[Hot Fuss]] | Папяр_год = 2004 | Год = 2006 | Наступны = [[Sawdust]] | Наст_год = 2007 | Яшчэ = | Іншае = {{Спіс сінглаў | Назва = Sam's Town | Тып = [[Студыйны альбом]] | Сінгл 1 = [[When You Were Young]] | Сінгл 1 дата = 18 верасня 2006 | Сінгл 2 = [[Bones]] | Сінгл 2 дата = 27 лістапада 2006 | Сінгл 3 = [[Read My Mind]] | Сінгл 3 дата = 13 лютага 2007 | Сінгл 4 = [[For Reasons Unknown]] | Сінгл 4 дата = 25 чэрвеня 2007 }} }} <!-- Увесь артыкул з'яўляецца перакладзеным варыянтам з адпаведнага артыкулу амерыканамоўнай вікіпедыі. Гэтая неабходнасць была выкліканая адсутнасцю крыніц са сведкамі аб музыке на беларускай мове. --> '''«Sam’s Town»''' ({{lang-be|Горад Сэма}}) — другі альбом амерыканскага рок-гурта «[[The Killers]]», які ўбачыў свет 2 кастрычніка 2006 года. [[Брэндан Флаўэрс|Брэндан Флаўэрз]] адзначыў, што жадаў зрабіць альбом, які б адлюстраваў усё тое, што зрабіла яго тым, хто ён ёсць сёння.<ref>http://www.guardian.co.uk/music/2006/oct/20/popandrock.killers{{ref-en}}</ref> У 2007 годзе пры [[BRIT Awards]] альбом быў прызнаны лепшым у катэгорыі «Лепшы міжнародны альбом». Дагэтуль па ўсім свеце было прададзена звыш 5 млн копій «Sam’s Town».<ref>[http://thekillersdigital.shop.musictoday.com/Product.aspx?cp=16101&pc=MUDD247] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122101054/http://thekillersdigital.shop.musictoday.com/Product.aspx?cp=16101&pc=MUDD247 |date=22 студзеня 2015 }}{{ref-en}}</ref> {{змест злева}} ==Канцэпцыя== Музыкі казалі, што шукалі натхнення ў працах [[U2]], [[Брус Спрынгсцін|Бруса Спрынгсціна]], [[The Beatles]] and [[Том Пеці|Тома Пеці]], сярод іншых.<ref>[http://playlouder.com/review/+sams-town-0/ Playlouder - Latest] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061025001840/http://www.playlouder.com/review/+sams-town-0/ |date=25 кастрычніка 2006 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://angryape.com/reviews/2006/09/the-killers-when-you-were-young {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120318031241/http://angryape.com/reviews/2006/09/the-killers-when-you-were-young |date=18 сакавіка 2012 }} The Killers - When You Were Young [Universal&#93; - Reviews - AngryApe<!-- Bot generated title -->]{{ref-en}}</ref> Увогуле, альбом, пры параўнанні з папярэднім (''[[Hot Fuss (альбом)|Hot Fuss]]''), з'яўляецца больш адшліфаваным і канцэптуальным. Назва альбома паходзіць ад назвы гатэля-казіно ў Лас Вегасе (Sam's Town Hotel and Gambling Hall). == Сінглы == {| class=wikitable ! Назва ! Дата выхаду ! Лэйбл |- |"When You Were Young" | 18 верасня 2006 г. |Island, Vertigo |- |"Bones" | 27 лістапада 2006 г. |Island, Vertigo |- |"Read My Mind" | 13 лютага 2007 г. |Island, Vertigo |- |"For Reasons Unknown" | 25 чэрвеня 2007 г. |Island, Vertigo |} == Спіс кампазіцый == {{Track listing | headline = Sam's Town | writing_credits = yes | title1 = Sam’s Town | writer1 = Flowers | length1 = 4:06 | title2 = Enterlude | writer2 = Flowers | length2 = 0:49 | title3 = [[When You Were Young]] | writer3 = Flowers, Keuning, Stoermer, Vannucci | length3 = 3:40 | title4 = Bling (Confession of a King) | writer4 = Flowers, Stoermer | length4 = 4:08 | title5 = [[For Reasons Unknown]] | writer5 = Flowers | length5 = 3:32 | title6 = [[Read My Mind]] | writer6 = Flowers, Keuning, Stoermer | length6 = 4:06 | title7 = Uncle Jonny | writer7 = Flowers, Keuning, Stoermer | length7 = 4:25 | title8 = [[Bones, кліп|Bones]] | writer8 = Flowers, Stoermer, Vannucci | length8 = 3:47 | title9 = My List | writer9 = Flowers | length9 = 4:08 | title10 = This River Is Wild | writer10 = Flowers, Stoermer | length10 = 4:38 | title11 = Why Do I Keep Counting? | writer11 = Flowers | length11 = 4:24 | title12 = Exitlude | writer12 = Flowers | length12 = 2:20 }} {{Track listing | collapsed = no | headline = Bonus tracks | title13 = Where the White Boys Dance | note13 = UK/Australian/Japanese editions | writer13 = Flowers, Keuning, Stoermer, Vannucci | length13 = 3:26 | title14 = All the Pretty Faces | note14 = Japanese/US Best Buy editions | writer14 = Flowers, Keuning, Stoermer, Vannucci | length14 = 4:45 | title15 = Daddy's Eyes | note15 = US Best Buy edition | writer15 = Flowers, Keuning, Stoermer, Vannucci | length15 = 4:13 | title16 = When You Were Young | note16 = [[Jacques Lu Cont]]'s Thin White Duke radio edit) (French edition | writer16 = Flowers, Keuning, Stoermer, Vannucci | length16 = 4:19 }} {{Track listing | collapsed = no | headline = Bonus DVD | title17 = When You Were Young | note17 = Video (Jump Version) | title18 = When You Were Young | note18 = Video (No Jump Version) | title19 = Making Of «When You Were Young» }} == Стваральнікі == === Музыкі === *[[Брэндан Флаўэрз]] (спевы, [[сінтэзатар]]), *Дэйв К'юнінг ([[сола-гітара]], падпеўкі), *Марк Стормэр ([[бэйс-гітара]], падпеўкі) і *Ронні Вэнаксі (Ванучы) Мал. ([[ударныя]], [[пяркусія]]). === Музычная дапамога === * Макс Дынгель — муз. інжынер * Алан Моўлдар — [[прадуцэнт, музыка|прадуцэнт]], муз. інжынер * Марк Грэй — муз. інжынер * Флад — [[прадуцэнт, музыка|прадуцэнт]], муз. інжынер * Пол Рэста — [[маркетынг]] * Роберт Рэйналдз — [[менеджмент]] * Эндзі Сэйварз — муз. інжынер * Хоўі Вайнберг- [[майстарынг]] == Пазіцыі ў чартах і сертыфікацыя == {| class="wikitable" !align="center"|Чарт !align="center"|Арганізацыя !align="center"|Пазіцыя !align="center"|Сертыфікацыя !align="center"|Кол-ць продажаў |- | Argentina Albums Chart |align="center"|[[Argentine Chamber of Phonograms and Videograms Producers|CAPIF]] |align="center"|1 |align="center"|Плацінавы<ref>[http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&PerDesde_AA=0&PerHasta_MM=0&PerHasta_AA=0&interprete=the+killers&album=&LanDesde_MM=0&LanDesde_AA=0&LanHasta_MM=0&LanHasta_AA=0&Galardon=O&Tipo=0&ACCION2=+Buscar+&ACCION=Buscar&CO=5&CODOP=ESOP CAPIF - Representando a la Industria Argentina de la Música<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110531184620/http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&PerDesde_AA=0&PerHasta_MM=0&PerHasta_AA=0&interprete=the+killers&album=&LanDesde_MM=0&LanDesde_AA=0&LanHasta_MM=0&LanHasta_AA=0&Galardon=O&Tipo=0&ACCION2=+Buscar+&ACCION=Buscar&CO=5&CODOP=ESOP |date=31 мая 2011 }}</ref> |align="center"|40 000+ |- | [[ARIA Charts|Australian Albums Chart]] |align="center"|[[Australian Recording Industry Association|ARIA]] |align="center"|2 |align="center"|2× Плацінавы<ref>[http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2007Albums.htm http://www.aria.com.au/pages/ARIACharts-Accreditations-2007Albums.htm<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> |align="center"|140 000+ |- | Austrian Albums Chart |align="center"|[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] Austria |align="center"|5 |align="center"| |align="center"| |- | [[Ultratop|Belgium Walloon Albums Chart]]<ref>[http://www.ultratop.be/fr/weekchart.asp?cat=a ultratop.be - ULTRATOP BELGIAN CHARTS<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> |rowspan=2 align="center"|[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] |align="center"|1 |align="center"|Залаты<ref>[http://www.ultratop.be/fr/certifications.asp?year=2007 ultratop.be - ULTRATOP BELGIAN CHARTS<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> |align="center"|15 000+ |- |[[Ultratop|Belgium Flanders Albums Chart]]<ref>[http://www.ultratop.be/nl/weekchart.asp?cat=a ultratop.be - ULTRATOP BELGIAN CHARTS<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> |align="center"|1 |align="center"|Залаты |- | [[Canadian Albums Chart]] |align="center"|[[Canadian Recording Industry Association|CRIA]] |align="center"|1<ref>[http://jam.canoe.ca/Music/Artists/K/Killers_The/2006/10/11/2000368-ca.html CANOE - JAM! Music - Artists - Killers, The : Killers, Evanescence battle for No. 1<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> |align="center"|2× Плацінавы<ref>[http://www.cria.ca/cert_db_search.php Canadian Recording Industry Association (CRIA): Gold & Platinum<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160111074458/http://www.cria.ca/cert_db_search.php |date=11 студзеня 2016 }}</ref> |align="center"|200 000+ |- | Danish Albums Chart |align="center"|[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] |align="center"|17<ref name="swedishcharts.com">[http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Killers&titel=Sam%27s+Town&cat=a swedishcharts.com]</ref> |align="center"| |align="center"| |- | Dutch Albums Chart |align="center"|[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] |align="center"|14<ref name="swedishcharts.com"/> |align="center"| |align="center"| |- | Finnish Albums Chart |align="center"|[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] Finland |align="center"|15 |align="center"| |align="center"| |- | French Albums Chart |align="center"|[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]] |align="center"|8 |align="center"| |align="center"| |- | German Albums Chart |align="center"|[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] |align="center"|5 |align="center"|Залаты<ref>[http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/?action=suche&strTitel=Sam%2527s%2BTown&strInterpret=&strTtArt=&strAwards=checked Gold/Platin–Datenbank {{ref-de}}]</ref> |align="center"|100 000+ |- | [[Irish Albums Chart]] |align="center"|[[Irish Recorded Music Association|IRMA]] |align="center"|1 |align="center"|4× Плацінавы<ref>[http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum06.htm The Irish Charts - All there is to know<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> |align="center"|60 000+ |- | New Zealand Albums Chart |align="center"|[[Recording Industry Association of New Zealand|RIANZ]] |align="center"|1 |align="center"|Залаты<ref>[http://www.rianz.org.nz/rianz/chart_annual.asp The Official New Zealand Music Chart<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121104190724/http://www.rianz.org.nz/rianz/chart_annual.asp |date=4 лістапада 2012 }}</ref> |align="center"|7 500+ |- | Norwegian Albums Chart |align="center"|[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] |align="center"|10 |align="center"| |align="center"| |- |[[Polish Album Chart]] |align="center"|[[Polish Singles Chart|OLiS]] |align="center"|34<ref>[http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=340&lang= Oficjalna lista sprzedaży :: OLIS - Official Retail Sales Chart<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> |align="center"| |align="center"| |- | Portuguese Albums Chart |align="center"|[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] |align="center"|27<ref name="swedishcharts.com"/> |align="center"| |align="center"| |- | Russian Albums Chart |align="center"|[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] |align="center"| |align="center"|Залаты<ref>[http://2m-online.ru/gold_n_platinum/detail.php?COUNTRY=5076 «2M» - Залаты і плацінавы альбом у Расіі - International 2006<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090621075456/http://2m-online.ru/gold_n_platinum/detail.php?COUNTRY=5076 |date=21 чэрвеня 2009 }}</ref> |align="center"|10 000+ |- | Spanish Albums Chart |align="center"|[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] |align="center"|14<ref name="swedishcharts.com"/> |align="center"| |align="center"| |- | Swedish Albums Chart |align="center"|[[Productores de Musica de Espana|PROMUSICAE]] |align="center"|45<ref name="swedishcharts.com"/> |align="center"| |align="center"| |- | Swiss Albums Chart |align="center"|[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] |align="center"|9 |align="center"| |align="center"| |- | [[UK Albums Chart]] |align="center"|[[British Phonographic Industry|BPI]] |align="center"|1 |align="center"|4× Плацінавы<ref>[http://www.bpi.co.uk/ BPI | Home<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> |align="center"|1 400 000+ |- | US [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] |align="center"|[[Recording Industry Association of America|RIAA]] |align="center"|2 |align="center"|Плацінавы<ref>[http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS RIAA - Recording Industry Association of America<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |align="center"|1 300 000+ |- |} == Узнагароды == {| class="wikitable" !align="left"|Год !align="left"|Цырымонія !align="left"|Прэмія !align="left"|Вынік |- |align="left"|2007 |align="left"|[[BRIT Awards]] |align="left"|Лепшы міжнародны альбом |{{won}} |- |align="left"|2007 |align="left"|[[MTV Australia Awards]] |align="left"|Альбом года |{{nom}} |- |align="left"|2007 |align="left"|[[Shockwaves NME Awards]] |align="left"|Лепшы альбом |{{nom}} |- |} {{Зноскі}} == Спасылкі == *[http://www.islandrecords.com/thekillers/ ''Sam's Town''] на Island Records {{ref-en}} {{The Killers}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы The Killers]] [[Катэгорыя:Альбомы Island Records]] 620oecb0rzvjab6epmwjj6jgqyxbjdw Старая Ладага 0 57811 5185248 4575910 2026-08-23T06:21:08Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волхаве]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185248 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Сяло |беларуская назва = Старая Ладага |арыгінальная назва= Старая Ладога |падначаленне = |краіна =Расія |герб = Coat of Arms of Staraya Ladoga (Leningrad oblast).svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер =<!--300px--> |подпіс = |lat=59.9917 |long=32.2917 |lat_dir = |lat_deg =59 |lat_min =59 |lat_sec =30 |lon_dir = |lon_deg =32 |lon_min =17 |lon_sec =30 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндэкскарта= |карта = <!--альтэрнатыўная--> |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |рэгіён = Ленінградская вобласць |рэгіён у табліцы = |від рэгіёна = |раён = Волхаўскі раён |раён у табліцы = |від раёна = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |заснаваны =753 |першае згадванне =862 |згадванне ref = |ранейшыя імёны =Альдэйг’юборг<br/>да 1703 — Ладага |статус з =1703 |статус дата = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар=412098629 |катэгорыя ў Commons =Staraya Ladoga |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Старая Ладага''' — сяло ў [[Расія|Расіі]], у [[Волхаўскі раён|Волхаўскім раёне]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]], на р. [[Волхаў]]. == Гісторыя == Згадваецца ў рускіх летапісах і скандынаўскіх сагах. Да X ст. апорны пункт на [[Шлях з варагаў у грэкі|шляху з варагагў у грэкі]], у XI—XV стст. крэпасць і рамесна-гандлёвы цэнтр [[Наўгародская феадальная рэспубліка|Наўгародскай феадальнай рэспублікі]]. У пачатку XII ст. у Ладаге пабудаваны каменныя сцены. З [[1478]] г. у складзе [[Вялікае княства Маскоўскае|Вялікага княства Маскоўскага]]. Эканамічнае значэнне страціла пасля будаўніцтва паўночнага порта ў [[Архангельск]]у, ваеннае захоўвала да XVII ст. У [[1703]] г. [[Пётр I]] перанёс горад у вусце [[Волхаў|Волхава]] (Новая Ладага). На месцы старажытнай Ладыгі захаваліся рэшткі землянога вала, каменнай крэпасці, тры царквы XII—XV стст. з фрагментамі фрэсак. Раскопкі вядуцца з 1880-х гг. {{зноскі}} == Літаратура == * Старая Ладога: Материалы археологических экспедиций. — Л., 1948. * Орлов С. Н. Старая Ладога. — Л., 1949. * Лазарев В. Н. Фрески Старой Ладоги. — М., 1960. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Русі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ленінградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волхаве]] k0iifmdvg2nrku9d8iq0iy2ay4qp4be Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька 0 59301 5185197 5059119 2026-08-22T21:59:46Z 5185197 wikitext text/x-wiki {{Картка:Асоба |імя = Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька |арыгінал_імя = Анато́ль Уладзі́міравіч Лябе́дзька |партрэт = {{#property:p18}} |памер = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = 27.06.1961 |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = Уладзімір Міхайлавіч Лябедзька<ref name="ReferenceA">Тамковіч, А. Супраць плыні. — 2011. — С.76-88.</ref> |маці = Марыя Іванаўна Лябедзька<ref name="ReferenceA">Тамковіч, А. Супраць плыні. — 2011. — С.76-88.</ref> |муж = |жонка = Святлана<ref>{{Cite web |url=http://www.nv-online.info/by/157/printed/28222/%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%9B%D1%8F%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%B0-%C2%AB%D0%97-%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BC-%D1%85%D0%BE%D1%87%D1%83%D1%86%D1%8C-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96-%D0%B7%D0%B0-%D1%9E%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB-%D1%83-%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96-19-%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96-%D0%B7%D0%B0-%D1%9E%D1%81%D1%8E-%D1%8F%D0%B3%D0%BE-%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C-%D1%8F%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B0%C2%BB.htm. |title=Святлана Лябедзька: «З мужам хочуць расквітацца не столькі за ўдзел у дэманстрацыі 19 снежня, колькі за ўсю яго дзейнасць як палітыка...» |access-date=13 красавіка 2017 |archive-date=6 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106224937/https://www.nv-online.info/by/157/printed/28222/%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%9B%D1%8F%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%B0-%C2%AB%D0%97-%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BC-%D1%85%D0%BE%D1%87%D1%83%D1%86%D1%8C-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96-%D0%B7%D0%B0-%D1%9E%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB-%D1%83-%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96-19-%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96-%D0%B7%D0%B0-%D1%9E%D1%81%D1%8E-%D1%8F%D0%B3%D0%BE-%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C-%D1%8F%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B0%C2%BB.htm. |url-status=dead }}</ref> |дзеці = сын Арцём |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Анато́ль Уладзі́міравіч Лябе́дзька''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] палітычны дзеяч, старшыня [[АГП|Аб’яднанай Грамадзянскай Партыі]] (АГП) з 2000 да 2018 года. == Біяграфія == Нарадзіўся 27 чэрвеня 1961 года ў вёсцы Трылес Стаўбцоўскага раёна Мінскай вобласці. У 1978 годзе скончыў школу. Пасля няўдалай спробы паступлення ў інстытут працаваў механізатарам у калгасе імя Суворава ў Стаўбцоўскім раёне. У 1980 годзе паступіў у [[Мінскі педагагічны інстытут]] на факультэт гісторыі і французскай мовы, які скончыў у 1985 годзе. Жанаты, мае сына<ref>Тамковіч, А. Найноўшая гісторыя ў асобах. — Смаленск : Смоленская городская типография, 2013. — С. 579—584. — ББК 84, УДК 823.</ref>. У 1985—1987 гадах служыў у Савецкай Арміі. Затым працаваў намеснікам дырэктара Ашмянскай школы-інтэрната на Гарадзеншчыне<ref name="Анатоль Лябедзька">{{Cite web |url=https://palitviazni.info/asoba/anatol-liabiedzka |title=Анатоль Лябедзька |access-date=13 красавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027075543/https://palitviazni.info/asoba/anatol-liabiedzka |archivedate=27 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref>. ==== Палітычная дзейнасць ==== У 1990 годзе абраны [[Вярхоўны Савет Беларусі|дэпутатам Вярхоўнага Савета]] 12-га склікання, займаў пасаду намесніка старшыні Камісіі ВС па справах моладзі. У 1992 годзе стварыў Беларускую асацыяцыю маладых палітыкаў і быў абраны яе кіраўніком. У 1993 годзе скончыў юрыдычны факультэт БДУ<ref name="Анатоль Лябедзька"/>. Падтрымаў [[А. Лукашэнка|А. Лукашэнку]] падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|выбараў прэзідэнта 1994 года]], працаваў у яго камандзе. Пасля прэзідэнцкіх выбараў працаваў саветнікам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. Пазней сышоў з [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] з-за канфлікту, уступіў у Аб’яднаную грамадзянскую партыю (АГП). У 1995 годзе перавыбраны ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]] 13-га склікання, быў намеснікам старшыні Камісіі па міжнародных справах. У лістападзе 1996 года [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндум]] не прызнаў і пры роспуску Вярхоўнага Савета ў [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны Сход]] перайсці адмовіўся<ref name="Анатоль Лябедзька"/>. З 2000 года — старшыня Аб’яднанай грамадзянскай партыі<ref>''Лябедзька, А.'' 108 дзён і начэй ў засценках КДБ. Дзённік палітычнага закладніка. — Радыё Свабодная Еўропа/ Радыё Свабода : Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе, 2013. — 434 с. — ISBN 987-0-929849-63-8</ref>. На Кангрэсе дэмакратычных сіл у 2005 г. саступіў на некалькі галасоў [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|А. Мілінкевічу]], і не стаў адзіным кандыдатам ад апазіцыі на выбарах прэзідэнта 2006 г. Балатаваўся ў дэпутаты Палаты прадстаўнікоў на выбарах 2008 г., але прайграў. У часе прэзідэнцкіх выбараў 2010 г. працаваў у камандзе кандыдата ад АГП — свайго намесніка [[Яраслаў Часлававіч Раманчук|Яраслава Раманчука]]<ref name="Анатоль Лябедзька"/>. Меў сяброўскія і партнёрскія адносіны з [[Барыс Яфімавіч Нямцоў|Барысам Нямцовым]]. У 2013 годзе Аб’яднаная грамадзянская партыя (АГП) і Рэспубліканская партыя Расіі — Партыя народнай свабоды (РПР-ПАРНАС) прызналі сябе дружалюбнымі партыямі і заявілі аб намерах цесна супрацоўнічаць па шэрагу кірункаў<ref>[http://www.nv-online.info/by/374/politics/62008/ Анатолий Лебедько и Борис Немцов ударили по рукам]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У [[2012]] годзе АГП удалося зарэгістраваць больш за трыццаць сваіх кандыдатаў на выбарах у Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі. Аднак за некалькі тыдняў да выбараў АГП, як і іншая буйная апазіцыйная партыя, Беларускі народны фронт (БНФ), адклікала сваіх кандыдатаў, тым самым у чарговы раз вырашыўшы байкатаваць выбары. Па словах Лябедзькі, гэта рашэнне было прынята, паколькі ўлады адмовіліся выпускаць палітвязняў, адмяніць датэрміновае галасаванне і ўвесці членаў апазіцыі ў выбарчыя камісіі<ref>[https://lenta.ru/lib/14164238/ Лебедько, Анатолий]</ref>. === Пераслед за палітычную дзейнасць === Шмат разоў трапляў пад рэпрэсіі ўладаў за сваю палітычную дзейнасць. Некалькі разоў быў абвінавачаны ў паклёпе на дзеючага прэзыдэнта, быў збіты каля свайго дома невядомымі ў масках<ref name="Анатоль Лябедзька"/>. У 1990—1999 гг. пяць разоў прыцягваўся да адміністрацыйнай адказнасці па палітычных матывах<ref>[http://slounik.org/80166.html Лебедько Анатолий (Лябедзька Анатоль, Labiedźka Anatol)]</ref>. 19 кастрычніка 2004 г. разам з [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Міколам Статкевічам]] і [[Павел Севярынец|Паўлам Севярынцам]] быў арыштаваны за ўдзел у пратэстных акцыях супраць рэфэрэндуму, які дазволіў А. Лукашэнку балатавацца на трэці тэрмін. Пры затрыманні быў моцна збіты міліцыяй (трапіў у шпіталь з чэрапна-мазгавой траўмай, пераломамі рэбраў і пашкоджаннямі ўнутраных органаў)<ref name="Анатоль Лябедзька"/>. У 2006 годзе пасля выбарчай кампаніі, падчас акцый пратэстаў ([[Намётавы гарадок|намётавага гарадка]] на Кастрычніцкай плошчы), 21 сакавіка на праспекце Незалежнасці Лябедзька (давераная асоба Аляксандра Мілінкевіча) быў затрыманы супрацоўнікамі міліцыі. Суд пакараў яго адміністрацыйным арыштам на 15 сутак<ref>Верым! Можам! Пераможам!: Падзеі Менскай вясны — 2006: Кроніка, дакументы, сьведчаньні / укл. М.Савушкіна, А.Лапцёнак. — Менск, 2006. — 184 с. — С. 96.</ref>. 26 красавіка гэтага ж года А.Лябедзька пры загадкавых абставінах быў затрыманы і збіты невядомымі людзьмі<ref>Парушэньні правоў чалавека ў Беларусі ў 2006 годзе. Аналітычны агляд. / Праваабарончы цэнтр «Вясна» / — Менск, 2007. — 152 с. — С. 63.</ref>. Пасля акцыі пратэсту супраць фальсіфікацыі вынікаў выбараў (Плошча-2010) быў затрыманы ў ноч на 20 снежня 2010 г. у Мінску і змешчаны ў [[Следчы ізалятар КДБ Беларусі|СІЗА КДБ]]. Яго абвінавацілі ў арганізацыі і ўдзеле ў масавых беспарадках<ref>Тамковіч, А. Супраць плыні. — 2011. — С. 76-88.</ref>. 11 студзеня 2011 года [[Amnesty International]] прызнала Лябедзьку вязнем сумлення<ref>[https://amnesty.org.ru/node/1677/ ПРЕСС-РЕЛИЗ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120108215017/https://amnesty.org.ru/node/1677/ |date=8 студзеня 2012 }}</ref>. 6 сакавіка 2011 г. Анатоль Лябедзка быў вызвалены з СІЗА пад падпіску аб нявыездзе<ref>Тамковіч, А. Супраць плыні. — 2011. — С.76-88.</ref>. 23 жніўня 2011 г. крымінальная справа супраць А. Лябедзькі была спыненая<ref>Адзін дзень палітвязня 2009—2011. — Радыё Свабодная Еўропа/ Радыё Свабода : Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе, 2011, — 328 с. — ISBN 978-0-929849-42-3</ref>. У [[2017]] годзе падчас сацыяльных пратэстаў, пасля завяршэнне «Маршу недармаедаў» 10 сакавіка ў Маладзечна пачаліся затрыманні актывістаў. Сярод іх быў Анатоль Лябедзька. 11 сакавіка ў {{нп3|Суд Маладзечанскага раёна|судзе Маладзечанскага раёна|be-x-old|Суд Маладэчанскага раёну}} судзе лідар АГП атрымаў 15 сутак арышту<ref>[http://spring96.org/be/news/86153 У Маладэчне прайшлі суды за «Марш недармаедаў» (спіс асуджаных).]</ref>. З 2020 года з’яўляецца прадстаўнікам [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] па пытаннях канстытуцыйнай рэформы.<ref>[https://www.interfax.ru/world/743651 Белорусская оппозиция готовит свой проект Конституции]</ref><ref>{{Cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/be/team/ |title=Каманда Святланы Ціханоўскай |access-date=27 красавіка 2022 |archive-date=31 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531013824/https://tsikhanouskaya.org/be/team/ |url-status=dead }}</ref> 14 мая 2021 года у [[Суд Кастрычніцкага раёна (Мінск)|судзе Кастрычніцкага раёна Мінска]] пачаліся судовыя пасяджэнні па [[справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ|справе студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ]]<ref name="Voice" />. Лябедзька, які прыйшоў да будынку падтрымаць палітвязняў, быў затрыманы і арыштаваны на 30 содняў за ''«ўдзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве»<ref>[https://news.tut.by/society/730246.html В Минске рассматривают большое «дело студентов». К зданию суда пришли более ста человек, прошли задержания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210517160911/https://news.tut.by/society/730246.html |date=17 мая 2021 }} // [[TUT.BY]]</ref>''. Паводле палітыка, умовы утрымання ў ізалятары на [[Акрэсціна]] былі дрэнныя: перапоўненыя камеры, перабоі з гарачай вадой, недахоп свежага паветра, адсутнасць пасцельных прыладаў<ref name="Voice">{{Cite web|date=2021-06-13|title=Палітык Анатоль Лябедзька выйшаў на волю пасля 30 содняў адміністрацыйнага арышту|url=https://www.voiceofbelarus.org/be/belarus-news/palityk-anatol-liabedzka-vyishau-na-voliu-paslia-30-sodniau-administratsyinaha-aryshtu/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210911182249/https://www.voiceofbelarus.org/be/belarus-news/palityk-anatol-liabedzka-vyishau-na-voliu-paslia-30-sodniau-administratsyinaha-aryshtu/|archivedate=2021-09-11|accessdate=2021-09-11|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|publisher=Voice of Belarus|language=be}}</ref>. == Узнагароды == * Журналісцкая прэмія імя Анатоля Майсені (1997) * Дыплом [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] «За ўсталяванне свабоды прэсы ў Беларусі» (1999)<ref>[http://belarustoday.info/?pid=606 Лебедько А. В.]</ref>. * [[Медаль 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. == Бібліяграфія == * 108 дзён і начэй у засьценках КДБ. Дзёньнік палітычнага закладніка (Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе.) — [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]], 2013. 434 с.: іл. {{зноскі}} == Літаратура == * Адзін дзень палітвязня 2009—2011. — Радыё Свабодная Еўропа/ Радыё Свабода : Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе, 2011, — 328 с. — ISBN 978-0-929849-42-3. * Акрэсцінскія будні / укл. А.Каліноўскі —.Менск, 2009. — 146 с. ISBN 5-98098-0063-Х — (ст.73-87). * Верым! Можам! Пераможам!: Падзеі Менскай вясны — 2006: Кроніка, дакументы, сьведчаньні / укл. М.Савушкіна, А.Лапцёнак. — Менск, 2006. — 184 с. — (ст.96). * За права на выбар. Партрэты асуджаных. Плошча-2010. / Рэд. А.Лапцёнак.— Праваабарончы цэнтр «Вясна» / —Вільнюс: Gudas, 2011. — 142 c. — (ст.134-135). * Лябедзька, А. 108 дзён і начэй ў засценках КДБ. Дзённік палітычнага закладніка. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода : Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе, 2013. — 434 с. — ISBN 987-0-929849-63-8. * Парушэньні правоў чалавека ў Беларусі ў 2006 годзе. Аналітычны агляд. / Праваабарончы цэнтр «Вясна» / — Менск, 2007. — 152 с. — (ст. 63). * Тамковіч, А. Без палітыкі. — Смаленск : Смоленская городская типография, 2011. — 156 с. (35-38). * Тамковіч, А. Найноўшая гісторыя ў асобах. — Смаленск : Смоленская городская типография, 2013. — С.579-584. — ББК 84, УДК 823. * Тамковіч, А. Супраць плыні. — 2011. — С.76-88. * Хто ёсць хто ў Беларусі / укл. Л. А. Андросік, В. Ф. Голубеў і інш. — Вільня , 2007. — 256 с. — (ст.126). == Спасылкі == * [http://who.bdg.by/obj.php?&kod=220 Артыкул «Лебедько Анатолий Владимирович» у электронным даведніку «Кто есть Кто в Республике Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140917152715/http://who.bdg.by/obj.php?&kod=220 |date=17 верасня 2014 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лябедзька Анатоль Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] [[Катэгорыя:Вязні сумлення]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International у Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Адміністрацыі прэзідэнта Беларусі]] e6rq84pse1xysa3b2nznggyiaqvrfjx Шаблон:На карце/Пакістан 10 63090 5185202 5161136 2026-08-22T23:14:24Z HaileyChoi9 171986 More accurate image 5185202 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Пакістан | top = 37.3 | bottom = 23.4 | left = 60.5 | right = 80.5 | image = Pakistan location map2.svg | image1 = Pakistan location map.svg | image2 = Pakistan relief location map.jpg }}<noinclude> {{На карце (шыльда)}} </noinclude> 1944yizw7boap3bpbikbwfbh0itz682 Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 0 67105 5185114 5180699 2026-08-22T16:15:43Z Reteeeee 3133 132326 5185114 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Вышэйшая ліга Беларусі |арыгінальнае = |лагатып = Лагатып_Вышэйшай_лігі_(2025).svg |шырыня = 200px |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |федэрацыя = [[УЕФА]] |заснаваны = [[1992]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = 16 |узроўні = 1 |выхад у = |выбыванне ў = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |нацыянальныя = [[Кубак Беларусі па футболе|Кубак Беларусі]]<br/>[[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]] |міжнародныя = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]<br/>[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]<br>[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |дзеючы чэмпіён = [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] (1-ы тытул) |найбольш тытулаваны = [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (15 тытулаў) |TV = [[Беларусь 5]] |сайт = [https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/ abff.by] |бягучы сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2026|Сезон 2026]] }} '''Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафесійнымі [[футбол]]ьнымі клубамі [[Беларусь|Беларусі]], якое праводзіцца ў межах [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. Яе пераможца аб’яўляецца '''чэмпіёнам Беларусі па футболе'''. == Спаборніцтва == У чэмпіянаце ўдзельнічаюць 16 каманд, якія гуляюць паміж сабой па 2 матчы: дома і ў гасцях. За кожную перамогу клубу налічваюцца тры пункты, за нічыю — адзін, за паражэнне — нуль. У канцы кожнага сезона некалькі клубаў з найменшай колькасцю ачкоў пераходзяць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], а з яе такая ж колькасць клубаў пераходзіць у вышэйшую лігу. Пераможца лігі атрымлівае залатыя медалі чэмпіянату Беларусі па футболе і права прадстаўляць у наступным сезоне Беларусь у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]]. Прызёры гуляюць у [[Ліга канферэнцый УЕФА|Лізе канферэнцый]]. Клуб, які стаў чэмпіёнам лігі пяць разоў (не абавязкова запар), мае права змясціць выяву залатой зоркі на сваёй эмблеме. З 2004 года для атрымання права на ўдзел у вышэйшай лізе клубы павінныя прайсці працэс ліцэнзавання ад [[БФФ]]. === Удзельнікі сезона 2026 года === * [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] * [[ФК Баранавічы|Баранавічы]] * [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] * [[ФК Белшына|Белшына]] * [[ФК Віцебск|Віцебск]] * [[ФК Гомель|Гомель]] * [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] * [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] * [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] * [[ФК Іслач|Іслач]] * [[ФК Мінск|Мінск]] * [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] * [[ФК Нафтан|Нафтан]] * [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] * [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] * [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] == Гісторыя == {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="margin: 0 1em 1em 1em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+Колькасць каманд і гульняў у сезоне |- |1992||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1992/93||17 каманд||32 гульні |- |1993/95||16 каманд||30 гульняў |- |1995||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1996—1997||16 каманд||30 гульняў |- |1998||15 каманд||28 гульняў |- |1999—2000||16 каманд||30 гульняў |- |2001—2002||14 каманд||26 гульняў |- |2003—2004||16 каманд||30 гульняў |- |2005—2007||14 каманд||26 гульняў |- |2008||16 каманд||30 гульняў |- |2009||14 каманд||26 гульняў |- |2010—2011||12 каманд||33 гульні |- |2012||11 каманд||30 гульняў |- |2013—2014||12 каманд||32 гульні |- |2015||14 каманд||26 гульняў |- |2016—2022||16 каманд||30 гульняў |- |2023||15 каманд||28 гульняў |- |з 2024||16 каманд||30 гульняў |} Першы чэмпіянат Беларусі быў разыграны ў 1992 годзе. У ім удзельнічалі прадстаўнік БССР у вышэйшай лізе чэмпіянату СССР [[ФК Дынама Мінск|мінскае «Дынама»]], яшчэ пяць каманд, якія гулялі ў іншых лігах саюзнага чэмпіянату, і дзесяць каманд з чэмпіянату БССР. Паколькі было прынята рашэнне аб тым каб перайсці ад прынятага ў СССР футбольнага календара, калі чэмпіянат пачынаўся ўвесну, а канчаўся восенню на «еўрапейскую» сістэму восень-вясна, то першы чэмпіянат быў разыграны ў адзін круг. Розыгрыш чэмпіянату такім чынам працягваўся да сезона 1994—1995 гадоў, пасля чаго зноў перайшлі на «вясну-восень». Колькасць каманд, якія гулялі ў лізе, вагалася паміж 14 і 16 (у сезоне 1992/1993 іх было 17). З 2010 года Вышэйшая ліга была скарочана да 12 каманд, якія гулялі ў 3 кругі (кожны клуб гуляе 33 матчы). Апошні клуб выбываў у Першую лігу, а перадапошні гуляў серыю з двух матчаў з другой камандай Першай лігі за права гуляць у Вышэйшай лізе ў наступным сезоне. У 2012 годзе каманда «[[ФК Партызан Мінск|Партызан]]» (Мінск) адмовілася ад выступлення ў Вышэйшай лізе, таму колькасць удзельнікаў таго сезона склала 11 каманд. У 2013 годзе іх колькасць зноў павялічылася да 12, тады ж была зноў зменена сістэма правядзення: пасля двух кругоў каманды сталі падзяляцца на дзе шасцёркі, пасля чаго гулялі яшчэ два кругі, каб вызначыць месца ў сваіх шасцёрках. З [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|сезона 2015]] года колькасць каманд павялічылася да 14, такім чынам каманда, якая заняла апошняе месца ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|сезоне 2014]] года, згуляла стыкавыя матчы з трэцяй камандай [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі]], а наўпрост Вышэйшую лігу не пакінула ніводная каманда. У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|сезоне 2016]] года колькасць каманд павялічылася да 16. Турнір праходзіць у два кругі. Каманды, якія занялі 15-е і 16-е месца ў Вышэйшай лізе выбываюць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая лігу]]. Клубы, якія занялі 1-е, 2-е месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], атрымліваюць права на выхад у Вышэйшую лігу. З 2019 года дадаліся таксама стыкавыя матчы паміж 14-й камандай Вышэйшай лігі і трэцяй каманды Першай лігі па выніках рэгулярнага сезона, пераможца якіх атрымлівае месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон. == Тытульныя спонсары == * 2012 — Альфа-Банк * 2013-2024 — [[Беларусбанк]] * з 2025 — Betera == Пераможцы == Чэмпіёнамі Беларусі станавіліся 9 клубаў: [[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] — 15 разоў, [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] — 9, [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] — 4, [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] — 2, [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]], [[ФК Гомель|Гомель]], [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]], [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] і [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] — па 1 разе. {| class="wikitable" !Сезон !Чэмпіён !Другое месца !Трэцяе месца !Бамбардзір |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (1) |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Андрэй Віктаравіч Скорабагацька|А. Скорабагацька]] <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''11''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (2) |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Сяргей Бараноўскі|С. Бараноўскі]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''19'''<br />{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Міраслаў Рамашчанка|М. Рамашчанка]] <small>[[ФК Рэчыца-2014|Ведрыч]]</small>, <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (3) |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Пётр Пятровіч Качура|П. Качура]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small>, <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''21''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (4) |[[Дзвіна Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Павел Шаўроў|П. Шаўроў]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (5) |[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ Мазыр]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ]]</small> '''16''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]] |'''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ Мазыр]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''34''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (6) |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] |[[Лакаматыў-96 Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] |'''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш Магілёў]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда Мінск]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (1) |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''22''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] |'''[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''31''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] |'''[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Юр’евіч Давыдаў|С. Давыдаў]] <small>[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Белкард]]</small> '''25''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (2) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] |'''[[ФК Гомель|Гомель]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''18'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Аляксандравіч Карніленка|С. Карніленка]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (7) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (3) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Аляксандравіч Кліменка|А. Кліменка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (4) |[[ФК Гомель|Гомель]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''24''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (5) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (6) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Майкон Каліжуры|М. Каліжуры]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (7) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Мінск|Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (8) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''13''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (9) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Міхайлавіч Асіпенка|Дз. Асіпенка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (10) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (11) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (12) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (13) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (14) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (15) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Савіцкі|П. Савіцкі]] <small>[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] |'''[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын|І. Шкурын]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Скавыш|М. Скавыш]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (3) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Гамбія}} [[Дэмбо Дарбо|Д. Дарбо]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] |<s>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]</s> |<s>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ Мінск]]</s> |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Узбекістан}} [[Бабур Абдыхалікаў|Б. Абдыхалікаў]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''26''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (8) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў|У. Марозаў]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (9) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Габон}} [[Джуніёр Эфаге|Дж. Эфаге]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |'''[[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Шасцюк|А. Шасцюк]] <small>[[ФК Іслач|Іслач]]</small> '''17''' |} ==== Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі ==== {{На карце+|Беларусь|width=400|float=center|caption=Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі па футболе|places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=15|lon_deg=29|lon_min=13|label=[[ФК Белшына|Белшына]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=53|lon_deg=27|lon_min=39|position=left|label=[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=14|lon_deg=28|lon_min=30|position=top|label=[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=49|lon_deg=27|lon_min=32|label=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=32|lon_deg=30|lon_min=59|position=left|label=[[ФК Гомель|Гомель]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=30|lon_min=21|label=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=03|lon_deg=29|lon_min=14|position=left|label=[[ФК Славія Мазыр|Славія]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=08|lon_deg=23|lon_min=40|label=[[ФК Дынама Брэст|Дынама Бр]]}} }} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://abff.by/by/ Афіцыйны сайт АБФФ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-be}} * [http://www.football.by Беларускі футбольны партал]{{ref-ru}} * [http://www.pressball.by Газета «Прессбол»]{{ref-ru}} {{ВС}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} {{Футбол у Беларусі}} {{Лігі УЕФА}} [[Катэгорыя:Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе| ]] d9nf128x34zs0w3ksyuhlt7n0wc4493 5185200 5185114 2026-08-22T22:45:18Z Reteeeee 3133 132326 /* */ 5185200 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Вышэйшая ліга Беларусі |арыгінальнае = |лагатып = Лагатып_Вышэйшай_лігі_(2025).svg |шырыня = 150px |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |федэрацыя = [[УЕФА]] |заснаваны = [[1992]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = 16 |узроўні = 1 |выхад у = |выбыванне ў = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |нацыянальныя = [[Кубак Беларусі па футболе|Кубак Беларусі]]<br/>[[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]] |міжнародныя = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]<br/>[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]<br>[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |дзеючы чэмпіён = [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] (1-ы тытул) |найбольш тытулаваны = [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (15 тытулаў) |TV = [[Беларусь 5]] |сайт = [https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/ abff.by] |бягучы сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2026|Сезон 2026]] }} '''Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафесійнымі [[футбол]]ьнымі клубамі [[Беларусь|Беларусі]], якое праводзіцца ў межах [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. Яе пераможца аб’яўляецца '''чэмпіёнам Беларусі па футболе'''. == Спаборніцтва == У чэмпіянаце ўдзельнічаюць 16 каманд, якія гуляюць паміж сабой па 2 матчы: дома і ў гасцях. За кожную перамогу клубу налічваюцца тры пункты, за нічыю — адзін, за паражэнне — нуль. У канцы кожнага сезона некалькі клубаў з найменшай колькасцю ачкоў пераходзяць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], а з яе такая ж колькасць клубаў пераходзіць у вышэйшую лігу. Пераможца лігі атрымлівае залатыя медалі чэмпіянату Беларусі па футболе і права прадстаўляць у наступным сезоне Беларусь у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]]. Прызёры гуляюць у [[Ліга канферэнцый УЕФА|Лізе канферэнцый]]. Клуб, які стаў чэмпіёнам лігі пяць разоў (не абавязкова запар), мае права змясціць выяву залатой зоркі на сваёй эмблеме. З 2004 года для атрымання права на ўдзел у вышэйшай лізе клубы павінныя прайсці працэс ліцэнзавання ад [[БФФ]]. === Удзельнікі сезона 2026 года === * [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] * [[ФК Баранавічы|Баранавічы]] * [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] * [[ФК Белшына|Белшына]] * [[ФК Віцебск|Віцебск]] * [[ФК Гомель|Гомель]] * [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] * [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] * [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] * [[ФК Іслач|Іслач]] * [[ФК Мінск|Мінск]] * [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] * [[ФК Нафтан|Нафтан]] * [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] * [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] * [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] == Гісторыя == {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="margin: 0 1em 1em 1em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+Колькасць каманд і гульняў у сезоне |- |1992||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1992/93||17 каманд||32 гульні |- |1993/95||16 каманд||30 гульняў |- |1995||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1996—1997||16 каманд||30 гульняў |- |1998||15 каманд||28 гульняў |- |1999—2000||16 каманд||30 гульняў |- |2001—2002||14 каманд||26 гульняў |- |2003—2004||16 каманд||30 гульняў |- |2005—2007||14 каманд||26 гульняў |- |2008||16 каманд||30 гульняў |- |2009||14 каманд||26 гульняў |- |2010—2011||12 каманд||33 гульні |- |2012||11 каманд||30 гульняў |- |2013—2014||12 каманд||32 гульні |- |2015||14 каманд||26 гульняў |- |2016—2022||16 каманд||30 гульняў |- |2023||15 каманд||28 гульняў |- |з 2024||16 каманд||30 гульняў |} Першы чэмпіянат Беларусі быў разыграны ў 1992 годзе. У ім удзельнічалі прадстаўнік БССР у вышэйшай лізе чэмпіянату СССР [[ФК Дынама Мінск|мінскае «Дынама»]], яшчэ пяць каманд, якія гулялі ў іншых лігах саюзнага чэмпіянату, і дзесяць каманд з чэмпіянату БССР. Паколькі было прынята рашэнне аб тым каб перайсці ад прынятага ў СССР футбольнага календара, калі чэмпіянат пачынаўся ўвесну, а канчаўся восенню на «еўрапейскую» сістэму восень-вясна, то першы чэмпіянат быў разыграны ў адзін круг. Розыгрыш чэмпіянату такім чынам працягваўся да сезона 1994—1995 гадоў, пасля чаго зноў перайшлі на «вясну-восень». Колькасць каманд, якія гулялі ў лізе, вагалася паміж 14 і 16 (у сезоне 1992/1993 іх было 17). З 2010 года Вышэйшая ліга была скарочана да 12 каманд, якія гулялі ў 3 кругі (кожны клуб гуляе 33 матчы). Апошні клуб выбываў у Першую лігу, а перадапошні гуляў серыю з двух матчаў з другой камандай Першай лігі за права гуляць у Вышэйшай лізе ў наступным сезоне. У 2012 годзе каманда «[[ФК Партызан Мінск|Партызан]]» (Мінск) адмовілася ад выступлення ў Вышэйшай лізе, таму колькасць удзельнікаў таго сезона склала 11 каманд. У 2013 годзе іх колькасць зноў павялічылася да 12, тады ж была зноў зменена сістэма правядзення: пасля двух кругоў каманды сталі падзяляцца на дзе шасцёркі, пасля чаго гулялі яшчэ два кругі, каб вызначыць месца ў сваіх шасцёрках. З [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|сезона 2015]] года колькасць каманд павялічылася да 14, такім чынам каманда, якая заняла апошняе месца ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|сезоне 2014]] года, згуляла стыкавыя матчы з трэцяй камандай [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі]], а наўпрост Вышэйшую лігу не пакінула ніводная каманда. У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|сезоне 2016]] года колькасць каманд павялічылася да 16. Турнір праходзіць у два кругі. Каманды, якія занялі 15-е і 16-е месца ў Вышэйшай лізе выбываюць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая лігу]]. Клубы, якія занялі 1-е, 2-е месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], атрымліваюць права на выхад у Вышэйшую лігу. З 2019 года дадаліся таксама стыкавыя матчы паміж 14-й камандай Вышэйшай лігі і трэцяй каманды Першай лігі па выніках рэгулярнага сезона, пераможца якіх атрымлівае месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон. == Тытульныя спонсары == * 2012 — Альфа-Банк * 2013-2024 — [[Беларусбанк]] * з 2025 — Betera == Пераможцы == Чэмпіёнамі Беларусі станавіліся 9 клубаў: [[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] — 15 разоў, [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] — 9, [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] — 4, [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] — 2, [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]], [[ФК Гомель|Гомель]], [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]], [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] і [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] — па 1 разе. {| class="wikitable" !Сезон !Чэмпіён !Другое месца !Трэцяе месца !Бамбардзір |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (1) |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Андрэй Віктаравіч Скорабагацька|А. Скорабагацька]] <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''11''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (2) |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Сяргей Бараноўскі|С. Бараноўскі]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''19'''<br />{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Міраслаў Рамашчанка|М. Рамашчанка]] <small>[[ФК Рэчыца-2014|Ведрыч]]</small>, <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (3) |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Пётр Пятровіч Качура|П. Качура]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small>, <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''21''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (4) |[[Дзвіна Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Павел Шаўроў|П. Шаўроў]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (5) |[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ Мазыр]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ]]</small> '''16''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]] |'''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ Мазыр]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''34''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (6) |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] |[[Лакаматыў-96 Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] |'''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш Магілёў]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда Мінск]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (1) |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''22''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] |'''[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''31''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] |'''[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Юр’евіч Давыдаў|С. Давыдаў]] <small>[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Белкард]]</small> '''25''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (2) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] |'''[[ФК Гомель|Гомель]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''18'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Аляксандравіч Карніленка|С. Карніленка]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (7) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (3) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Аляксандравіч Кліменка|А. Кліменка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (4) |[[ФК Гомель|Гомель]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''24''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (5) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (6) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Майкон Каліжуры|М. Каліжуры]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (7) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Мінск|Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (8) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''13''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (9) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Міхайлавіч Асіпенка|Дз. Асіпенка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (10) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (11) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (12) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (13) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (14) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (15) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Савіцкі|П. Савіцкі]] <small>[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] |'''[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын|І. Шкурын]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Скавыш|М. Скавыш]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (3) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Гамбія}} [[Дэмбо Дарбо|Д. Дарбо]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] |<s>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]</s> |<s>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ Мінск]]</s> |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Узбекістан}} [[Бабур Абдыхалікаў|Б. Абдыхалікаў]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''26''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (8) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў|У. Марозаў]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (9) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Габон}} [[Джуніёр Эфаге|Дж. Эфаге]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |'''[[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Шасцюк|А. Шасцюк]] <small>[[ФК Іслач|Іслач]]</small> '''17''' |} ==== Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі ==== {{На карце+|Беларусь|width=400|float=center|caption=Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі па футболе|places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=15|lon_deg=29|lon_min=13|label=[[ФК Белшына|Белшына]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=53|lon_deg=27|lon_min=39|position=left|label=[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=14|lon_deg=28|lon_min=30|position=top|label=[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=49|lon_deg=27|lon_min=32|label=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=32|lon_deg=30|lon_min=59|position=left|label=[[ФК Гомель|Гомель]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=30|lon_min=21|label=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=03|lon_deg=29|lon_min=14|position=left|label=[[ФК Славія Мазыр|Славія]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=08|lon_deg=23|lon_min=40|label=[[ФК Дынама Брэст|Дынама Бр]]}} }} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://abff.by/by/ Афіцыйны сайт АБФФ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-be}} * [http://www.football.by Беларускі футбольны партал]{{ref-ru}} * [http://www.pressball.by Газета «Прессбол»]{{ref-ru}} {{ВС}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} {{Футбол у Беларусі}} {{Лігі УЕФА}} [[Катэгорыя:Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе| ]] fb2vleseehk6bh4ea2r7rz3m8w7k1jr Island Records 0 68388 5185014 4758431 2026-08-22T12:31:22Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Island Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185014 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} '''Island Records''' — гуказапісваючая кампанія, створаная ў 1959 годзе на Ямайцы двума брытанскімі прадзюсарамі Крысам Блэквелам і Грэмам Гудалам. У 1962 годзе кампанія перабазавалася ў Вялікабрытанію, дзе на працягу многіх гадоў функцыянавала як незалежны рэкорд-лэйбл, застаючыся найбуйнейшым незалежным лейб у гісторыі. У 1989 годзе Island перайшоў у валоданне [[PolyGram]], страціўшы незалежнасць<ref name="island_history">{{cite web | url =http://www.islandrecords.co.uk/history.php | title =Island Records history | publisher =www.islandrecords.co.uk | accessdate =2010-06-01 | archiveurl =https://www.webcitation.org/66Rr9M7Im?url=http://www.islandrecords.co.uk/history.php | archivedate =26 сакавіка 2012 | url-status =dead }}</ref>. Асаблівасцю функцыянавання кампаніі была сістэма ліцэнзавання, пры якой вытворчасцю, распаўсюджваннем і маркетынгам прадукцыі займаліся іншыя лэйблы, якія — часам згадваліся на рэлізах, часам не. У прыватнасці, пад лэйблам Island выходзілі пласцінкі на Bell Records (1967—68), [[A&M Records]] (1969—1970-я) [[Asylum Records]] (1970), [[Capitol Records]] (пачатак 1970-х), [[Warner Bros. Records]] (1975—1982), [[WEA Records]], [[Atlantic Records]] (1982—1989), [[Phonogram Records]] (1971), [[Ariola Records]] (1971—1992), Dacapo Records інш. Сярод артыстаў, чые пласцінкі прынеслі кампаніі вядомасць, — [[Боб Марлі]] і [[U2]]<ref name="island_history"/>. == Музыканты, якія ў мінулым запісваліся на Island == {{col-begin}} {{col-2}} * [[Amazing Blondel]] * [[Andrew W.K.]] * [[Anthrax]] * [[Art of Noise]] * [[Aswad]] * [[Bad Company]] * [[Black Uhuru]] * [[Black Rebel Motorcycle Club]] * [[The Bronx]] * [[Burning Spear]] * [[Джон Кейл|John Cale]] * [[Джуліян Коўп|Julian Cope]] * [[The Cranberries]] * [[dEUS]] * [[Нік Дрэйк]] * [[Боб Дылан]] * [[Emerson, Lake and Palmer]] * [[Браян Іна]] * [[Fairport Convention]] * [[Марыян Фэйтфул]] * [[Frankie Goes to Hollywood]] * [[Fotheringay]] * [[Грэйс Джонс]] * [[If, гурт|If]] * [[Insane Clown Posse]] * [[The Isley Brothers]] * [[Джанет Джэксан]] * [[Jade Warrior]] * [[Jethro Tull]] {{col-2}} * [[King Crimson]] * [[Ladytron]] * [[Боб Марлі]] * [[McFly]] * [[Mika]] * [[Mott the Hoople]] * [[Mountain]] * [[Ніка]] * [[The Orb]] * [[Роберт Палмер]] * [[PM Dawn]] * [[Quintessence]] * [[Redd Kross]] * [[Roxy Music]] * [[Sum 41]] * [[The Slits]] * [[Soup Dragons]] * [[Sparks]] * [[Spooky Tooth]] * [[Stereo MC's]] * [[Кэт Стывенс]] * [[Traffic]] * [[Tricky]] * [[U2]] * [[Том Уэйтс|Tom Waits]] * [[The Wedding Present]] * [[White Noise]] * [[Wolfmother]] {{col-2}} {{col-end}} == Музыканты, якія запісваюцца на Island == {{col-begin}} {{col-2}} * [[Ashes Divide]] * [[Attic Lights]] * [[Babyface]] * [[Дэніэл Бедзінгфілд]] * [[Джасцін Бібер]] * [[Bon Jovi]] * [[The Bravery]] * [[Тоні Брэкстан]] * [[Mariah Carey]] * [[Cinema Bizarre]] * [[Clocks]] * [[Def Leppard]] (US) * [[Eddie and the Hot Rods]] * [[Меліса Этэрыдж]] * [[Electrovamp]] * [[Fall Out Boy]] * [[The Feeling]] * [[A Girl Called Jane]] * [[PJ Harvey]] * [[Hoobastank]] * [[Лінтан Квеси Джонсан]] * [[Keane]] {{col-2}} * [[The Killers]] * [[Lady Sovereign]] * [[Mumford & Sons]] * [[Bob Marley & The Wailers]] * [[Джон Маклафлін]] * [[Nine Black Alps]] * [[Portishead]] * [[Pulp]] * [[Лайонел Рычы]] * [[The Rushes]] * [[Saliva]] * [[Кэт Стывенс]] * [[Sam Sparro]] * [[Sugababes]] * [[Sum 41]] * [[Tokio Hotel]] (Universal/Island Germany) * [[Third World]] * [[Traffic]] * [[Ultravox]] * [[Under the Influence of Giants]] * [[Эмі Уайнхаўс]] * [[Young Love]] {{col-2}} {{col-end}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.islandrecords.com/ Island Records (U.S.)] — Афіцыйны сайт (ЗША) * [http://www.islandrecords.co.uk/ Island Records Group (U.K.)] — Афіцыйны сайт (Вялікабрытанія) * [http://www.islandrecordsaustralia.com/ Island Records Australia] * [http://www.crazedhits.com/interview-chris-blackwell/ Інтэрв’ю з Блэвелам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120216034709/http://www.crazedhits.com/interview-chris-blackwell/ |date=16 лютага 2012 }} * [http://www.collectable-records.ru/labels/E_M/Island/index.htm www.collectable-records.ru]. — Island Records. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Лэйблы прагрэсіўнага рока]] [[Катэгорыя:Island Records]] 67zdj4x6j72oeh18gxjdyhyjyaavi8i Анры (вялікі герцаг Люксембурга) 0 68479 5185219 5041047 2026-08-23T01:40:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185219 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Анры (Генрых) | арыгінальнае імя = Henri | партрэт = Henri of Luxembourg (2009).jpg | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | дынастыя = | імя пры нараджэнні = Henri Albert Gabriel Felix Marie Guillaume | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | узнагароды = }} '''Анры Альберт Габрыэль Фелікс Мары Гіём Люксембургскі''' ({{lang-lb|Henri Albert Gabriel Félix Marie Guillaume vu Lëtzebuerg}}; {{ДН|16|4|1955}}, замак [[:en:Betzdorf Castle|Betzdorf]]) — вялікі герцаг ([[манарх]]) [[Люксембург]]а з 2000 па 2025 гады. Прадстаўнік дынастыі Пармскіх Бурбонаў — сын вялікага герцага [[Жан (вялікі герцаг Люксембурга)|Жана]] і вялікай герцагіні Жазэфіны-Шарлоты Бельгійскай. == Біяграфія == У 1975 годзе прайшоў курс падрыхтоўкі ваенных афіцэраў у Каралеўскай ваеннай акадэміі Сандхерст (Вялікабрытанія). У 1980 годзе скончыў [[Жэнеўскі ўніверсітэт]], дзе вывучаў [[Паліталогія|паліталогію]]. Стажыраваўся ў ЗША. У 1978—2000 гады ён займаў пасаду ганаровага прэзідэнта Камітэта эканамічнага развіцця краіны. У гэты час ён здзяйсняў паездкі з мэтай развіцця супрацоўніцтва Люксембурга з рознымі краінамі і прыцягнення інвестыцый. У 1980—1988 гады прынц быў членам Дзяржаўнага савета Люксембурга (кансультатыўны орган пры вялікім герцагу). 7 кастрычніка 2000 года, пасля адрачэння яго бацькі, узышоў на пасад і прыняў канстытуцыйную прысягу ў [[Палата Дэпутатаў Люксембурга|Палаце дэпутатаў]] (аднапалатны парламент). Ён стаў дзявятым вялікім герцагам Люксембурга. У 2008 годзе адмовіўся падпісаць закон, які легалізуе [[Эўтаназія|эўтаназію]], што выклікала палітычны крызіс і пацягнула за сабой змену Канстытуцыі ў бок памяншэння паўнамоцтваў суверэна — з гэтага часу вялікі герцаг не ўхваляе (сцвярджае) законы, а толькі публікуе іх. 3 кастрычніка 2025 года вялікі герцаг Люксембурга Анры адрокся ад стальца, але захаваў свой тытул (не будзе выконваць манархічныя абавязкі)<ref>[https://bigenc.ru/c/anri-velikii-gertsog-liuksemburga-24a845 Анри (великий герцог Люксембурга)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250910100350/https://bigenc.ru/c/anri-velikii-gertsog-liuksemburga-24a845 |date=10 верасня 2025 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tass.ru/encyclopedia/person/anri-velikiy-gercog-lyuksemburga Анри (великий герцог Люксембурга)]{{ref-ru}}</ref>. == Сям’я == З 1981 года жанаты з Марыяй Тэрэзай Местрэ, дачкой [[Куба|кубінскіх]] эмігрантаў. У іх пяцёра дзяцей, сыны — Гіём, Фелікс, Луі, Себасцьян, і дачка — Аляксандра. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.gouvernement.lu/dossiers/famille_grand_ducale/chregneuk/infobase/cvhenri.html Інфармацыя пра вялікі герцага Анры на сайце ўрада Люксембурга (англ.)]. {{Вялікія герцагі Люксембурга}} {{Главы дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] [[Катэгорыя:Члены МАК]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вышэйшага ордэна Святога Дабравешчання]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пармскія Бурбоны]] hd1bo84q1evfltoj3yhrpk25blejtss Аўстралійская сталічная тэрыторыя 0 72511 5185320 4651714 2026-08-23T10:35:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185320 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} [[Выява:Australian Capital Territory locator-MJC.png|thumb|Карта]] [[Выява:ACT-Jervis Bay-MJC.png|thumb|Сталічная тэрыторыя і Джэрвіс-Бэй]] '''Аўстралійская сталічная тэрыторыя''', '''АСТ''' ({{lang-en|Australian Capital Territory}}, ACT) — тэрыторыя ў складзе [[Аўстралія|Аўстралійскага саюза]], якая ўключае горад [[Канбера]], а таксама невялікую сельскагаспадарчую зону і Нацыянальны парк Намаджы. Насельніцтва 339900 чалавек (7-е месца, дадзеныя 2007 г.). Вёскі і супольнасці, размешчаныя ў АСТ, уключаюць Уільямсдайл ({{lang-en|Williamsdale}}), Топ Наас (па-англійску: Top Naas), Урыара (па-англійску Uriarra), Тарва (па-англійску Tharwa), Оакс Эстейт (па-англійску Oaks Estate), Пірсэс Крык (па-англійску Pierces Creek) і Хол ({{lang-en|Hall}}). == Гісторыя == {{main|Гісторыя Аўстралійскай сталічнай тэрыторыі}} Праект новай [[сталічная тэрыторыя|сталічнай тэрыторыі]] з’явіўся ў канцы [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], падчас утварэння Аўстралійскага Саюза. У [[1901]] годзе была падпісана аўстралійская [[канстытуцыя]], паводле якой [[Новы Паўднёвы Уэльс]] павінен быў перадаць невялікі ўчастак зямлі на поўдні штата новаму федэральнаму ўраду. Месца для будучай сталіцы было абрана як нейтральнае становішча паміж двума найбуйнейшымі гарадамі Аўстраліі — [[Сідней|Сіднеем]] і [[Мельбурн]]ам, якія прэтэндавалі на званне сталіцы. Тэрыторыя была перададзена дзяржаве ў [[1911]], і ў [[1913]] годзе пачалося будаўніцтва [[Канбера|Канберы]]. Федэральны ўрад афіцыйна пераехаў з Мельбурна ў Канберу толькі [[9 мая]] [[1927]] года, калі завяршылася будаўніцтва будынка [[парламент]]а. Першыя часы частка аддзелаў і дэпартаментаў працягвалі заставацца ў Мельбурне, але пазней паступова былі перамешчаны ў новую сталіцу. Тэрыторыя першапачаткова была вядома як ''Тэрыторыя федэральнай сталіцы (ТФС)'', у [[1938]] годзе была афіцыйна пераназвана ў ''Аўстралійскую сталічную тэрыторыю''. == Геаграфія == [[Выява:Act sign.jpg|thumb]] ТФС з’яўляецца анклавам на тэрыторыі [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Уэльса]]. Плошча — 2,358 км² (8-е, гэта значыць апошняе месца сярод штатаў і мацерыковых тэрыторый краіны). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.act.gov.au/index.jsp Урад АСТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050521002859/http://www.act.gov.au/index.jsp |date=21 мая 2005 }} * [http://www.cdscc.nasa.gov/ Canberra Deep Space Communications Complex] * [http://australia.ru Інфармацыя пра Аўстралію (рус.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101020061650/http://www.australia.ru/ |date=20 кастрычніка 2010 }} {{Адміністрацыйны падзел Аўстраліі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэрыторыі Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Аўстралійская сталічная тэрыторыя| ]] 1d38k4u2qnvljcyic3ef33n01dafxz3 Арабская вясна 0 75722 5185231 4832463 2026-08-23T04:32:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185231 wikitext text/x-wiki {{Рэвалюцыя | Назва = Арабская вясна | Выява = [[Выява:2010-2011 Arab world protests.svg|300px]] | Подпіс = <div style="text-align:left"> {{legend|#00112b|Урад звергнуты|#696969}} <br /> {{legend|#0055AA|Урад ў адстаўцы|#696969}}<br /> {{legend|#801000|Паўстанне|#696969}}<br /> {{legend|#d64400|Значныя хвалявання|#696969}}<br /> {{legend|#bb9900|Асобныя акцыі пратэста|#696969}}<br /> {{legend|#606060|Інцыдэнтаў не адзначана|#696969}} <hr width="60%" />Па-за межамі арабскага свету:<br /> {{legend|#000080|Падобныя пратэсты|#696969}}<br /> {{legend|#B9B9B9|Інцыдэнтаў не адзначана|#696969}} </div> | Месца = [[Паўночная Афрыка]] і [[Блізкі Усход]] |Месцы = | Дата =[[17 снежня]] [[2010]] года — цяперашні час | Прычына = | Прычыны =[[карупцыя]], беднасць, няроўнасць, беспрацоўе, [[агфляцыя]], [[Аўтарытарызм|аўтарытарныя рэжымы]]<ref>[[Андрэй Вітальевіч Каратаеў|Korotayev A.]], Zinkina J. [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=276&Itemid=70 Egyptian Revolution: A Demographic Structural Analysis. ''Middle East Studies Online Journal''. Vol.2. N5. 2011. P.57-95.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110527164714/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=276&Itemid=70 |date=27 мая 2011 }}</ref> | Мэта = | Мэты = | Вынік = | Вынікі = | Арганізатар = | Арганізатары = | Рухаючая_сіла = | Рухаючыя_сілы = | Колькасць_маніфестантаў = | Хто_душыў = | Загінуўшыя = 1500—3000 (уключаючы самаспалення) | Параненыя = | Арыштаваныя = }} '''Арабская вясна''' (таксама ўжываюцца тэрміны '''Хваляванні ў краінах арабскага свету''', '''Панарабская рэвалюцыя''' — масавыя народныя рухі ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] ў [[2010]]—[[2011]] гадах. Пачаўшыся ў [[Туніс]]е, масавыя хваляванні і пратэсты ахапілі затым [[Егіпет]], [[Алжыр]], [[Іарданія|Іарданію]], [[Емен]], [[Бахрэйн]] і [[Лівія|Лівію]], з менш значнымі пратэстамі, якія адбыліся ў [[Маўрытанія|Маўрытаніі]], [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], [[Аман]]е, [[Судан]]е, [[Сірыя|Сірыі]], [[Ірак]]у, [[Кувейт|Кувейце]], [[Ліван]]е, [[Самалі]], [[Марока]], [[Заходняя Сахара|Заходняй Сахары]] і [[Джыбуці]]. З іншых [[іслам|мусульманскіх]] краін хвалявання ахапілі [[Албанія|Албанію]], [[Кот-д’Івуар]] і [[Іран]]. == Туніс == {{Асноўны артыкул|Рэвалюцыя ў Тунісе (2010—2011)}} 17 снежня 2010 года вулічны гандляр гароднінай Махамед Буазізі здзейсніў акт самаспалення на цэнтральнай плошчы горада Сідзі-Бузід у знак пратэсту супраць самавольства мясцовай паліцыі, карупцыі і бяздзейнасці чыноўнікаў. Праз тыдзень пасля інцыдэнту ў родным горадзе Буазізі Мензель-Бурзаяне (каля 16 км ад Сідзі-Бузіда) успыхнулі масавыя дэманстрацыі. Пратэстанты грамілі дзяржустановы, паліцэйскія ўчасткі і аўтамабілі. У горад былі сцягнуты дадатковыя сілы правапарадку. У выніку разгону дэманстрантаў, супраць якіх была прыменена агнястрэльная зброя, адзін чалавек загінуў, яшчэ дзесяцёх з раненнямі рознай цяжкасці даставілі ў бальніцу. У горадзе была ўведзена каменданцкая гадзіна. 4 студзеня народная незадаволенасць успыхнула з новай сілай. Дэманстрацыі ахапілі ўсю краіну. Колькасць загінуўшых падчас сутыкненняў з паліцыяй дасягнула дзясяткаў. Прэзідэнт Туніса [[Зін эль-Абідзін Бен Алі]] некалькі разоў звяртаўся да народа і ўрэшце пайшоў на саступкі — пагадзіўся не балатавацца на прэзідэнцкую пасаду ў шосты раз запар. Але пратэсты разрасталіся і позна вечарам 14 студзеня прэзідэнт раптоўна пакінуў Туніс, уцёкшы з сям’ёй у Саудаўскую Аравію<ref name="крыніца1">[https://tass.ru/spec/arabspring От «Арабской весны» до третьей мировой войны]{{ref-ru}}</ref>. == Пачатак «арабскай вясны» == Эйфарыя з Туніса перакінулася на іншыя арабскія краіны. У многіх з іх пратэсты і галодныя бунты не былі рэдкасцю, але мала хто верыў у магчымасць звяржэння правіцелей, якія знаходзіліся ва ўладзе дзесяцігоддзямі . «Жасмінавая рэвалюцыя» (назва, пад якой сталі вядомыя туніскія пратэсты) паслужыла прыкладам для астатніх. «Арабская вясна» пачалася. Хваля пратэстных выступаў перакінулася на іншыя краіны<ref name="крыніца1" />. == Егіпет == {{Асноўны артыкул|Рэвалюцыя ў Егіпце (2011)}} 18 студзеня 2010 года шасцёра егіпцян здзейснілі самагубства. Гэта наглядна прадэманстравала вастрыню праблем, якія стаяць перад егіпецкім грамадствам. 25 студзеня пачаліся пратэсты на плошчы Тахрыр у [[Каір]]ы. Супраць прэзідэнта [[Хосні Мубарак|Мубарака]] аб’ядналася ўся апазіцыя, ад умераных лібералаў да радыкальных ісламістаў. 11 лютага, менш чым праз месяц пасля ўцёкаў Бэн Алі з Туніса, у адстаўку ў выніку народных пратэстаў пайшоў прэзідэнт Егіпта Хосні Мубарак<ref name="крыніца2">[https://news.ru/world/arabskaya-vesna-kak-vsyo-nachalos-i-chem-zakonchilos/ Арабская вясна: як усё пачалося і чым скончылася]</ref>. == Развіццё падзей == У лютым 2011года беспарадкі ахапілі большую частку арабскага Усходу. Хваляванні праходзілі ў Іарданіі, Алжыры, Марока, Ліване, Амане, Самалі, Сірыі<ref name="крыніца2" />. == Лівія == {{Асноўны артыкул|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)}} У Лівіі апазіцыя выступіла супраць улады дыктатара [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. У канфлікт неўзабаве ўмяшаўся Захад, які зрабіў стаўку на апазіцыю і падтрымаў арганізаваныя паўстанцкія атрады сіламі НАТА. У выніку прыхільнікі Кадафі былі разгромленыя, а сам дыктатар забіты паўстанцамі. Краіна пагрузілася ў хаос грамадзянскай вайны і галечу<ref name="крыніца2" />. == Сірыя == {{Асноўны артыкул|Грамадзянскія пратэсты ў Сірыі (2011)}} Прэзідэнт Сірыі [[Башар Асад]] змог захаваць уладу, шмат у чым таму, што, гледзячы на ​​прыклад Лівіі, палітыкі з розных краін шукалі кампрамісы для вырашэння сірыйскай праблемы. У прыватнасці, Расія і Кітай неаднаразова накладалі [[вета]] на любыя рэзалюцыі [[Савет Бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]], якія маглі б прывесці да замежнай інтэрвенцыі ў Сірыю. Тым не менш трагічных наступстваў «арабскай вясны» Сірыі пазбегнуць не ўдалося. У краіне пачалася [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянская вайна]]<ref name="крыніца1" />. == Емен == Негвалтоўныя пратэсты ў Емене пачаліся ў лютым 2011 года — жаданне перамен вывела на вуліцы гарадоў мільёны людзей. Дэманстранты патрабавалі дэмантажу існуючага рэжыму і пераходу да дзяржавы, заснаванай на сучасных грамадзянскіх формах праўлення і [[Раздзяленне ўлад|прынцыпе падзелу ўладаў]]. Галоўнымі цэнтрамі падзей сталі найбуйнейшыя гарады Поўначы ([[Сана]] і [[Таіз]]) і Поўдня ([[Адэн]] і Мукала). Праз два месяцы патрабаванні дэманстрантаў падвергліся карэкціроўцы. На Поўдні сталі дамінаваць сепаратысцкія настроі. На Поўначы частка лідэраў зрабіла стаўку на ісламісцкую рыторыку. У лістападзе пры пасярэдніцтве манархій Персідскага заліва прэзідэнт [[Алі Абдула Салех|Салех]] падпісаў з апазіцыяй дамову пра перадачу ўлады. У лютым 2012 года прэзідэнтам краіны на пераходны перыяд быў абраны [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]]. Новымі ўладамі быў зацверджаны праект стварэння федэратыўнай дзяржавы ў складзе шасці правінцый. Супраць гэтай ініцыятывы выступілі [[хусіты]] — [[Шыіты|мусульмане-шыіты]], якія пражываюць на поўначы Емена. Незадаволенасць хусітаў справакавала новы віток узброенага канфлікту — у студзені 2015 года яны захапілі сталіцу краіны Сану. Прэзідэнт Емена быў змушаны звярнуцца да манархій Персідскага заліва з заклікам умяшацца ў сітуацыю. 26 сакавіка 2015 года кааліцыя арабскіх дзяржаў на чале з Саудаўскай Аравіяй пачала ваенна-паветраную аперацыю супраць мяцежнікаў<ref name="крыніца1" />. == Бахрэйн == У Бахрэйне падзеі «арабскай вясны» насілі рэлігійна-палітычны характар. У масавых пратэстах, якія пачаліся ў лютым 2011 года, бралі ўдзел у асноўным шыіты, якія складаюць каля 70% насельніцтва каралеўства. Яны патрабавалі прадастаўлення ім больш шырокіх магчымасцей для ўдзелу ў палітычным жыцці краіны і адстаўкі дзеючага ўрада. Кіруючая суніцкая сям’я [[Аль-Халіфа]] вырашыла не ісці на саступкі пратэстоўцам, праваахоўныя органы прымянялі сілу для падаўлення маніфестацый. Для спынення беспарадкаў і ўнутрыпалітычнай стабілізацыі Бахрэйн быў змушаны звярнуцца за дапамогай да Савета супрацоўніцтва арабскіх дзяржаў Персідскага заліва. У сакавіку 2011 года на тэрыторыю краіны быў уведзены воінскі кантынгент гэтай арганізацыі<ref name="крыніца1" />. == Іншыя краіны == Акрамя Бахрэйна, рэжым выстаяў у Саудаўскай Аравіі, Кувейце, Амане, Іарданіі, Алжыры, Марока, Судане. У кожнай са згаданых краін быў свой досвед пераадолення крызісу. У чымсьці ўладам прыйшлося пайсці на рэальныя саступкі, дзесьці зрабіць выгляд, што яны гатовыя да кампрамісаў, у багатых нафтаздабываючых арабскіх краінах незадаволенасць «залілі» грашыма, адразу збіўшы любыя рэвалюцыйныя настроі. Асабліва характэрны прыклад Алжыра, дзе дэманстрацыі не дасягнулі значных поспехаў, як у суседніх краінах, не толькі праз прынятыя уладамі меры, але і дзякуючы перажытаму ў 1990-я гады горкаму досведу [[Грамадзянская вайна ў Алжыры|грамадзянскай вайны]] і ісламісцкага тэрору. Расхістваць сітуацыю ў краіне, якая толькі пачала выбірацца з хаосу, ахвочых практычна не было. Асцярогі, што ісламісцкі тэрор можа паўтарыцца, і раз’яднанасць апазіцыі не далі алжырцам паўтарыць шлях сваіх суседзяў. Аднак адна з асноўных прычын, чаму ўлады ў вышэйзгаданых краінах выстаялі, — адсутнасць знешніх сіл, якія актыўна расхіствалі сітуацыю, як гэта было ў Лівіі і Сірыі<ref name="крыніца1" />. == Іншыя наступствы == Па выніках 2011 года страты рэгіёна ў сярэднім склалі 6% ВУП, а рост коштаў на сыравіну, наадварот, павялічыўся, паколькі сярод удзельнікаў «арабскай вясны» было шмат імпарцёраў нафты. Найбольшы скачок цэн на чорнае золата быў зафіксаваны падчас рэвалюцыі ў Лівіі. Яшчэ адной праблемай стаў [[Еўрапейскі міграцыйны крызіс (2015)|паток мігрантаў у Еўропу]]<ref>[https://iz.ru/news/664849 «Арабская весна»: вооруженные бунты, свергнутая власть и последствия]{{ref-ru}}</ref>. {| class="wikitable" style="font-size: 95%" |- ! Пачатак хваляванняў ! Краіна ! Канец хваляванняў ! Выгляд пратэстаў ! Наступствы ! Колькасць загінуўшых |- | 17 снежня 2010 || {{flagicon|Tunisia}} [[Туніс]] || 14 студзеня 2011 || Самаспаленне Махамеда Буазізі, масавыя дэманстрацыі, агульнанацыянальны пратэст || Звяржэнне ўрада, прэзідэнт [[Зін эль-Абідзін Бен Алі]] і яго сям’я ўцяклі з краіны (14 студзеня 2011) || 219<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12335692 Tunisia protests against Ben Ali left 200 dead, says UN] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110423232026/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12335692 |date=23 красавіка 2011 }}, BBC, February 1, 2011.{{ref-en}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ctv.ca/CTVNews/World/20110226/tunisia-protests-110226/ |title=4 dead in Tunisia after renewed violence |publisher=CTV News |date=2011-02-27 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110228184118/http://www.ctv.ca/CTVNews/World/20110226/tunisia-protests-110226/ |archivedate=2011-02-28 }}</ref> |- | 28 снежня 2010 || {{flagicon|Algeria}} [[Алжыр]] || 24 лютага 2011 || Масавыя дэманстрацыі || Прэзідэнт [[Абдэль Азіз Бутэфліка]] адмяніў [[Грамадзянская вайна ў Алжыры|рэжым надзвычайнага становішча]], якое доўжылася 19 гадоў (3 лютага 2011)<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112315364175524.html|title=Algeria to lift emergency powers'|publisher=Al-Jazeera|date=2011-02-03|accessdate=2011-02-03|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6975dfsJy?url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112315364175524.html|archivedate=2012-07-13}}</ref> || 8<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-01-25/egyptian-policeman-two-people-killed-in-cairo-protest-inspired-by-tunisia.html |title=Obama Poised to Step Up Criticism of Mubarak If Crackdown Is Intensified — Bloomberg |access-date=2017-09-28 |archive-date=2011-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110129111442/http://www.bloomberg.com/news/2011-01-25/egyptian-policeman-two-people-killed-in-cairo-protest-inspired-by-tunisia.html |url-status=live }}</ref> |- | 13 студзеня 2011 || [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] || 20 кастрычніка 2011 || Пратэсты па ўсёй краіне супраць 40-гадовага кіравання [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]], якія перараслі ў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскую вайну і інтэрвенцыю]] || Забойства Муамара Кадафі, пераход улады да [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Нацыянальнага пераходнага Савета]], ліквідацыя [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Джамахірыі]] ||50 000<ref>{{cite news|title=Al menos 50,000 personas han muerto en Libia, aseguran los rebeldes|url=http://mexico.cnn.com/mundo/2011/08/30/al-menos-50000-personas-han-muerto-en-libia-aseguran-los-rebeldes|publisher=CNN Mexico|date=2011-08-31|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110918153444/http://mexico.cnn.com/mundo/2011/08/30/al-menos-50000-personas-han-muerto-en-libia-aseguran-los-rebeldes|archivedate=2011-09-18}}</ref> |- | 14 студзеня 2011 || {{flagicon|Jordan}} [[Іарданія]] || || Невялікія пратэсты || Кароль [[Абдала II]] распусціў урад (1 лютага 2011) || 2<ref name="khaberni.com">{{cite web|url=http://khaberni.com/more.asp?ThisID=52120&ThisCat=1|title=خبرني :&#124;نبض الشارع : توقيف 21 شخصا على خلفية احداث الداخلية|publisher=Khaberni.com|accessdate=2011-10-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6975emaDq?url=http://khaberni.com/more.php?newsid=52120|archivedate=2012-07-13}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121821116689870.html|title=Jordan protest turns violent|work=Al Jazeera|accessdate=2011-10-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6975fjUH3?url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121821116689870.html|archivedate=2012-07-13}}</ref> |- | 17 студзеня 2011 || {{flag|Mauritania|1959}} [[Маўрытанія]] || 17 студзеня 2011 || Самаспаленне || || 3<ref>{{cite web|url=http://dekhnstan.wordpress.com/2011/01/23/mauritanias-bouazizi-died-today/|title=Mauritania's Bouazizi died today|publisher=Dekhnstan.wordpress.com|date=2011-01-23|accessdate=2011-10-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6975gfoRj?url=http://dekhnstan.wordpress.com/2011/01/23/mauritanias-bouazizi-died-today/|archivedate=2012-07-13}}</ref> |- | 17 студзеня 2011 || {{flag|Sudan}} [[Судан]] || || Невялікія пратэсты, [[Гісторыя Паўднёвага Судана#У складзе Судана|рэферэндум па пытанні незалежнасці Паўднёвага Судана]] || Прызнанне незалежнасці Паўднёвага Судана || 1<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/01/31/uk-sudan-protests-idUKTRE70U21620110131 |title=Sudanese student dies after protests-activists |access-date=2011-09-18 |archive-date=2011-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110209104317/http://uk.reuters.com/article/2011/01/31/uk-sudan-protests-idUKTRE70U21620110131 |url-status=dead }}</ref> |- | 17 студзеня 2011 || {{flag|Oman}} [[Аман]] || 31 мая 2011 || Пратэсты, беспарадкі || Султан [[Кабус бен Саід]] перадаў частку паўнамоцтваў парламенту<ref name="autogenerated20130214-1">[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2011/03/110313_rn_oman_parliament.shtml BBC Russian — Лента новостей — Султан Омана передаст после протестов часть полномочий парламенту]</ref> || 6<ref>{{Cite web |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/20112288422610894.html |title=Protesters defy crackdown in Oman — Middle East — Al Jazeera English |access-date=2011-02-28 |archive-date=2011-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301005658/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/20112288422610894.html |url-status=live }}</ref> |- | 18 студзеня 2011 || {{flagicon|Yemen}} [[Емен]] || 27 лютага 2012 || Нязгода ўрада з палітыкай прэзідэнта<!-- Internal government dissent against President --><ref name="09SANAA2279">{{cite news| last =Bryan| first =Angie| authorlink =| title =Yemeni tribal leader: for Saleh, Saudi involvement in Sa'ada comes not a moment too soon| id =| work =| publisher =[[WikiLeaks]]| date =2009-12-28| url =http://wikileaks.ch/cable/2009/12/09SANAA2279.html| format =| doi =| accessdate =2011-01-31| archiveurl =https://www.webcitation.org/5w8OrQ284?url=http://wikileaks.ch/cable/2009/12/09SANAA2279.html| archivedate =2011-01-30| url-status =live| lang =en}}</ref>, масавыя дэманстрацыі<ref name="Irish Times breaking26">{{cite news| url= http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0127/breaking26.html| title= Yemenis in anti-president protest| publisher= [[Irish Times]]|date=2011-01-27| accessdate= | lang= en| archiveurl= https://archive.today/20121204140648/http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0127/breaking26.html| archivedate= 2012-12-04| url-status= dead}}</ref><ref name="NADA BAKRI">{{cite news | last= BAKRI | first= NADA | url= https://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html | title= Thousands in Yemen Protest Against the Government | publisher= The New York Times | date= 27 Jan 2011 | accessdate= | lang= en | archivedate= 2018-07-14 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20180714051545/https://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html }}</ref> || Прэзідэнт [[Алі Абдула Салех]] перадаў паўнамоцтвы віцэ-прэзідэнту краіны (23 лістапада 2011)<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12343166|title=Yemen President Ali Abdullah Saleh 'to quit in 2013'|publisher=BBC News|date=2011-02-02|accessdate=2011-02-02|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6975hkZC7?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12343166|archivedate=2012-07-13}}</ref> || 1500<ref name="2,000killed">[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5h-RahixpQufEQj9Qg3oUxpYourDA?docId=8bb4ea3a38954ebd9d1a25afd4c56278 Yemen says more than 2,000 killed in uprising]</ref> |- | 21 студзеня 2011 || {{flag|Saudi Arabia}} [[Саудаўская Аравія]] || 21 снежня 2012 || Самаспаленне<ref name="saudi">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|author=|date=2011-01-23|work=|publisher=BBC News|accessdate=2011-01-23|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6975jDDc5?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|archivedate=2012-07-13}}</ref>, дэманстрацыі<ref name="Montreal">{{cite web|url=http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|title=Flood sparks rare action|author=|date=2011-01-29|work=|publisher=Montreal Gazette|accessdate=2011-01-29|lang=en|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110201053307/http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archivedate=2011-02-01}}</ref> || Кароль [[Абдала ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]] паабяцаў выдаткаваць 16 мільярдаў долараў на сацыяльныя выплаты<ref>{{Cite web |url=https://news.yahoo.com/s/csm/20110223/wl_csm/365206 |title=Saudi Arabia’s King Abdullah promises $36 billion in benefits |access-date=2017-09-28 |archive-date=2011-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303063426/http://news.yahoo.com/s/csm/20110223/wl_csm/365206 |url-status=live }}</ref> || 10<ref name="saudi_selfimmo65yr">{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465 |title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia |date=2011-01-23 |work=BBC News |accessdate=2011-01-23 |archivedate=2011-01-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110125223439/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465 }}</ref><ref name="DPA_Abdul-Ahadwas">{{cite news |title=Report: Saudi Facebook activist planning protest shot dead |date=2011-03-02|work=[[Monsters and Critics]] |agency=Deutsche Presse-Agentur |url=http://www.monstersandcritics.com/news/middleeast/news/article_1623088.php/Report-Saudi-Facebook-activist-planning-protest-shot-dead |accessdate=2011-03-02 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5wtRzehxX?url=http://www.monstersandcritics.com/news/middleeast/news/article_1623088.php/Report-Saudi-Facebook-activist-planning-protest-shot-dead |archivedate=2011-03-02 |url-status=live }}</ref><ref name="HRW_Dec2011_protests">{{cite news | title=Saudi Arabia: Renewed Protests Defy Ban |date=2011-12-30 | publisher=[[Human Rights Watch]] | url=https://www.hrw.org/news/2011/12/30/saudi-arabia-renewed-protests-defy-ban | accessdate=2012-01-07 | archiveurl=https://www.webcitation.org/64VGNirip?url=http://www.hrw.org/news/2011/12/30/saudi-arabia-renewed-protests-defy-ban | archivedate=2012-01-07 | url-status=live }}</ref><ref name="AJE_Issam_Moh_Abd">{{cite news | title=Saudi forces clash with protesters in Qatif |date=2012-01-13 | work=[[Al Jazeera]] | url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012113143917567124.html | accessdate=2012-01-14 | archiveurl=https://www.webcitation.org/64flMehoW?url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012113143917567124.html | archivedate=2012-01-14 | url-status=live }}</ref><ref name="presstv_alAbdel_26Jan2012">{{cite news | title=Saudi forces kill another protester |date=2012-01-27 | work=[[Press TV]] | url=http://www.presstv.ir/detail/223279.html | accessdate=2012-01-27 | archiveurl=https://www.webcitation.org/650sx7m9q?url=http://www.presstv.ir/detail/223279.html | archivedate=2012-01-27 | url-status=live }}</ref> |- | 25 студзеня 2011 || {{flagicon|Egypt}} [[Егіпет]] || 11 лютага 2011 || Масавыя пратэсты і паўстанні || Змена ўрада (29 студзеня 2011)<br>Адстаўка [[Хосні Мубарак]]а з пасады прэзідэнта (11 лютага 2011)<ref name="autogenerated4">{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2011/02/11/mubarak1/ |title=Лента.ру: Мубарак ушел в отставку |access-date=2011-02-11 |archive-date=2011-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110214185355/http://lenta.ru/news/2011/02/11/mubarak1/ |url-status=live }}</ref> || 887<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/news/international/government-fact-finding-mission-shows-846-killed-in-egypt-uprising-1.356885|title=846 killed in Egypt uprising|date=2011-04-20|accessdate=2011-04-20|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110423023923/http://www.haaretz.com/news/international/government-fact-finding-mission-shows-846-killed-in-egypt-uprising-1.356885|archivedate=2011-04-23}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ndtv.com/article/world/egypt-protests-death-toll-rises-to-41-152899 |title=Egypt protests: Death toll rises to 41 |access-date=2011-12-11 |archive-date=2011-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219092233/http://www.ndtv.com/article/world/egypt-protests-death-toll-rises-to-41-152899 |url-status=live }}</ref> |- | 26 студзеня 2011 || {{flag|Syria}} [[Сірыя]] || 29 ліпеня 2011 || [[Грамадзянскія пратэсты ў Сірыі (2011)|Самаспаленьне, масавыя пратэсты, беспарадкі]] || Прэзідэнт [[Башар Асад]] адмяніў рэжым надзвычайнага становішча, якое доўжылася 48 гадоў || з боку праўрадавых сіл — 400-500 забітых<br>з боку [[Сірыйская апазіцыя|апазіцыі]] — 1800—2100 забітых, тысячы параненых |- | 20 лютага 2011 || {{flag|Morocco}} [[Марока]] || 20 лютага 2011 || Самаспаленьне, пратэсты<ref>{{Cite web |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703498804576156180408970252.html |title=Region’s Protests Spread to Morocco — WSJ.com |access-date=2011-02-20 |archive-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426055234/http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703498804576156180408970252.html |url-status=live }}</ref> || Кароль [[Мухамед VI]] звярнуўся да сваіх падданых з прамовай, у якой паведаміў пра намер правесці кардынальную канстытуцыйную рэформу<ref name="test">{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2011/03/10/maroc/ |title=Король Марокко пообещал народу конституционную реформу |access-date=2011-04-25 |archive-date=2011-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415063606/http://lenta.ru/news/2011/03/10/maroc/ |url-status=live }}</ref> || 9<ref>{{Cite web |url=http://eagainst.com/articles/yemen-death-toll-there-at-11-morocco-thousands-march-for-reform/ |title=Yemen: Death Toll There at 11, Morocco: Five pro-democracy protesters dead |website=Eagainst.com |accessdate=2011-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110223051229/http://eagainst.com/articles/yemen-death-toll-there-at-11-morocco-thousands-march-for-reform/ |archivedate=2011-02-23 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://lawyers-law.com/man-beaten-to-death-by-police-at-teachers-protest-in-rabat-morocco-march-26th-2011 |title=Man beaten to death by Police at Teachers Protest in Rabat, Morocco. March 26th, 2011 — Videos |access-date=2011-04-26 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713192251/http://lawyers-law.com/man-beaten-to-death-by-police-at-teachers-protest-in-rabat-morocco-march-26th-2011/ |url-status=live }}</ref> |- | 1 лютага 2011 || {{flag|Djibouti}} [[Джыбуці]] || 1 лютага 2011 || Невялікія пратэсты || || 2<ref>{{Cite web |url=http://harowo.com/2011/02/27/mass-arrests-stopped-further-djibouti-protests/ |title=Mass arrests stopped further Djibouti protests |accessdate=2011-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110305000301/http://harowo.com/2011/02/27/mass-arrests-stopped-further-djibouti-protests/ |archivedate=2011-03-05 |url-status=dead }}</ref> |- | 13 лютага 2011 || {{flag|Somalia}} [[Самалі]] || * || Невялікія пратэсты || || 5<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2011/02/16/world/africa/16briefs-Somalia.html?_r=1 |title=Somalia — Government Forces Fire on Demonstrators, Killing 5 — NYTimes.com |access-date=2017-09-28 |archive-date=2017-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807233904/http://www.nytimes.com/2011/02/16/world/africa/16briefs-Somalia.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> |- | 4 лютага 2011 || {{flag|Bahrain}} [[Бахрэйн]] || 18 сакавіка 2011 || Пратэсты, беспарадкі || Кароль [[Хамад ібн Іса Аль Халіфа]] абвясціў, што дзяржава выплаціць па 1000 бахрэйнскіх дынараў кожнай сям’і (11 лютага) || 86<ref>[[:en:Casualties of the 2011 Bahraini uprising and its aftermath]]</ref> |- | 10 лютага 2011 || {{flag|Iraq}} [[Ірак]] || * || Дэманстрацыі || || 35<ref name="wpdayofrage">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/26/AR2011022601854.html | work=The Washington Post | first=Stephanie | last=McCrummen | title=Iraq 'Day of Rage' protests followed by detentions, beatings |date=2011-02-26 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2017-10-19 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019114805/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/26/AR2011022601854.html }}</ref> |- | 18 лютага 2011 || {{flag|Kuwait}} [[Кувейт]] || 28 лістапада 2011 || Невялікія пратэсты || Улады Кувейта павысілі зарплаты дзяржслужачым, павялічылі студэнцкія стыпендыі, а таксама выплацілі карэнным кувейтцам гранты<ref>[http://www.dni.ru/economy/2011/2/16/207535.html Кувейт раздал жителям $4 миллиарда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110324003503/http://www.dni.ru/economy/2011/2/16/207535.html |date=24 сакавіка 2011 }} 16.02.2011</ref> || 0 |- |- | 26 лютага 2011 || [[Файл:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|24px]] [[Заходняя Сахара]] || || Невялікія пратэсты, беспарадкі || || 56 |- | 27 лютага 2011 || {{flag|Lebanon}} [[Ліван]] || || Невялікія пратэсты || || 17 |- | 11 сакавіка 2011 || {{flag|Azerbaijan}} [[Азербайджан]] || 11 верасня 2011 || Грамадзянскі супраціў, дэманстрацыі, галадоўкі || Прэзідэнт [[Ільхам Аліеў]] не выканаў патрабаванні апазіцыі, пратэсты былі задушаныя, 469 дэманстрантаў было арыштавана || 0 |- ! style="text-align:center;" colspan="5" | || |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=308&Itemid=1 Системный мониторинг глобальных и региональных рисков: Арабская весна 2011 года]{{ref-ru}} * [http://www.rabkor.ru/tag/4530.html «Рабкор.ру»: Арабская революция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812194834/http://www.rabkor.ru/tag/4530.html |date=12 жніўня 2011 }}{{ref-ru}} * [http://gazeta.ru/subjects/arabskie_protesty.shtml Газета.ру: Арабские протесты]{{ref-ru}} * [http://www.bfm.ru/articles/2011/01/27/arabskie-strany-mogut-lishitsja-dinasticheskogo-pravlenija.html БФМ.РУ: Арабские страны могут лишиться династического правления] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110129160511/http://www.bfm.ru/articles/2011/01/27/arabskie-strany-mogut-lishitsja-dinasticheskogo-pravlenija.html |date=29 студзеня 2011 }}{{ref-ru}} * [http://press-post.net/protesty-v-egipte-ssha-taino-podderzhivali-liderov-stojaxhix-za-vosstaniem Протесты в Египте: США тайно поддерживали лидеров, стоящих за восстанием] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110508150305/http://press-post.net/protesty-v-egipte-ssha-taino-podderzhivali-liderov-stojaxhix-za-vosstaniem |date=8 мая 2011 }}''(перевод статьи из The Daily Telegraph)''{{ref-ru}} * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=271&Itemid=1 Египетская революция 2011 г.: структурно-демографический анализ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110813182328/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=271&Itemid=1 |date=13 жніўня 2011 }}{{ref-ru}} == Глядзіце таксама == * [[Арабскае паўстанне]] * [[Каляровая рэвалюцыя]] * [[Вясна народаў]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Хваляванні ў арабскім свеце, 2010—2011}} [[Катэгорыя:Палітыка]] [[Катэгорыя:Арабская вясна| ]] 8v5xcvs8rlf32vtscgkwvv6qs2d43ew Вузкакалейная чыгунка 0 77612 5185069 4766203 2026-08-22T14:30:52Z Ciepiersia 162280 афармленне 5185069 wikitext text/x-wiki [[Файл:BelgianNarrowSteam.jpg|thumb|Вузкакалейны паравоз у Бельгіі.]] '''Вузкакалейная чыгунка''', або '''вузкакалейка''' — [[чыгунка]] з шырынёй каляі меней за 1435 мм. У Беларусі ёсць вузкакалейныя чыгункі з шырынёй каляі 750 мм. Рухомы склад такіх чыгунак шэрагам параметраў несумяшчальны з чыгункамі звычайнай каляі (г. зн. тэхнічныя праблемы не вычэрпваюцца заменай [[Вагонны вазок|вазкоў]]). Звычайна вузкакалейкамі называюць чыгункі з шырынёй каляі 600—1200 мм; чыгункі з меншай шырынёй каляі называюць мікракалейкамі, а таксама дэкавількамі, што не заўсёды слушна. Дэкавілеўская каляя — каляя шырынёй 500 мм. {{да паляпшэння}} {{Шырыня каляі}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шырыня каляі]] ssajwxgc6fbl2ra6720nfjgdb8sch49 5185070 5185069 2026-08-22T14:31:10Z Ciepiersia 162280 афармленне 5185070 wikitext text/x-wiki [[Файл:BelgianNarrowSteam.jpg|thumb|Вузкакалейны паравоз у Бельгіі.]] '''Вузкакалейная чыгунка''', або '''вузкакалейка''' — [[чыгунка]] з шырынёй каляі меней за 1435 мм. У Беларусі ёсць вузкакалейныя чыгункі з шырынёй каляі 750 мм. Рухомы склад такіх чыгунак шэрагам параметраў несумяшчальны з чыгункамі звычайнай каляі (г. зн. тэхнічныя праблемы не вычэрпваюцца заменай [[Вагонны вазок|вазкоў]]). Звычайна вузкакалейкамі называюць чыгункі з шырынёй каляі 600—1200 мм; чыгункі з меншай шырынёй каляі называюць мікракалейкамі, а таксама дэкавількамі, што не заўсёды слушна. Дэкавілеўская каляя — каляя шырынёй 500 мм. {{да паляпшэння}} {{commonscat}} {{Шырыня каляі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шырыня каляі]] ef3zcl20rrz5fftl6euz8nh5i0tu3xx Праліў Лаперуза 0 82103 5185056 5110613 2026-08-22T13:28:45Z Ueschar 151377 5185056 wikitext text/x-wiki {{Праліў |Назва = Лаперуза }} '''Праліў Лаперуза''' — [[праліў]] паміж паўночным ускрайкам [[Востраў|вострава]] [[Хакайда]] ([[Японія]]) і паўднёвым ускрайкам [[востраў Сахалін|вострава Сахалін]] — мысам [[Мыс Крыльён|Крыльён]] ([[Расійская Федэрацыя]]), які злучае [[Японскае мора|Японскае]] і [[Ахоцкае мора|Ахоцкае]] моры. Даўжыня 94 км, шырыня ў самай вузкай частцы 43 км, сярэдняя глыбіня 20—40 м, найбольшая глыбіня 118 м. Узімку праліў пакрываецца [[лёд]]ам. Названы ў гонар [[Францыя|французскага]] мараплаўца [[Жан-Франсуа дэ Лаперуз|Жана-Франсуа дэ Лаперуза]], які адкрыў праліў у [[1787]] годзе. На японскім беразе праліва размешчаны [[порт]] [[Ваканай]]. У праліве знаходзіцца скалісты востраў [[Востраў Камень Небяспекі|Камень Небяспекі]].{{На карце |Расія Сахалінская вобласць |label=Праліў Лаперуза |lat=45.7223 |long=142.02678 |position=right |width=250 |float=right |marksize=6 |caption=<center>Праліў Лаперуза<br/>{{coord|45.7223|142.02678|scale=10000000}} }} == Спасылкі == * [http://slovari.yandex.ru/Пролив%20Лаперуза/БСЭ/Лаперуза%20пролив/ Лаперуза пролив] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714172319/http://slovari.yandex.ru/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B2%20%D0%9B%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B0/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%9B%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B0%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B2/ |date=14 ліпеня 2014 }} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Ціхі акіян}} [[Катэгорыя:Пралівы Ціхага акіяна]] gsfwjopkhsb5k89j6w4nwg1wx6hgqwj Грэйс Келі 0 82217 5185273 5153418 2026-08-23T06:59:06Z StarDeg 16311 5185273 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Келі}} {{Кінематаграфіст | Імя = Грэйс Келі | Арыгінал імя = Grace Kelly | Фота = Grace Kelly 1956.jpg | Подпіс = | Шырыня = 240px | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Пахавана = | Прафесія = | Грамадзянства = | Гады актыўнасці = 1949—1956 | Кірунак = | Узнагароды = «[[Оскар]]» (1954) | imdb_id = 0000038 | Сайт = }} '''Грэйс Патрыцыя Келі''' ({{lang-en|Grace Patricia Kelly}}, [[12 лістапада]] [[1929]] — [[14 верасня]] [[1982]]) — [[ЗША|амерыканская]] {{актрыса|ЗША}}, з 1956 жонка князя Манака [[Рэнье III]], маці князя [[Альбер II (князь Манака)|Альбера II]]. == Фільмаграфія == * (1951) «[[Чатырнаццаць гадзін]]» — ''місіс Луіз Эн Фулер'' * (1954) «[[Вясковая дзяўчына]]» — ''Джорджы Элджын'' * (1954) «[[Акно на двор (фільм)|Акно на двор]]» == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Grace Kelly: A Life in Pictures / Грэйс Келі: жыццё ў фатаграфіях. * The Grace Kelly Years: Princess of Monaco / Гады Грэйс Келі: прынцэса Манака. * H. Kristina Haugland. Grace Kelly: Icon of Style to Royal Bride. — 2006 * H. Kristina Haugland. Grace Kelly: Icon of Style to Royal Bride. — 2006 == Спасылкі == * {{imdb|0000038|Грэйс Келі}} * {{ibdb|67951|Грэйс Келі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Келі Грэйс}} [[Катэгорыя:Постаці Манака]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Філадэльфіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Монтэ-Карла]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Саборы Святога Мікалая (Манака)]] [[Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў]] [[Катэгорыя:Члены княжацкага дому Манака]] c2jjh464evfhsnrtf7kyd1fwgqtvkpx Грэгары Пек 0 92254 5185261 5125727 2026-08-23T06:40:38Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5185261 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пек}} {{Кінематаграфіст | Імя = Грэгары Пек | Арыгінал імя = Gregory Peck | Фота = Gregory Peck in Roman Holiday trailer.jpg | Шырыня = 260px | Подпіс = <small>У фільме «Рымскія вакацыі» (1953)</small> | Імя пры нараджэнні = Элдрэд Грэгары Пек | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Узнагароды = «[[Оскар]]» (1962) | imdb_id = 0000060 | Сайт = }} '''Грэгары Пек''' ({{lang-en|Gregory Peck}}, [[5 красавіка]] [[1916]] — [[12 чэрвеня]] [[2003]]) — амерыканскі акцёр, адзін з найбольш запатрабаваных галівудскіх зорак 1940-1960-х гадоў. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» у намінацыі лепшы акцёр за ролю Атыкуса Фінча ў драме «Забіць перасмешніка» (1962). У 1999 годзе Пек заняў дванаццаты радок у спісе 100 найвялікшых зорак кіно па версіі Амерыканскага інстытута кінамастацтва. == Фільмаграфія == * 1952 — [[Снягі Кіліманджара, фільм|Снягі Кіліманджара]] * 1953 — [[Рымскія канікулы]] * 1962 — [[Забіць перасмешніка (фільм)|Забіць перасмешніка]] * 1966 — «[[Арабеска (фільм)|Арабека]]» — ''прафесар Дэвід Полак'' * 1969 — [[Золата Макены]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Michael Freedland: Gregory Peck. A Biography. New York 1980 * Gary Fishgall: Gregory Peck. A Biography. New York 2002 * Lynn Haney: Gregory Peck. A Charmed Life. New York 2004 {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — міні-серыял, тэлесерыял ці тэлестужка}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф}} {{DEFAULTSORT:Пек Грэгары}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Амерыканскай Акадэміі кінематаграфічных мастацтваў і навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Прэзідэнцкім медалём Свабоды]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты ганаровай прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф]] 9jm5dyea0sftstr11ijdro8khy2108e 5185262 5185261 2026-08-23T06:41:33Z StarDeg 16311 5185262 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пек}} {{Кінематаграфіст | Імя = Грэгары Пек | Арыгінал імя = Gregory Peck | Фота = Gregory Peck in Roman Holiday trailer.jpg | Шырыня = 260px | Подпіс = <small>У фільме «Рымскія вакацыі» (1953)</small> | Імя пры нараджэнні = Элдрэд Грэгары Пек | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Узнагароды = «[[Оскар]]» (1962) | imdb_id = 0000060 | Сайт = }} '''Грэгары Пек''' ({{lang-en|Gregory Peck}}, [[5 красавіка]] [[1916]] — [[12 чэрвеня]] [[2003]]) — амерыканскі акцёр, адзін з найбольш запатрабаваных галівудскіх зорак 1940-1960-х гадоў. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» у намінацыі лепшы акцёр за ролю Атыкуса Фінча ў драме «Забіць перасмешніка» (1962). У 1999 годзе Пек заняў дванаццаты радок у спісе 100 найвялікшых зорак кіно па версіі Амерыканскага інстытута кінамастацтва. == Фільмаграфія == * 1952 — [[Снягі Кіліманджара, фільм|Снягі Кіліманджара]] * 1953 — [[Рымскія канікулы]] * 1962 — [[Забіць перасмешніка (фільм, 1962)|Забіць перасмешніка]] * 1966 — «[[Арабеска (фільм)|Арабека]]» — ''прафесар Дэвід Полак'' * 1969 — [[Золата Макены]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Michael Freedland: Gregory Peck. A Biography. New York 1980 * Gary Fishgall: Gregory Peck. A Biography. New York 2002 * Lynn Haney: Gregory Peck. A Charmed Life. New York 2004 {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — міні-серыял, тэлесерыял ці тэлестужка}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф}} {{DEFAULTSORT:Пек Грэгары}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Амерыканскай Акадэміі кінематаграфічных мастацтваў і навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Прэзідэнцкім медалём Свабоды]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты ганаровай прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф]] 6i78ub8ckzgk414qvpg9vqxnmq1ra0e Нацыяналізацыя 0 94109 5185139 4350288 2026-08-22T17:28:02Z Ciepiersia 162280 афармленне 5185139 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Нацыяналізацыя''' — працэс пераходу [[Прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] ў дзяржаўную. [[Дзяржава|Дзяржавы]] найчасцей праводзяць нацыяналізацыю, калі хочуць кантраляваць фінансавыя плыні і «ўручную» кіраваць фінансавай сістэмай сваёй [[Краіна|краіны]]. Нацыяналізацыя можа ажыццяўляцца праз бязвыплатную [[Экспрапрыяцыя|экспрапрыяцыю]], поўны або частковы выкуп. == Гл. таксама == * [[Прыватызацыя]] * [[Муніцыпалізацыя]] * [[Экспрапрыяцыя]] {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычная эканомія]] [[Катэгорыя:Дзяржаўная эканоміка]] [[Катэгорыя:Уласнасць]] qdmwjbgrqkdzd3q44qc1shy77853zci Мэл Гібсан 0 95260 5185266 5129873 2026-08-23T06:48:12Z StarDeg 16311 5185266 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Гібсан}} {{Кінематаграфіст | Імя = Мэл Гібсан | Арыгінал імя = Mel Gibson | Фота = Mel Gibson Cannes 2016 2.jpg | Шырыня = 210px | Подпіс = Гібсан у 2011 годзе | Імя пры нараджэнні = Мэл Колм-Кіле Джэрард Гібсан <br />{{lang-en|Mel Colm-Cille Gerard Gibson}} | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Грамадзянства = {{AUS}} {{USA}} | Прафесія = [[акцёр]], кінарэжысёр, [[сцэнарыст]], кінапрадзюсар | Гады актыўнасці = [[1977]] — нашы дні | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = | Сайт = }} '''Мэл Колм-Кілі Джэрард Гібсан''' ({{lang-en|Mel Colm-Cille Gerard Gibson}}; нар. [[3 студзеня]] [[1956]] года, [[Нью-Ёрк]]) — амерыкана-аўстралійскі [[акцёр]], [[рэжысёр]], [[сцэнарыст]] і [[Кінапрадзюсар|прадзюсар]]. == Фільмаграфія (частковая) == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1981|[[Галіпалі (фільм, 1981)|Галіпалі ]]| Gallipoli|Франк Дан}} {{УФільме|2000|[[Чаго хочуць жанчыны]]|What Women Want|Нік Маршал}} {{УФільме|2002|[[Знакі (фільм)|Знакі]]|Signs|Грэм Хес}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Mel Gibson|Мэл Гібсан}} * {{imdb name|id=0000154|name=Мэл Гібсан}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую рэжысёрскую працу}} {{Прэмія «Выбар крытыкаў» за найлепшую рэжысуру}} {{Продкі}} {{DEFAULTSORT:Гібсан Мэл}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу]] [[Катэгорыя:Афіцэры ордэна Аўстраліі]] 7ht9fov59koetqaa7rnn31lmq1cj7nq Кірышы 0 103119 5185245 4432767 2026-08-23T06:19:53Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волхаве]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185245 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кірышы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of Arms of Kirishi (Leningrad oblast).svg |сцяг = Flag of Kirishi (Leningrad oblast).svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 59|lat_min = 27|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 01|lon_sec = |CoordAddon = type:city(55000)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Ленінградская вобласць |від раёна = |раён = Кірышскі раён{{!}}Кірышскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = Аляксандр Васкабовіч |першае згадванне = 1693 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 38 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 29 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}} 52&nbsp;752<ref name="stat">[http://www.elizavetino-adm.ru/poselenie/stasticheskie-dannye/ Оценка численности постоянного населения Ленинградской области на 1 января 2011а]</ref> |год перапісу = 2011 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = [[рускія]] |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 81368 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 187110—187115 |аўтамабільны код = 47 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://gorod-kirishi.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Кірышы''' — горад (з 1965 года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Кірышскага гарадскога паселішча і [[Кірышскі раён|Кірышскага муніцыпальнага раёна]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Насельніцтва 52752 чалавек (1 студзеня 2011 года). Размешчаны на правым беразе [[Волхаў|ракі Волхаў]], прыблізна за 115 км ад [[Санкт-Пецярбург]]а, на мяжы з [[Наўгародская вобласць|Наўгародскай вобласцю]]. Горад з'яўляецца цэнтрам нафтахімічнай прамысловасці. {{зноскі}} {{Гарады Ленінградскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волхаве]] j8q4ss8snafocbp6tdhmflm8nla0i7m Волхаў 0 103122 5185240 4885793 2026-08-23T06:16:38Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Волхаў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185240 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Волхаў |Арыгінальная назва = ru/Волхов |Выява = VolkhovRiver.jpg |Подпіс выявы = Волхаў у [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = |Плошча басейна = |Басейн = Ладажскае возера/Нява/Балтыйскае мора |Расход вады = 593 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытока= возера Ільмень |Вышыня вытока = 18,1 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 58|s_lat_min = 28|s_lat_sec = 18 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 31|s_lon_min = 16|s_lon_sec = 57 |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = Ладажскае возера |Вышыня вусця = 5,1 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 60|m_lat_min = 07|m_lat_sec = 44 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 32|m_lon_min = 19|m_lon_sec = 55 |Ухіл ракі = |Краіна = Расія |Рэгіён = Наўгародская вобласць/Ленінградская вобласць |Раён = |Пазіцыйная карта = Еўрапейская частка Расіі |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Во́лхаў''' — вялікая [[рака]] на паўночным захадзе [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай часткі Расіі]], у [[Наўгародская вобласць|Наўгародскай]] і [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай абласцях]]. == Геаграфічныя звесткі == Адзіная рака, якая выцякае з возера [[Ільмень]]. Волхаў працякае па Прыільменскай нізіне, упадае ў [[Ладажскае возера]]. Даўжыня ракі 224 км, плошча [[вадазбор]]у 80,2 тыс. км². Сярэдні расход вады 593 м³/с (па некаторых дадзеных 586 м³/с). Ледастаў з канца лістапада па пачатак красавіка. Суднаходная. Галоўныя прытокі: справа — Вішэра, Пчэўжа, Аскуя; злева — Керэсць, Цігада. На рацэ пабудавана [[Волхаўская ГЭС]] (Ленінградская вобласць). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} * {{ВСЭ3|Волхов (река)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Volkhov River}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Басейн Ладажскага возера]] [[Катэгорыя:Рэкі Наўгародскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Ленінградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Волхаў]] 4kt81r2w8jiyl11js0x6dbm2s1hptqs Волхаў (горад) 0 103124 5185242 4417494 2026-08-23T06:17:54Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волхаве]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185242 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Волхаў |арыгінальная назва = Волхов |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat_of_Arms_of_Volkhov_(Leningrad_oblast).png |сцяг = Flag of Volkhov (Leningrad_oblast).png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Volkhov train station.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_deg = 59 |lat_min = 55 |lat_sec = |lon_deg = 32 |lon_min = 21 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Ленінградская вобласць |від раёна = |раён = Волхаўскі раён Ленінградскай вобласці{{!}}Волхаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1918 |ранейшыя імёны = Званка, Волхаўбуд |статус з = 1933 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 47 255 |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = [[рускія]], [[украінцы]], [[беларусы]] |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +7 81363 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 187400, 187401 |аўтамабільны код = 47 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Волхаў''' — горад (з 1933) абласнога падпарадкавання ў [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Волхаўскі раён|Волхаўскага раёна]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. == Геаграфічныя звесткі == Колькасць пастаяннага насельніцтва на 1 студзеня 2011 г. — 47 255 чалавек. Плошча — 12821 га. Горад размешчаны на [[Волхаў|рацэ Волхаў]], за 121 км ад [[Санкт-Пецярбург]]а. У горадзе знаходзяцца чыгуначныя станцыі «Волхаўбуд-1», «Волхаўбуд-2», «Мурманскія Вароты» і «Новакастрычніцкая». {{Волхаўскі раён}} {{Ленінградская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волхаве]] c3xjw4igeqm3mr40w0iyhz2n6isvf5r Роберт Дзюваль 0 106768 5185263 5100762 2026-08-23T06:43:42Z StarDeg 16311 5185263 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзюваль}} {{Кінематаграфіст | Імя = Роберт Дзюваль | Арыгінал імя = Robert Duvall | Фота = Flickr - Josh Jensen - Robert Duvall (cropped).jpg | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Robert Selden Duvall | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | Гады актыўнасці = [[1959]] — па [[цяперашні час]] | imdb_id = 0000380 | Сайт = }} '''Роберт Селдэн Дзюваль''' ({{lang-en|Robert Selden Duvall}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі {{акцёр|ЗША|тэлебачання ЗША}} і {{кінарэжысёр|ЗША}}, які зняўся ў такіх значных карцінах, як «Ваенна-палявы шпіталь», «Хросны бацька» і «Апакаліпсіс сёння», уладальнік «[[Оскар]]а» за найлепшую мужчынскую ролю ў фільме 1983 «Далікатная міласэрнасць», уладальнік прэмій «[[BAFTA]]», «[[Эмі]]», чатырохразовы ўладальнік прэміі «[[Залаты глобус]]». Роберт Дзюваль, ветэран амерыканскага кінематографа, стварыў шэраг запамінальных драматычных вобразаў, сярод якіх былі як сярэднестатыстычныя амерыканцы, паліцыянты і рэйнджары, так і знакамітыя палітычныя дзеячы генерал Роберт Лі, Іосіф Сталін. У 1970-х і 1980-х гадах многія фільмы з яго ўдзелам атрымлівалі прэстыжныя міжнародныя ўзнагароды і прэміі ў галіне кінематаграфіі, а сярод калегаў па акцёрскаму рамяству ён з’яўляецца лідарам па колькасці фільмаў з яго удзелам, уключаных у 100 найлепшых фільмаў па версіі Амерыканскага інстытута кінамастацтва. * 1962 — [[Забіць перасмешніка (фільм, 1962)|Забіць перасмешніка]] == Бібліяграфія == * {{кніга |аўтар = Robert Duvall |загаловак = The Apostle |выдавецтва = Berkley Trade |год = 1998 |старонкі = 144 |isbn = 978-0425166079}} * {{кніга |аўтар = Gale Reference Team |частка = Biography - Duvall, Robert (1931-) |загаловак = Contemporary Authors |выдавецтва = Thomson Gale |год = 2008 }} * {{артыкул |аўтар = Cowboys and Indians Magazine |загаловак = Robert Duvall - Western Legend |выданне = Cowboys and Indians Magazine |год = 2006 |нумар = 6 (June) }} * {{кніга |аўтар = Judith Slawson |загаловак = Robert Duvall Hollywood Maverick |выдавецтва = St. Martin's Press |год = 1985 |старонкі = 198 |isbn = 978-0312904227}} * {{артыкул |аўтар = Robert Duvall |загаловак = The Apostle: Robert Duvall tells the story of his labor of love |выданне = Guideposts |месца = 1998 |нумар = 4 (April) }} * {{артыкул |аўтар = Peter Biskind |загаловак = Robert Duvall, Hill Street Blues |выданне = American Film by The American Film Institute |год = 1981 |нумар = September Single Issue }} * {{кніга |аўтар = Robert Johnston, Catherine Barsotti |частка = Tender Mercies |загаловак = Finding God in the Movies: 33 Films of Reel Faith |выдавецтва = Baker Books |год = 2004 |isbn = 978-0801064814}} * {{кніга |аўтар = Robert Osborne, Molly Haskell |частка = Robert Duvall |загаловак = Leading Men: The 50 Most Unforgettable Actors of the Studio Era |выдавецтва = Chronicle Books |год = 2006 |старонкі = 34 |isbn = 978-0811854672}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{cite web |datepublished = 14 сакавіка 2003 года |url = http://www.austinchronicle.com/gyrobase/Issue/story?oid=oid%3A149295 |title = Life, Death, and Dance |format = Інтэрв'ю Роберта Дзюваля і Лусіяны Педраcы |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110805095811/http://www.austinchronicle.com/screens/2003-03-14/149295/ |archive-date = 5 жніўня 2011 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://robert_duvall.justsuperstar.com/ |title = Неафіцыйны сайт Роберта Дзюваля |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20090114232511/http://robert_duvall.justsuperstar.com/ |archive-date = 14 студзеня 2009 |url-status = dead }} * [http://www.mgm.com/title_title.php?title_star=ASSATANG Афіцыйная старонка фільма «Забойнае танга» на сайце кінастудыі MGM]{{ref-en}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — Кінастужка}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую мужчынскую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Дзюваль Роберт}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] a1izghcrbyozyfyddo0jrdu2oq7z690 5185264 5185263 2026-08-23T06:44:29Z StarDeg 16311 5185264 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзюваль}} {{Кінематаграфіст | Імя = Роберт Дзюваль | Арыгінал імя = Robert Duvall | Фота = Flickr - Josh Jensen - Robert Duvall (cropped).jpg | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Robert Selden Duvall | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | Гады актыўнасці = [[1959]] — па [[цяперашні час]] | imdb_id = 0000380 | Сайт = }} '''Роберт Селдэн Дзюваль''' ({{lang-en|Robert Selden Duvall}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі {{акцёр|ЗША|тэлебачання ЗША}} і {{кінарэжысёр|ЗША}}, які зняўся ў такіх значных карцінах, як «Ваенна-палявы шпіталь», «Хросны бацька» і «Апакаліпсіс сёння», уладальнік «[[Оскар]]а» за найлепшую мужчынскую ролю ў фільме 1983 «Далікатная міласэрнасць», уладальнік прэмій «[[BAFTA]]», «[[Эмі]]», чатырохразовы ўладальнік прэміі «[[Залаты глобус]]». Роберт Дзюваль, ветэран амерыканскага кінематографа, стварыў шэраг запамінальных драматычных вобразаў, сярод якіх былі як сярэднестатыстычныя амерыканцы, паліцыянты і рэйнджары, так і знакамітыя палітычныя дзеячы генерал Роберт Лі, Іосіф Сталін. У 1970-х і 1980-х гадах многія фільмы з яго ўдзелам атрымлівалі прэстыжныя міжнародныя ўзнагароды і прэміі ў галіне кінематаграфіі, а сярод калегаў па акцёрскаму рамяству ён з’яўляецца лідарам па колькасці фільмаў з яго удзелам, уключаных у 100 найлепшых фільмаў па версіі Амерыканскага інстытута кінамастацтва. == Фільмаграфія == * 1962 — [[Забіць перасмешніка (фільм, 1962)|Забіць перасмешніка]] == Бібліяграфія == * {{кніга |аўтар = Robert Duvall |загаловак = The Apostle |выдавецтва = Berkley Trade |год = 1998 |старонкі = 144 |isbn = 978-0425166079}} * {{кніга |аўтар = Gale Reference Team |частка = Biography - Duvall, Robert (1931-) |загаловак = Contemporary Authors |выдавецтва = Thomson Gale |год = 2008 }} * {{артыкул |аўтар = Cowboys and Indians Magazine |загаловак = Robert Duvall - Western Legend |выданне = Cowboys and Indians Magazine |год = 2006 |нумар = 6 (June) }} * {{кніга |аўтар = Judith Slawson |загаловак = Robert Duvall Hollywood Maverick |выдавецтва = St. Martin's Press |год = 1985 |старонкі = 198 |isbn = 978-0312904227}} * {{артыкул |аўтар = Robert Duvall |загаловак = The Apostle: Robert Duvall tells the story of his labor of love |выданне = Guideposts |месца = 1998 |нумар = 4 (April) }} * {{артыкул |аўтар = Peter Biskind |загаловак = Robert Duvall, Hill Street Blues |выданне = American Film by The American Film Institute |год = 1981 |нумар = September Single Issue }} * {{кніга |аўтар = Robert Johnston, Catherine Barsotti |частка = Tender Mercies |загаловак = Finding God in the Movies: 33 Films of Reel Faith |выдавецтва = Baker Books |год = 2004 |isbn = 978-0801064814}} * {{кніга |аўтар = Robert Osborne, Molly Haskell |частка = Robert Duvall |загаловак = Leading Men: The 50 Most Unforgettable Actors of the Studio Era |выдавецтва = Chronicle Books |год = 2006 |старонкі = 34 |isbn = 978-0811854672}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{cite web |datepublished = 14 сакавіка 2003 года |url = http://www.austinchronicle.com/gyrobase/Issue/story?oid=oid%3A149295 |title = Life, Death, and Dance |format = Інтэрв'ю Роберта Дзюваля і Лусіяны Педраcы |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110805095811/http://www.austinchronicle.com/screens/2003-03-14/149295/ |archive-date = 5 жніўня 2011 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://robert_duvall.justsuperstar.com/ |title = Неафіцыйны сайт Роберта Дзюваля |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20090114232511/http://robert_duvall.justsuperstar.com/ |archive-date = 14 студзеня 2009 |url-status = dead }} * [http://www.mgm.com/title_title.php?title_star=ASSATANG Афіцыйная старонка фільма «Забойнае танга» на сайце кінастудыі MGM]{{ref-en}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — Кінастужка}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую мужчынскую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Дзюваль Роберт}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] tn9ja2zw1g399ngx3yx239p3d4h9f20 Крысціна Рычы 0 106797 5185086 5184844 2026-08-22T15:18:18Z M.L.Bot 261 ачыстка карткі 5185086 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рычы}} {{Кінематаграфіст}} '''Крысціна Рычы''' ({{lang-en|Christina Ricci}}; {{ВДП}}) — амерыканская {{актрыса|ЗША}}, {{прадзюсар|ЗША}}, вядомая сваімі ролямі ў незалежным кінематографе. == Біяграфія == Крысціна Рычы нарадзілася 12 лютага 1980 г. у прыгарадзе Лос-Анджэлеса Санта-Моніка, ЗША. Крысціна была малодшай з чатырох дзяцей (астатніх клічуць Рафаэль, Піа і Дантэ) у сям’і адваката Ральфа Рычы і рыэлтара Сары Мёрдак. Бацька, перш чым заняцца юрыдычнай практыкай, працаваў псіхааналітыкам: Крысціна часта магла чуць яго сеансы. Сям’я неўзабаве пераехала ў [[Нью-Джэрсі|штат Нью-Джэрсі]]. Бацькі развяліся, калі ёй споўнілася 13 гадоў. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons|Christina Ricci|Крысціна Рычы}} * {{imdb_name| id=0000207 | name= Крысціна Рычы}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшай кінаактрысе}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму маладому акцёру ці актрысе}}{{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рычы Крысціна}} [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] 494c2zao7xlzzostzl6qk2o0276ycq8 5185091 5185086 2026-08-22T15:24:39Z M.L.Bot 261 5185091 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рычы}} {{Кінематаграфіст}} '''Крысціна Рычы''' ({{lang-en|Christina Ricci}}; {{ВДП}}) — амерыканская {{актрыса|ЗША}}, [[Кінапрадзюсар|кінапрадзюсарка]], вядома ролямі ў незалежным кінематографе. == Біяграфія == Крысціна Рычы нарадзілася 12 лютага 1980 г. у прыгарадзе Лос-Анджэлеса Санта-Моніка, ЗША. Крысціна была малодшай з чатырох дзяцей (астатніх клічуць Рафаэль, Піа і Дантэ) у сям’і адваката Ральфа Рычы і рыэлтара Сары Мёрдак. Бацька, перш чым заняцца юрыдычнай практыкай, працаваў псіхааналітыкам: Крысціна часта магла чуць яго сеансы. Сям’я неўзабаве пераехала ў [[Нью-Джэрсі|штат Нью-Джэрсі]]. Бацькі развяліся, калі ёй споўнілася 13 гадоў. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons|Christina Ricci|Крысціна Рычы}} * {{imdb_name| id=0000207 | name= Крысціна Рычы}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшай кінаактрысе}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму маладому акцёру ці актрысе}}{{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рычы Крысціна}} [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] cgnj0rmjmm09dyw595rvkxwee4y7jnp Арабскі халіфат 0 111601 5185232 5048922 2026-08-23T04:33:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185232 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Халіфат}} {{Гістарычная дзяржава |назва = Арабскі халіфат <br /> {{lang-ar|خلافة إسلامية}} |статус = |герб = |карта = Califate 750.jpg |апісанне = Арабская Халіфат ў [[750]] годзе. Рознымі колерамі пазначаныя ўладанні мусульман на момант смерці [[Мухамад]]а, заваяванні першых трох халіфаў і заваяванні Амеядаў. |сталіца = 632—656 [[Медына|Медзіна]]<br />656 — 661 [[Мека]]<br />661 — 754 [[Дамаск]]<br />754 — 762 [[Эль-Куфа]]<br />762 — 836 [[Багдад]]<br />836 — 892 [[Фустат]]<br />892 — 1258 [[Багдад]] |мова = [[Арабская мова]] |утворана = 632 |ліквідавана = 1258 |плошча = |насельніцтва = [[арабы]], [[персы]], [[копты]], [[туркі]], [[армяне]], [[сірыйцы]], [[грузіны]] (разам з [[мегрэлы|мегрэламі]] і [[абхазы|абхазамі]]), [[іспанцы]], [[партугальцы]], [[італьянцы|паўднёвыя італьянцы]], дагестанскія народы, [[афганцы]], [[узбекі]], [[таджыкі]]. |да = Сасаніды |д3 = |пасля = Хулагуіды |п2 = }} '''Арабскі халіфа́т''' або '''Ісламскі халіфа́т''' ({{lang-ar|خلافة إسلامية}}) – створаная ў сярэдзіне VII ст. [[:ru:Мединская община|суполкай Магамета]] [[Тэакратыя|тэакратычная]] [[Іслам|ісламская]] дзяржава, якая ператварылася ў выніку [[Арабскія заваяванні|арабскіх заваяванняў]] у велізарную імперыю (са сталіцамі, паслядоўна, у [[Медына|Медыне]], [[Эль-Куфа|Куфе]], [[Дамаск]]у, [[Багдад]]зе, [[Самара (Ірак)|Самары]]). На піку магутнасці (сярэдзіна VIII ст.) Халіфат уключаў, акрамя [[Аравійскі паўвостраў|Аравіі]], сучасныя: Іран, Ірак, большую частку [[Паўднёвы Каўказ|Паўднёвага Каўказа]], [[Палесціна|Палестыну]], Сірыю, [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]], Егіпет, Паўночную Афрыку, [[Сінд]] і часткова Пірэнейскі паўвостраў<ref>[https://bigenc.ru/c/khalifat-129626 БРЭ. Халифат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251019230725/https://bigenc.ru/c/khalifat-129626 |date=19 кастрычніка 2025 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://medinaschool.org/library/obshestvo/istoriya-islama/halifat Халифат]{{ref-ru}}</ref>. У гісторыі Арабскага халіфата вылучаюцца тры асноўныя перыяды: * Перыяд «[[:ru:Праведный халиф|праведных халіфаў]]» (632–661 гады) – [[:ru:Праведный халифат|Праведны халіфат]]. Да праведных халіфаў [[суніты]] залічваюць [[:ru:Сахаба|паплечнікаў Прарока]] – [[Абу Бакр]]а, [[Умар ібн аль-Хатаб|Умара ібн аль-Хатаба]], Асмана ібн Афана і [[Алі ібн Абу Таліб]]а ([[шыіты]] не прызнаюць першых трох); * Перыяд [[Амеяды|Амеядаў]] (661–750 гады) – [[Амеядскі халіфат]]; * Перыяд [[Абасіды|Абасідаў]] (750–1258 гады) – [[Халіфат Абасідаў]]. Эпоха існавання [[Халіфат Абасідаў|Халіфата Абасідаў]], разам з некалькімі наступнымі стагоддзямі росквіту агульнаісламскай навукі і культуры, называюцца ў заходняй гістарыяграфіі [[Залаты век ісламу|Залатым векам Ісламу]]. == Гл. таксама == * [[Блізкі Усход]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Арабскія заваяванні}} [[Катэгорыя:Арабскі халіфат| ]] [[Катэгорыя:Халіфат|*]] [[Катэгорыя:Ісламскія тэрміны]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Егіпта]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Сірыі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Саудаўскай Аравіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Іарданіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ірака]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Ірана]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Грузіі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Пакістана]] [[Катэгорыя:Гісторыя Катара]] [[Катэгорыя:Гісторыя Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Емена]] [[Катэгорыя:Гісторыя Амана]] [[Катэгорыя:Гісторыя Кувейта]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бахрэйна]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Турцыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівана]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Туніса]] [[Катэгорыя:Гісторыя Алжыра]] [[Катэгорыя:Гісторыя Марока]] [[Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Партугаліі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Крыта]] [[Катэгорыя:Гісторыя Сіцыліі]] 37b6xb6gpgcq7idprzmxot5v96dnkoz Нукуе 0 112464 5185288 4020886 2026-08-23T07:52:42Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5185288 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва = Нукуе |Нацыянальная назва = |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 6|lat_min = 25|lat_sec = 58 |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 25|lon_sec = 32 |region = |CoordScale = |Размяшчэнне = на поўнач ад горада [[Катану]] |Вышыня над узроўнем мора= |Даўжыня = 20 |Шырыня = 11 |Плошча = |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = |Найбольшая глыбіня = |Сярэдняя глыбіня = |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Пазіцыйная карта 1 = Бенін |Шырыня ПазКарты 1 = |crosses180 = |Пазіцыйная карта 2 = |Шырыня ПазКарты 2 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Нукуе''' — возера на поўдні [[Бенін]]а. Складае 20 км у даўжыню і 11 км у шырыню. Знаходзіцца на поўначы ад горада [[Катану]]. На паўночным беразе возера размешчана воднае паселішча Ганвіе. Нукуе з'яўляецца важным месцам пражывання для птушак. == Спасылкі == * [http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6041 BirdLife Data Zone] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303201803/http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6041 |date=3 сакавіка 2016 }} {{ref-en}} {{V|09|01|2011}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Азёры Афрыкі]] [[Катэгорыя:Азёры Беніна]] toh7yi8xv9z1w6z2022v9gh04trtjg1 Канферэнц-цэнтр «Каралева Елізавета II» 0 115459 5185212 1138049 2026-08-23T01:18:25Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Канферэнц-цэнтр імя Лізаветы II]] 5185212 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Канферэнц-цэнтр імя Лізаветы II]] mrlcaf650d5yg82awerm84swv3krbwe Канферэнц-цэнтр імя Лізаветы II 0 115460 5185044 5122146 2026-08-22T13:19:14Z Ueschar 151377 Паводле назвы асноўнага артыкула "Лізавета II" 5185044 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады}} '''[[Канферэнц-цэнтр]] «Каралева Лізавета II»''' ({{lang-en|Queen Elizabeth II Conference Centre}}) — будынак у [[Лондан]]е, [[акруга Вэстмінстэр|акрузе Вэстмінстэр]]. Размешчана ў цэнтры горада, непадалёк ад [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]] — месца пасяджэнняў [[Парламент Вялікабрытаніі|брытанскага парламента]]. Па прычыне свайго месцазнаходжання прыцягвае мноства высокапастаўленых сустрэч. == Гісторыя == Участак пад канферэнц-цэнтрам быў раней заняты некалькімі будынкамі. У паўночны канец участку быў заняты грамадскімі і дзяржаўнымі ўстановамі, паўднёвы бок — Вэстмінстэрскім шпіталем. == Гл. таксама == * [[Елізавета II|Лізавета II]] == Спасылкі == * [http://www.qeiicc.co.uk/ Афіцыйны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Лондана]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1986 годзе]] s7539iaig3gkyfxey85arwcynyupcxl 5185045 5185044 2026-08-22T13:19:35Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Канферэнц-цэнтр імя Елізаветы II]] у [[Канферэнц-цэнтр імя Лізаветы II]]: Паводле назвы асноўнага артыкула "Лізавета II" 5185044 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады}} '''[[Канферэнц-цэнтр]] «Каралева Лізавета II»''' ({{lang-en|Queen Elizabeth II Conference Centre}}) — будынак у [[Лондан]]е, [[акруга Вэстмінстэр|акрузе Вэстмінстэр]]. Размешчана ў цэнтры горада, непадалёк ад [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]] — месца пасяджэнняў [[Парламент Вялікабрытаніі|брытанскага парламента]]. Па прычыне свайго месцазнаходжання прыцягвае мноства высокапастаўленых сустрэч. == Гісторыя == Участак пад канферэнц-цэнтрам быў раней заняты некалькімі будынкамі. У паўночны канец участку быў заняты грамадскімі і дзяржаўнымі ўстановамі, паўднёвы бок — Вэстмінстэрскім шпіталем. == Гл. таксама == * [[Елізавета II|Лізавета II]] == Спасылкі == * [http://www.qeiicc.co.uk/ Афіцыйны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Лондана]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1986 годзе]] s7539iaig3gkyfxey85arwcynyupcxl Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5185106 5184758 2026-08-22T15:50:59Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5185106 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Карл Энгель (археолаг і гісторык)|2026-08-22T14:36:11Z|Olderman26}} {{Новы артыкул|Джон Бары (кампазітар)|2026-08-22T13:08:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Джо Борг|2026-08-22T12:56:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Іпаліт Юндзіл|2026-08-22T11:16:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі Павонзкі|2026-08-22T08:53:42Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Георг фон Крузенштэрн|2026-08-21T10:47:09Z|Olderman26}} {{Новы артыкул|Сьюзен Хелмс|2026-08-21T10:26:07Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Дождь|2026-08-21T09:58:02Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Мікалай Дзмітрыевіч Папалексі|2026-08-21T08:39:02Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Георгій Канстанцінавіч Папавіцкі|2026-08-21T08:10:27Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анатоль Міхайлавіч Пап|2026-08-21T07:43:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сяргей Уладзіміравіч Панько|2026-08-21T07:23:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Прынцэса Тэру|2026-08-21T05:35:04Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Сяргей Уладзіміравіч Брылін|2026-08-21T05:24:08Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Ян Чэслаў Манюшка|2026-08-20T18:45:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Корзуны|2026-08-20T10:55:09Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Ціхан Антонавіч Панцюшэнка|2026-08-20T08:53:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксей Андрэевіч Панцюк-Жукоўскі|2026-08-20T08:39:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Георгій Мікалаевіч Панцюкоў|2026-08-20T08:33:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Фёдар Іванавіч Панфёраў|2026-08-20T07:14:05Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> jafwaq6c2dpm4vh2iaiixc3ecq95b8q Кларэнс-хаус 0 124118 5185055 4430473 2026-08-22T13:24:52Z Ueschar 151377 Паводле назвы асноўнага артыкула "Лізавета II" 5185055 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1825 |Заканчэнне будаўніцтва = 1827 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Кларэнс-хаус''' (''Clarence House'') — [[вэстмінстэр]]ская рэзідэнцыя членаў [[брытанская каралеўская сям'я|брытанскай каралеўскай сям'і]], якая прылягае да [[Сент-Джэймскі палац|Сент-Джэймскаму палацу]] з боку [[Мэл]]а. Невялікі і сціплы асабняк быў пабудаваны [[Джон Нэш|Джонам Нэшам]] у 1825-27 гг. для герцага Кларэнса, які праз тры гады ўзышоў на прастол пад імем [[Вільгельм IV (кароль брытанскі)|Вільгельма IV]]. Пры [[каралева Вікторыя|каралеве Вікторыі]] ў Кларэнс-хаусе пражывала спачатку [[Вікторыя Саксен-Кобург-Заальфельдская|яе маці]], а потым — малодшыя сыны. Каралева [[Елізавета II|Лізавета II]] з мужам займала Кларэнс-хаус да ўзыходжання на прастол, аддаючы перавагу старадаўняму, але малакамфартабельнаму Сент-Джэймскаму палацу. Цяпер гэту традыцыю працягвае яе сын, [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|прынц Чарлз]], а з 1953 па 2002 гг. Кларэнс-хаус служыў лонданскім домам для каралевы-маці, [[Елізавета Боўз-Лаян|Лізаветы Боўз-Лаян]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:Clarence House, London}} * [http://www.royal.gov.uk/TheRoyalResidences/ClarenceHouse/History.aspx Кларэнс-хаус на сайце Брытанскай манархіі] {{ref-en}} {{Рэзідэнцыі брытанскіх каралёў}} {{Лондан}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вэстмінстэр]] [[Катэгорыя:Палацы Лондана]] [[Катэгорыя:1827 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Джона Нэша]] endjjiu0mwuezatssn5sd4klkpo6sos Эльжбета Ракушанка 0 125798 5185058 5123007 2026-08-22T13:42:40Z Ueschar 151377 Змена імя паводле крыніц 5185058 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | арыгінальнае імя = {{lang-de|Elisabeth von Habsburg}}<br /> {{lang-pl|Elżbieta Rakuszanka}} | партрэт = Elżbieta Rakuszanka (1436-1505).JPG | подпіс = | шырыня партрэта = | тытул_3 = Вялікая княгіня літоўская | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = Herb Lytwa (Alex K).svg | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = [[Ульяна Іванаўна Гальшанская|Ульяна Гальшанская]] | пераемнік_3 = [[Алена Іванаўна]] | тытул_2 = Каралева-кансорт Польшчы | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = Alex_K_Kingdom_of_Poland3.svg | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = [[Соф’я Гальшанская]] | пераемнік_2 = [[Алена Іванаўна]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | пахавана = | дынастыя = [[Выява:Counts of Habsburg Arms.svg|20px]] [[Габсбургі]] | імя пры нараджэнні = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | Commons = Elisabeth of Austria (1437-1505) }} '''Эльжбета Габсбург''', таксама '''Эльжбета Ракушанка'''<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/ru/documents/173773|title=Эльжбета Габсбург (Ракушанка), дачка Альбрэхта ІІ Габсбурга - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-22}}</ref> ({{lang-de|Elisabeth von Habsburg}}, {{lang-pl|Elżbieta Rakuszanka}}; {{Дата нараджэння|||1436}}, {{Месца нараджэння|Вена}} — {{Дата смерці|30|8|1505}}, {{Месца смерці|Кракаў}}) — дачка імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альбрэхта II]], жонка [[Казімір IV|Казіміра IV]]. Яе братам быў [[Ладзіслаў Постум]]. == Біяграфія == Эльжбета была дачкой [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альберта II Германскага (1397—1439)]] і яго жонкі [[Лізавета Люксембургская|Лізаветы Багемскай]] (1409—1442). Яна выйшла замуж 10 сакавіка 1454 года за караля Польшчы і Літвы [[Казімір IV|Казіміра IV]]. Чацвёра з яе сыноў сталі каралямі, таму яе таксама завуць «маці каралёў». Пасля смерці ў 1457 годзе бяздзетнага брата Эльжбеты [[Ладзіслаў Постум|Ладзіслава Постума]] яна і яе сям’я заявілі правы на трон Багеміі і Венгрыі. Праз некаторы час яе старэйшы сын атрымаў абодва трона. Яе малодшы сын стаў каралём Польшчы і Літвы. == Сям’я == Эльжбета была замужам за Казімірам IV, каралём Польшчы і Вялікім князем Літоўскім. Мела шасцярых сыноў: * '''[[Уласла II|Уладзіслаў Ягелон]]''' (1456—1516), кароль Чэхіі і Венгрыі; * '''[[Казімір Святы]]''' (1458—1484), намеснік бацькі ў Літве, памёр маладым, кананізаваны; * '''[[Ян Альбрэхт]]''' (1459—1501), спадчыннік бацькі як [[Каралі польскія|кароль Польшчы]]; * '''[[Аляксандр Ягелон]]''' (1461—1506), спадчыннік бацькі як вялікі князь літоўскі, пасля смерці Яна Альбрэхта таксама кароль Польшчы; * '''[[Жыгімонт I]]''' (1467—1548), пасля смерці Аляксандра стаў каралём Польшчы і вялікім князем літоўскім; * '''[[Фрыдэрык Ягелончык]]''' (1468—1503), біскуп кракаўскі, затым [[кардынал]] і архібіскуп гнезненскі. Мела таксама сямёра дочак, з якіх пяцёра выйшлі замуж за кіраўнікоў краін заходняй Еўропы: * '''[[Ядзвіга Ягелонка (герцагіня Ландсхут-Баварская)|Ядзвіга]]''' (1457—1502) жонка з 1475 года [[Георг Багаты|Георга Багатага]] (1455—1503), герцага Ландсхут-Баварскага; * '''Сафія''' (1464—1512) жонка з 1479 года Фрыдрыха (1460—1536), маркграфа Брандэнбург-Ансбахскага і Байрэйта, маці [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхта Прускага]]; * '''Эльжбета''' (1465—1466/67); * '''Эльжбета''' (1472—1480/81); * '''[[Ганна Ягелонка, 1476-1503|Ганна]]''' (1476—1503) жонка [[Багуслаў X|Багуслава X]], герцага Памеранскага (1454—1523); * '''[[Барбара Ягелон|Барбара]]''' (1478—1534), жонка з 1496 года герцага [[Георг Барадаты|Георга Саксонскага]] (1471—1539); * '''Эльжбета''' (1482—1517), жонка з 1515 года герцага Фрыдрыха II фон Лігніц (1480—1547). {{зноскі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Габсбургі]] [[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]] [[Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія]] 5v4twlt4oztfxcy9qokui29zh32wf7l 5185059 5185058 2026-08-22T13:44:28Z Ueschar 151377 афармленне 5185059 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | арыгінальнае імя = {{lang-de|Elisabeth von Habsburg}}<br /> {{lang-pl|Elżbieta Rakuszanka}} | партрэт = Elżbieta Rakuszanka (1436-1505).JPG | подпіс = | шырыня партрэта = | тытул_3 = Вялікая княгіня літоўская | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = Herb Lytwa (Alex K).svg | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = [[Ульяна Іванаўна Гальшанская|Ульяна Гальшанская]] | пераемнік_3 = [[Алена Іванаўна]] | тытул_2 = Каралева-кансорт Польшчы | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = Alex_K_Kingdom_of_Poland3.svg | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = [[Соф’я Гальшанская]] | пераемнік_2 = [[Алена Іванаўна]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | пахавана = | дынастыя = [[Выява:Counts of Habsburg Arms.svg|20px]] [[Габсбургі]] | імя пры нараджэнні = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | Commons = Elisabeth of Austria (1437-1505) }} '''Эльжбета Ракушанка''', таксама '''Эльжбета Габсбург'''<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/ru/documents/173773|title=Эльжбета Габсбург (Ракушанка), дачка Альбрэхта ІІ Габсбурга - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-22}}</ref> ({{lang-de|Elisabeth von Habsburg}}, {{lang-pl|Elżbieta Rakuszanka}}; {{Дата нараджэння|||1436}}, {{Месца нараджэння|Вена}} — {{Дата смерці|30|8|1505}}, {{Месца смерці|Кракаў}}) — дачка імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альбрэхта II]], жонка [[Казімір IV|Казіміра IV]]. Яе братам быў [[Ладзіслаў Постум]]. == Біяграфія == Эльжбета была дачкой [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альберта II Германскага (1397—1439)]] і яго жонкі [[Лізавета Люксембургская|Лізаветы Багемскай]] (1409—1442). Яна выйшла замуж 10 сакавіка 1454 года за караля Польшчы і Літвы [[Казімір IV|Казіміра IV]]. Чацвёра з яе сыноў сталі каралямі, таму яе таксама завуць «маці каралёў». Пасля смерці ў 1457 годзе бяздзетнага брата Эльжбеты [[Ладзіслаў Постум|Ладзіслава Постума]] яна і яе сям’я заявілі правы на трон Багеміі і Венгрыі. Праз некаторы час яе старэйшы сын атрымаў абодва трона. Яе малодшы сын стаў каралём Польшчы і Літвы. == Сям’я == Эльжбета была замужам за Казімірам IV, каралём Польшчы і Вялікім князем Літоўскім. Мела шасцярых сыноў: * '''[[Уласла II|Уладзіслаў Ягелон]]''' (1456—1516), кароль Чэхіі і Венгрыі; * '''[[Казімір Святы]]''' (1458—1484), намеснік бацькі ў Літве, памёр маладым, кананізаваны; * '''[[Ян Альбрэхт]]''' (1459—1501), спадчыннік бацькі як [[Каралі польскія|кароль Польшчы]]; * '''[[Аляксандр Ягелон]]''' (1461—1506), спадчыннік бацькі як вялікі князь літоўскі, пасля смерці Яна Альбрэхта таксама кароль Польшчы; * '''[[Жыгімонт I]]''' (1467—1548), пасля смерці Аляксандра стаў каралём Польшчы і вялікім князем літоўскім; * '''[[Фрыдэрык Ягелончык]]''' (1468—1503), біскуп кракаўскі, затым [[кардынал]] і архібіскуп гнезненскі. Мела таксама сямёра дочак, з якіх пяцёра выйшлі замуж за кіраўнікоў краін заходняй Еўропы: * '''[[Ядзвіга Ягелонка (герцагіня Ландсхут-Баварская)|Ядзвіга]]''' (1457—1502) жонка з 1475 года [[Георг Багаты|Георга Багатага]] (1455—1503), герцага Ландсхут-Баварскага; * '''Сафія''' (1464—1512) жонка з 1479 года Фрыдрыха (1460—1536), маркграфа Брандэнбург-Ансбахскага і Байрэйта, маці [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхта Прускага]]; * '''Эльжбета''' (1465—1466/67); * '''Эльжбета''' (1472—1480/81); * '''[[Ганна Ягелонка, 1476-1503|Ганна]]''' (1476—1503) жонка [[Багуслаў X|Багуслава X]], герцага Памеранскага (1454—1523); * '''[[Барбара Ягелон|Барбара]]''' (1478—1534), жонка з 1496 года герцага [[Георг Барадаты|Георга Саксонскага]] (1471—1539); * '''Эльжбета''' (1482—1517), жонка з 1515 года герцага Фрыдрыха II фон Лігніц (1480—1547). {{зноскі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Габсбургі]] [[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]] [[Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія]] 23jidee8va045aapfvugcia0pbtn3m8 5185060 5185059 2026-08-22T13:44:57Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Лізавета Габсбург]] у [[Эльжбета Ракушанка]]: Больш распаўсюджаная назва: Змена імя паводле крыніц 5185059 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | арыгінальнае імя = {{lang-de|Elisabeth von Habsburg}}<br /> {{lang-pl|Elżbieta Rakuszanka}} | партрэт = Elżbieta Rakuszanka (1436-1505).JPG | подпіс = | шырыня партрэта = | тытул_3 = Вялікая княгіня літоўская | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = Herb Lytwa (Alex K).svg | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = [[Ульяна Іванаўна Гальшанская|Ульяна Гальшанская]] | пераемнік_3 = [[Алена Іванаўна]] | тытул_2 = Каралева-кансорт Польшчы | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = Alex_K_Kingdom_of_Poland3.svg | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = [[Соф’я Гальшанская]] | пераемнік_2 = [[Алена Іванаўна]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | пахавана = | дынастыя = [[Выява:Counts of Habsburg Arms.svg|20px]] [[Габсбургі]] | імя пры нараджэнні = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | Commons = Elisabeth of Austria (1437-1505) }} '''Эльжбета Ракушанка''', таксама '''Эльжбета Габсбург'''<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/ru/documents/173773|title=Эльжбета Габсбург (Ракушанка), дачка Альбрэхта ІІ Габсбурга - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-22}}</ref> ({{lang-de|Elisabeth von Habsburg}}, {{lang-pl|Elżbieta Rakuszanka}}; {{Дата нараджэння|||1436}}, {{Месца нараджэння|Вена}} — {{Дата смерці|30|8|1505}}, {{Месца смерці|Кракаў}}) — дачка імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альбрэхта II]], жонка [[Казімір IV|Казіміра IV]]. Яе братам быў [[Ладзіслаў Постум]]. == Біяграфія == Эльжбета была дачкой [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альберта II Германскага (1397—1439)]] і яго жонкі [[Лізавета Люксембургская|Лізаветы Багемскай]] (1409—1442). Яна выйшла замуж 10 сакавіка 1454 года за караля Польшчы і Літвы [[Казімір IV|Казіміра IV]]. Чацвёра з яе сыноў сталі каралямі, таму яе таксама завуць «маці каралёў». Пасля смерці ў 1457 годзе бяздзетнага брата Эльжбеты [[Ладзіслаў Постум|Ладзіслава Постума]] яна і яе сям’я заявілі правы на трон Багеміі і Венгрыі. Праз некаторы час яе старэйшы сын атрымаў абодва трона. Яе малодшы сын стаў каралём Польшчы і Літвы. == Сям’я == Эльжбета была замужам за Казімірам IV, каралём Польшчы і Вялікім князем Літоўскім. Мела шасцярых сыноў: * '''[[Уласла II|Уладзіслаў Ягелон]]''' (1456—1516), кароль Чэхіі і Венгрыі; * '''[[Казімір Святы]]''' (1458—1484), намеснік бацькі ў Літве, памёр маладым, кананізаваны; * '''[[Ян Альбрэхт]]''' (1459—1501), спадчыннік бацькі як [[Каралі польскія|кароль Польшчы]]; * '''[[Аляксандр Ягелон]]''' (1461—1506), спадчыннік бацькі як вялікі князь літоўскі, пасля смерці Яна Альбрэхта таксама кароль Польшчы; * '''[[Жыгімонт I]]''' (1467—1548), пасля смерці Аляксандра стаў каралём Польшчы і вялікім князем літоўскім; * '''[[Фрыдэрык Ягелончык]]''' (1468—1503), біскуп кракаўскі, затым [[кардынал]] і архібіскуп гнезненскі. Мела таксама сямёра дочак, з якіх пяцёра выйшлі замуж за кіраўнікоў краін заходняй Еўропы: * '''[[Ядзвіга Ягелонка (герцагіня Ландсхут-Баварская)|Ядзвіга]]''' (1457—1502) жонка з 1475 года [[Георг Багаты|Георга Багатага]] (1455—1503), герцага Ландсхут-Баварскага; * '''Сафія''' (1464—1512) жонка з 1479 года Фрыдрыха (1460—1536), маркграфа Брандэнбург-Ансбахскага і Байрэйта, маці [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхта Прускага]]; * '''Эльжбета''' (1465—1466/67); * '''Эльжбета''' (1472—1480/81); * '''[[Ганна Ягелонка, 1476-1503|Ганна]]''' (1476—1503) жонка [[Багуслаў X|Багуслава X]], герцага Памеранскага (1454—1523); * '''[[Барбара Ягелон|Барбара]]''' (1478—1534), жонка з 1496 года герцага [[Георг Барадаты|Георга Саксонскага]] (1471—1539); * '''Эльжбета''' (1482—1517), жонка з 1515 года герцага Фрыдрыха II фон Лігніц (1480—1547). {{зноскі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Габсбургі]] [[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]] [[Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія]] 23jidee8va045aapfvugcia0pbtn3m8 ФК Баранавічы 0 139360 5185127 5180664 2026-08-22T16:41:02Z Reteeeee 3133 132326 5185127 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Баранавічы |Лагатып = Лагатып ФК Баранавічы (2026).svg |ШырыняЛагатыпа = 205px |ПоўнаяНазва = ДУФКіС «Футбольны клуб „Баранавічы“» |Мянушкі = «чырвона-сінія», «баранкі» |Горад = [[Баранавічы]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1945]] |Стадыён = «[[Лакаматыў (стадыён, Баранавічы)|Лакаматыў]]» |Умяшчальнасць = 2998 |Кіраўнік = [[Іван Крутаў]] |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = [[Раман Кірэнкін]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = {{Рост}} 1 месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]] |Сайт = | pattern_la1 = _givovaone18nw | pattern_b1 = _givovacapo2122bn | pattern_ra1 = _givovaone18nw | pattern_sh1 =_baranovichi1819h | pattern_so1 = | leftarm1 = 181146 | body1 = 181146 | rightarm1 = 181146 | shorts1 = 181146 | socks1 = 181146 | pattern_la2 = _baranovichi1819h | pattern_b2 = _givovacapo2122r | pattern_ra2 = _baranovichi1819h | pattern_sh2 = _givovacampo18rw | pattern_so2 = | leftarm2 = FF0000 | body2 = FF0000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 }} «'''Баранавічы'''» — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Баранавічы]], заснаваны ў 1945 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Гісторыя == У савецкі час клуб шмат разоў змяняў назву, але гуляў пераважна ў ніжэйшых лігах чэмпіянату БССР. З 1993 года клуб пачаў выступаць ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе чэмпіянату Беларусі]]. У 2003 годзе клуб узначаліў ураджэнец Баранавічаў, вядомы ў мінулым нападнік [[Андрэй Хлебасолаў]]. Ён запрасіў у «Баранавічы» вопытных гульцоў, разам з якімі выступаў раней (з іх найбольшую вядомасць у аматараў клуба набыў [[Сяргей Сергель]]). У выніку клуб упэўнена перамог у Другой лізе і выйшаў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]. У Першай лізе «Баранавічы» спачатку займалі месца ў сярэдзіне табліцы. Пасля клуб выступаў больш упэўнена: у 2009 і 2010 займаў выніковае 6 месца, а ігрок «Баранавічаў» [[Міхаіл Калядка]] стаў лепшым бамбардзірам у сезоне 2009. Але ў сезоне 2011 клуб з-за фінансавых праблем пакінулі асноўныя ігракі, і, не атрымаўшы ніводнай перамогі за сезон, «Баранавічы» зноў выбылі ў Другую лігу. Сезон 2012 клуб скончыў у ніжняй палове табліцы Другой лігі. У 2013 годзе клуб выступаў больш паспяхова, заняўшы пятае месца. У сезоне 2014 каманда пасля ўпартай барацьбы атрымала перамогу ў групе Б і выйшла ў фінальны раўнд. У фінале «Баранавічы» спачатку знаходзіліся па-за межамі першай тройкі, якая выходзіла ў Першую лігу. Але, атрымаўшы шэраг перамог у апошніх турах, каманда здолела заняць першае месца і праз тры гады вярнуцца ў Першую лігу. У Першай лізе клуб працягваў выступаць пераважна мясцовымі футбалістамі, у выніку ў сезонах 2015—2016 займаў месца ў ніжняй палове табліцы. У пачатку 2017 года галоўным трэнерам «Баранавічаў» стаў [[Аляксей Вяргеенка]], які раней працаваў з юнацкімі зборнымі Беларусі. У камандзе з’явілася шмат маладых ігракоў, многія з якіх былі ўзятыя ў арэнду з клубаў Вышэйшай лігі. Аднак, вынікі каманды істотна не палепшыліся, «Баранавічы» ў сезоне 2017 занялі 12-е месца з 16. У 2018 годзе трэнерам стаў нядаўні асістэнт Вяргеенкі [[Іван Крутаў]], які яшчэ больш амаладзіў каманду, запрасіўшы больш ігракоў з салігорскага «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёра]]». Аднак справы ў чэмпіянаце зноў складваліся няўдала, каманда апынулася ў канцы табліцы. У жніўні Крутаў перайшоў на працу ў мазырскую «[[ФК Славія Мазыр|Славію]]», каманду ўзначаліў [[Андрэй Кіпра]], аднак вынікі не палепшыліся. Здолеўшы абысці «[[ФК Чысць|Чысць]]», «Баранавічы» занялі 14-е месца з 15, што дазволіла захаваць месца ў Першай лізе. У сезоне 2019 галоўным трэнерам стаў [[Дзяніс Яцына]]. Каманда ізноў амаль поўнасцю абнавіла склад, дзе ў асноўным засталіся ігракі, незапатрабаваныя ў іншых клубах. «Баранавічы» хутка сталі аўтсайдарам турніру і замацаваліся на апошнім радку, за некалькі тураў да фінішу пазбавіўшыся шанцаў на захаванне месца ў Першай лізе. У верасні 2019 года Яцына пакінуў каманду, да канца сезона абавязкі галоўнага трэнера выконваў Андрэй Хлебасолаў. Свае адзіныя дзве перамогі ў сезоне «Баранавічы» атрымалі ў двух апошніх турах чэмпіянату. У сезоне 2020 у Другой лізе камандай працягваў кіраваць Андрэй Хлебасолаў, стаўка рабілася у асноўным на ўласных выхаванцаў і маладых запрошаных ігракоў, якія не здолелі замацавацца ў іншых клубах. «Баранавічы» былі аднымі з фаварытаў і змагаліся за высокія месцы, аднам фінішавалі пятымі. Тым не менш, дзякуючы адмове некалькіх клубаў Першай лігі працягваць удзел у турніры, клуб атрымаў прапанову і далучыўся да Першай лігі. Галоўным трэнерам у сезоне 2021 у Першай лізе стаў [[Алег Кароль]], які раней працаваў у мікашэвіцкім «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніце]]». Ён прывёў у каманду шмат ігракоў са свайго колішняга клуба «[[ФК Слонім-2017|Слоніма-2017]]», таксама далучыліся і іншыя маладыя выканаўцы, аднак пераважную большасць працягвалі складаць мясцовыя футбалісты. У сувязі з пачаткам рэканструкцыі баранавіцкага стадыёна «[[Лакаматыў (стадыён, Баранавічы)|Лакаматыў]]» клуб правёў усе матчы першага круга на выездзе, а пасля, паколькі рэканструкцыя не скончылася, стаў праводзіць хатнія матчы ў суседніх Івацэвічах. «Баранавічы» дрэнна пачалі сезон, набраўшы першае ачко толькі ў сёмым туры, але пасля добра праведзеная сярэдзіна сезона дазволіла камандзе падняцца з апошняга радка і заняць выніковае 10-е месца з 12. Сезон 2022 «Баранавічы» пачалі з двух перамог, аднак пазней сітуацыя пагоршылася, каманда цярпела паражэнне за паражэннем. У жніўні замест Алега Караля новым галоўным трэнерам стаў [[Андрэй Кіпра]], але гэта не выправіла сітуацыю. За некалькі тураў да фінішу баранавіцкая каманда апусцілася на апошні 13-ы радок табліцы, дзе і фінішавала. У пачатку 2023 года каманда значна абнавіла склад, былі запрошаны маладыя ігракі з клубаў Вішэйшай лігі. Сезон 2023 «Баранавічы» пачалі выдатна, здабыўшы ў першых васьмі турах сем перамог. Пазней вынікі сталі пагаршацца і каманда хутка выбыла з барацьбы за выхад у Вышэйшую лігу, аднак усё ж скончыла сезон на шостым месцы з 17, што стала найлепшым паказчыкам з 2010 года. == Папярэднія назвы == {{Div col|2}} * 1945: «Лакаматыў» * 1946: в/ч Баранавічы * 1947—1949: «Дынама» * 1950—1952: «Лакаматыў» * 1953—1956: «Харчавік» * 1957—1959: «Баранавічы» * 1960: «Прамкамбінат» * 1961: «Лакаматыў» * 1962: «Салют» * 1963—1964: «Лакаматыў» * 1965—1967: «Тэкстыльшчык» * 1968—1984: «Лакаматыў» * 1985—1989: «Тэкстыльшчык» * 1990: «Баранавічы» * 1991: «Хімік» * 1993: «Тэкстыльшчык» * 1993—1994: «Метапол» * з 1995: «Баранавічы» {{Div col end}} == Дасягненні == * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]], [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] * Найлепшае дасягненне ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]] — 6 месца ([[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]]) * Чвэрцьфіналіст [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|2004/05]], [[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|2005/06]] == Цяперашні склад == ''Станам на верасень 2024 года''<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Данііл Шапко]]|у арэндзе з «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]»|2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Артур Дрэсманіс||2007}} {{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Максім Высоцкі]]||1995}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Станіслаў Кендыш||2006}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Тарабеш||2003}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Фірсаў]]||2003}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Закрэўскі||2001}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Болбат||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Кананчук||2004}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Круцько||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Кільіманаў||1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Кіркіцкі||2002}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Данііл Кіпра||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Наканечны||2007}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Міхей||2000}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|Максім Шаўчэнка||2002}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Марат Лук’янаў||2004}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзмітрый Некрашэвіч]]||2001}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Станіслаў Атрашкевіч]]||2002}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Веніямін Цімафейчык||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзмітрый Галуза||2001}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Яўген Козел]]||2001}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладлен Анікееў]]|у арэндзе з «[[ФК Віцебск|Віцебска]]»|2004}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Максім Ткацэвіч||2001}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Марцін Арцюх]]||1996}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Кірэнкін]] (нар. 1981) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Кудаш]] (нар. 1985) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Хлебасолаў]] (нар. 1965) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Стэфанія Васілеўская]] (нар. 2000) — трэнер па фізпадрыхтоўцы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Кунец]] (нар. 2000) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | 1993/94 || style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя]] (Д3)|| '''7''' || 34 || 14 || 11 || 9 || <nowiki>44–35</nowiki> || '''39''' || || |- | 1994/95 || style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя — А]] (Д3) ||'''5''' || 22 || 7 || 7 || 8 || <nowiki>24–27</nowiki> || '''21''' || || |- |colspan="11"| |- | 1997 || style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Трэцяя — А]] (Д3) || '''13''' || 26 || 7 || 1 || 18 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''22''' || || |- | 1998 ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Другая — Б]] (Д3) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>59–40</nowiki> || '''45''' || || Змена назваў ліг |- | 1999 || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Другая — Б]] (Д3) || '''7''' || 22 || 7 || 6 || 9 || <nowiki>29–28</nowiki> || '''27''' |||| |- |rowspan="2"| 2000 || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Другая — Б]] (Д3) || '''2''' || 16 || 11 || 1 || 4 || <nowiki>29–12</nowiki> || '''34''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || Выхад у фінальны раўнд |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Другая]] (Д3)||'''7''' || 14{{efn-ua|Улічваючы 6 гульняў, перанесеных з 1-га раўнда.}}|| 4 || 1 || 9 || <nowiki>17–24</nowiki> || '''13''' || |- | 2001 ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Другая]] (Д3) || '''5''' || 34 || 18 || 9 || 7 || <nowiki>63–34</nowiki> || '''63''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || |- | 2002 ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Другая]] (Д3) ||'''5''' || 24 || 13 || 4 || 7 || <nowiki>46–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/32 фіналу]]|| |- | 2003 || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Другая]] (Д3) || style="background:gold"|'''1''' || 28 || 19 || 7 || 2 || <nowiki>79–28</nowiki> || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2004 ||[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 5 || 12 || <nowiki>41–39</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Чвэрцьфінал]] || |- | 2005 ||[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || '''9''' || 30 || 11 || 5 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|Чвэрцьфінал]] || |- | 2006 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Першая]] (Д2) || '''10''' || 26 || 8 || 8 || 10 || <nowiki>27–42</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Першая]] (Д2) || '''9''' || 26 || 10 || 5 || 11 || <nowiki>23–28</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Першая]] (Д2) || '''9''' || 26 || 7 || 5 || 14 || <nowiki>24–40</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/32 фіналу]] || |- | 2009 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Першая]] (Д2) || '''6''' || 26 || 10 || 8 || 8 || <nowiki>39–33</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/16 фіналу]] || |- | 2010 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першая]] (Д2) || '''6''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>31–37</nowiki> ||'''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | 2011 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Першая]] (Д2)|| '''16''' || 30 || 0 || 3 || 27 || <nowiki>10–90</nowiki> || '''3''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 2012 || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Другая]] (Д3)|| '''13''' || 36 || 10 || 10 || 16 || <nowiki>33–42</nowiki> || '''40''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/32 фіналу]] || |- | 2013 || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Другая]] (Д3)|| '''5''' || 24 || 11 || 3 || 10 || <nowiki>37–33</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/32 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2014 || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014 (група Б)|Другая — Б]] (Д3) || '''1''' || 22 || 14 || 6 || 2 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''48''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || Выхад у фінальны этап |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014#Фінальны этап|Фінальны этап]] || style="background:gold"|'''1''' || 14{{efn-ua|Улічваючы 6 гульняў, перанесеных з 1-га раўнда. Паказчыкі ўласна ў фінальным этапе: 8 матчаў, 6—1—1, розніца мячоў 16—5.}} || 9 || 3 || 2 || <nowiki>33–13</nowiki> || '''30''' || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2015 ФК Баранавічы|2015]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Першая]] (Д2) || '''13''' || 30 || 8 || 8 || 14 || <nowiki>36–49</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Баранавічы|2016]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Першая]] (Д2) || '''13''' || 26 || 5 || 7 || 14 || <nowiki>35–51</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Баранавічы|2017]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Першая]] (Д2)|| '''12''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>34–47</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Баранавічы|2018]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая]] (Д2)|| '''14''' || 28 || 4 || 7 || 17 || <nowiki>17–42</nowiki> || '''19''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/32 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Баранавічы|2019]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая]] (Д2) || '''15''' || 28 || 2 || 3 || 23 || <nowiki>12–80</nowiki> || '''9''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- |rowspan="2"| [[Сезон 2020 ФК Баранавічы|2020]] || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020#Група A (дывізіён Э. Малафеева)|Другая — A]] (Д3) || '''2''' || 20 || 14 || 2 || 4 || <nowiki>74–24</nowiki> || '''44''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || Выхад у фінальны этап |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020#Фінальны этап|Фінальны этап]] || '''4''' || 10{{efn-ua|Улічваючы 4 гульні, перанесеных з 1-га раўнда. Паказчыкі ўласна ў фінальным этапе: 6 матчаў, 1—2—3, розніца мячоў 10—19.}} || 2 || 4 || 4 || <nowiki>14–23</nowiki> || '''10''' || Атрыманне месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]] |- | [[Сезон 2021 ФК Баранавічы|2021]] || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая]] (Д2) || '''10''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>38–72</nowiki> || '''28''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | 2022 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая]] (Д2) || '''13''' || 24 || 3 || 3 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''12''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || |- | 2023 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || '''6''' || 32 || 14 || 6 || 12 || <nowiki>46–49</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |} {{Notelist-ua}} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|2}} * [[Сямён Вітко]] (1993—1994) * [[Юрый Дземух]] (1995) * [[Міхаіл Уладзіміравіч Шолахаў|Міхаіл Шолахаў]] (1997—1998) * [[Валяр’ян Красоўскі]] (1999—2002) * [[Андрэй Хлебасолаў]] (2003—2008) * [[Андрэй Кіпра]] (2009—2012) * [[Ігар Кунаш]] (2013 — чэрвень 2016) * [[Сяргей Каток]] ({{в.а.}} у ліпені — жніўні 2016) * [[Андрэй Хлебасолаў]] (жнівень — снежань 2016) * [[Аляксей Вяргеенка]] (люты — лістапад 2017) * [[Іван Крутаў]] (лістапад 2017 — жнівень 2018) * [[Андрэй Кіпра]] (жнівень 2018 — люты 2019) * [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|Андрэй Хлебасолаў]] (люты 2019 — сакавік 2019) * [[Дзяніс Яцына]] (сакавік — верасень 2019) * [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|Андрэй Хлебасолаў]] ({{в.а.}} у верасні — снежні 2019; красавік 2020 — люты 2021) * [[Алег Кароль]] (люты 2021 — жнівень 2022) * [[Андрэй Кіпра]] (жнівень 2022 — жнівень 2024) * [[Раман Кірэнкін]] (са жніўня 2024) {{Div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.fcbaranovichi.com/ Неафіцыйны сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100123085834/http://www.fcbaranovichi.com/ |date=23 студзеня 2010 }} <small>(не абнаўляецца з 2014 года)</small> {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-baranavicy/20367}} * {{wildstat.ru|2802|BLR_FK_Baranavichy}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Баранавічы]] [[Катэгорыя:ФК Баранавічы| ]] j1j54olhktoxnl3n5pvbazsp5t5zy88 Астравы Таварыства 0 139427 5185303 5156310 2026-08-23T08:38:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185303 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Астравы Таварыства |Нацыянальная назва =fr/Îles de la Société/ty/Tōtaiete mā |Карта = Societyislands.jpg |Подпіс карты = |Пазіцыйная карта = Акіянія |Пазіцыйная карта 1 = Французская Палінезія |Архіпелаг = |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = S|lat_deg = 17|lat_min = 32|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 149|lon_min = 50|lon_sec = |CoordScale = |Колькасць астравоў = |Найбуйнейшы востраў = востраў Таіці |Агульная плошча = 1590 |Найвышэйшы пункт = 2241 |Краіна = Французская Палінезія |Краіна 1 = |Насельніцтва = 227807 |Год перапісу = 2007 |Выява = Panorama Moorea Baie de Cook.jpg |Подпіс выявы = Панарама вострава Мурэа |Катэгорыя на Вікісховішчы = Society Islands }} '''Астравы Таварыства''' ({{lang-fr|Îles de la Société}}, [[таіцянская мова|таіц.]]: ''Tōtaiete mā'') — архіпелаг у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]]. Уваходзіць у склад [[Французская Палінезія|Французскай Палінезіі]]. Агульная плошча — 1590 км². == Гісторыя == Астравы Таварыства былі населены [[палінезійцы|палінезійцамі]] ў 1 тысячагоддзі н. э. У [[XVIII стагоддзе|XVIII]] ст. яны пачалі даследавацца [[Еўропа|еўрапейскімі]] мараплаўцамі. [[Джэймс Кук]], які наведаў у [[1769]] г. [[востраў Таіці]] з мэтай назірання за [[Планета Венера|Венерай]], а таксама адкрыў шэраг суседніх астравоў, надаў ім імя Таварыства ў гонар Каралеўскага Таварыства развіцця натуральных ведаў. У кан. XVIII ст. на Таіці ўзнікла [[манархія|манархічная]] дзяржава. У [[1842]] г. быў абвешчаны [[Францыя|французскі]] пратэктарат. У [[1885]] г. астравы ўвайшлі ў склад [[Французская Палінезія|Французскай Палінезіі]]. == Геаграфія == Астравы падзяляюцца на Наветраныя і Падветраныя. Большасць мае [[вулкан]]ічнае паходжанне, даволі ўзгорыстая. Найвышэйшы пункт — гара Арахена на [[Таіці]] (2241 м). Узбярэжжа многіх астравоў атачаюць [[карал]]авыя [[рыф]]ы. [[Клімат]] трапічны вільготны. Сярэдняя тэмпература жніўня каля 24,4&nbsp;°C, сакавіка 31,7&nbsp;°C. У сярэднім бывае 4 — 10 [[дождж|дажджлівых]] дзён у месяц. == Спіс астравоў == Наветраныя астравы: * [[Востраў Таіці]] * [[Востраў Мурэа]] * [[Востраў Маіаа]] * [[Мехеціа|Востраў Мехеціа]] * [[Тэціароа|Атол Тэціароа]] Падветраныя астравы: * [[Хуахінэ|Востраў Хуахінэ]] * [[Востраў Раіатэа]] * [[Тахаа|Востраў Тахаа]] * [[Востраў Бора-Бора]] * [[Тупаі|Атол Тупаі]] * [[Маўпіці|Атол Маўпіці]] * [[Маўпіхаа|Атол Маўпіхаа]] * [[Атол Белінсгаўзена|Атол Моту-Оне]] * [[Атол Мануаэ]] == Спасылкі == * {{wikivoyage|Society_Islands|Society Islands}} * [http://www.tahititours.com/history.html History of French Polynesia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121114034725/http://www.tahititours.com/history.html |date=14 лістапада 2012 }} * [http://www.climate-zone.com/climate/french-polynesia/ French Polynesia Climate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709200056/http://www.climate-zone.com/climate/french-polynesia/ |date=9 ліпеня 2012 }} * [http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/363/1508/3293.long The age and origin of the Pacific islands: a geological overview] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305010545/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/363/1508/3293.long |date=5 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Таварыства|Астравы Таварыства]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна|Т]] [[Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта|Т]] [[Катэгорыя:Астравы Таварыства| ]] hp2ox7i4w7kk123pcpqo9p56254wpgl Шаблон:Зноска 10 147883 5185041 1444896 2026-08-22T13:15:18Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Шаблон:Скарочаная зноска]] 5185041 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Скарочаная зноска]] sr84gin9ns5s1fd1i467jcl52i9m89c Андрэй Вітальевіч Каратаеў 0 157668 5185205 4882956 2026-08-22T23:49:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185205 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Каратаеў}} {{арфаграфія|машынны пераклад}} {{Вучоны |Імя = Андрэй Віталевіч Каратаеў |Выява = Rift Valley4.jpg |Шырыня = 250 px |Месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Масква}} |Навуковая сфера = [[макраэканоміка]], [[гісторыя]] краін Блізкага Усходу, [[Свет-сістэмны падыход|свет-сістэмныя даследаванні]] |Месца працы = [[Інстытут усходазнаўства РАН]], [[РДГУ]], [[Інстытут Афрыкі РАН]], [[МДУ]], [[НДУ ВШЭ]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|гістарычных навук}}, [[доктар філасофіі]] |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = распрацоўшчык [[матэматычная мадэль|матэматычнай мадэлі]] сцэнарыяў дэмаграфічнай будучыні Расіі; адкрывальнік і інтэрпрэтатар феномену квадратычна-гіпербалічнага росту сусветнага [[ВУП]] (да 1973 года) і стваральнік матэматычных мадэляў [[Арабская вясна|«Арабскай вясны»]] і развіцці [[Свет-сістэмны падыход|Свет-Сістэмы]] |Сайт = [http://fipp.ru/struktura-fakulteta/kafedry/kafedra-vostokovedenia/prepodavateli/korotaev/ Асабістая старонка на сайце РДГУ]; [http://www.hse.ru/org/persons/72242054 Асабістая старонка на сайце НДУ ВШЭ] }} '''Андрэй Вітальевіч Каратаеў''' (нар. {{ДН|17|2|1961}}, {{МН|Масква||}}) — расійскі навуковец, працы якога носяць міждысцыплінарны характар і даследуюць шырокі спектр пытанняў [[Дэмаграфія|дэмаграфіі]], [[Сацыялогія|сацыялогіі]], гісторыі, [[Эканоміка|эканомікі]], футуралогіі, ісламазнаўства, арабістыкі, афрыканістыкі, палеанталогіі, эвалюцыйнай біялогіі, Вялікі Гісторыі, фалькларыстыкі, культурнай антрапалогіі, матэматычнага мадэлявання, сістэмнага аналізу і г. д. Стваральнік матэматычнай мадэлі дэмаграфічнага будучыні Расіі, якая дазволіла прапанаваць абгрунтаваныя рэкамендацыі па выхадзе з расійскага дэмаграфічнага крызісу. Аўтар аднаго з найбольш пераканаўчых матэматычных тлумачэнняў закона гіпербалічнага росту колькасці насельніцтва Зямлі і феномена «Арабскай вясны»<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=271&Itemid=1 |title=Египетская революция 2011 г.: структурно-демографический анализ // Политические исследования (Полис). ЭкстраТекст. 2011. Вып. 1. |access-date=1 красавіка 2013 |archive-date=13 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813182328/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=271&Itemid=1 |url-status=dead }}</ref>, стваральнік тэорыі нелінейнай сацыяльнай эвалюцыі<ref name=autogenerated3>Крадин Н. Н. [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=51&Itemid=49 Проблемы периодизации исторических макропроцессов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304202256/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=51&Itemid=49 |date=4 сакавіка 2016 }} // История и Математика: Модели и теории. М.: ЛКИ/URSS, 2008. ISBN 978-5-382-00950-6. С. 176.</ref>. У апошнія гады ім быў зроблены асабліва сур'ёзны ўклад у распрацоўку агульнай тэорыі сацыяльнай эвалюцыі, наогул, і ў даследаванне эвалюцыі Свет-Сістэмы, у прыватнасці. Галоўны навуковы супрацоўнік Інстытута ўсходазнаўства РАН. Загадчык кафедры сучаснага Усходу РГГУ, д.г.н., прафесар. Прафесар Факультэта глабальных працэсаў [[МДУ]]. Вядучы навуковы супрацоўнік Інстытута Афрыкі РАН. Сурэдактар міжнародных часопісаў ''Social Evolution & History'' і ''Journal of Globalization Studies''. Каардынатар Праекту «Комплексны сістэмны аналіз і мадэляванне сусветнай дынамікі» Прэзідыума РАН (сумесна з А. А. Акаевым і Г. Г. Малинецким)<ref>Акаев А. А., Коротаев А. В., Малинецкий Г. Г., Малков С. Ю. (Ред.) [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=297&Itemid=37 ''Моделирование и прогнозирование глобального, регионального и национального развития. Вторая волна глобального кризиса. События «арабской весны» 2011 г. Анализ сценариев развития России в ближайшие десятилетия'']. М.: УРСС, 2012.</ref>. Лаўрэат Фонду садзейнічання айчыннай навуцы ў намінацыі «Лепшыя эканамісты Расійскай акадэміі навук» (2006). Узнагароджаны медалём [[Кандрацьеў|Н. Д. Кандрацьева]] (адной з самых прэстыжных расійскіх узнагарод у галіне эканомікі) за цыкл даследаванняў доўгіх хваль у эканамічным развіцці [http://ikf2010.ru/comments.php?id=265_0_1_0_C] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131012053418/http://ikf2010.ru/comments.php?id=265_0_1_0_C |date=12 кастрычніка 2013 }}. {{зноскі}} == Бібліяграфія == * [http://www.springer.com/us/book/9783319177793 '''Great Divergence and Great Convergence. A Global Perspective''']. New York: Springer, 2015. * Коротаев А. В. и др. [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=259&Itemid=1 Законы истории: Математическое моделирование и прогнозирование мирового и регионального развития]. Изд. 3, сущ. перераб. и доп. М.: ЛКИ/URSS, 2010. — ISBN 978-5-382-01252-0. * [http://www.escholarship.org/uc/item/9jv108xp A Spectral Analysis of World GDP Dynamics: Kondratieff Waves, Kuznets Swings, Juglar and Kitchin Cycles in Global Economic Development, and the 2008—2009 Economic Crisis]. ''Structure and Dynamics''. Vol.4. #1. P.3-57. * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=184&Itemid=37 Гиперболический рост в живой природе и обществе] (2009). * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=169&Itemid=1 Современные тенденции мирового развития]. М.: ЛИБРОКОМ/URSS, 2009. ISBN 978-5-397-00327-8 * '''[http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=49742&lang=Ru&blang=ru&list=Found Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура.]''' 2-е изд. М.: УРСС, 2007. ISBN 978-5-484-00957-2 * '''[http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=37 Законы истории. Вековые циклы и тысячелетние тренды. Демография, экономика, войны.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090220154012/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=37 |date=20 лютага 2009 }}'''. 2-е изд. М.: УРСС, 2007. * ''[http://www.polit.ru/research/2007/01/18/islam.html Возникновение ислама: Социально-экологический и политико-антропологический контекст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071225072349/http://www.polit.ru/research/2007/01/18/islam.html |date=25 снежня 2007 }}''. М.: ОГИ, 2007. * [http://www.vostlit.ru/KartNotSerial/kart172.htm ''Долгосрочная политико-демографическая динамика Египта: Циклы и тенденции''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080224162703/http://www.vostlit.ru/KartNotSerial/kart172.htm |date=24 лютага 2008 }}. М.: Восточная литература, 2006. ISBN 5-02-018526-4 * ''Социальная история Йемена''. М.: УРСС, 2006. * [http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=36867&lang=Ru&blang=ru&list=Found ''Русский крест: Факторы, механизмы и пути преодоления демографического кризиса в России'']. М.: УРСС, 2005 (совместно с Д. А. Халтуриной). * Korotayev, Andrey V., & Tsirel, Sergey V. (2010). [http://www.escholarship.org/uc/item/9jv108xp A Spectral Analysis of World GDP Dynamics: Kondratieff Waves, Kuznets Swings, Juglar and Kitchin Cycles in Global Economic Development, and the 2008—2009 Economic Crisis]. ''Structure and Dynamics''. Vol.4. #1. P.3-57. * Andrey Korotayev, Julia Zinkina. [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=276&Itemid=70 Egyptian Revolution: A Demographic Structural Analysis. ''Entelequia. Revista Interdisciplinar'' 13 (2011): 139—165.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110527164714/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=276&Itemid=70 |date=27 мая 2011 }} * [http://www.mellenpress.com/mellenpress.cfm?bookid=6102&pc=9 ''World Religions and Social Evolution of the Old World Oikumene Civilizations: A Cross-cultural Perspective'']. N.Y.: Edwin Mellen Press, 2004. * ''[http://spkurdyumov.narod.ru/KOROTAEV.pdf Социальная эволюция]{{Недаступная спасылка}}''. М.: Восточная литература, 2003. * «Regions Based on Social Structure: A Reconsideration». ''Current Anthropology''. 2000. Vol. 41. #5. P. 668—690. * ''Pre-Islamic Yemen''. Wiesbaden: Harrassowitz, 1996. * ''Ancient Yemen''. Oxford: Oxford University Press, 1995. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Каратаеў Андрэй Вітальевіч}} [[Катэгорыя:Ісламазнаўцы]] [[Катэгорыя:Культуролагі]] [[Катэгорыя:Эвалюцыяністы]] [[Катэгорыя:Арабісты Расіі]] [[Катэгорыя:Усходазнаўцы Расіі]] [[Катэгорыя:Дэмографы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Манчэстэрскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута ўсходазнаўства РАН]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі МДУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВШЭ]] 9myxekpa996eiv6pm250sepg2vaca1u Анджэй Рахуба 0 163263 5185199 5140492 2026-08-22T22:41:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185199 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Анджэй Войцех Раху́ба''' ({{lang-pl|Andrzej Rachuba}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[гісторык]]. == Біяграфія == Магістарскую дысертацыю абараніў у 1975 годзе ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]]. 28 красавіка 1979 года атрымаў ступень доктара на гістарычным факультэце Варшаўскага ўніверсітэта пасля паспяховай абароны дысертацыі «Вялікае Княства Літоўскае ў адносінах да рокашу Ежы Любамірскага 1664—1667 гг.» (польск.: Wielkie Księstwo Litewskie wobec rokoszu Jerzego Lubomirskiego 1664—1667), якую напісаў пад кіраўніцтвам прафесара [[Тадэвуш Васілеўскі|Тадэвуша Васілеўскага]]. У 1989 годзе атрымаў ступень доктара габілітаванага ў [[Інстытут гісторыі Польскай акадэміі навук|Інстытуце гісторыі Польскай акадэміі навук]]. У 1999 годзе атрымаў тытул [[прафесар]]а. Спецыялізацыя — гісторыя Ранняга новага часу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай абодвух народаў]]: [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1979—2026 гадах працаваў у [[Інстытут гісторыі Польскай акадэміі навук|Інстытуце гісторыі Польскай акадэміі навук]] (ІГ ПАН), дзе ў 1997—2021 гадах загадваў аддзелам крыніцазнаўчых даследаванняў і выдавецкай дзейнасці. З 1993 года — член Навуковай Рады ІГ ПАН, у 1999—2006 — намеснік старшыні, у 2006—2018 — старшыня Навуковай Рады ІГ ПАН. У 1996—2009 — кіраўнік дактарантуры ІГ ПАН. З 2016 года — член Камітэта гістарычных навук [[Польская акадэмія навук|ПАН]]. Пераабраны на кадэнцыі 2020—2023<ref>{{Cite web|url=https://wyborykomitety.pan.pl|title=Zatwierdzone wyniki Wyborów Członków Komitetów Naukowych PAN na kadencję 2020-2023 r.|author=Polska Akademia Nauk|website=Wybory Członków Komitetów Naukowych PAN}}</ref> і 2024—2027 гг.<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://bip.pan.pl/artykul/56-1621-informacja-o-wynikach-wyborow-do-komitetow-naukowych-polskiej-akademii-nauk|title=Biuletyn Informacji Publicznej|first=Logonet Sp z o o w|last=Bydgoszczy|website=Biuletyn Informacji Publicznej Polskiej Akademii Nauk|access-date=2026-05-12}}</ref> Член Літуаністычнай камісіі і Камісіі спецыяльных (дапаможных) гістарычных навук пры названым Камітэце. Член Навуковых рад Архіва ПАН, [[Галоўны архіў старажытных актаў|Галоўнага архіва старажытных актаў]] і [[Нацыянальная бібліятэка Польшчы|Нацыянальнай бібліятэкі]]. Старшыня Таварыства аматараў гісторыі (варшаўскага аддзялення [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]]) ў 1996—1999 гадах і з 2005 года. У 1999—2005 гадах — намеснік старшыні. Ад 1988 года — член-заснавальнік Польскага геральдычнага таварыства (у 2004—2008 гг. і ад 2012 г. — намеснік старшыні (віцэ-прэзідэнт)). У 1992—1994 гадах — член дарадча-кансультацыйнай рады пры Прадстаўніку ўраду Польшчы па справах гістарычна-культурнай спадчыны польска-беларускай камісіі. У 1992—1995 гадах — член, а ад 18 мая 2017 года — старшыня польскага прадстаўніцтва Супольнай польска-беларускай камісіі экспертаў па справах удасканалення зместу школьных падручнікаў гісторыі. Рэдактар часопіса «Studia Źródłoznawcze. Commentationes», член рэдакцыі «[[Rocznik Lituanistyczny|Rocznika Lituanistycznego]]» і навуковы рэдактар выдавецкай серыі «[[Гербоўнік беларускай шляхты]]» (тт. 2—5). Член навуковых рад часопісаў і выдавецкіх серый: «[[Przegląd Historyczny]]»; «[[Польскі біяграфічны слоўнік|Polski Słownik Biograficzny]]»; «Clio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym»; «[[Biblioteka Epoki Nowożytnej]]»; «[[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі гістарычны агляд]]» («Belarusian Historical Review») і «[[Архіварыус]]» («Archivarius»). З 2004 года — член-карэспандэнт [[Варшаўскае навуковае таварыства|Варшаўскага навуковага таварыства]], з 2012 — правадзейны член. Член Рады Фонду імя Цеханавецкіх на Каралеўскім замку ў Варшаве (ад 2008 г.). Член Рады фундатараў [[Каса імя Мяноўскага|Касы імя Мяноўскага]] ў Варшаве (ад 2009 г.). У 2010 годзе ўвайшоў у склад камітэта, які падтрымаў [[Яраслаў Качыньскі|Яраслава Качыньскага]] на [[Прэзідэнцкія выбары ў Польшчы (2010)|выбарах Прэзідэнта Польшчы]].  З 2023 года — Прэзідэнт Польскага таварыства даследчыкаў XVII стагоддзя<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/1026943/polskie-towarzystwo-badaczy-wieku-siedemnastego|title=POLSKIE TOWARZYSTWO BADACZY WIEKU SIEDEMNASTEGO {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2026-05-12|url-status=dead}}</ref>. == Узнагароды == * [[Залаты Крыж Заслугі]] (2003) * [[Афіцэрскі Крыж Ордэна Адраджэння Польшчы]] (2009) Пастановай Прэзідэнта Польскай Рэспублікі ад 30 чэрвеня 2009 года за выбітныя заслугі ў прапагандзе ведаў пра супольную гістарычную спадчыну нацый, якія стваралі Рэч Паспалітую абодвух народаў. * [[Камандорскі Крыж Ордэна Адраджэння Польшчы]] (2024)<ref>{{Cite web|url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP20240000611|title=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP20240000611|website=isap.sejm.gov.pl|access-date=2026-05-12}}</ref>. * [[Медаль «За плённую працу на карысць Беларусі»]] (2025)[https://budzma.org/news/uznagarody-apk.html]. == Бібліяграфія == * ''Рахуба Анджэй'' Вялікае Княства Літоўскае ў парламенцкай сістэме Рэчы Паспалітай, 1569—1763 гг. / Анджэй Рахуба. — Мінск : Медысонт, 2008. — 424 с. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»; 16). — ISBN 978-985-6887-19-5<ref>{{cite web|url=http://www.preslib.org.by/index.php?pageid=35238&lang=ru|title=Рахуба А.|author=|date=|work=425 гадоў з дня зацвярджэння Трэцяга Статута Вялікага Княства Літоўскага|publisher=Прэзідэнцкая Бібліятэка РБ|accessdate=2013-05-25|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.knihi.by/knihi/rachuba-andzej-vialikaje-kniastva-litouskaje-u-parlamienckaj-sistemie-recy-paspalitaj-1569-1763-hh|title=Рахуба Анджэй. Вялікае Княства Літоўскае ў парламенцкай сістэме Рэчы Паспалітай 1569—1763 гг.|publisher=knihi.by|accessdate=2013-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126052115/http://knihi.by/knihi/rachuba-andzej-vialikaje-kniastva-litouskaje-u-parlamienckaj-sistemie-recy-paspalitaj-1569-1763-hh|archivedate=26 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. * {{артыкул |аўтар=Рахуба Анджэй |загаловак=Мабілізацыйны высілак ВКЛ пад час вайны 1654–1667 г. |спасылка=http://www.belhistory.eu/andzhej-raxuba-mabilizacyjny-vysilak-vkl-pad-chas-vajny-1654%E2%80%931667-g/ |мова= |аўтар выдання= |выданне=Беларускі Гістарычны Агляд |тып=Навуковы часопіс |месца= |выдавецтва= |год=2008 |том=15, сш. 1—2 |старонкі= |isbn= |issn=1392-902Х |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120531150341/http://www.belhistory.eu/andzhej-raxuba-mabilizacyjny-vysilak-vkl-pad-chas-vajny-1654%e2%80%931667-g/ |archivedate=31 мая 2012 }} * ''Metryka Litewska. Księga Sigillat 1709—1719'', Warszawa 1987 * ''Metryka Litewska. Rejestry podatkowe Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690 r.'', Warszawa 1989 * ''Konfederacja Kmicicowska i Związek Braterski wojska litewskiego w latach 1660—1663'', Warszawa 1989 * ''Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV—XVIII wieku. Spisy'' (oprac. i wstęp z [[Генрык Люлевіч|Henrykiem Lulewiczem]]), Kórnik 1994 * ''Urzędnicy inflanccy XVI—XVIII w. Spisy'' (oprac. z [[Kшыштаф Мікульскі|Krzysztofem Mikulskim]]), Kórnik 1994 * ''Ciechanowieccy herbu Dąbrowa'' (współaut.), Warszawa 1997 * ''Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo brzeskie litewskie 1667—1690 r.'', Warszawa 2000 * ''Metryka Litewska. Księga Wpisów nr 131'', Warszawa 2001 * ''Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo nowogródzkie 1690 r.'' (oprac. z [[Генрык Люлевіч|Henrykiem Lulewiczem]]), Warszawa 2002 * ''Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569—1763'', Warszawa 2002 * ''Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. IV, Ziemia smoleńska i województwo smoleńskie XIV—XVIII wiek'', (redakcja i współautorstwo z H. Lulewiczem i P.P. Romaniukiem), Warszawa 2003 * ''Pamiętniki Filipa, Michała i Teodora Obuchowiczów (1630—1707)'', redakcja i opracowanie wraz z H. Lulewiczem, Warszawa 2003 * ''Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. I, Województwo wileńskie XIV—XVIII wiek'', (redakcja i współautorstwo z H. Lulewiczem i P.P. Romaniukiem przy współpracy [[Уладзімір Пятровіч Емяльянчык|Uł. Jemialianczyka]] i [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|A. Macuka]]), Warszawa 2004 * ''Deputaci Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego 1697−1794. Spis'' (redakcja i współautorstwo wraz Przemysławem P. Romaniukiem przy współpracy [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|A. Macuka]] i [[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|J. Aniszczenki]]), Warszawa 2004 * ''Deputaci Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego 1582—1696. Spis'' (redakcja i współautorstwo z H. Lulewiczem), Warszawa 2007 * ''Historia Litwy. Dwugłos polsko-litewski'' (współautorstwo z J. Kiaupienė i Z. Kiaupa), Warszawa 2008 * ''Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo mścisławskie 1667 r.,'' Warszawa 2008 * ''Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. II. Województwo trockie XIV—XVIII wiek (redakcja i współautorstwo'' z H. Lulewiczem, P.P. Romaniukiem i A. Haratymem przy współpracy [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|A. Macuka]] i [[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|J. Aniszczenki]]), Warszawa 2009 * ''Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo smoleńskie 1650 r., (redakcja i współautorstwo ze S. Duminem)'' Warszawa 2009 * ''Konfederacje wojska litewskiego w latach 1655—1663'', Zabrze 2010 * ''Dzieje rodziny Ciechanowieckich herbu Dąbrowa (XIV—XXI wiek)'', (redakcja i współautorstwo z H. Lulewiczem, J. Sikorską-Kuleszą, S. Duminem, A. Haratymem, [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|A. Macukiem]] i A. Pospiszil), Warszawa 2013 * ''Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. III, Księstwo Żmudzkie XV—XVIII wiek'' (redakcja i współautorstwo z H. Lulewiczem, P.P. Romaniukiem, A. Haratymem), Warszawa 2014 * ''Rejestry popisowe pospolitego ruszenia szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1621 r.'' (oprac.), Warszawa 2015 * ''Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo połockie 1667 i 1690 r.'', (redakcja i opracowanie z. H. Lulewiczem), Warszawa 2018 * ''Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego.'' ''Spisy, t. V, Ziemia połocka i województwo połockie XIV‒XVIII wiek,'' red. H. Lulewicza (współautorstwo z H. Lulewiczem, A. Haratymem, [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|A. Macukiem]], [[Андрэй Аляксандравіч Радаман|А. Radamanem]], przy współpracy W. Hałubowicza i P.P. Romaniuka, Warszawa 2018 * ''Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, t. IX, Województwo mścisławskie XVI—XVIII wiek'' (redakcja i współautorstwo z H. Lulewiczem, T. Jaszczołtem, A. Radamanem, P. P. Romaniukiem, A. Macukiem, A. Danilczykiem i A. Haratymem), Warszawa 2019 == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рахуба Анджэй}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] c4k3tsq0zn9r5yxf32iyrde0p53qbct Эльжбета Габсбург 0 175322 5185024 4213028 2026-08-22T13:04:35Z Ueschar 151377 Дадаў беларускмоўныя крыніцы 5185024 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Елізавета Аўстрыйская}} {{ДД}} '''Эльжбета Габсбург'''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173775|title=Эльжбета Габсбург (Эльжбета Аўстрыйская), дачка Фердынанда І Габсбурга - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.vkl.by:80/articles/586|title=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|website=www.vkl.by|access-date=2026-08-22}}</ref>, таксама '''Эльжбета Аўстрыйская,<ref name=":0" /> Лізавета Габсбург'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%96%D0%AB%D0%93%D0%86%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%A2%20II|title=ЖЫГІМОНТ II - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-08-22}}</ref> ({{lang-de|Elisabeth von Österreich}}, {{lang-pl|Elżbieta Habsburżanka}}; {{Дата нараджэння|9|6|1526}}, [[Лінц]] — {{Дата смерці|15|6|1545}}, [[Вільнюс|Вільня]]) — каралева-[[кансорт]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з роду [[Габсбургі|Габсбургаў]], жонка караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]]. == Біяграфія == Эльжбета Аўстрыйская была дачкой імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Фердынанд I (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фердынанда I]] і яго жонкі, [[Ганна Багемская|Ганны Багемскай]]. Неўзабаве пасля свайго нараджэння Эльжбета была абяцана ў жонкі польскаму каралю, Жыгімонту II Аўгусту. Вяселле іх адбылося 5 мая 1543 года, калі нявесце было ўсяго 16 гадоў. Прыехаўшы ў Польшчу, Эльжбета апынулася ўцягнутай у барацьбу прыхільнікаў і праціўнікаў збліжэння з Габсбургамі пры польскім двары. Непрыязныя адносіны ў яе склаліся са сваёй свякрухай, [[Бона Сфорца|Бонай Сфорца]], а пазней і муж стаў пазбягаць яе блізкасці — меркавана таму, што Эльжбета пакутавала на [[эпілепсія|эпілепсію]]. Чаканае ў [[Вена|Вене]] і [[Кракаў|Кракаве]] ў сувязі з гэтым шлюбам збліжэнне паміж дзяржавамі Габсбургаў і Ягелонаў не адбылося. Адносіны да аўстрыйскай прынцэсы пры польскім двары былі выключна непрыязнымі. Увосень 1544 года Эльжбета разам з каралём выязджае ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Літву]]. Неўзабаве пасля свайго 19-годдзя яна сканала. Дзяцей у гэтым шлюбе не было; пазней Жыгімонт II Аўгуст яшчэ двойчы жаніўся, аднак памёр, так і не пакінуўшы пасля сябе законнага спадчынніка. У 1553—1572 гады жонкай Жыгімонта II Аўгуста была сястра Эльжбеты, [[Кацярына Аўстрыйская (каралева польская)|Кацярына Габсбург]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Constantin von Wurzbach: Habsburg, Elisabeth von Oesterreich (1526—1545). Nr. 70. In: Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich. Bd 6. Verlag L. C. Zamarski, Wien 1856—1891 {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]] [[Катэгорыя:Каралевы-жонкі]] [[Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Памерлі ад эпілепсіі]] [[Катэгорыя:Габсбургі]] [[Катэгорыя:Ягелоны]] lliwu9ojf3qt6gddkl1wg06vdnqpkb3 5185025 5185024 2026-08-22T13:05:07Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Елізавета Аўстрыйская (1526—1545)]] у [[Эльжбета Габсбург]]: Больш распаўсюджаная назва 5185024 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Елізавета Аўстрыйская}} {{ДД}} '''Эльжбета Габсбург'''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173775|title=Эльжбета Габсбург (Эльжбета Аўстрыйская), дачка Фердынанда І Габсбурга - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.vkl.by:80/articles/586|title=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|website=www.vkl.by|access-date=2026-08-22}}</ref>, таксама '''Эльжбета Аўстрыйская,<ref name=":0" /> Лізавета Габсбург'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%96%D0%AB%D0%93%D0%86%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%A2%20II|title=ЖЫГІМОНТ II - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-08-22}}</ref> ({{lang-de|Elisabeth von Österreich}}, {{lang-pl|Elżbieta Habsburżanka}}; {{Дата нараджэння|9|6|1526}}, [[Лінц]] — {{Дата смерці|15|6|1545}}, [[Вільнюс|Вільня]]) — каралева-[[кансорт]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з роду [[Габсбургі|Габсбургаў]], жонка караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]]. == Біяграфія == Эльжбета Аўстрыйская была дачкой імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Фердынанд I (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фердынанда I]] і яго жонкі, [[Ганна Багемская|Ганны Багемскай]]. Неўзабаве пасля свайго нараджэння Эльжбета была абяцана ў жонкі польскаму каралю, Жыгімонту II Аўгусту. Вяселле іх адбылося 5 мая 1543 года, калі нявесце было ўсяго 16 гадоў. Прыехаўшы ў Польшчу, Эльжбета апынулася ўцягнутай у барацьбу прыхільнікаў і праціўнікаў збліжэння з Габсбургамі пры польскім двары. Непрыязныя адносіны ў яе склаліся са сваёй свякрухай, [[Бона Сфорца|Бонай Сфорца]], а пазней і муж стаў пазбягаць яе блізкасці — меркавана таму, што Эльжбета пакутавала на [[эпілепсія|эпілепсію]]. Чаканае ў [[Вена|Вене]] і [[Кракаў|Кракаве]] ў сувязі з гэтым шлюбам збліжэнне паміж дзяржавамі Габсбургаў і Ягелонаў не адбылося. Адносіны да аўстрыйскай прынцэсы пры польскім двары былі выключна непрыязнымі. Увосень 1544 года Эльжбета разам з каралём выязджае ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Літву]]. Неўзабаве пасля свайго 19-годдзя яна сканала. Дзяцей у гэтым шлюбе не было; пазней Жыгімонт II Аўгуст яшчэ двойчы жаніўся, аднак памёр, так і не пакінуўшы пасля сябе законнага спадчынніка. У 1553—1572 гады жонкай Жыгімонта II Аўгуста была сястра Эльжбеты, [[Кацярына Аўстрыйская (каралева польская)|Кацярына Габсбург]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Constantin von Wurzbach: Habsburg, Elisabeth von Oesterreich (1526—1545). Nr. 70. In: Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich. Bd 6. Verlag L. C. Zamarski, Wien 1856—1891 {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]] [[Катэгорыя:Каралевы-жонкі]] [[Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Памерлі ад эпілепсіі]] [[Катэгорыя:Габсбургі]] [[Катэгорыя:Ягелоны]] lliwu9ojf3qt6gddkl1wg06vdnqpkb3 5185027 5185025 2026-08-22T13:07:52Z Ueschar 151377 арфаграфія 5185027 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Эльжбета Габсбург'''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173775|title=Эльжбета Габсбург (Эльжбета Аўстрыйская), дачка Фердынанда І Габсбурга - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.vkl.by:80/articles/586|title=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|website=www.vkl.by|access-date=2026-08-22}}</ref>, таксама '''Эльжбета Аўстрыйская,<ref name=":0" /> Лізавета Габсбург'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%96%D0%AB%D0%93%D0%86%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%A2%20II|title=ЖЫГІМОНТ II - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-08-22}}</ref> ({{lang-de|Elisabeth von Österreich}}, {{lang-pl|Elżbieta Habsburżanka}}; {{Дата нараджэння|9|6|1526}}, [[Лінц]] — {{Дата смерці|15|6|1545}}, [[Вільнюс|Вільня]]) — каралева-[[кансорт]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з роду [[Габсбургі|Габсбургаў]], жонка караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]]. == Біяграфія == Эльжбета Аўстрыйская была дачкой імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Фердынанд I (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фердынанда I]] і яго жонкі, [[Ганна Багемская|Ганны Багемскай]]. Неўзабаве пасля свайго нараджэння Эльжбета была абяцана ў жонкі польскаму каралю, Жыгімонту II Аўгусту. Вяселле іх адбылося 5 мая 1543 года, калі нявесце было ўсяго 16 гадоў. Прыехаўшы ў Польшчу, Эльжбета апынулася ўцягнутай у барацьбу прыхільнікаў і праціўнікаў збліжэння з Габсбургамі пры польскім двары. Непрыязныя адносіны ў яе склаліся са сваёй свякрухай, [[Бона Сфорца|Бонай Сфорца]], а пазней і муж стаў пазбягаць яе блізкасці — меркавана таму, што Эльжбета пакутавала на [[эпілепсія|эпілепсію]]. Чаканае ў [[Вена|Вене]] і [[Кракаў|Кракаве]] ў сувязі з гэтым шлюбам збліжэнне паміж дзяржавамі Габсбургаў і Ягелонаў не адбылося. Адносіны да аўстрыйскай прынцэсы пры польскім двары былі выключна непрыязнымі. Увосень 1544 года Эльжбета разам з каралём выязджае ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Літву]]. Неўзабаве пасля свайго 19-годдзя яна сканала. Дзяцей у гэтым шлюбе не было; пазней Жыгімонт II Аўгуст яшчэ двойчы жаніўся, аднак памёр, так і не пакінуўшы пасля сябе законнага спадчынніка. У 1553—1572 гады жонкай Жыгімонта II Аўгуста была сястра Эльжбеты, [[Кацярына Аўстрыйская (каралева польская)|Кацярына Габсбург]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Constantin von Wurzbach: Habsburg, Elisabeth von Oesterreich (1526—1545). Nr. 70. In: Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich. Bd 6. Verlag L. C. Zamarski, Wien 1856—1891 {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]] [[Катэгорыя:Каралевы-жонкі]] [[Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Памерлі ад эпілепсіі]] [[Катэгорыя:Габсбургі]] [[Катэгорыя:Ягелоны]] 99br9n20m4kmp9jjdmvjvoy0fohoij8 Кацярына Сабеская 0 175878 5185095 4628782 2026-08-22T15:34:37Z M.L.Bot 261 5185095 wikitext text/x-wiki {{ДД}} [[Файл:Katarzyna Radziwiłł née Sobieska.PNG|thumb|злева|Кацярына Сабеская]] '''Кацярына Сабеская''' ({{lang-pl|Katarzyna Sobieska}}; {{ДН|7|1|1634}}, [[Золачаў]], цяпер [[Львоўская вобласць]], [[Украіна]] — {{ДС|29|9|1694}}, [[Варшава]]) — палітычная дзяячка, сястра [[каралі польскія|караля польскага]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя літоўскага]] [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. == Біяграфія == Сям’я Сабескіх паходзіла з шляхецкага магнацкага роду герба [[Яніна, герб|Яніна]]. Бацькам Кацярыны быў [[Якуб Сабескі]], кракаўскі кашталян, маці — [[Сафія Тэафіла Сабеская|Сафія Тэафіла]], спадчынніца роду Данілевіч. Сям’я жыла ў атрыманых у спадчыну ўладаннях прадзеда, [[Станіслаў Жалкоўскі|Станіслава Жалкоўскага]], у [[Жолкаўскі замак|Жолкаўскім замку]]. Выхаваннем Кацярыны займалася маці, дзяўчына не атрымала класічнай адукацыі, дачку рыхтавалі да манастырскага жыцця. Лічыцца, што ў юнацкія гады ў яе адбыўся раман з Дзмітрыем Вішнявецкім, ад яго нарадзіўся яе першы сын, якога пасля ўсынавіў першы муж Сабескай. У 1650 годзе маці выдае Кацярыну замуж за князя [[Уладзіслаў Дамінік Заслаўскі|Уладзіслава Дамініка Заслаўскага-Астрожскага]] з [[Астрожскія|роду Астрожскіх]], які быў старэйшы за нявесту амаль на 20 гадоў. [[Файл:Katarzyna Sobieska.jpeg|злева|thumb|Выява Кацярыны Радзівіл (Сабескай) з галерэі [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскага замка]]]] Пасля смерці мужа ў 1656 годзе Кацярына другі раз выйшла замуж у 1658 годзе за вялікага падчашага літоўскага [[Міхаіл Казімір Радзівіл|Міхаіла Казіміра Радзівіла]], будучага падканцлера і польнага гетмана літоўскага. [[Файл:Труна Кацярыны Сабескай.JPG|злева|thumb|Труна Кацярыны Радзівіл (Сабескай) у [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Нясвіжскім езуіцкім касцёле]]. Побач у меншых трунах знаходзяцца, як лічыцца, яе непаўналетнія дзеці.]] Разам з мужам прымала ўдзел ва ўрачыстасцях, прысвечаных каранацыі [[Міхал Вішнявецкі|Міхаіла Вішнявецкага Карыбута]] (у 1669) і роднага брата Яна III (у 1674). Разам з мужам здзейсніла паездку ў [[Італія|Італію]] (1677—1678), наведала [[Венецыя|Венецыю]], [[Ларэта]] і [[Рым]], а на зваротным шляху — [[Вена|Вену]]. Пасля смерці мужа ў 1680 годзе паперамена жыла ў Варшаве, Жоўкве і [[Яварыў|Явараве]]. У 1691 годзе пакінула каралеўскі двор. У апішнія гады жыцця займалася дабрачыннасцю, рабіла шмат каштоўных ахвяраванняў кляштарам, касцёлам і іншым дабрачынным установам. [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Нясвіжскаму езуіцкаму касцёлу]] Кацярына падарыла 40 тысяч злотых, там жа і была пахавана. Падчас жыцця яе называлі «мудрай Кацярынай», а брат-кароль у найбольш сур’ёзных момантах часта звяртаўся да яе за парадай. Кацярына памерла ў Варшаве 29 верасня 1694 года ад хваробы [[печань|печані]]. == Сям’я == Ад першага шлюбу мела двух дзяцей: Аляксандра Януша Заслаўскага і Тэафілію Людвіку Заслаўскую. Ад другога: Тэклу Адэлю, Яна і Людовіка, Мікалая Францішка, Багуслава Хрыстафора, Ежы Язэпа і [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караля Станіслава]]. == Цікавыя факты == У [[Крыпта|крыпце]] Нясвіжскага касцёла езуітаў у асобным памяшканні знаходзіцца, як лічыцца, труна Кацярыны Сабескай. Вакол труны размешчаны каля дзясятка маленькіх трун, у якіх, згодна з паданнем, знаходзяцца дзеці Кацярыны Сабескай, якія памерлі ў дзяцінстве. З усіх дзяцей Кацярыны Сабескай толькі [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караль Станіслаў]] дажыў да сталага ўзросту і стаў наступным нясвіжскім ардынатам. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сабеская Кацярына}} [[Катэгорыя:Сабескія|Кацярына]] [[Катэгорыя:Радзівілы|Кацярына]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў крыпце Радзівілаў]] [[Катэгорыя:Жанчыны Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Львоўскай вобласці]] kc4frav5x2dwx0rhwhd32xmix0yggz7 Шаблон:Sfn-1 10 177586 5185039 4595992 2026-08-22T13:14:58Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Шаблон:Скарочаная зноска]] 5185039 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Скарочаная зноска]] sr84gin9ns5s1fd1i467jcl52i9m89c Віндзорская дынастыя 0 182841 5185054 4419146 2026-08-22T13:24:37Z Ueschar 151377 Паводле назвы асноўнага артыкула "Лізавета II" 5185054 wikitext text/x-wiki {{Каралеўскі дом |прозвішча =Віндзар |стан = |герб = Badge of the House of Windsor.svg |краіна = |родапачынальны дом =[[Саксен-Кобург-Гоцкая дынастыя]] |тытулы =<nowiki></nowiki> * каралі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] (з 1917) * імператары [[Індыя|Індыі]] (1917-1950) * [[Садружнасць нацый|Глава Садружнасці нацый]] (з 1949) |заснавальнік =[[Георг V]] |апошні кіраўнік = |цяперашні глава = |год заснавання =1917 |спыненне роду= |зрушэнне = |нацыянальнасць = |малодшыя лініі = |Commons =House of Windsor |Rodovid =Віндзары }} '''Віндзо́рская дынастыя''' — кіруючая [[Кароль|каралеўская]] [[дынастыя]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Дом Віндзараў заснаваны 17 ліпеня 1917 [[Георг V|каралём Георгам V]] з мэтай пазбаўлення кіруючай дынастыі ранейшай нямецкай назвы [[Саксен-Кобург-Гоцкая дынастыя|Саксен-Кобург-Гоцкай]] ва ўмовах [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Назва «Віндзар» адсылае да [[Віндзорскі замак|Віндзорскага замка]] — адной з галоўных рэзідэнцый брытанскага манарха. == Манархі Віндзорскай дынастыі == * [[1910]]—[[1936]]: [[Георг V|'''Георг V''']] * [[1936]]—[[1936]]: [[Эдуард VIII|'''Эдуард VIII''']] * [[1936]]—[[1952]]: [[Георг VI|'''Георг VI''']] * [[1952]]—[[2022]]: '''[[Лізавета II]]''' * з [[2022]]: [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|'''Карл III''']] Спадчыннікам брытанскага прастола з’яўляецца старэйшы сын Карла III [[Уільям (прынц Уэльскі)|прынц Уільям]]. == Члены дому Віндзараў == Паводле пракламацыі 1917, членамі дому Віндзараў былі абвешчаны нашчадкі каралевы Вікторыі і прынца Альберта па мужчынскай лініі, якія з’яўляюцца брытанскімі падданымі, за выключэннем жанчын, якія ажаніліся з членамі іншых сем'яў. У наш час усе члены дому Віндзараў з’яўляюцца нашчадкамі сыноў караля Георга V. У 1952 каралева Лізавета II выдала пракламацыю, паводле якой яе нашчадкі, хоць і не з’яўляюцца нашчадкамі каралевы Вікторыі і прынца Альберта па мужчынскай лініі, працягваюць належаць да дому Віндзараў. == Генеалогія == Віндзорская дынастыя з’яўляецца брытанскай галіной Саксен-Кобург-Гоцкай дынастыі (і тым самым галіной дому [[Ветыны|Ветынаў]]), да якой належаў муж [[Каралева Вікторыя|каралевы Вікторыі]] [[прынц Альберт]] (сама Вікторыя паходзіла з [[Гановерская дынастыя|Гановерскай дынастыі]]). Адзіным каралём Вялікабрытаніі, які належаў да Саксен-Кобург-Гоцкай дынастыі, афіцыйна лічыцца [[Эдуард VII]] (валадарыў у 1901-1910). З пункту гледжання традыцыйнай генеалогіі, у якой сваяцтва лічыцца па мужчынскай лініі, Віндзорская дынастыя павінна была абарвацца на Елізавеце II. Прынц Чарлз і яго нашчадкі павінны былі б належаць да [[Глюксбургі|Глюксбургскай галіны]] [[Ольдэнбургскі дом|Ольдэнбургскага дому]], з якой паходзіць муж Лізаветы II [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынц Філіп]] (да гэтага дому таксама належаў расійскі імператар [[Пётр III]] і ўсе яго нашчадкі па мужчынскай лініі). Аднак з прычыны вышэйзгаданай пракламацыі 1952 года, падобна таму, як рускія цары называлі сябе [[Раманавы]]мі, Чарлз і яго нашчадкі працягваюць называцца Віндзарамі. == Гл. таксама == * [[Брытанская манархія]] * [[Брытанская каралеўская сям’я]] * [[Спіс манархаў Брытанскіх астравоў]] * [[Уільям Віндзар, казёл]] == Спасылкі == * [http://www.royal.gov.uk/output/Page5657.asp Каралеўская сям'я на афіцыйным сайце] {{ref-en}} * [http://www.royal.gov.uk/output/Page135.asp Віндзары на афіцыйным сайце] {{ref-en}} * [http://www.fto24.com/members/Tree.aspx?pid=11921 Генеалагічнае дрэва Віндзорскай дынастыі] {{ref-en}} {{Віндзорская дынастыя}}{{Англійскія дынастыі}}{{Дынастыі Еўропы}}{{Каралеўскія дынастыі}}{{Імператарскія дынастыі Азіі ў XX стагоддзі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віндзорская дынастыя| ]] [[Катэгорыя:Каралеўскія дынастыі]] [[Катэгорыя:Саксен-Кобург-Гоцкая дынастыя]] 4b4cz4jegyglc3uw7t5gqsnf7yuezwi Юндзіл 0 183991 5185017 5133898 2026-08-22T12:42:13Z Aliaksei Lastouski 75892 5185017 wikitext text/x-wiki '''Юндзіл''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Зыгмунт Юндзіл]] (1880-1953) - палітык, краёвец, юрыст. * [[Іпаліт Юндзіл]] (1846 - 1898) - віленскі лекар. * [[Пётр Эмануэль Юндзіл]] (1839 — пасля [[1864]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]] (1761—1847) — батанік, заолаг і прыродазнавец. * [[Францішак Юндзіл]] (1825—1865) — адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў. * [[Юзаф Юндзіл]] (1794—1877) — батанік. * {{спіс цёзак2}} 9dnnp7gbk39yeiqxn9iij07w3iexjia Internet Corporation for Assigned Names and Numbers 0 189659 5185032 1748168 2026-08-22T13:13:58Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[ICANN]] 5185032 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ICANN]] 6t4ktdu2d336gyntj04u5ch788yxh6w Партал:Біялогія/Новыя артыкулы 100 193297 5185107 5184761 2026-08-22T15:51:14Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5185107 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Джон Бары (кампазітар)|2026-08-22T13:08:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Папаін|2026-08-21T08:24:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гарадзішчанскае балота|2026-08-20T12:03:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панцялеева балота|2026-08-20T10:13:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Алень плямісты|2026-08-20T06:08:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панты|2026-08-20T06:01:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пантатэнавая кіслата|2026-08-20T05:45:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панспермія|2026-08-20T05:38:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панікуліт|2026-08-19T06:22:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пангамавая кіслата|2026-08-18T06:47:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Памяранец|2026-08-17T06:10:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Габрыель Жанчынскі|2026-08-13T10:22:55Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Акінатар|2026-08-10T14:55:21Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Палавыя гармоны|2026-08-07T11:47:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Палавая спеласць|2026-08-07T11:39:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Індыкі|2026-08-06T10:11:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бенгальскі тыгр|2026-08-06T10:03:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аменарэя|2026-08-05T12:44:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія трохраздзельная|2026-08-05T10:19:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія (расліна)|2026-08-05T10:01:49Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> b8uix37diqtnh6je44l61l61qzsh90q Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы 100 193441 5185104 5184363 2026-08-22T15:50:31Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5185104 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Старынкаўскі металургічны і машынабудаўнічы завод А. І. Бенкендорфа|2026-08-22T15:36:08Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі Павонзкі|2026-08-22T08:53:42Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мост караля Міндоўга|2026-08-20T10:07:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Працоўная вуліца (Мінск)|2026-08-17T16:09:58Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт Такумен|2026-08-17T11:30:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вежа F&F|2026-08-17T08:25:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў|2026-08-17T06:25:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|2-і Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:33:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:23:28Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Юнацкая вуліца (Мінск)|2026-08-14T15:50:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Харкаўскі метрамост|2026-08-13T13:40:56Z|Бананчик}} {{Новы артыкул|Стэфан Нарэмбскі|2026-08-10T11:07:07Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Завулак Лазо (Мінск)|2026-08-09T08:12:11Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Завулак Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:32:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Полацкая вуліца (Масква)|2026-08-07T13:13:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:03:44Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі завулак (Мінск)|2026-08-07T11:21:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар)|2026-08-07T11:19:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|2026-08-07T10:53:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі праезд (Мінск)|2026-08-07T10:37:17Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> bj2qohoj4q1fsl4bamefhyme988i1wf Партал:Старажытны Рым/Новыя артыкулы 100 193811 5185111 5179873 2026-08-22T15:52:01Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5185111 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Алекшыцкі скарб|2026-08-22T09:40:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ius gentium|2026-08-12T08:25:53Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Dominium maris Baltici|2026-06-12T09:58:07Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Секст Аўрэлій Віктар|2026-06-03T14:02:24Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Яўсевій Кесарыйскі|2026-05-18T07:10:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Муроўка са схаваным радам|2026-04-30T21:46:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Veni, vidi, vici|2026-04-25T09:43:11Z|Karbutaroshik}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Турцэвіч|2026-04-12T06:49:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Хільдэрых|2026-03-19T21:39:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Хасроў I Анушырван|2026-03-19T21:22:27Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Дыярэза (вершаскладанне)|2026-03-16T20:04:48Z|Jaŭhien}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> jzhil2wjypi4wsm0jnjls2u3g0n4hcf Сяргей Пясецкі 0 195744 5185099 5110258 2026-08-22T15:36:10Z Aliaksei Lastouski 75892 5185099 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Месца пахавання = [[Вайсковыя могілкі Павонзкі]] }} {{цёзкі2|Пясецкі}} '''Сярге{{націск}}й Пясе{{націск}}цкі''' ({{lang-pl|Sergiusz Piasecki}}; {{ДН|1|4|1901}}, [[Ляхавічы]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|12|9|1964}}, [[Лондан]], [[Лонданскае графства]], [[Англія]], [[Вялікабрытанія]]) — адзін з найбольш яскравых польскіх пісьменнікаў [[Беларусы|беларускага]] паходжання [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[беларусы|беларускі]] і [[русіфікацыя|зрусіфікаванага]] [[палякі|паляка]]. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] разам з сям’ёй быў эвакуяваны ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]] ([[Расія]]). Сёмы клас расійскай гімназіі для Пясецкага скончыўся турмой, калі ён паспрабаваў пераканаць гімназійнага інспектара ў сваёй рацыі з дапамогай рэвальвера. Неўзабаве Пясецкі ўцякае з турмы. Падчас [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 года|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў лістападзе 1917 года ён апынуўся ў [[Масква|Маскве]]. Бальшавіцкі тэрор настолькі яго ўразіў, што ў [[Мінск]] у 1918 годзе ён прыязджае свядомым антыкамуністам. Праз некалькі месяцаў Пясецкі вярнуўся на радзіму. Да 1921 года Пясецкі ваюе з бальшавікамі спачатку ў шэрагах беларускай партызанкі (атрады [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|«Зялёнага Дуба»]]), а пазней далучаецца да [[Літоўска-Беларуская дывізія|Літоўска-Беларускай дывізіі]] польскага войска. Затым пераязджае ў [[Ракаў]], які знаходзіўся на мяжы з [[БССР|Савецкай Беларуссю]], у міжваенны час на працягу 5 гадоў займаецца кантрабандай, адначасова выконваючы на тэрыторыі Беларусі функцыі агента польскай ваеннай разведкі. У 1927 годзе польскі суд асуджае Пясецкага за рабаўніцтва на 15 гадоў турмы. Напачатку Пясецкі трымае галадоўкі, дабіваецца абароны правоў вязняў. На сёмым годзе зняволення ў Пясецкага прачынаецца літаратурны дар. Турэмная адміністрацыя рада такому павароту і не перашкаджае. Роднымі мовамі пісьменніка былі [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]. Польскую мову Пясецкі вывучаў падчас пісання кніг. Таму яго творы вельмі лёгка чытаюцца беларусам. Турэмная проза Пясецкага прыцягнула ўвагу вядомага польскага пісьменніка і журналіста [[Мельхіёр Ваньковіч (1892)|Мельхіёра Ваньковіча]] (1892—1974). Ваньковіч заахвоціў Пясецкага працягваць пісьменніцкую працу і дапамог выдаць першую кніжку — «Каханак Вялікай Мядзведзіцы». Выданне і нечуваны поспех кніжкі сталі для Пясецкага ключом, які адчыніў яму дзверы турмы. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Пясецкі ўдзельнічае у фарміраваннях [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] на Віленшчыне, кіруе аддзелам па выкананні смяротных прысудаў АК. Ёсць падазрэнні, што забойства [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] было выканана яго аддзелам. У 1946 годзе эмігруе на Захад, спачатку ў [[Італія|Італію]], потым у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. У Італіі ён выкрадае ў аднаго з выдаўцоў дакументы, з дапамогай якіх атрымлівае правы і грошы ад наступных перавыданняў сваіх твораў. Іншыя выдавецтвы друкавалі яго кнігі без выплаты ганарараў. Памёр ад рака ва [[Уэльс]]е, [[Вялікабрытанія]], пахаваны ў Гасцінгсе. На яго надмагільным камяні высечаная [[Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)|Вялікая Мядзведзіца]]. 29 верасня 2025 года быў урачыста перапахаваны на [[Вайсковыя могілкі Павонзкі|Вайсковых могілках Павонзкі]].<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7817/artykul/3586079,%D1%83-%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%86%D1%8C-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%8F-%D0%BF%D1%8F%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0|title=У Варшаве праходзіць перапахаванне славутага пісьменніка Сяргея Пясецкага - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-08-22}}</ref> == Творчасць == [[Файл:Sergiusz Piasecki grób.jpg|міні|Надмагілле Сяргея Пясецкага на Вайсковых могілках Павонзкі ў Варшаве]] Проза С. Пясецкага грунтавалася на найбольш экстрэмальных жыццёвых прыгодах. Першы раман «Пяты этап», напісаны ў 1934 годзе, канфіскавала турэмная цэнзура. Толькі аўтабіяграфічнаму раману «[[Каханак Вялікай Мядзведзіцы]]» («''Kochanek Wielkiej Niedzwiedzicy''»), пра «кантрабандысцкі» перыяд жыцця Сяргея Пясецкага, пашчасціла ў 1937 годзе выйсці за турэмныя сцены і быць апублікаваным. Мабыць, гэта кніжка, а таксама антысавецкая сатыра «[[Запіскі афіцэра Чырвонай Арміі]]» («''Zapiski oficera Armii Czerwonej''»), прынеслі хвораму на сухоты Пясецкаму сусветную вядомасць і датэрміновае вызваленне з турмы. За два перадваенныя гады раман быў перакладзены і выдадзены на 11 мовах свету. «Запіскі афіцэра чырвонай арміі» — дзённікавыя апавяданні ад імя малодшага лейтэнанта Мішкі Зубава пра свае ўражанні ад візіту ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]] з 17 верасня 1939 года да студзеня 1945 года — [[Ліда|Ліду]], [[Вільня|Вільню]] і яе ваколіцы. Твор густа перасыпаны чорным гумарам, смешны, хоць часам гэты смех вельмі горкі і нават балючы<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=230932 nashaniva.by]</ref>. Беларускае кніжнае выданне пабачыла свет у Мінску ў 2005 годзе, пераклад на беларускую зрабіў [[Алесь Астраўцоў]]. Пясецкі пісаў да самай сваёй смерці ў 1964 годзе. Аўтар 12 раманаў, а таксама навел, кінасцэнарыяў, публіцыстычных артыкулах. Паводле твораў пісьменніка здымаліся мастацкія фільмы і тэлевізійныя серыялы, у т.л. у Італіі быў зняты серыял паводле аповесці «Каханка». == Цікавыя факты == Сяргей Пясецкі прысвяціў беларускім атаманам, з якімі ён быў разам у «[[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|Зялёным дубе]]», раздзел «Забытыя героі» сваёй кнігі «[[Ніхто дабром не дасць збаўлення]]», якая выйшла з 1947 г. у [[Рым]]е. Там Пясецкі пісаў: «''Тады праславіліся мянушкі беларускіх партызанскіх правадыроў Крука і [[Вячаслаў Вячаслававіч Адамовіч|Дзергача]], праўдзівых прозвішчаў якіх не падам. [[Юрка Моніч|Моніч]] меў з німі сувязь, але трымаўся асобна. Зашмат быў смелы і любіў свабоду, каб падлягаць некаторым уплывам і абмежаванням''». == Беларускія пераклады == * Ніхто ня дасьць нам збаўленьня: Урывак з аповесьці / Сяргей Пясэцкі // Спадчына. — 2000. — № 1. — С. 208—222. * [[Запіскі афіцэра Чырвонай Арміі]] (2005), пераклаў [[Алесь Астраўцоў]]. * [[Каханак Вялікай Мядзведзіцы]] (2009) * Пяты этап (2010) * Жыцьцё раззброенага чалавека // [[ARCHE Пачатак|ARCHE]] 5-2014, пераклаў [[Руслан Равяка]] * Багам ночы роўныя (2015) * Менская трылогія ** Яблычак (2018) ** Гляну я ў аконца (2018) ** Ніхто дабром не дасць збаўлення (2019) {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Commons|Sergiusz Piasecki}} * [http://piasecki1.narod.ru/ Сяргей Пясецкі. Жыццяпіс.] * [http://szliachta.org/p08_storie/storie01.html Сяргей Пясецкі «Запіскі афіцэра Чырвонай арміі (ад 17 верасня 1939 г.)» у Юркавым куточку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120301200326/http://szliachta.org/p08_storie/storie01.html |date=1 сакавіка 2012 }} * [http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/litaratura/piasecki/index.htm Сяргей Пясецкі. «Запіскі афіцэра чырвонай арміі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080507150123/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/litaratura/piasecki/index.htm |date=7 мая 2008 }} * [http://www.nashaniva.by/index.pl?theme=culture&article=2005091607 Пра «Запіскі афіцэра чырвонай арміі»]{{Недаступная спасылка}} * [http://pamizh.litara.net/kremien.htm Сяргей Пясецкі. «Каханак Вялікай Мядзведзіцы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120602232913/http://pamizh.litara.net/kremien.htm |date=2 чэрвеня 2012 }} * [http://www.knihi.com/nn/2002/11/24.htm Сяргей Пясецкі. «Трактат пра урку»]{{Недаступная спасылка}} * [http://prajdzisvet.org/text/1060-bostvam-nochy-rounyja.html Сяргей Пясэцкі. «Боствам ночы роўныя». Урывак з рамана] * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/piasecki/%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%A1%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%8F_%D0%9F%D1%8F%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html Лаўрэш Леанід. Прыгоды Сяргея Пясецкага на Лідчыне // Маладосць № 2-2015. С. 148—153. ] // на [[pawet.net]] * [https://www.academia.edu/122294079/%D0%A1%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%9F%D1%8F%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D1%9E_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%A1%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8B_1921_%D0%B3 Максімюк Дыяна. Сяргей Пясецкі, служба ў паліцыі Сярэдняй Літвы, 1921 г. // Наша слова.pdf № 30 (134), 24 ліпеня 2024.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240723170825/https://www.academia.edu/122294079/%D0%A1%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%9F%D1%8F%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_%D1%9E_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%A1%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8B_1921_%D0%B3 |date=23 ліпеня 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пясецкі, Сяргей}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ваенныя Польшчы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ляхавічах]] [[Катэгорыя:Члены арганізацыі «Зялёны дуб»]] rsvkqpt9999qx5bzcvs75ty700jqmo7 Генерал-губернатар Барбадаса 0 203240 5185053 4094535 2026-08-22T13:24:03Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5185053 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўная пасада |пасада = Генерал-губернатар Барбадаса |арыгінальная назва = <small>Governor-General of Barbados</small> |краіна = |эмблема = Flag of Barbados.svg |шырыня эмблемы = 150 px |подпіс эмблемы = |цяперашні = [[Эліят Белгрэйв|Сэр Эліят Белгрэйв]] |прызначаны = {{дата падзеі|1|6|1996}} |партрэт = |шырыня партрэта = |подпіс партрэта = |узначальвае = |форма звароту = |рэзідэнцыя = |намінуецца = |прызначаецца = Кароль Злучанага Каралеўства |тэрмін паўнамоцтваў = |зарплата = |з'явілася = {{дата падзеі|29|11|1966}} |скасавана = |першы = [[Джон Мантэгю Стоу|Сэр Джон Мантэгю Стоу]] |апошні = |сайт = http://www.barbados.gov.bb/gg.htm }} '''Генерал-губернатар Барбадаса''' ({{lang-en|Governor-General of Barbados}}) — прадстаўнік манарха [[Барбадас]]а. Паколькі манарх не можа знаходзіцца ва ўсіх [[Каралеўствы Садружнасці|Каралеўствах Садружнасці]], яна прызначае прадстаўнікоў для выканання сваіх абавязкаў у якасці каралевы Барбадаса. Генерал-губернатары нясуць адказнасць за прызначэнне [[Спіс прэм'ер-міністраў Барбадаса#Прэм'ер-міністры Барбадаса з 1966 года|прэм’ер-міністра]], а таксама іншых Міністраў Урада пасля кансультацый з прэм’ер-міністрам. == Спіс генерал-губернатараў Барбадаса == {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 |- bgcolor="#cccccc" ! !! Імя !! Партрэт !! Заняў пасаду !! Пакінуў пасаду |- |1-ы || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Джон Мантэгю Стоу||en|John Montague Stow}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|29|11|1966}} || {{дата падзеі|18|5|1967}} |- |2-гі || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Арлі Уінстан Скот||en|Arleigh Winston Scott}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|18|5|1967}} || {{дата падзеі|9|8|1976}}<ref name=Bar1>Памёр на пасадзе генерал-губернатара</ref> |- | || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Уільям Рэндальф Дуглас||en|William Randolph Douglas}}<br /><small>(часовы)</small> || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|9|8|1976}} || {{дата падзеі|17|11|1976}} |- |3-ці || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Дэйтан Лайл Уорд||en|Deighton Lisle Ward}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|17|11|1976}} || {{дата падзеі|9|1|1984}}<ref name=Bar1/> |- | || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Уільям Рэндальф Дуглас||en|William Randolph Douglas}}<br /><small>(часовы,<br />другі тэрмін)</small> || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|10|1|1984}} || {{дата падзеі|24|2|1984}} |- |4-ы || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Х'ю Спрынгер||en|Hugh Springer}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|24|2|1984}} || {{дата падзеі|6|6|1990}} |- |5-ы || [[Сэр#Тытул|Дама]] {{нп3|Ніта Бэрау||en|Nita Barrow}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|6|6|1990}} || {{дата падзеі|19|12|1995}}<ref name=Bar1/> |- | || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Дэніс Уільямс||en|Denys Williams}}<br /><small>(часовы)</small> || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|19|12|1995}} || {{дата падзеі|1|6|1996}} |- |6-ы || [[Сэр#Тытул|Сэр]] [[Кліфард Хасбэндс]] || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|1|6|1996}} || {{дата падзеі|21|10|2011}} |- | || {{нп3|Эліят Белгрэйв||en|Elliott Belgrave}}<br /><small>(часовы)</small> || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|1|11|2011}} || {{дата падзеі|30|5|2012}} |- | || [[Сандра Мейсан]]<br /><small>(часовы)</small> || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|30|5|2012}} || {{дата падзеі|1|6|2012}} |- |7-ы || [[Сэр#Тытул|Сэр]] {{нп3|Эліят Белгрэйв||en|Elliott Belgrave}} || [[Выява:Flag of the Governor-General of Barbados.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Барбадаса]] || {{дата падзеі|1|6|2012}} || на пасадзе |} == Гл. таксама == * [[Прэм'ер-міністр Барбадаса]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rulers.org/rulb1.html#barbados Спіс генерал-губернатараў Барбадаса на ''rulers.org''] {{ref-en}} * [http://www.worldstatesmen.org/Barbados.html Спіс генерал-губернатараў Барбадаса на ''worldstatesmen.org''] {{ref-en}} {{Генерал-губернатары Садружнасці}} [[Катэгорыя:Палітыка Барбадаса]] [[Катэгорыя:Генерал-губернатары Барбадаса|*]] [[Катэгорыя:Спісы:Барбадас]] clpvlaz5fusmviv9gor3fr6369h7it3 Генерал-губернатар Беліза 0 203244 5185048 3768401 2026-08-22T13:20:21Z Ueschar 151377 Паводле назвы асноўнага артыкула "Лізавета II" 5185048 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўная пасада |пасада = Генерал-губернатар Беліза |арыгінальная назва = <small>Governor-General of Belize</small> |краіна = |эмблема = Flag of the Governor-General of Belize.svg |шырыня эмблемы = 150 px |подпіс эмблемы = |цяперашні = [[Колвіл Янг|Сэр Колвіл Янг]] |прызначаны = {{дата падзеі|17|11|1993}} |партрэт = |шырыня партрэта = |подпіс партрэта = |узначальвае = |форма звароту = |рэзідэнцыя = |намінуецца = |прызначаецца = [[Лізавета II]] |тэрмін паўнамоцтваў = |зарплата = |з'явілася = {{дата падзеі|21|9|1981}} |скасавана = |першы = [[Элмайра Мініта Гордан|Дама Мініта Гордан]] |апошні = |сайт = }} '''Генерал-губернатар Беліза''' ({{lang-en|Governor-General of Belize}}) — прадстаўнік манарха [[Беліз]]а (у наш час каралева [[Елізавета II|Лізавета II]]). Паколькі каралева не можа знаходзіцца ва ўсіх [[Каралеўствы Садружнасці|Каралеўствах Садружнасці]], яна прызначае прадстаўнікоў для выканання сваіх абавязкаў у якасці каралевы Беліза. Генерал-губернатары нясуць адказнасць за прызначэнне [[Спіс прэм'ер-міністраў Беліза#Прэм'ер-міністры Беліза з 1981 года|прэм'ер-міністра]], а таксама іншых Міністраў Урада пасля кансультацый з прэм'ер-міністрам. == Спіс генерал-губернатараў Беліза == {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 |- bgcolor="#cccccc" ! !! Імя !! Партрэт !! Заняў пасаду !! Пакінуў пасаду |- |1-ы || [[Сэр#Тытул|Дама]] [[Элмайра Мініта Гордан|Мініта Гордан]] (1930-2021) || [[Выява:Flag of the Governor-General of Belize.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Беліза]] || {{дата падзеі|21|9|1981}} || {{дата падзеі|17|11|1993}} |- |2-гі || [[Сэр#Тытул|Сэр]] [[Колвіл Янг]] (1932-) || [[Выява:Flag of the Governor-General of Belize.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Беліза]] || {{дата падзеі|17|11|1993}} || на пасадзе |} == Гл. таксама == * [[Прэм'ер-міністр Беліза]] {{Генерал-губернатары Садружнасці}} [[Катэгорыя:Палітыка Беліза]] [[Катэгорыя:Генерал-губернатары Беліза|*]] gdzzuxqso7qom2s9ws4d9o74a1us27k 5185052 5185048 2026-08-22T13:23:43Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5185052 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўная пасада |пасада = Генерал-губернатар Беліза |арыгінальная назва = <small>Governor-General of Belize</small> |краіна = |эмблема = Flag of the Governor-General of Belize.svg |шырыня эмблемы = 150 px |подпіс эмблемы = |цяперашні = [[Колвіл Янг|Сэр Колвіл Янг]] |прызначаны = {{дата падзеі|17|11|1993}} |партрэт = |шырыня партрэта = |подпіс партрэта = |узначальвае = |форма звароту = |рэзідэнцыя = |намінуецца = |прызначаецца = Кароль Злучанага Каралеўства |тэрмін паўнамоцтваў = |зарплата = |з'явілася = {{дата падзеі|21|9|1981}} |скасавана = |першы = [[Элмайра Мініта Гордан|Дама Мініта Гордан]] |апошні = |сайт = }} '''Генерал-губернатар Беліза''' ({{lang-en|Governor-General of Belize}}) — прадстаўнік манарха [[Беліз]]а. Паколькі манарх не можа знаходзіцца ва ўсіх [[Каралеўствы Садружнасці|Каралеўствах Садружнасці]], яна прызначае прадстаўнікоў для выканання сваіх абавязкаў у якасці каралевы Беліза. Генерал-губернатары нясуць адказнасць за прызначэнне [[Спіс прэм'ер-міністраў Беліза#Прэм'ер-міністры Беліза з 1981 года|прэм'ер-міністра]], а таксама іншых Міністраў Урада пасля кансультацый з прэм'ер-міністрам. == Спіс генерал-губернатараў Беліза == {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 |- bgcolor="#cccccc" ! !! Імя !! Партрэт !! Заняў пасаду !! Пакінуў пасаду |- |1-ы || [[Сэр#Тытул|Дама]] [[Элмайра Мініта Гордан|Мініта Гордан]] (1930-2021) || [[Выява:Flag of the Governor-General of Belize.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Беліза]] || {{дата падзеі|21|9|1981}} || {{дата падзеі|17|11|1993}} |- |2-гі || [[Сэр#Тытул|Сэр]] [[Колвіл Янг]] (1932-) || [[Выява:Flag of the Governor-General of Belize.svg|100px|Штандар генерал-губернатара Беліза]] || {{дата падзеі|17|11|1993}} || на пасадзе |} == Гл. таксама == * [[Прэм'ер-міністр Беліза]] {{Генерал-губернатары Садружнасці}} [[Катэгорыя:Палітыка Беліза]] [[Катэгорыя:Генерал-губернатары Беліза|*]] 5kfqrqj08fu6h49h7iwj9h9ohqrvn07 Аралія 0 208192 5185233 5175137 2026-08-23T04:39:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185233 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Аралія | image file = Aralia spinosa, Georgia, USA.jpg | image title = | image descr = {{bt-bellat|Аралія калючкаватая|Aralia spinosa}}. <br />Агульны выгляд расліны. | regnum = Расліны | parent = Aralioideae | rang = Род | latin = Aralia | author = [[L.]] | syn = * {{bt|Acanthophora|[[Merr.]]}} * {{bt|Coemansia|[[Marchal]]}} * {{bt|Coudenbergia|[[Marchal]]}} * {{bt|Cwangayana|[[Rauschert]]}} * {{bt|Dimorphanthus|[[Miq.]]}} * {{bt|Neoacanthophora|[[Bennet]]}} * {{bt|Parapentapanax|[[Hutch.]]}} * {{bt|Pentapanax|[[Seem.]]}} | typus = {{bt-latbel|Aralia racemosa|aut=[[L.]]|}} | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Aralia | commons = Category:Aralia | iucn = | grin = 896 }} '''Аралія'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|17}}</ref> (''Arália'') — [[род]] [[кветкавыя расліны|кветкавых раслін]] [[сямейства]] {{bt-bellat|Араліевыя|Araliaceae}}. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Aralia cordata SZ25.png|left|ш=225|{{bt-bellat||Aralia cordata}}. <br />{{Бат.іл.}}}} [[Лістападныя расліны|Лістападныя]], звычайна невысокія [[дрэва|дрэвы]], з галінастым ля вяршыні і звычайна шыпаватым [[Ствол дрэва|ствалом]], [[куст]]ы ці буйныя [[Шматгадовыя расліны|шматгадовыя]] травяністыя расліны. [[Парасткі]], лісце і суквецці голыя або опушаныя. Вышыня раслін розная: травы дасягаюць 50 см у вышыню, у той час як некаторыя дрэвы могуць вырастаць да 20 м. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ФлораСССР|частка=Род 937. Аралия — Aralia|том=16|стар=24—34}} * {{ДзікСССР|частка=Род 10. Аралия — Aralia|том=5|стар=183—184}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Аралия}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ARALI Аралия на сайте USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081104202925/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ARALI |date=4 лістапада 2008 }}{{ref-en}} {{V|01|04|2010}} * [http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Aralia.html Одна из классификаций рода Аралия, названия видов на разных языках]{{ref-en}} {{V|01|04|2010}} * [http://flower.onego.ru/kustar/aralia.html Аралия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081207023431/http://flower.onego.ru/kustar/aralia.html |date=7 снежня 2008 }} в [http://flower.onego.ru Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }} {{V|01|04|2010}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Араліевыя]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Флора Усходняй Азіі]] [[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]] bwwklsouk3lhau74sohozseoposssfh Аралія калючкаватая 0 208198 5185234 4321236 2026-08-23T04:39:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185234 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Aralia spinosa, Georgia, USA.jpg | image title = | image descr = Агульны выгляд расліны | regnum = Расліны | parent = Aralia | rang = Від | latin = Aralia spinosa | author = [[L.]] | syn = | typus = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Aralia spinosa | commons = Category:Aralia spinosa | iucn = | grin = 102537 }} '''Аралія калючкаватая'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|17}}</ref> (''Arália spinosa'') — [[Лістападныя расліны|лістападныя]] [[дрэва|дрэвы]], [[біялагічны від|від]] [[род]]у {{bt-bellat||Aralia}} [[сямейства]] {{bt-bellat|Араліевыя| Araliaceae}}. == Распаўсюджанне і экалогія == У прыродзе [[арэал]] віду ахоплівае цэнтральныя і ўсходнія штаты [[ЗША]]<ref name="GRIN">Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ДзікСССР|том=5|стар=182—189}} == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/kustar/aralia.html Аралия в Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081207023431/http://flower.onego.ru/kustar/aralia.html |date=7 снежня 2008 }} {{V|01|04|2010}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Араліевыя]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] huzacvw82vdjs98i5f88t8yxg0yrq2e Нямое кіно 0 208476 5185333 4268572 2026-08-23T11:30:53Z Emilia Noah 155537 Выява. 5185333 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gish and Barthelmess Broken Blossoms.jpg|міні|Кадр з амерыканскага фільма «Зламаныя парасткі» (1919).]] '''Нямое кіно''' — назва [[кінематограф]]а ад яго ўзнікнення ([[1895]]) да 1930-х гадоў, які характарызаваўся спецыфічнай сістэмай выразных сродкаў, найбольш адметным з якіх была адсутнасць гуку — «немата». Гэта кампенсавалася цітрамі, ігрой тапёраў, павышанымі мімікай і жэстыкуляцыяй [[акцёр]]аў, падкрэсленым грымам. Узнаўленне выявы з хуткасцю 16 [[кадр]]аў за секунду (цяпер 24) рабіла дзеянне больш рухомым. Чорна-белы колер часам спалучаўся з афарбоўкай, вірыраваннем стужкі. У 1930-я гады паступова саступіла месца гукавому кіно. == Гл. таксама == * [[Інтэртытры]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Нямое кіно| ]] 1rklz246ksffujrxi22ez2jav9e6fq7 Альжбета Аўстрыйская 0 209852 5185215 1972126 2026-08-23T01:18:59Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Эльжбета Ракушанка]] 5185215 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эльжбета Ракушанка]] lapuvf058n4expfiq4ctg1410bbr0it Эльжбета Ракушанская 0 209853 5185209 1972127 2026-08-23T01:17:22Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Эльжбета Ракушанка]] 5185209 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эльжбета Ракушанка]] lapuvf058n4expfiq4ctg1410bbr0it Елізавета Ракужанская 0 211552 5185213 1972128 2026-08-23T01:18:36Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Эльжбета Ракушанка]] 5185213 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эльжбета Ракушанка]] lapuvf058n4expfiq4ctg1410bbr0it Аляксей Анатолевіч Навальны 0 212272 5185276 5034224 2026-08-23T07:08:20Z 5185276 wikitext text/x-wiki {{дзяржаўны дзеяч}} '''Аляксей Анатолевіч Навальны''' ({{lang-ru|Алексей Анатольевич Навальный}}; {{ДН|4|6|1976}}, {{МН|Бутынь||}}, [[Адзінцоўскі раён]], [[Маскоўская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] — {{ДС|16|2|2024}}, [[Харп]], [[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга]], [[Расійская Федэрацыя]]) — [[Расія|расійскі]] грамадскі і палітычны дзеяч нацыянал-дэмакратычнай арыентацыі. Вядомы перш за ўсё барацьбой з карупцыяй шляхам выкрыцця фінансавых махінацый і публікацыі матэрыялаў. == Біяграфія == Нарадзіўся 4 чэрвеня 1976 года ў сям’і вайскоўца. Скончыў юрыдычны факульэт Расійскага ўніверсітэта дружбы народаў (1998) і факультэт фінансаў і крэдыта Фінансавай акадэміі пры Урадзе РФ (2001). З сярэдзіны 1990-х пачаў займацца бізнесам, з 2004 года — грамадскай дзейнасцю і журналістыкай. У 2000 годзе ўвайшоў у партыю «[[Яблака (партыя)|Яблака]]», некаторы час кіраваў маскоўскім аддзяленнем партыі і ўваходзіў у яе цэнтральны савет, у 2007 годзе выключаны з арганізацыі. Тады ж стаў адным са стваральнікаў грамадскага руху «Народ» нацыянал-дэмакратычнай арыентацыі, выступаў, у прыватнасці, за больш жорсткую палітыку супраць іміграцыі з Сярэдняй Азіі. У 2008 годзе Навальны купіў невялікія (мінарытарныя) пакеты акцый некалькіх буйных расійскіх кампаній нафтагазавага сектара і дзякуючы гэтаму атрымаў доступ да фінансавых дакументаў карпарацый. У 2009 выклаў у сваім блогу дакументы, паводле якіх кампанія «''ВТБ-Лизинг''» купіла абсталяванне для свідравання па значна больш высокім кошце (праз тры гады ў дакументах, якімі карыстаўся Навальны, былі знойдзены прыкметы падробкі). У наступным годзе выклаў у агульны доступ дакументы аўдыту будаўніцтва нафтаправоду кампаніяй «[[Транснефть]]», згодна з якімі агульная сума крадзяжоў склала каля 4 млрд долараў (гэтыя дакументы не былі цалкам абвергнуты). Пачынаючы з 2010 года стварыў некалькі грамадскіх інтэрнэт-рэсурсаў антыкарупцыйнага і камунальнага кірунку (''РасПіл'', ''РасЯма'', ''РасВыбары'', ''РасЖКГ'', ''ФБК'' — Фонд барацьбы з карупцыяй), займаецца каардынацыяй барацьбы з карупцыяй. У 2013 годзе ўдзельнічаў у выбарах мэра [[Масква|Масквы]], атрымаў 27,24 % галасоў і заняў другое месца. У 2013 годзе ўзначаліў аргкамітэт Партыі прагрэсу (першапачатковая назва — Народны альянс), якую ў 2014 годзе канчаткова зарэгістравалі. Пачынаючы з 2011 года супраць Навальнага ўзбуджана некалькі крымінальных спраў. У 2013 годзе ён умоўна асуджаны на пяцігадовы тэрмін за нанясенне шкоды кампаніі «''Кіраўлес''». З лютага 2014 года Навальны знаходзіцца пад дамашнім арыштам з забаронай карыстацца тэлефонам і камп’ютарам. Таксама суд заблакаваў доступ да яго блога на тэрыторыі Расіі. 20 жніўня 2020 года Аляксей Навальны быў атручаны. Яму стала дрэнна ў самалёце, які ляцеў з Томска ў Маскву. У далейшым Навальны ўпаў у [[Кома|кому]] і 24 жніўня ён быў дастаўлены на лячэнне ў берлінскую клініку «Шарытэ». Сляды атрутнага рэчыва з групы «Навічок» былі знойдзены лабараторыяй узброеных сіл Германіі. Даследаванне праводзілася па запыце клінікі «Шарытэ». 2 верасня 2020 года вынікі аналізаў былі афіцыйна абвешчаны ўрадам Германіі<ref>[https://www.svaboda.org/a/30817245.html Заява ўраду ФРГ: Расейскага апазыцыянэра Навальнага атруцілі ядам з групы «Навічок»]</ref>. З 29 снежня 2020 года знаходзіўся ў вышуку за шматразовыя парушэнні выпрабавальнага тэрміну ў Расіі. 17 студзеня 2021 года па вяртанні на радзіму быў затрыманы ў аэрапорце Шарамеццева<ref>[https://news.tut.by/world/715214.html news.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117164548/https://news.tut.by/world/715214.html |date=17 студзеня 2021 }}</ref>. Фільм Фонду барацьбы з карупцыяй Аляксея Навальнага пра «палац Пуціна» ў [[Геленджык]]у, які выпусцілі адразу пасля затрымання палітыка, набраў больш за 70 млн праглядаў на [[YouTube]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=267144 nn.by]</ref>. [[Пратэсты ў Расіі 23 студзеня 2021 года]] былі анансаваныя Фондам барацьбы з карупцыяй падчас публікацыі дакументальнага фільма-расследавання. Прычынай пратэстаў стала затрыманне і арышт Аляксея Навальнага і яго заявы аб карупцыі ў адрас дзеючага прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. 4 жніўня 2023 года Маскоўскі гарадскі суд прысудзіў Аляксея Навальнага да 19 гадоў калоніі асаблівага рэжыму па справе аб стварэнні экстрэмісцкай супольнасці<ref>[https://tass.ru/proisshestviya/18448077 tass.ru]</ref>. Памёр 16 лютага 2024 года ў зняволенні<ref>[https://bel.sputnik.by/20240216/ufsvp-navalny-pamr-u-kalon-1083698017.html УФСВП: Навальны памёр у калоніі]</ref>. У якасці рэакцыі на смерць палітыка расіяне ў многіх гарадах Расіі неслі кветкі да помнікаў ахвярам палітычных рэпрэсій. Паліцыя ў некаторых гарадах разганяла людзей, у іншых фатаграфавала. Паводле дадзеных «ОВД-Инфо» у 36 гарадах на акцыях затрымалі больш за 400 чалавек<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ovd.info/2024/02/17/zaderzhaniya-na-akciyakh-skorbi-po-alekseyu-navalnomu-16-17-fevralya-itogi|title=Задержания на акциях скорби по Алексею Навальному 16–17 февраля — итоги|website=ОВД-Инфо|access-date=2024-02-29}}</ref>. Мемарыялы ў памяць аб Навальным з’явіліся ў як мінімум 140 гарадах Расіі і 68 гарадах за мяжой<ref>{{Cite web|url=https://t.me/svobodnieslova/4063|title=Как минимум в 140 городах России появились мемориалы и прошли акции в память об Алексее Навальном|website=Вёрстка|access-date=2024-02-29}}</ref>. Пры гэтым прыцягваць людзей да адказнасць працягвалі і праз 10 дзён пасля акцый памяці<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337327|title=Паліцыя ў Маскве прыходзіць дадому да ўдзельнікаў акцый памяці Навальнага і затрымлівае іх|website=Наша Ніва|access-date=2024-02-29}}</ref>. У Беларусі за ўшанаванне памяці Навальнага жыхара Расіі, які паклаў кветкі да агароджы Генеральнага консульства Расійскай Федэрацыі ў Гродне і быў затрыманы міліцыяй, 20 лютага асудзілі за парушэнне закону «Аб масавых мерапрыемствах» да 10 сутак адміністрацыйнага арышту<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.hrodna.life/2024/02/29/piket-navalny-grodna/|title=В Гродно мужчина принес цветы и фото Навального к консульству РФ. Его судили|first=А.|last=К|website=Hrodna.life - новости Гродно|date=2024-02-29|access-date=2024-02-29}}</ref>. Пахаваны 1 сакавіка 2024 года ў Маскве на Барысаўскіх могілках. == Прэміі і ўзнагароды == У 2021 годзе Аляксей Навальны стаў лаўрэатам прэмій фонду Барыса Нямцова і Жэнеўскага форуму па правах чалавека. Лаўрэат польскай прэміі «Рыцар свабоды», якую арганізуе Фонд імя Казіміра Пулаўскага<ref>[https://svb1234.azureedge.net/a/31489300.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211002124935/https://svb1234.azureedge.net/a/31489300.html |date=2 кастрычніка 2021 }}</ref>. [[Прэмія імя Сахарава]] «За свабоду думкі» (2021)<ref>{{Cite web|date=2021-10-20|title=Alexej Nawalny bekommt Menschenrechtspreis der EU|language=de|publisher=[[Der Spiegel]]|url=https://www.spiegel.de/ausland/alexej-nawalny-bekommt-menschenrechtspreis-der-eu-a-ed2489ea-a033-457f-bf96-2820c87c24e1|url-status=live|accessdate=2021-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211020160555/https://www.spiegel.de/ausland/alexej-nawalny-bekommt-menschenrechtspreis-der-eu-a-ed2489ea-a033-457f-bf96-2820c87c24e1|archivedate=2021-10-20|issn=2195-1349}}</ref>. Дрэздэнская прэмія міру (2024, пасмяротна). == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://navalny.com/ Сучасны блог, які вядзецца ад імя Навальнага] {{ref-ru}} * [http://navalny.livejournal.com/ Першапачатковы блог Навальнага] {{ref-ru}} * [http://euroradio.fm/taxonomy/term/46448 Даведка Еўрарадыё] * [http://www.kommersant.ru/factbook/191904 Даведка kommersant.ru]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141025041319/http://kommersant.ru/factbook/191904 |date=25 кастрычніка 2014 }} {{ref-ru}} * [http://www.youtube.com/channel/UCsAw3WynQJMm7tMy093y37A http://www.youtube.com/channel/UCsAw3WynQJMm7tMy093y37A] * [http://www.youtube.com/channel/UCgxTPTFbIbCWfTR9I2-5SeQ http://www.youtube.com/channel/UCgxTPTFbIbCWfTR9I2-5SeQ] {{Прэмія Сахарава}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Навальны Аляксей Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў турмах Расіі]] [[Катэгорыя:Ютуберы Расіі]] [[Катэгорыя:Юрысты Расіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад атручвання]] pu1b1lblh4arg0rtew6ekkgvkws9k2j Андрэй Германаў 0 213088 5185206 4005191 2026-08-22T23:56:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185206 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Андрэй Германаў | Арыгінал імя = {{lang-bg|Андрей Германов}} | Фота = | Шырыня = | Маці = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = {{паэт|Балгарыі||}}, {{перакладчык|Балгарыі|з беларускай мовы|на балгарскую мову}} | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = [[балгарская мова|балгарская]] | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Андрэй Ге́рманаў''' ({{lang-bg|Андрей Германов}}; {{ДН|17|6|1932}}, с. {{нп3|Сяло Цонева|Цонева|ru|Цонево}}, [[Балгарыя]] — {{ДС|||1981}}, {{МС|Сафія|ў Сафіі|Горад Сафія}}) — балгарскі паэт і перакладчык. Заслужаны дзеяч культуры [[Народная Рэспубліка Балгарыя|НРБ]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Германов Андрей |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 145 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1956 годзе ён скончыў [[Сафійскі ўніверсітэт]]<ref name="БС"/>. Працаваў рэдактарам у газеце «Народна младеж», у выдавецтвах «{{нп3|Народна младеж||bg|Народна младеж}}» і «Български писател», як намеснік галоўнага рэдактара часопіса «{{нп3|Съвременник||bg|Съвременник}}» і рэдактарам часопіса «Пламък». == Творчасць == У зборніках паэзіі раскрывае складаны характар і багаты ўнутраны свет сучасніка. Лірыка Германава адметная глыбінёй, драматызмам пачуццяў, высокай культурай слова, дасканаласцю формы<ref name="БС"/>. === Пераклад твораў славянскай літаратуры === Перакладаў творы [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Максім Танк|М. Танка]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіча]], [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|А. Вярцінскага]] і іншых беларускіх аўтараў. Акрамя таго перакладаў рускіх і ўкраінскіх паэтаў і пісьменнікаў<ref name="БС"/>. == Бібліяграфія == * 1962 — ''«Работнически влак»'' (вершы) * 1964 — ''«Родов герб»'' (вершы) * 1965 — ''«Равноденствие»'' (вершы) * 1967 — ''«Да ме запомниш»'' (вершы) * 1970 — ''«Преображения»'' (вершы) * 1970 — ''«Като въздишка»'' (лірыка) * 1970 — ''«Мост»'' (вершы) * 1974 — ''«Четиристишия»'' (вершы) * 1974 — ''«Парнас около нас. Дружески шаржове, пародии, епиграми»'' (у суаўтарстве з {{нп3|Іван Ніколаў, паэт|Іванам Ніколавым|bg|Иван Николов (поет)}}) * 1975 — ''«Касцёр на вяршыні»'' (беларускія пераклады) * 1976 — ''«Нови четиристишия»'' * 1979 — ''«Самоубийствено живеем»'' * 1981 — ''«Шаячни момчета»'' (успаміны) == Пераклады на беларускую мову == На беларускую мову творы А. Германава перакладалі [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатоль Вярцінскі]], [[Анатоль Сямёнавіч Грачанікаў|Анатоль Грачанікаў]], [[Алесь Сцяпанавіч Разанаў|Алесь Разанаў]], [[Васіль Якаўлевіч Сахарчук|Васіль Сахарчук]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>, [[Ніл Гілевіч]]. * Касцёр на вяршыні: Выбр. лірыка : Пер. з балгар. мовы / Уклад. і прадм. А. Вярцінскага. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1975. — 111с., 1л. партр. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Гілевіч Н.'' Верная вялікім запаветам. — Мн., 1977. == Спасылкі == * [http://primo3.nalis.bg:1701/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&vl(1UI0)=contains&scp.scps=scope%3A%28ALL%29&vl(28101403UI1)=all_items&frbg=&tab=default_tab&dstmp=1391441449193&srt=rank&vl(12610808UI0)=any&ct=search&mode=Basic&dum=true&tb=t&indx=1&vl(freeText0)=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&fn=search&vid=NALIS_VIEW Научете повече за творчеството на Андрей Германов от Своден каталог НАБИС] * [http://liternet.bg/publish13/a_germanov/index.html Поезия и писма на Андрей Германов], liternet.bg * [http://www.litclub.com/library/bg/germanov/index.htm Из ''«Четиристишия»'' на Андрей Германов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070506151120/http://www.litclub.com/library/bg/germanov/index.htm |date=6 мая 2007 }}, litclub.com * [http://slovo.bg/old/litforum/105/nvaltchev.htm ''«Думи за Андрей Германов»'', Найден Вълчев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113083110/http://www.slovo.bg/old/litforum/105/nvaltchev.htm |date=13 студзеня 2011 }}, в-к «Литературен форум», броеве 5-9, 2001 г. * [http://knihi.com/Andrej_Hiermanau/ Творы А. Германава на Беларускай палічцы] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Балгарыі]] [[Катэгорыя:Балгарскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Сафійскага ўніверсітэта]] {{DEFAULTSORT:Германаў Андрэй}} mme6zve09s96r90tfu39xymq7kjv95m Елізавета Габсбург 0 231770 5185211 1972096 2026-08-23T01:18:14Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Эльжбета Ракушанка]] 5185211 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эльжбета Ракушанка]] lapuvf058n4expfiq4ctg1410bbr0it Янцавічы 0 252467 5185335 5100784 2026-08-23T11:49:26Z JerzyKundrat 174 5185335 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Янцавічы |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Дзітвянскі }} '''Я́нцавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jancavičy}}, {{lang-ru|Янцевичи}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзітвянскі сельсавет|Дзітвянскага сельсавета]]. Знаходзіцца на захад ад [[Ліда|Ліды]]. Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе праз [[Крупава (Лідскі раён)]] і далей па дарозе Ліда—[[Радунь]]. Рэльеф раўнінны. == Ранейшы моўна-этнічны склад == У 1861 годзе вёска ў складзе Лідскага сельскага таварыства, у Мытлянскай воласці [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] Расійскай імперыі. З 1921 года ў складзе Польшчы, належала да Мытлянскай гміны [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]]. Паводле [[Ольгерд Хамінскі|Ольгерда Хамінскага]], станам на 1927-1933 гг. у вёсцы доля [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] насельніцтва складала 51-90 %.<ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/abs.2010.014 Olgierd Chomiński, Leszek Bednarczuk. Obszar językowy litewski w Państwie Polskim 1927-1933] // Acta Baltico-Slavica, 2010, 34. С. 253.</ref> З 1939 года ў БССР. 12 кастрычніка 1940 года ўключана ў [[Запольскі сельсавет (Лідскі раён)]]. З 16 ліпеня 1954 года да 15 мая 1978 года вёска ўваходзіла ў склад [[Крупаўскі сельсавет|Крупаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў Беларускай ССР ад 24 красавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. Затым у Дзітвянскім сельсавеце. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзітвянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзітвянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] 1bclxsbh1mgkejw3m76pfaqg7s0e56g 5185336 5185335 2026-08-23T11:49:48Z JerzyKundrat 174 5185336 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Янцавічы |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Дзітвянскі }} '''Я́нцавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jancavičy}}, {{lang-ru|Янцевичи}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзітвянскі сельсавет|Дзітвянскага сельсавета]]. Знаходзіцца на захад ад [[Ліда|Ліды]]. Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе праз [[Крупава (Лідскі раён)]] і далей па дарозе Ліда—[[Радунь]]. Рэльеф раўнінны. == Гісторыя == У 1861 годзе вёска ў складзе Лідскага сельскага таварыства, у Мытлянскай воласці [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] Расійскай імперыі. З 1921 года ў складзе Польшчы, належала да Мытлянскай гміны [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]]. Паводле [[Ольгерд Хамінскі|Ольгерда Хамінскага]], станам на 1927-1933 гг. у вёсцы доля [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] насельніцтва складала 51-90 %.<ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/abs.2010.014 Olgierd Chomiński, Leszek Bednarczuk. Obszar językowy litewski w Państwie Polskim 1927-1933] // Acta Baltico-Slavica, 2010, 34. С. 253.</ref> З 1939 года ў БССР. 12 кастрычніка 1940 года ўключана ў [[Запольскі сельсавет (Лідскі раён)]]. З 16 ліпеня 1954 года да 15 мая 1978 года вёска ўваходзіла ў склад [[Крупаўскі сельсавет|Крупаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў Беларускай ССР ад 24 красавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. Затым у Дзітвянскім сельсавеце. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзітвянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзітвянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] h3icip7555bim7oggaxhwdjwgycujyl Бярнуці 0 252497 5185256 4911064 2026-08-23T06:29:35Z JerzyKundrat 174 5185256 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бярнуці |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Дзітвянскі }} '''Бярну́ці'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Biarnuci}}, {{lang-ru|Бернути}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзітвянскі сельсавет|Дзітвянскага сельсавета]]. Да 21 лютага 2023 года вёска ўваходзіла ў склад [[Крупаўскі сельсавет|Крупаўскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923r0122126&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 21 февраля 2023 г. № 497 Об изменении административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзітвянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзітвянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] qkme98q2r0dyepqqmk3a77expy52bq5 Козічы 0 252506 5185329 4911072 2026-08-23T11:07:01Z JerzyKundrat 174 5185329 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Козічы |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Дзітвянскі }} '''Ко́зічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Казі́чы'''</ref> ({{lang-be-trans|Kozičy}}, {{lang-ru|Козичи}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзітвянскі сельсавет|Дзітвянскага сельсавета]]. Да 21 лютага 2023 года вёска ўваходзіла ў склад [[Крупаўскі сельсавет|Крупаўскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923r0122126&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 21 февраля 2023 г. № 497 Об изменении административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзітвянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзітвянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] 9xhxm0wcfy1r5w8wv8wkyanlsy4dsst Ілья 0 278772 5185189 5046183 2026-08-22T20:21:51Z Rabbi Mendl 19651 ілюстрацыя 5185189 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Ілья |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = 2015.07.25 Church of the Sacred Heart of Jesus in Iĺja, Minsk Region, Belarus.jpg |подпіс = [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Ілья)|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]] |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 24|lat_sec = 59 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 17|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Вілейскі |сельсавет = Ільянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011350 }} '''І́лья'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ілля́, Ілья́'''</ref> ({{lang-be-trans|Iĺja}}, {{lang-ru|Илья}}) — [[аграгарадок]] у [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ільянскі сельсавет|Ільянскага сельсавета]]. Насельніцтва 1458 чал. (2010). Знаходзіцца за 37 км на паўднёвы ўсход ад [[Вілейка|Вілейкі]], за 29 км ад чыгуначнай станцыі [[Станцыя Уша|Уша]]; на аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-by|Р|58}} ([[Сосенка (Вілейскі раён)|Сосенка]] — [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]). == Назва == Ёсць некалькі версій паходжання тапоніму «Ілья». Паводле адной, ён утварыўся ад ракі [[Ілія|Іліі]] і спачатку быў ''Іля''. Пазней назва мястэчка змянілася на ''Ілью'', нібыта ў імя [[Ілья (прарок)|хрысціянскага прарока]]. Паводле іншай версіяй, паселішча атрымала назву ад Ільінскай царквы. == Гісторыя == Упершыню згаданы ў крыніцах пад 1475 годам як «двор» Ілья маршалка дворнага літоўскага [[Багдан Саковіч|Багдана Саковіча]]. Пазней паселішчам валодалі [[Забярэзінскія]], [[Збаражскія]]. У 1564 годзе Ілья ўпершыню згадваецца як мястэчка («''место''»), таксама існавалі аднайменныя двор і воласць. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мясцовасць увайшла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[ВКЛ]]. З 1582 года да канца XVII стагоддзя Ілья знаходзілася ў валоданні [[Глябовічы|Глябовічаў]]. Паводле інвентару (1650) мястэчка складалася з рыначнай плошчы і 3 вуліц, было 93 двары, 10 корчмаў, новазбудаваны касцёл (царква згарэла незадоўга да складання інвентару). У 1692 годзе Крысціна Глябовіч разам з мужам, гетманам вялікім літоўскім [[Казімір Ян Сапега|Казімірам Янам Сапегам]] змянялі маёнтак велятыцкаму старосту князю [[Кароль Міхал Друцкі-Сакалінскі|К. Друцкаму-Сакалінскаму]]. У XVIII стагоддзі ўладальнікамі Ільі былі: дачка Друцкага-Сакалінскага Барбара і яе муж ковенскі харунжы А. Скарульскі, Савіцкія (графы на Ільі), каралеўскі ад’ютант, потым Я. М. Салагуб, за якім у маёнтку існавала вялікая гута. У 1792 годзе апошні прадаў Ілью [[Падскарбі вялікі літоўскі|падскарбію вялікаму]], кампазітару [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхалу Клеафасу Агінскаму]]. [[Ільянская шкляная мануфактура]] — адна з першых мануфактур на тэрыторыі Беларусі, існавала ў [[1769]]—1815 гадах. [[Файл:Illa, Rynak, Maci Božaj Ružancovaj. Ільля, Рынак, Маці Божай Ружанцовай (1900).jpg|thumb|Касцёл Маці Божай, каля 1910 г.]] У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Ілья апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Вілейскім павеце [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. За ўдзел у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Т. Касцюшкі]] (1794) расійскія ўлады канфіскавалі мястэчка. У 1795—1804 гадах уладальнікам Ільі быў фельдмаршал М. Салтыкоў, у 1804—1806 гадах — генерал-маёр Л. Здзяхоўскі, потым — [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] (1804—1806) [[Юзаф Міхалавіч Валадковіч]] (1761—1822) і С. Радзішэўскі, які ў часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання]] (1830—1831) быў ваенным начальнікам Вілейскага павета і камандзірам палку. Расійскія карныя войскі разрабавалі Ільінскую сядзібу, а маёнтак канфіскавалі. Станам на 1886 год у мястэчку было 40 двароў, 2 праваслаўныя царквы, школа, таргі ў нядзелі, [[год|рэгулярныя]] кірмашы 6 студзеня і 20 чэрвеня. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Ілья апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам гміны Вілейскага павета Віленскага ваяводства. У гэты час існавалі аднайменныя мястэчка (236 дамоў) і калонія (30 дамоў). Увосень 1939 года Ілья ўвайшла ў склад [[БССР]], статус паселішча панізілі да вёскі. З 15 студзеня 1940 года цэнтр [[Ільянскі раён|Ільянскага раёна]], з 12 кастрычніка 1940 года цэнтр Ільянскага сельсавета. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У гета ў Ільі (лета 1941 — ліпень 1942) былі забітыя каля 2000 габрэяў. Пасля скасавання Ільянскага раёна 24 ліпеня 1957 года ў Вілейскім раёне<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб ліквідаванні Ільянскага раёна, Маладзечанскай вобласці ад 24 ліпеня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 7.</ref>. Станам на 1971 год тут было 530 двароў, на 1995 год — 600 двароў. == Насельніцтва == * '''XVIII стагоддзе''': 1798 год — 170 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1860 год — 141 чал.; 1866 год — 522 чал.{{sfn|SgKP|1882|s=258}}; 1886 год — 318 чал. * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 1525 чал.; 1921 год — 1333 чал. у ''мястэчку Ілья'' і 162 чал. у ''калоніі Ілья''; 1971 год — 2179 чал.; 1995 год — 1865 чал.{{sfn|ЭГБ|1996}}; 1999 год — 1671 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2010 год — 1458 чал. == Інфраструктура == === Адукацыя === [[Файл:Illa - škoła.jpg|thumb|Ільінская школа]] У вёсцы знаходзіцца адна з дзвюх сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў Вілейскага раёна — Ільянскі аграрны каледж. Установа адкрылася 26 жніўня 1957 года пад назвай [[Ільянскі дзяржаўны аграрны каледж|Ільінскі ветэрынарны тэхнікум]]. 20 верасня 1990 года саўгас-тэхнікум пераўтварыўся ў асобны [[саўгас]] «Абадоўцы» і Ільінскі сельскагаспадарчы тэхнікум. За час свайго існавання да 2008 года навучальная ўстанова падрыхтавала 7061 спецыяліста, з якіх 2928 заатэхнікаў і 4133 фельчары ветэрынарнай медыцыны. У Ільі размяшчаецца дзіцячая музычная школа, заснаваная 25 жніўня 1975 года. Першым рэктарам быў Раман Мізула. За час існавання да 2008 года музычную школу скончыла больш за 270 навучэнцаў. У школе праходзіць навучанне на наступных музычных інструментах: [[баян]], [[акардэон]], [[цымбалы]], [[фартэпіяна]]. У 2004 годзе ў Ільінскай музычнай школе адкрыліся харэаграфічнае аддзяленне, старэйшы і малодшы харавыя ансамблі, а таксама змяшаныя дзіцячыя ансамблі. Таксама ў вёсцы дзейнічае агульнаадукацыйная сярэдняя школа з краязнаўчым ухілам імя акадэміка Адама Антонавіча Грымаця. Паводле звестак на 2008 год у ёй навучаюцца 360 вучняў і працуюць 40 настаўнікаў (7 з іх маюць вышэйшую катэгорыю, 20 — першую). === Медыцына === Медыцынскія паслугі надае бальніца. === Культура === Дзейнічаюць дом культуры і бібліятэка. У Ільінскай школе дзейнічаюць 2 музеі: «Ільянскія далягляды» і «Вілейшчына літаратурная». == Славутасці == [[Файл:Ілья. Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (01).jpg|міні|злева|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]] [[Файл:Ілья. Свята-Ільінская царква.jpg|thumb|Свята-Ільінская царква]] * Помнік археалогіі — рэшкі гуты (канец XVIII — пачатак XIX стагоддзяў). * [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Ілья)|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]] (пачатак XX стагоддзя). * [[Свята-Ільінская царква (Ілья)|Свята-Ільінская царква]] (каля 1827). === Страчаная спадчына === У 1772 годзе па фундацыі Брыгіты з Радзівілаў Салагуб у Ільі пабудаваны Касцёл Маці Божай Ружанцовай, знішчаны ў часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Вядомыя асобы == Мястэчка Ілья — радзіма продкаў [[Ліза Кудрау|Лізы Кудрау]]<ref>{{Cite web |url=http://vialejka.org/1584-kinazorka-plakala-na-mescy-pakhavannja-iljanskikh.html |title=Кіназорка плакала на месцы пахавання іллянскіх яўрэяў |access-date=26 верасня 2015 |archive-date=28 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128194041/http://vialejka.org/1584-kinazorka-plakala-na-mescy-pakhavannja-iljanskikh.html |url-status=dead }}</ref>. [[Манасія з Ільі|Манасія бен Іосіф з Ільі]] ( Менашэ Ільер, 1767–1831), вядомы пад псеўданімам Бен Порат, быў [[Талмуд|талмудыстам]], [[Рабін|рабінам]] і папярэднікам [[Гаскала|Гаскалы]], або яўрэйскага асветніцтва * [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава (Палуцкая)]] (нар. 1954) — беларускі гісторык * [[Дзмітрый Леанідавіч Піневіч]] (нар. 1967) — беларускі ўрач, спецыяліст у галіне арганізацыі аховы здароўя. * [[Пётр Міхайлавіч Шаранговіч]] (1893—1938) — савецкі ваенны дзеяч == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Ілья|[[Герман Брэгер|Брэгер Г.]]|481}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3|258—259|Ilia}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{radzima2|ilyya|Ілья}} {{Ільянскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ільянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна]] [[Катэгорыя:Ілья| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Валадковічы]] dolruondi648i149ihd53pf3bi68ejr Ашнарава 0 281418 5185318 5124597 2026-08-23T10:13:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185318 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ашнарава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 05|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 22|lon_sec = 04 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Шаршунскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243010285 }} [[Файл:Вейшнарава і Дэйнаравічы.jpg|alt=Вейшнарава і Дэйнаравічы на карце 1797 г.|міні|Вейшнарава і Дэйнаравічы на карце 1797 г.]] '''Ашна́рава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ašnarava}}, {{lang-ru|Ошнарово}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шаршунскі сельсавет|Шаршунскага сельсавета]]. == Назва == На карце 1797 г. ("ПГМ Минского уезда Минской губернии") назва - "Вейшнарава". З-пад Ліды ([[Белагруда]]) фіксаваліся прозвішчы Вэйшнар<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BC-ZS2K-B?cat=2325345&i=728&lang=pl</ref>, Войшнар<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM6-PT1L?cat=741862&i=70</ref>. Сучаснае літоўскае ([[Свянцяны]]) ''Veišnoras'' ад ''Vaišnoras''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=7d73b5f6b2db7d988b7790f1034417c0</ref>. Ад старажытнага балцка-літоўскага двухасноўнага імя ''Vaiš-noras''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 155.</ref>. Ёсць нямецкае прозвішча ''Eschnauer''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/670603/1 Eschnauer // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод ашмянскага баярства - "''Вокшнар Адам''", у іншым месцы "''Адамъ Вокшнаровичъ''" выпраўляецца на "''Войшнарович''"<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 57-58, 61.</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шаршунскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шаршунскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] 46cl0p62bym3qrvm46gjyx8kn43t431 Абарона Ольштына (карціна Казіміра Альхімовіча) 0 283806 5185103 4868263 2026-08-22T15:46:10Z Aliaksei Lastouski 75892 дадаў выяву аўтарскай рэплікі карціны 1912 года 5185103 wikitext text/x-wiki {{твор мастацтва |тып = карціна |арыгінал = {{lang-pl|Obrona Olsztyna}} |матэрыял = [[Палатно]] |тэхніка = [[Алейны жывапіс|алей]] |вышыня = 186 |шырыня = 272 }} '''«Абарона Ольштына»''' ({{lang-pl|Obrona Olsztyna}}) — вялікае сюжэтнае [[карціна|палатно]] [[Казімір Альхімовіч|Казіміра Альхімовіча]], напісанае ў [[1881]]<ref name="cztn"/><ref name="muzeumczestochowa"/> годзе. Створана паводле [[П’еса|п’есы]] «Каспар Карпінскі», якая была напісана [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславам Сыракомляй]] і пастаўлена ў [[Вільнюс|Вільні]] ў [[1858]] годзе<ref name="Загідуліна"/>. Арыгінальнае палатно захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]], а аўтарская копія [[1912]] года — з [[1998]] года у калекцыі [[Чэнстахоўскі музей|Чэнстахоўскага музея]]<ref name="cztn"/>. Памер арыгінальнай карціны — {{num|186 × 272|см}}<ref name="Загідуліна">{{кніга|аўтар=Марына Загідуліна.|частка=Казімір Альхімовіч як ілюстратар польскіх пісьменнікаў|спасылка=http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/mab/albaruthenica/21/index.htm|загаловак=Гісторыя, культуралогія, мастацтвазнаўства: Матэрыялы ІІІ Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый» (Мінск, 21-25 мая, 4-7 снеж. 2000 г.)|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|год=2001|том=|старонкі=|старонак=364|isbn=985-6638-35-6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007050113/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/mab/albaruthenica/21/index.htm|archivedate=7 кастрычніка 2008}}</ref>. «Абарона Ольштына» з'яўляецца самай вядомай графічнай выявай {{нп3|Каспар Карлінскі|Каспара Карлінскага|pl|Kacper Karliński}}<ref name="cztn">[http://www.cztn.ajd.czest.pl/html/CzTN__Archiwum_ZCz/Ziemia%20Czstochowska_37%20do%20druku.pdf Karol NABIAŁEK. Nowe spojrzenie na biografię Kaspra Karlińskiego herbu Ostoja ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305005024/http://www.cztn.ajd.czest.pl/html/CzTN__Archiwum_ZCz/Ziemia%20Czstochowska_37%20do%20druku.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Арыгінал карціны напісаны Казімірам Альхімовічам у [[1881]] годзе<ref name="muzeumczestochowa"/>. Карціна атрымала шмат спрэчных водгукаў у тагачаснай прэсе<ref name="Загідуліна"/>. У [[1882]] годзе «Абарона Ольштына» атрымала першую ўзнагароду ў конкурснай выстаўцы палотнаў на гістарычную тэму, арганізаваным {{нп3|Таварыства заахвочвання мастацтваў, Варшава|Таварыствам заахвочвання мастацтваў|pl|Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych}} у [[Варшава|Варшаве]]<ref name="muzeumczestochowa"/><ref name="Загідуліна"/>. Аўтарская копія «Абароны Ольштына», напісаная мастаком у [[1912]] годзе, была набыта [[Чэнстахоўскі музей|Чэнстахоўскім музеем]] на аўкцыённым салоне «Rempex» у [[1998]] годзе<ref name="muzeumczestochowa">[http://www.poswiatowska.muzeumczestochowa.pl/2005.pdf Muzeum Haliny Poświatowskiej] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306063140/http://www.poswiatowska.muzeumczestochowa.pl/2005.pdf|date=6 сакавіка 2016}} ISBN 83-60128-10-3</ref>. == Апісанне == [[Файл:Kazimierz Alchimowicz. Obrona Olsztyna. 1912.jpg|міні|Казір Альхімовіч. Абарона Ольштына. 1912. Гарадская ратуша, Музей Чэнстахова]] У палатно перадаўся моцны эмацыянальны тон п'есы У. Сыракомлі. Мастак узнаўляе гістарычныя падзеі [[XVI ст.]]: Карлінскі меў восем сыноў, сем з якіх памерлі або былі забітыя ў розных войнах. У [[1587]] годзе {{нп3|Каспар Карлінскі||pl|Kacper Karliński}} ўзначальвае абарону [[Замак Ольштын|крэпасці]] ў [[Ольштын]]е, якую аблажылі войскі аўстрыйскага эрцгерцага [[Максіміліян III Габсбург|Максіміліяна Габсбурга]], які прэтэндаваў на [[Карона Каралеўства Польскага|польскую карону]] пасля смерці [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторы]]я. Трагізм сітуацыі ў тым, што ворагі захапілі 6-гадовага сына галоўнага героя і, выставіўшы яго пад гарматныя стрэлы, патрабуюць здаць крэпасць без бою. Карлінскі стаіць перад страшным жыццёвым выбарам<ref name="Загідуліна"/>. Мастак прытрымліваецца ў карціне рэалістычных у цэлым выразных сродкаў: заўважаецца дакладнасць у выявах пабудоў, старажытнай [[зброя|зброі]], адзення. Але ў аснову жывапіснага сюжэта пакладзены рамантычны кантраст паміж знешне спакойнай, амаль манументальнай фігурай Карлінскага і дынамікай іншых персанажаў. Асабліва ярка-экспрэсіўна дадзены вобраз жонкі Карлінскага, якая на каленях моліць мужа<ref name="Загідуліна"/>. {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Карціны Казіміра Альхімовіча]] [[Катэгорыя:Карціны са збораў Нацыянальнага музея ў Варшаве]] 5q2kmdeli6t1lifkx1b23hp6wobmaxy Падрубеж 0 286239 5185132 4245436 2026-08-22T17:07:14Z Alexsaps2026 173004 5185132 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Падрубеж |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 40|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 45|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Чэрвеньскі |сельсавет2 = Лядскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243025756 }} '''Падрубе́ж'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Рубе́ж (за Рубяжо́м)'''</ref> ({{lang-be-trans|Padrubiež}}, {{lang-ru|Подрубеж}}) — [[вёска]] ў [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лядскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Лядскага сельсавета]]. Да [[30 кастрычніка]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Хутарскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Хутарскага сельсавета]]<ref>[http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm Рашэнне Мінскага абласнога савета дэпутатаў ад 30.10.2009 №219 «Аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Мінскай вобласці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111231446/http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm |date=11 лістапада 2013 }}{{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Файл:Вёска_Падрубеж_Чэрвеньскага_раёна.jpg|міні|Вёска Падрубеж Чэрвеньскага раёна]] [[Файл:Вёска_Падрубеж_Чэрвеньскага_раёна.jpg|міні|Вёска Падрубеж Чэрвеньскага раёна]] {{Лядскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лядскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чэрвеньскага раёна]] s2ce13jghetbld96abkegscvraqqhx2 Падкова 0 318339 5185084 5184724 2026-08-22T15:16:08Z M.L.Bot 261 афармленне 5185084 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Падкова''' — прыстасаванне для абароны [[капыт]]оў каня. == Прызначэнне == Пры працы каня на цвёрдым грунце рагавыя часткі капытоў хутка зношваюцца. Пры пашкоджанні капытоў конь адчувае [[боль]], пачынае кульгаць, або ўвогуле адмаўляецца ступаць на хворую нагу. Падкова дазваляе засцерагчы капыты ад зносу і абараніць іх ад удараў аб цвёрды грунт. У зімовы час падковы, забяспечаныя шыпамі, паляпшаюць счапленне капытоў з грунтам і прадухіляюць слізгаценне. [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|злева|Падкова, зробленая ў 2024 годзе беларускім кавалём.]] == У культуры == === Забабоны === [[Файл:Horseshoe lucky on door.jpg|міні|У некаторых культурах падкова на дзвярах лічыцца ахоўным [[талісман]]ам.]] Падкова даўно лічыцца сімвалам шчасця. Яна першапачаткова была зроблена з жалеза, з матэрыялу, які, як лічылі, мог адагнаць злых духаў. Многія людзі вераць, што калі павесіць падкову на дзверы з двума канцамі, накіраванымі ўверх, то будзе шчасце ў хаце. === Геральдыка === Падкова актыўна выкарыстоўваецца ў геральдыцы. Яна размешчана на гербах гарадоў і мястэчак, такіх як [[Герб Дрыбіна|Дрыбін]], [[Герб Жалудка|Жалудок]], [[Герб Іванава|Іванава]], [[Герб Касцюковічаў|Касцюковічы]], [[Герб Клічава|Клічаў]], [[Герб Любчы|Любча]], а таксама на прыватнаўласніцкіх гербах ([[Даленга (герб)|Далэнга]], [[Дамброва (герб)|Дамброва]], [[Крыўда (герб)|Крыўда]], [[Лада (герб)|Лада]], [[Побуг (герб)|Побуг]], [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]] і інш.). == Літаратура == * {{ВСЭ3|Подко́ва|20|122—123}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]] [[Катэгорыя:Конская вупраж]] mzmqx04iu8r49zwf8c31kwy5kg5ep9p Анімалістыка 0 323736 5185225 4410084 2026-08-23T03:42:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185225 wikitext text/x-wiki [[Файл:2009. Stamp of Belarus 11-2009-04-21-m2.jpg|250px|міні|[[Аляксандр Аляксандравіч Міцянін|Аляксандр Міцянін]]. Паштовая марка Беларусі]] '''Анімалістыка''' ('''Анімалістычны жанр'''), часам таксама '''Анімалізм''' (ад {{Lang-la|animal}} — жывёла) — жанр [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчага мастацтва]]<ref>Словарь Ефремовой</ref>, асноўным аб'ектам якога з'яўляюцца [[жывёлы]], галоўным чынам у [[Жывапіс|жывапісе]], [[Фатаграфія|фатаграфіі]], [[Скульптура|скульптуры]], [[Графіка (мастацтва)|графіцы]] і радзей у дэкаратыўным мастацтве. Анімалістыка спалучае ў сабе прыродазнаўчыя і мастацкія пачаткі. Галоўнай задачай анімаліста могуць быць як дакладнасць малюнка жывёлы, так і мастацка-вобразныя характарыстыкі, уключаючы дэкаратыўную выразнасць або надзяленне жывёл уласцівымі людзям рысамі, учынкамі і перажываннямі (напрыклад, малюнак [[Антрапамарфізм|антрапаморфных]] персанажаў [[Казка|казак]] і [[Байка|баек]]). Са скульптуры мае распаўсюджванне анімалістычная кераміка. Стылізаваныя фігуры жывёл маюцца сярод помнікаў звярынага стылю, у мастацтве [[Старажытны Усход|Старажытнага Усходу]], [[Афрыка|Афрыкі]], [[Акіянія|Акіяніі]], старажытнай [[Амерыка|Амерыкі]], у народнай творчасці многіх краін<ref>http://bse.sci-lib.com/article059521.html Значение слова «Анималистический жанр» в Большой советской энциклопедии</ref><ref name="Pitomcy">Домашние питомцы / Под ред. Е. Г. Ананьевой, Д. М. Володихина.&nbsp;— М.: Аванта+, 2004.&nbsp;— 448</ref>. Мастакі, якія працуюць у анімалістычным жанры, называюцца анімалістамі<ref name="Pitomcy"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://biblioteca.ucm.es/foa/exposiciones/18Animalistica/animalistica.htm ''Animalística''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304195901/http://biblioteca.ucm.es/foa/exposiciones/18Animalistica/animalistica.htm |date=4 сакавіка 2016 }} — Экспазіцыя «Анімалістыка» ў [[Мадрыдскі ўніверсітэт|Мадрыдскім універсітэце Камплутэнсэ]] [[Катэгорыя:Анімалістыка| ]] [[Катэгорыя:Жанры ў мастацтве]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва]] 6rrx4rcw8zsvknxs2fqergfnbzf6ehb Афшор 0 325021 5185183 2310999 2026-08-22T19:52:36Z Emilia Noah 155537 /* */ 5185183 wikitext text/x-wiki '''Афшор''' ({{lang-en|Offshore}} — «па-за берагам», «па-за межамі») — гэта адзін з самых вядомых і эфектыўных метадаў «планавання» падаткаў або іх «аптымізацыі» (ухілення ад выплаты падаткаў). Асновай гэтага метаду з'яўляецца заканадаўства многіх краін (у асноўным астраўных), якія часткова ці цалкам вызваляюць ад падаткаабкладання даходы кампаній, атрыманыя за межамі граніц (берагоў) краіны рэгістрацыі. Часта адной з умоў для таго, каб лічыць кампанію афшорнай, з'яўляецца адсутнасць у ёй гаспадарчай дзейнасці ў межах (берагах) краіны рэгістрацыі. Тэрмін «афшор» упершыню з'явіўся ў адной з газет на ўсходнім узбярэжжы [[ЗША]] ў канцы 50-х гадоў XX стагоддзя. Гаворка ішла аб фінансавай арганізацыі, што перамясціла сваю дзейнасць на тэрыторыю са спрыяльным падатковым кліматам. Такім чынам, паходжанне тэрміна «афшор» не юрыдычнае, а эканоміка-геаграфічнае. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сусветная эканоміка]] pyf3pcdb3psrr0m83miudhy3p60rimb Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Ілья) 0 326686 5185190 4429785 2026-08-22T20:38:42Z Rabbi Mendl 19651 ілюстрацыя 5185190 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Касцёл |Беларуская назва = Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса |Арыгінальная назва = | Выява = 2023.05.03 Church of the Sacred Heart of Jesus in Iĺja.jpg | Подпіс выявы = Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Аграгарадок |Месцазнаходжанне = [[Ілья]] |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 24|lat_sec = 44.20 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 17|lon_sec = 21.80 |region = |CoordScale = |На карце = Беларусь Мінская вобласць |Канфесія = [[Рымска-каталіцкая царква]] |Епархія = [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія]] |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = [[касцёл]] |Архітэктурны стыль = [[неараманскі стыль]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1907 |Заканчэнне будаўніцтва = 1909 |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = Church of the Sacred Heart of Jesus in Iĺja }} '''Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса''' — помнік архітэктуры [[Неараманскі стыль|неараманскага]] стылю. Пабудаваны ў цэнтры вёскі [[Ілья]] (цяпер [[Вілейскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]) у пачатку XX ст. з [[Цэгла|цэглы]] і [[вапна]]вых блокаў. == Архітэктура == [[Файл:Касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Пана Езуса (Ільля) 2.jpg|thumb|left|Выгляд з боку апсіды]] Да асноўнага прамавугольнага ў плане накрытага [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]] аб'ёму далучаны нізкая паўкруглая [[апсіда]] і кубападобнае крыло [[трансепт]]а з боку паўднёва-ўсходняга [[фасад]]а. Галоўны фасад расчлянёны двухступеньчатымі [[контрфорс]]амі на 3 часткі, у цэнтры — галоўны ўваход, вырашаны [[Арка|арачным]] праёмам з [[партал]]ам і [[Аркатура|аркатурным]] абрамленнем. Фасад завершаны двухгранным [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]], у тымпане якога 3 арачныя [[Ніша|нішы]] і [[люкарна]], аб'яднаныя аркай. Бакавыя метровай таўшчыні сцены рытмічна расчлянёны арачнымі аконнымі праёмамі і контрфорсамі ў прасценках. Архітэктурны [[дэкор]] ([[Ліштва|ліштвы]] праёмаў, [[карніз]], [[Рустыка|русты]]) выкананы цаглянай муроўкай. У інтэр'еры зала касцёла была перакрыта [[скляпенне]]м (не захавалася), у крыле трансепта крыжовае скляпенне. У канцы 1990-х г. надбудавана драўляная [[вежа]]. == Гл. таксама == * [[Вілейскі дэканат]] == Літаратура == * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Church of the Sacred Heart of Jesus in Iĺja}} * {{radzima|3227}} * {{ГБ|http://globustut.by/ilya/index.htm#kostel}} {{Вілейскі дэканат}} [[Катэгорыя:Касцёлы Вілейскага раёна]] [[Катэгорыя:Ілья]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў неараманскім стылі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] dk8irg9a9qmlkxafeebuy5xjd3n9bnw Уладзімір Мікалаевіч Мельнікаў 0 327460 5185083 5184708 2026-08-22T15:12:09Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Gribundi|Gribundi]]) і адноўлена версія 5132881, зробленая Kindlysvt: там няма нічога дадатковага, пагатоў такія спасылкі з тэксту не робім, толькі ў раздзеле "Спасылкі" 5185083 wikitext text/x-wiki {{Фарматаванне|шмат прыхаваных спасылак у тэксце на УкрВікі іншыя і праекты Вікімедыя, трэба іх аформіць нп5 або яўным чынам}} {{цёзкі2|Мельнікаў}} {{Пісьменнік | Псеўданімы = Ростислав Очеретяник, Имир Ельник | Дэбют = 1973 | Прэміі = «Смарагдавая ліра» (Украіна, 2004) }} '''Уладзімір Мікалаевіч Мельнікаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — украінскі [[паэт]], [[празаік]], [[кампазітар]]. Кандыдат тэхнічных навук (1987). [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Украіны]] (2004)<ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8_%D0%B2%D1%96%D0%B4_08.11.2004_%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83.jpg|title=Витяг з Указу Президента України від 08.11.2004 року №1376/2004 про присвоєння Мельникову Володимиру Миколайовичу почесного звання "Заслужений діяч мистецтв України"|first=|last=|date=2012-05-21|access-date=2025-04-30}}</ref>. == Біяграфія == У 1974 годзе скончыў [[Мінскае вышэйшае інжынернае зенітнае ракетнае вучылішча]]. Першыя вершы «Ліст ад мамы» на рускай мове былі апублікаваныя ў газеце Беларускай ваеннай акругі «Во славу Родины» ў 1973 годзе<ref>[http://imirelnik.io.ua/s2374822/dzen_peramogi Згадка пра першых публікацыях Уладзіміра Мельнікава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201022181142/https://imirelnik.io.ua/s2374822/dzen_peramogi |date=22 кастрычніка 2020 }}{{ref-uk}}</ref>. У 1982 годзе скончыў Ваенную акадэмію СПА Сухапутных войск імя Маршала Савецкага Саюза [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|Васілеўскага А. М.]] у [[Кіеў|Кіеве]], у 1987 годзе скончыў ад’юнктуру гэтай Ваеннай акадэміі. У 1984—1992 гадах займаўся навуковай і педагагічнай дзейнасцю ў Ваеннай акадэміі СПА Сухапутных войск імя Маршала Савецкага Саюза Васілеўскага А. М. У 1991 годзе прысвоены воінскае званне [[палкоўнік]]а і вучонае званне [[дацэнт]]а. У 1992—1995 гадах служба ў Цэнтры верыфікацыі [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]] ў Кіеве. У 1993 і 1997 гадах абраны акадэмікам Украінскай акадэміі арыгінальных ідэй. У 1995—2001 гадах — служба ў [[:uk:Генеральна військова інспекція при Президентові України|Генеральнай ваеннай інспекцыі пры Прэзідэнце Украіны]]. У 2001—2003 гадах — дзяржаўная служба ў [[Адміністрацыя Прэзідэнта Украіны|Адміністрацыі Прэзідэнта Украіны]]. У 2003—2005 гадах — начальнік Упраўлення эканамічнага развіцця [[:uk:Державне управління справами|Дзяржаўнага ўпраўлення справамі Прэзідэнта Украіны]]. У 2005 годзе скончыў Міжнародны інстытут бізнесу па праграме «Карпаратыўнае кіраванне і стратэгія бізнесу» (Кіеў). Намеснік старшыні, член савета грамадскай арганізацыі «[[:uk:Буковинське земляцтво|Букавінскае зямляцтва Кіева]]», адказны сакратар Назіральнага савета Нацыянальнага прэзідэнцкага аркестра Украіны<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/723-2007-%D1%80|title=Про затвердження складу наглядової ради Національного президентського оркестру|website=Офіційний вебпортал парламенту України|access-date=2025-04-30}}</ref>. Жыве ў Кіеве. == Бібліяграфія == * '' [[:c: File:Design of mathematical algorithms for the functioning of radio-electronic equipment, textbook.pdf|Вучэбны дапаможнік «Праектаванне матэматычных алгарытмаў функцыянавання радыёэлектронных сродкаў»]] ''<ref> [https://elib.nlu.org.ua/view.html?&id=14845 Электронная кніга адукацыйнага выдання ў Нацыянальнай бібліятэцы Украіны імя Яраслава Мудрага]</ref> (1992) * ''«[[:c: File:В.Мельников, Моим товарищам, 2003.jpg|Сябрам. Маім таварышам]]»''<ref>[https://elib.nlu.org.ua/object.html?id=14846 Электронная кніга «Маім сябрам» у Нацыянальнай бібліятэцы Украіны імя Яраслава Мудрага]</ref> (2003), паэзія * ''«[[:c: File:Ukraintsi Ne Papuasy (2007).pdf|Украінцы не папуасы]]»''<ref>[https://elib.nlu.org.ua/object.html?id=14848 Электронная кніга «Украінцы — не папуасы» ў Нацыянальнай бібліятэцы Украіны імя Яраслава Мудрага]</ref> (2007), проза і паэзія * ''«[[:c: File:Bezmezna Dolia (2014).pdf|Бязмежная доля]]»''<ref>[https://elib.nlu.org.ua/object.html?parents&id=14847 Электронная кніга рамана «Бязмежная доля» ў Нацыянальнай бібліятэцы Украіны імя Яраслава Мудрага]</ref><ref>{{Cite web|url=http://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/ukr0000016868|title=Ельник И. Безмежна доля: про невідоме і неймовірне у житті видатного галичанина Юрія Дрогобича. Кн. 1 :  Дар (2014)|website=irbis-nbuv.gov.ua|access-date=2025-04-30}}</ref> (2014), раман <gallery> Design of mathematical algorithms for the functioning of radio-electronic equipment.jpg| В.Мельников%2C_Моим_товарищам%2C_2003.jpg| Ukraintsi ne papuasy 1.jpg| Фото книги Безмежна доля, Имир Ельник.jpg| В.Н. Мельников. - Проектирование..., 1992, с.1.jpg| </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Гаденко'' ''М. І.'' [https://esu.com.ua/article-66387 Мельников Володимир Миколайович] // Енциклопедія Сучасної України / редкол. : І. М. Дзюба, А. І. Жуковський, М. Г. Железняк [та ін.] ; НАН України, НТШ. — Київ: Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2018.— Т. 20. — С. 135—136 == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Cite web|url=https://imirelnik.io.ua/story/|title=ИМИР ЕЛЬНИК - ВЛАДИМИР НИКОЛАЕВИЧ МЕЛЬНИКОВ|website=web.archive.org|date=2019-06-20|access-date=2025-04-30|archive-date=20 чэрвеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620142450/https://imirelnik.io.ua/story/|url-status=dead}} * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203044629/http://oblosvita.com/chernvecky-oblast-75/16505-melnikov-volodimir-mikolayovich.html Дэпартамент адукацыі і навукі Чарнавіцкай абласной дзяржаўнай адміністрацыі пра Уладзіміра Мельнікава|date=2016-02-03 }} * {{Cite web|lang=en|url=https://celebrity-birthdays.com/people/volodymyr-melnykov|title=Volodymyr Melnykov - Net Worth 2025, Age, Height, Bio, Birthday, Wiki|website=Celebrity Birthdays|date=2024-01-04|access-date=2025-04-30}} * {{Cite web|url=https://www.rulit.me/authors/melnikov-volodimir-mikolajovich|title=Биография и книги автора Мельников Володимир Миколайович|website=www.rulit.me|access-date=2025-04-30}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://www.pisni.org.ua/persons/1502.html|title=Володимир Мельников - пісні, біографія - Українські пісні|website=www.pisni.org.ua|access-date=2025-04-30}} * Тэлевізійная версія канцэрта «Мы служым народу Украіны», 03.10.2004, Кіеў, Палац «Украіна», песні на словы і часткова музыку Уладзіміра Мельнікава: {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qzjzyrP9gd4|title=Частка 1|last=|date=2022-05-17|access-date=2025-04-30}}, {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Y-cXAnXoQjY&t=5s|title=Частка 2|last=|date=2019-03-08|access-date=2025-04-30}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мельнікаў Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Кампазітары Украіны]] [[Катэгорыя:Паэты Украіны]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Постаці Чарнаўцоў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі СПА Сухапутных войскаў]] [[Катэгорыя:Постаці Кіева]] [[Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Украіны]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Кабінета Міністраў Украіны]] [[Катэгорыя:Вікіпедысты]] so919lp8vq9nk0rxwlkh52g9bh1qv13 Аўтарадыяграфія 0 327674 5185325 4627690 2026-08-23T10:51:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185325 wikitext text/x-wiki [[Файл:Autoradiography_of_a_brain_slice_from_an_embryonal_rat_-_PMID19190758_PLoS_0004371.png|міні|240x240пкс|Аўтарадыяграма зрэзу эмбрыянальнага мозгу пацука. Высокая канцэнтрацыя маркера, які злучае ГАМК-вытворны фермент GAD67, назіраецца ў раене субвентрыкулярнай зоны (SVZ). Малюнак з артыкула Popp et al., 2009.<ref name="pmid19190758">{{Cite journal|author1=Popp A|author2=Urbach A|author3=Witte OW|author4=Frahm C|title=Adult and embryonic GAD transcripts are spatiotemporally regulated during postnatal development in the rat brain|journal=[[PLoS ONE]]|volume=4|issue=2|pages=e4371|year=2009|pmid=19190758|pmc=2629816|doi=10.1371/journal.pone.0004371|url=http://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0004371}}{{Недаступная спасылка}}</ref>]] '''Аўтарадыяграфія''' (радыеаўтаграфія) — метад вывучэння размеркавання радыеактыўных рэчываў у доследным аб’екце. == Тэхніка даследавання == Плёнка (фотаматэрыял) з адчувальнай да [[Іанізавальнае выпраменьванне|радыеактыўнага выпраменьвання]] фотаэмульсіяй накладваецца на паверхню або зрэз аб’екта. Для атрымання размеркавання тых ці іншых рэчываў у аб’екце выкарыстоўваюць маркіраванне патрэбных малекул ізатопным індыкатарам. [[Ізатоп|Радыеактыўныя рэчывы]], якія змяшчаюцца ў аб’екце, як бы самі сябе фатаграфуюць (адсюль назва). Пасля праявы месцы зацямнення на плёнцы адпавядаюць лакалізацыі радыеактыўных часціц. == Прымяненне == Метад выкарыстоўваецца ў медыцыне, тэхніцы, а таксама ў біялогіі, напрыклад, для вывучэння працэсаў [[фотасінтэз]]у, дзе прасочваецца след радыеактыўнага дыяксіду вугляроду, які праходзіць праз розныя хімічныя стадыі. Фатаграфічны малюнак размеркавання радыеактыўных рэчываў, атрыманы метадам аўтарадыяграфіі, называецца аўтарадыяграмай, або радыяаўтографам. == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Метады біялагічных даследаванняў]] [[Катэгорыя:Радыебіялогія]] [[Катэгорыя:Радыялогія]] a6g87fjesnhokrx641s0mny4km55oej Вікіпедыя:Пясочніца 4 336791 5185216 5178098 2026-08-23T01:26:28Z ~2026-45793-50 173016 5185216 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://x.com/chuanlijing/status/2083850831145898327 == 18 April 2025, Sydney == https://ibb.co/N6ZDFvXD https://ibb.co/ZpSmgn41 https://ibb.co/v4vYm0kh == 3 Feb 2026, Vienna == https://ibb.co/W4xMz54c https://ibb.co/TMnyy3r3 ommthlt4ibo5f302245d9qxy7qqp0wh 5185217 5185216 2026-08-23T01:27:19Z ~2026-45793-50 173016 /* */ 5185217 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць == 18 April 2025, Sydney == https://ibb.co/N6ZDFvXD https://ibb.co/ZpSmgn41 https://ibb.co/v4vYm0kh == 3 Feb 2026, Vienna == https://ibb.co/W4xMz54c https://ibb.co/TMnyy3r3 i32sk8jqhjric4bzxq128xhgjn0rl7d 5185218 5185217 2026-08-23T01:28:13Z ~2026-45793-50 173016 5185218 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz Аляксей Іванавіч Крайко 0 341662 5185128 4672080 2026-08-22T16:44:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185128 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Аляксей Іванавіч Крайко |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1941]]—[[1943]] |званне = чырвонаармеец |род войскаў = [[пяхота]] |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} {{цёзкі2|Крайко}} '''Аляксей Іванавіч Крайко''' ({{ДН|18|5|1911}}, {{МН|вёска Раўнаполле|ў Раўнаполлі}} — 2 сакавіка 1943) — чырвонаармеец [[РСЧА|Рабоча-сялянскай Чырвонай арміі]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1943)<ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_016.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему составу Красной Армии» от 18 мая 1943 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 25 мая (№ 19 (225)). — С. 1</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 мая 1911 года ў вёсцы Раўнаполле (цяпер у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). Працаваў у шахце. У 1941 годзе прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную армію, з таго ж часу на франтах [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Да сакавіка 1943 года гвардыі чырвонаармеец А. Крайко быў стралком 78-га гвардзейскага стралковага палка 25-й гвардзейскай стралковай дывізіі 6-а войска Паўднёва-Заходняга фронту. Вызначыўся ў час адбіцця атак праціўніка 2—6 сакавіка 1943 года каля чыгуначнай станцыі Тараноўка (ў сучасным [[Змііўскі раён|Змііўскім раёне]] [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]) ў складзе ўзвода пад камандаваннем гвардыі лейтэнанта [[Пётр Мікалаевіч Шыронін|П. М. Шыроніна]]. Загінуў у баі. Пахаваны ў брацкай магіле ў сяле Тараніўка<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie84090007/ Список воинов Советской Армии, погибших в Великой Отечественной войне и захороненных в братской могиле с. Тарновка — Центр Змиевского района Харьковской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211127042547/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie84090007/ |date=27 лістапада 2021 }}, Память народа</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль «Залатая Зорка»]] * [[Ордэн Леніна]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||443}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=19466}} * [http://www.pukhovichi.minsk-region.by/ru/region/geroi_soyza Герои Советского Союза // Официальный сайт Пуховичского районного исполнительного комитета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160828175520/http://pukhovichi.minsk-region.by/ru/region/geroi_soyza |date=28 жніўня 2016 }}{{ref-ru}} * {{bis.nlb.by|134224|Крайко Аляксей Іванавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крайко Аляксей Іванавіч}} [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] bovid44ta1sdnv9v52x0kigev4fjyd2 Армянафобія 0 359326 5185237 5006867 2026-08-23T05:28:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185237 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Гісторыя Арменіі|articles}} [[Файл:Russian soldiers and bodies of Armenian militants 1904.jpg|thumb|350px|Армяне, забітыя ў Асманскай імперыі ў час {{s|[[генацыд армян|генацыда армян]]}}, 1915 год.]] '''Армянафобія''' ''(Арменафобія)'' — адна з праяў этнічнай [[ксенафобія|ксенафобіі]]<ref name="Маркедонов" />, варожае стаўленне, няцерпнасць да армян як этнічнай групы; негатыўная ўсталёўка (непрыязь, ірацыянальны страх ці нянавісць<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/d/d4/1012529.htm?text=%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%84%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D1%8F И. С. Кон. Ксенофобия]{{Недаступная спасылка}}</ref>) па дачыненні да [[Армяне|армян]] ці [[Арменія|Арменіі]]<ref name="Aldrich">Chris Aldrich. The Aldrich Dictionary of Phobias and Other Word Families. Trafford Publishing, 2002. ISBN 1-55369-886-X. стр. 225</ref>, ідэалогія негатыўнага стаўлення да армян<ref name = "Koryakin">''Корякин К. В.'' Условия адаптации и интеграции мигрантов-армян в Краснодарском крае // Полевые исследования Института этнологии и антропологии. Рос. акад. наук, Ин-т этнологии и антропологии. Москва. Наука. 2004. Стр. 34-49</ref>. Армянафобія можа выяўляцца ў розных формах ад асабістай непрыязі да інстытуцыялізаванага пераследу. Тэрмін «армянафобія» выкарыстоўваецца аўтарамі артыкулаў у энцыклапедыях<ref name="newesbe">«Новый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона», статья Василий Львович Величко.</ref><ref name="biod">[http://www.i-u.ru/biblio/content.aspx?dictid=24&wordid=216287 «Биографический словарь», статья Василий Львович Величко.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100402065008/http://www.i-u.ru/biblio/content.aspx?dictid=24&wordid=216287 |date=2 красавіка 2010 }}</ref> і слоўніках<ref name="Aldrich"/>, даследчыкамі ў вобласці паліталогіі і сацыялогіі<ref name="Маркедонов">[http://www.politcom.ru/article.php?id=3729 Сергей Маркедонов: Кавказский регион «sine ira et studio»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150730210732/http://politcom.ru/article.php?id=3729 |date=30 ліпеня 2015 }}</ref><ref>[http://www.ibci.ru/gf/pages/Lebedev_statya3.htm ЛЕБЕДЕВ Сергей Викторович, Монография] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080206001828/http://www.ibci.ru/gf/pages/Lebedev_statya3.htm |date=6 лютага 2008 }}</ref><ref name="Suni">[[Рональд Грыгор Сюні|Ronald Grigor Suny]]. Looking Toward Ararat: Armenia in Modern History. Indiana University Press, 1993. ISBN 0-253-20773-8. Стр. 81. «''The violent upsurge of Russian chauvinism and Armenophobia in the Caucasus was in part stimulated by the editor of the official newspaper, Kavkaz (Caucasus), V. L. Velichko, a poet known as the „Katkov of the Caucasus“ for his broadly conservative views and his advocacy of Russian national pride. His attacks on Armenians were republished in Ilya Chavchavadze’s Iveria and in Topchibashev’s Kaspii in Baku. Liberals, like Niko Nikoladze, Khristafor Vermishev, and Georgii Tumanov, tried through their newspaper, Novoe obozrenie (New Review), to deflect the growing hostilities between the Caucasian peoples and to preach peace and cooperation but, in November 1899, the paper was closed down by the government for nearly a year for allegedly expressing „separatist ideas“ and antigovernment opinions.''»</ref>, палітычнымі дзеячамі<ref>[http://portal-credo.ru/site/index.php?act=news&id=48391 Католикос всех армян Гарегин II обсудил с Николаем Рыжковым случаи проявления армянофобии в РФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160404013121/http://www.portal-credo.ru/site/index.php?act=news&id=48391 |date=4 красавіка 2016 }}</ref><ref>[http://www.day.az/news/armenia/51094.html Советник администрации президента РФ: «В России нет политики армянофобии»]</ref>, прадстаўнікамі грамадскіх арганізацый <ref>{{Cite web |url=http://regnum.ru/news/731822.html |title=«Армянофобия в Азербайджане пускает все более глубокие корни» — заявление |access-date=2 лютага 2017 |archive-date=5 мая 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505144924/http://regnum.ru/news/731822.html |url-status=dead }}</ref> і журналістамі<ref>[http://www.3channel.ru/rv_gruz «РУССКИЙ ВЗГЛЯД» — ГРУЗИЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090302035520/http://www.3channel.ru/rv_gruz |date=2 сакавіка 2009 }}</ref> <ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_4670000/4670433.stm Том де Ваал: Главы из русского издания книги «Черный сад»]</ref>. == Гісторыя армянафобіі == === Армянафобія ў Расійскай імперыі === Як паказвае гісторык Ёрг Бабероўскі, адной з перадумоў варожага дачынення да армян, якая выявілася ў расійскім Закаўказзі ў апошнія дзесяцігоддзі XIX стагоддзя, стала неппрадстаўленасць мусульманскага насельніцтва ў мясцовых органах улады. У прыватнасці, паводле рэформы 1870 года, нехрысціянам належала не больш за траціна месцаў у гарадскіх саветах (а з 1892 года — не больш 20 %). Гэтыя меры, спрадвечна скіраваныя супраць яўрэяў, у Закаўказзі закранулі перадусім мусульманаў<ref name="Баберовски" />, хочучы, прыкладам, у Баку яны, быўшы асноўнымі ўладальнікамі ўласнасці, складалі каля 80 % электарату<ref name="Altstadt" />. У выніку ў пачатку 1890-х у гарадскіх саветах такіх па перавазе мусульманскіх па колькасці выбарцаў гарадоў, як Ерэван, Баку і Шуша, пераважалі армяне<ref name="Баберовски" />. З іншага боку, адсутнасць рускай большасці ў гарадах Закаўказзя абцяжарвала правядзенне палітыкі русіфікавання. Таму з цягам часу празмеру ўзмацнелае прадстаўніцтва армян у органах гарадскога кіравання і на прамысловых прадпрыемствах стала ўспрымацца расійскай дзяржаўнай уладай як пагроза. У 1882 годзе цар [[Аляксандр III]] даручае міністру ўнутраных спраў Талстому зрабіць захады ў дачыненні армянскага нацыяналізму. У канцы 1880-х амаль усе армяне звальняюцца з вышэйшых дзяржаўных пасад, сярод найвышэйшага каўказскага чынавенства шырацца антыармянскія настроі, у чымсь падобныя з антысеміцкімі. У 1885 закрываюцца армянскія школы<ref>Хомизури Г. П. [http://www.26.itmc.ru/social.doc Социальные потрясения в судьбах народов (на примере Армении)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140223161647/http://www.26.itmc.ru/social.doc |date=23 лютага 2014 }}. М., 1997, стр. 29</ref>, у 1889 са школьнага навучання выключаецца курс гісторыі і геаграфіі Арменіі. [[Файл:Vasily Velichko.jpg|thumb|left|200px|[[Васіль Львовіч Вялічка|В. Л. Вялічка]].]] У 1890-х гадах армянскі нацыяналізм уступае ў супярэчнасць з асіміляцыйнай палітыкай і драматычным разваротам руска-армянскіх адносін. Царскія ўлады пачынаюць эксплуатаваць існую напружанасць паміж мусульманамі і армянамі. У 1896 годзе {{нп3|Каўказскае намесніцтва|каўказскім намеснікам|ru|Кавказское наместничество}} прызначаецца {{нп3|Рыгор Сяргеевіч Галіцын, 1838|Рыгор Галіцын|ru|Голицын, Григорий Сергеевич (1838)}}. Ён праводзіць шэраг мер у карысць азербайджанцаў, у той жа час роля армян зніжаецца. Прыкладам, ён звольніў частку армян з дзяржаўных пасад і прызначыў на іх пасады мусульманаў<ref>Tadeusz Swietochowski, Russian Azerbaijan, 1905—1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community (Cambridge and New York: Cambridge University Press, 1985), p. 40<blockquote>In response to their resentment over the disproportionately strong representation of Armenians in the civil service — allegedly 50 to 90 percent of the positions, he reduced the number of their officials and filled the vacancies with Muslims</blockquote></ref>. Пік антыармянскай кампаніі даводзіцца на 1903 год, калі ўлады канфіскуюць маёмасць армянскай царквы. У адказ армянскі нацыянальны рух пачынае засвойваць {{нп3|тэрарызм армянскіх нацыяналістаў|тэрарыстычныя метады|ru|Терроризм армянских националистов}}. Замах здзейснены на самага Галіцына, пасля якога ў 1903 годзе ён пакідае Каўказ. Кіраванне каўказскага намесніка Рыгора Галіцына было адзіным выпадкам адыходу царызму ад праармянскіх пазіцый<ref>{{Кніга:The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule}}<blockquote>Treatment of the religious establishments was also prejudicial. Except for the viceroyalty of Prince Grigorii Golitsyn (1896—1904), state policy was firmly anti-Muslim and anti-Turkish. Golitsyn responded to Azerbaijani complaints about overrepresentation of Armenians in the civil service by removing many and replacing them with Azerbaijani Turks. In 1903 he confiscated Armenian church lands, provoking attacks by Armenian terrorists. Church lands were restored. Golitsyn soon left his post. The appointment of Count I.I. Vorontsov-Dashkov in May 1905 signaled a return to the traditional pro-Armenian posture. Except for the Golitsyn episode, Armenian church properties and priests were not threatened or their work obstructed.<sup>15</sup><br /><br />15. Tadeusz Swietochowski (Russian Azerbaijan 1905—1920; The Shaping of National Identity in a Muslim Community [Cambridge, Eng.: Cambridge University Press, 1985], p. 40) describes both Golitsyn and Vorontsov-Dashkov, viceroy from 1905 to 1915.</blockquote></ref>. Напады армянскіх тэрарыстаў з арганізацыі [[Дашнакцуцюн]] на царскіх урадоўцаў даюць уладам магчымасць праверыць лаяльнасць мусульман. У студзені 1905 году ў чайханах шырыцца чутка, што армяне хочуць пошасць на мусульман падчас шыіцкага свята Магерам. У такіх умовах пахаванні кожнай ахвяры заказнога забойства, арэнай якіх тады быў Баку, ператвараліся ў агульнанацыянальныя дэманстрацыі. 6 лютага пасля расстрэлу армянамі працоўнага-азербайджанца ў Баку пачалася паніка. Узброеныя групы мусульманаў, што з’ехаліся ці сабраныя ў цэнтры Баку, забівалі ўсіх сустрэчных армян. На другі дзень пагрому натоўп стаў рабаваць армянскія крамы і дакаціўся да баракаў нафтавай фірмы Пітоева, дзе толькі 8 лютага было забіта больш 40 армян. Пагромы працягваліся пяць дзён. Мясцовыя ўлады не прымалі ніякіх мер да завадатараў. Як адзначае Бабероўскі, хоць падозранне, што губернатар сам справакаваў пагромы канчаткова не пацвердзілася, аднак удзел у гвалце ўлад не выклікае сумневу<ref name="Баберовски" />. Гэты канфлікт хутка выйшаў з-пад кантролю і да лета 1905 {{нп3|Армяна-татарская разня, 1905—1906|ахапіў|ru|Армяно-татарская резня (1905—1906)}} цэлыя акругі Бакінскай і Елізаветопольскай губерняў. Здушыць хваляванні ўлады змаглі толькі ў 1906 годзе, скіраваўшы на Каўказ экспедыцыю пад камандаваннем генерала {{нп3|Максуд Аліханаў-Аварскі|Максуда Аліханава-Аварскага|ru|Алиханов-Аварский, Максуд}} (пасля забіты рэвалюцыянерамі-дашнакамі), які выявіў неўтаймаваную жорсткасць і, па цверджаннях расійскай прэсы, адкрыта заступаўся за татар зусім і за сваіх сваякоў ханоў Нахічэванскіх асабліва ў разаніне армян<ref>«Санкт-Петербургские ведомости», 27.7.1905</ref><ref>«Сын отечества», 7.9.1905</ref><ref>«Санкт-Петербургские ведомости», 1.7.1905</ref>. Прызначаны ў красавіку 1905 года намеснікам Каўказа князь Варанцоў-Дашкоў дамогся змякчэння антыармянскай пазіцыі ўлады і звароту маёмасці армянскай царквы. Пасля замежнапалітычных канфліктаў з Асманскай імперыяй пазіцыя ўлады зноў робіцца праармянскай<ref name="Баберовски" />. Найболей зацятым армянофобам лічыўся пісьменнік і публіцыст чарнасотнікавага кірунку {{нп3|Васіль Львовіч Вялічка|В. Л. Вялічка|ru|Величко, Василий Львович}}, у якога сучаснікі адзначалі «зацяты нацыяналізм і баявое армянафобства»<ref name="newesbe" /><ref name="biod" />, якое гарманічна спалучалася з [[антысемітызм]]ам. У 1897—1899 гг. Вялічка рэдагаваў афіцыёзную газету «Каўказ», у якой вёў бязлітасную антыармянскую прапаганду<ref name="Албанский миф">{{Кніга:Шнирельман: Войны памяти|216-222|частка=[http://www.vehi.net/istoriya/armenia/albanskymif.html Албанский миф]}}</ref>. Ліберальныя сучаснікі лічылі яго агітацыю пагромнай і пасля параўноўвалі яго з [[кішынёў]]скім публіцыстам {{нп3|Павел Аляксандравіч Крушаван|П. Крушаванам|ru|Крушеван, Павел Александрович}}, антысеміцкія артыкулы якога, як лічылася, справакавалі {{нп3|Кішынёўскі пагром|Кішынёўскі пагром|ru|Кишинёвский погром}}<ref>[http://www.genocide.ru/lib/alibegov/publicist.html Армяно-татарские столкновения 1905—1906 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927220007/http://www.genocide.ru/lib/alibegov/publicist.html |date=27 верасня 2007 }}</ref>. Але Вялічка быў не самотны ў сваіх выступах. Калі ён быў змушаны пакінуць свой пост рэдактара газеты «{{нп3|Кавказ, газета|Кавказ|ru|Кавказ (газета)}}», за яго ўступіўся рэдактар уплывовай праўрадавай газеты «[[Новое время (газета)|Новое время]]» [[Аляксей Сяргеевіч Суворын|А. С. Суворын]]. Паводле яго думкі, адхіленне Вялічкі было выклікана інтрыгамі мясцовай інтэлігенцыі, што супярэчыла зацікаўленасцям грузінскага і армянскага народаў<ref>А. С. Суворин. «Маленькие письма». CCCLXXIII // Новое время, 1900, 7 (19) февраля</ref>. Суворын у ісце падтрымаў генацыд турэцкіх улад у адносінах да армян, а «Новое время» імкнулася апраўдаць дамэтнасць дзеянняў турэцкага ўрада ў адносінах да збунтаваных армянскіх «разбойнікаў» і «рэвалюцыянераў». Газета Суворына звярталася да ўрада з просьбай падтрымаць прыкладу Турцыі і «ачысціць Каўказ ад гэтага шкоднага элемента» — партыі [[Дашнакцуцюн]]. «''Для Расіі рускі печкавы збан даражэй, чым усё „армянскае пытанне“, для якога не жадаем ахвяраваць нават гэтым збанвм… Колькі рэжуць, рэжуць армян і ніяк не выражуць… дакладна іх непачаты край''», — казаў А. С. Суворын<ref>Е. А. Диннерштейн, «А. С. Суворин: человек, сделавший карьеру», ROSSPĖN, 1998. ISBN 5-86004-123-3, 9785860041233 стр. 91(374)</ref>. Антыармянскія публікацыі Вялічкі перадрукоўваліся таксама грузінскай газетай «Іверыя» (рэдактарам якой у той перыяд быў [[Ілья Рыгоравіч Чаўчавадзэ|Ілья Чаўчавадзэ]]) і {{нп3|Алімардан-бек Тапчыбашаў|Тапчыбашавым|ru|Топчибашев, Алимардан-бек}} у Баку<ref name="Suni" />. У 1990-я гады праца Вялічкі «Каўказ» была перавыдазена ў [[Азербайджан]]е і стала выкарыстоўвацца ў якасці антыармянскага аргумента ў армяна-азербайджанскім супрацьстаянні<ref name="Албанский миф" />. Менавіта развагамі Вялічкі, па выразе расійскага даследчыка {{нп3|Віктар Аляксандравіч Шнірэльман|В. А. Шнірэльмана|ru|Шнирельман, Виктор Александрович}}, натхняліся сучасныя азербайджанскія гісторыкі — у прыватнасці, [[Фарыда Джафар кызы Мамедава|Фарыда Мамедава]] і {{нп3|Зія Мусаевіч Буніятаў|Зія Буніятаў|ru|Буниятов, Зия Мусаевич}} — у распрацоўцы {{нп3|Фальсіфікацыя гісторыі ў Азербайджане|албанскай канцэпцыі|ru|Фальсификация истории в Азербайджане}}<ref>{{Кніга:Шнирельман: Войны памяти|216-222|частка=[http://www.vehi.net/istoriya/armenia/albanskymif.html Албанский миф]}}<blockquote>Нельзя не отметить, что эта концепция нашла в Азербайджане широкий спрос (см. напр., Ахундов, Ахундов, 1986. С. 106—107).<br />Обращает на себя внимание тот факт, что вся эта конструкция была навеяна рассуждениями русского шовиниста В. Л. Величко, который в 1897—1899 гг. руководил полуофициальной газетой «Кавказ», где демонстрировал откровенную нетерпимость к армянам и пытался натравить на них остальное население Кавказа…<br /> Любопытно, что его работы заново начали публиковаться в Азербайджане в начале 1990-х гг. и получили там широкую популярность (см., напр., Буниятов, 1990а. С. 62-74).</blockquote></ref>. Антыармянскія выказы Вялічкі і Чаўчавадзэ цытуе ў сваёй кнізе «Лжэгісторыя» азербайджанскі акадэмік, дырэктар Інстытута гісторыі Акадэміі навук Азербайджана Іграр Аліеў<ref>[http://www.elibrary.az/docs/ljeistoriya.pdf Играр Алиев: Лжеистория. Очередная попытка оправдать агрессию]{{Недаступная спасылка}} <blockquote>Чрезвычайно странным, опаснейшим фактором является разнузданная человеконенавистническая пропаганда армянских деятелей об исключительности армянской народности, непомерное возвеличивание армян и злостное принижение достоинств их соседей, неприкрытая, воинствующая проповедь армянского гегемонизма и т. д. // Вот что сказано в одном армянском учебнике: «армяне, как в численном, так и нравственном отношении превосходят все окружающие их народы».// Ещё В. Л. Величко писал, что армяне «не упускают случая выдвигать свои исторические „заслуги“ и теперешние достоинства паразитическим способом, то есть попутно набрасывая тень на соседние с ними народности, у которых была история более ясная, несомненная и достойная». // Грузин они в области историко-археологической грабят бессовестным образом: сцарапывают грузинские надписи с памятников, захватывают древние православные часовни и опустелые церкви (следуют ссылки на соответствующие документы — И. А.), сочиняют исторические нелепости и указывают, как на древние армянские владения., на такие области, где каждый камень говорит о прошлом грузинского царства. // «Разве может грамотей — армянский ученый так стряхнуть с себя пыль, чтобы не обдать ею нас» (то есть грузин, читай: вообще соседей — И. А.), — с гневом писал И.Чавчавадзе. Разве не армянские учёные силились доказать, что в Закавказье «существует лишь одна армянская нация, издревле существующая, и будущее принадлежит скорее ей, так как она де исторически доказала свою моральную и физическую мощь и незыблемость и величие ума своего». Разве не они ли «словом и пером клянутся всему миру, будто испокон века по сю сторону Кавказского хребта, до истоков Тигра и Евфрата, почти от Чёрного и Каспийского морей, была так называемая Армения,…, и если, мол, прозябали кое-где какие-то враци (армянское название грузин — примечание переводчика книги — И. А.) [добавлю от себя: и „какие-то тюрки“ (то есть азербайджанцы — И. А.)], то занимали чуть ли не пространство в десяток хлевов, и то-де по милости армян», — с возмущением писал И.Чавчавадзе. И в самом деле; посмотрите на карты «Великой Армении», изготовленные армянскими учеными!!! Разве не по внушению армянских деятелей иностранный вояжер писал: «будущее на Кавказе принадлежит армянам, соседям же их грузинам и татарам (то есть азербайджанцам — И. А.) не остаётся ничего, как только обармяниться». // До такой низости могли опуститься только и только армянские книжники. Воистину армянство — явление необыкновенное, феноменальное, зловещее, человеконенавистническое.</blockquote></ref>. === Армянафобія ў Германскай імперыі === У час [[Масавыя забойствы армян у 1894—1896 гадах|армянскіх пагромаў 1894—1896 гг.]] нямецкі ўрад замінаў ужыванню міжнародных санкцый супраць Асманскай імперыі і рэформам у [[Армянскае пытанне|Армянскам пытанні]], прапанаваным брытанцамі. Тон асвятлення пытання быў зададзены асабіста [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельмам II]], які сцвярджаў, што Брытанія спрабуе дэстабілізаваць уладу асманскага султана, а таксама звінаваціў Брытанію ў гібелі 80 тысяч армян. У праекце мемарандума МЗСа Германіі пагромы тлумачыліся правакацыямі з боку армян. Гэта адлюстроўвала стэрэатып пра армян, што склаўся ў Германіі падчас каланізацыі Асманскай імперыі, калі армяне ўяўляліся прагнымі і падступнымі ашуканцамі. Падобныя характарыстыкі з боку немцаў павінны былі заваяваць давер туркаў і палегчыць пранікненне нямецкага капіталу ў Асманскую імперыю<ref>{{Кніга|аўтар=Hilmar Kaiser|загаловак=Imperialism, Racism, and Development Theories: The Construction of a Dominant Paradigm on Ottoman Armenians}}</ref>. == Праявы армянафобіі ў постсавецкіх дзяржавах == === Азербайджан === Па выразе Фёдара Лук’янава, галоўнага рэдактара часопіса «Россия в глобальной политике», «''Армянафобія — інстытуцыйная частка сучаснай азербайджанскай дзяржаўнасці, і, вядома, Карабах у цэнтры гэтага ўсяго''»<ref>[http://vz.ru/opinions/2011/8/2/511811.html Взгляд. «Первый и неразрешимый»]</ref>. Як піша брытанскі журналіст Том дэ Ваал, які выдаў у [[2005]] годзе дакументальную кнігу «Чорны сад» пра гісторыю [[Карабахскі канфлікт|карабахскага канфлікту]], «''першай у сучаснай савецкай гісторыі выбліскам масавага гвалту''»<ref name="waal10">[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_4651000/4651717.stm Том де Ваал. «Черный сад». Глава 2. Февраль 1988 года: Азербайджан]</ref> стаў {{нп3|Сумгаіцкі пагром|Сумгаіцкі пагром|ru|Сумгаитский погром}} — хваляванні на этнічнай глебе ў горадзе [[Сумгаіт]] [[Азербайджанская ССР|Азербайджанскай ССР]] у лютым [[1988]] г., якія суправаджаліся масавым гвалтам у дачыненні армянскага насельніцтва, рабаваннямі, забойствамі, падпаламі і знішчэннем маёмасці. [[29 лютага]] [[1988]] года на пасяджэнні Палітбюро ЦК КПСС у Маскве было афіцыйна прызнана, што масавыя пагромы і забойствы ў [[Сумгаіт|Сумгаіце]] ажыццяўляліся па нацыянальнай прыкмеце<ref name="waal10" /><ref>[http://sumgait.info/sumgait/politburo-meeting-29-february-1988.htm Стенограмма заседания Политбюро ЦК КПСС 29 февраля 1988 г.]</ref>. Ужо тады акадэмік [[Зія Мусаевіч Буніятаў|Зія Буніятаў]], якога Том дэ Ваал заве ў сваёй кнізе «самым вядомым армянафобам у Азербайджане», уславіўся сваім артыкулам «Чаму Сумгаіт», у якой звінаваціў саміх армян у арганізацыі пагрому<ref>Том де Ваал. «Чёрный сад». Глава 2. [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_4651000/4651717.stm Февраль 1988 года: Азербайджан]. "''В мае 1989 года историк Зия Буниятов, бывший тогда президентом республиканской Академии Наук, самый известный азербайджанский армянофоб, предложил очень экзотичную версию погромов. В статье, озаглавленной «Почему Сумгаит?», он сделал вывод, что армяне сами спланировали сумгаитские погромы с целью дискредитировать Азербайджан и подстегнуть армянское националистическое движение. «Сумгаитскую трагедию тщательно подготовили армянские националисты, — писал Буниятов. — За несколько часов до её начала армянские фоторепортёры и съемочные группы телевидения тайно въехали в город и будучи в состоянии полной готовности стали дожидаться развития события. Первое преступление было совершено неким Григоряном, выдавшим себя за азербайджанца, который убил в Сумгаите пятерых армян''»</ref>. Услед за Сумгаітам пагромы адбыліся ў [[Гянджа|Кіравабадзе]], [[Армянскі пагром у Баку (1990)|потым у Баку]] (1990). {{нп3|Андрэй Валянцінавіч Палонскі|Андрэй Палонскі|ru|Полонский, Андрей Валентинович}}, які даследаваў станаўленне азербайджанскай нацыянальнай самасвядомасці ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, адзначаў, што «''Карабахскі крызіс і нарастальная армянафобія спрыялі фармаванню ўстойлівага вобразу ворага, які ў пэўнай ступені паўплываў на характар новай ідэнтычнасці (спачатку агрэсіўна-пераможнай)''»<ref>''[[Андрэй Валянцінавіч Палонскі|Андрей Полонский]]''. [http://his.1september.ru/1999/his28.htm Ислам в контексте общественной жизни современного Азербайджана] // Газета «История». № 28/1999. Издательский дом «Первое сентября»</ref>. У [[1991]]—[[1994]] гадах міжэтнічны канфлікт прывёў да маштабных [[Карабахская вайна|вайсковых дзеянняў]] за кантроль над [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабахам]] і некаторымі прылеглымі тэрыторыямі. У маі 1994 г. было падпісана Пагадненне пра бестэрміновае спыненне агню, якое прывяло да «замарожвання», але не ўрэгулявання канфлікту. Армянскія сілы працягваюць утрымваць значныя тэрыторыі за межамі заяўленай тэрыторыі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|НКР]], не вырашана праблема бежанцаў, захоўваецца эканамічная блакада. Як адзначаецца ў дакументах {{нп3|Міжнародная хельсінкская федэрацыя па правах чалавека|Хельсінкскай групы па правах чалавека|ru|Международная хельсинкская федерация по правам человека}}, неўрэгуляванасць армяна-азербайджанскага канфлікту служыць каталізатарам армянафобіі ў сучасным Азербайджане. У гэтай сувязі, у прыватнасці, паказваецца на рэгулярныя пратэстныя акцыі так званай «Арганізацыі вызвалення Карабаха», якая выступае супраць аднаўлення якіх б там ні было кантактаў паміж Азербайджанам і Арменіяй і за рашэнне канфлікту вылучна сілавымі метадамі. Гэтыя дзеянні карыстаюцца падтрымкай прадстаўнікоў азербайджанскіх улад<ref>[http://www.ihf-hr.org/viewbinary/viewdocument.php?doc_id=6322 Extract from the IHF report. Human Rights in the OSCE Region: Europe, Central Asia and North America, Report 2005 (Events of 2004)]. «''The unresolved conflict with Armenia over Nagorno-Karabakh stimulated „armenophobia.“ In 2004, the Organization of the Liberation of Karabakh (QAT) staged several protest actions against visits by Armenian officials to Azerbaijan. One of the actions — on 22 June — was violent. QAT members broke doors, entered in the hall of a NATO training program session and threatened two Armenian participants. Six protesters were arrested in August and sentenced to 3-5-year prison terms. QAT actions were supported by state officials, including the ombudsperson. On 2 September, the president openly labeled the sentences inadequate and too severe. 61 After that, the second instance court overturned the sentence and freed the QAT members.''»</ref>. Вялікі рэзананс у СМІ атрымваюць некаторыя публічныя выказы дзяржаўных і грамадскіх дзеячаў Азербайджана, што сведчаць пра нацыянальную няцерпнасць, — такія, як заява старшыні {{нп3|Упраўленне мусульман Каўказа|Упраўлення мусульман Каўказа|ru|Управление мусульман Кавказа}} {{нп3|Гаджы Алахшукюр Гумет аглы Пашазадэ|Гаджы Алахшукюра Пашазадэ|ru|Пашазаде, Аллахшукюр Гуммет оглы}} пра тое, што «''Хлусня і здрада ў крыві ў армян''»<ref>[http://www.day.az/news/society/125166.html Глава Духовного управления мусульман Кавказа: «Ложь и предательство в крови у армян»]. «Мы делаем всё возможное для урегулирования конфликта мирным путём. С этой целью проводим встречи. Однако не видим результатов этих встреч. Потому что ложь и предательство в крови у армян. Они сидели за нашим столом и ели наш хлеб, а, выйдя на улицу, говорили против нас.»</ref><ref>[http://day.az/news/society/125198.html Ильгар Ибрагимоглу: «Никакие причины и аргументы не могут и не должны приводить к ксенофобским заявлениям, и тем более, со стороны последователя Исламской веры»]. «Никакие причины и аргументы не могут и не должны приводить к подобного рода ксенофобским заявлениям со стороны человека, исполняющего миссию духовного лица, и тем более, последователя Исламской веры».</ref>. {{нп3|Уладзімір Мікалаевіч Казіміраў|У. М. Казіміраў|ru|Казимиров, Владимир Николаевич}} ([[Расія|расійскі]] [[дыпламат]], Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол у адстаўцы, у 1992—1996 гг. кіраўнік пасярэдніцкай місіі Расіі, паўнамоцны прадстаўнік Прэзідэнта РФ па Нагорным Карабаху, удзельнік і сустаршыня Мінскай групы АБСЕ ад Расіі) неаднаразова заяўляў пра наяўнасць у Азербайджане вызначаных сіл, што інспіруюць антыармянскія настроі, у тым ліку на ўзроўні дзяржаўнага кіраўніцтва<ref>Регнум. 13.12.2005. [http://regnum.ru/news/559308.html Что делать?! А не «Кто виноват?»: ответ Владимира Казимирова армянским НПО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141103111852/http://regnum.ru/news/559308.html |date=3 лістапада 2014 }}. «…в Азербайджане больше раскручивают кампанию неприязни и даже ненависти к армянам, чем наоборот; больше угроз вернуться к силовому решению, пренебрежения к обязательствам и обещаниям. Но всё это идёт вовсе не от азербайджанского народа и не от НПО, а именно от руководства Азербайджана.»</ref>. У пачатку 2004 года, характарызуючы дзесяцігоддзе, што прайшло пасля падпісання пагаднення пра спыненне агню, ён пісаў: <blockquote> Апынуўшыся надоўга ў дыскамфортным становішчы, Баку практычна ўзяў курс на татальную «халодную вайну» супраць армян. Адпрэчваюцца з парога і эканамічныя «амартызатары», і любыя кантакты з армянамі (нават па лініі грамадскасці); труцяць тых, хто падтрымвае гэтыя кантакты. У асвечанай свецкай дзяржаве сёй-той рады быў бы насадзіць падабенства фундаменталізму, рэваншызму і армянафобіі, што толькі замінае знішчэнню як прычын, так і наступстваў канфлікту. Усё больш праяў фанатызму і экстрэмізму нават на ўзроўні грамадскіх арганізацый. <ref>Регнум. 17.03.2004. Владимир Казимиров: [http://www.regnum.ru/news/233278.html Опиум для своего народа: Как пропагандисты вредят урегулированию по Карабаху]</ref> </blockquote> Даследчыца з Турцыі Ясемін Кіліт Аклар у працы, прысвечанай выкладанню гісторыі ў Азербайджане, робіць выснову, што афіцыйныя азербайджанскія падручнікі гісторыі здольныя выклікаць нянавісць і пачуццё этнічнай і нацыянальнай перавагі перадусім у адносінах да армян, а таксама да рускіх і іранцаў. Паводле яе падлікаў, на 391 старонцы аднаго падручніка гісторыі армяне завуцца ворагамі 187 разоў, рускія — 119 раз, іранцы — 44 разы. Для фармавання нацыянальнай ідэнтычнасці і ўзрушанасці нянавісці да армян выкарыстоўваюцца падрабязныя патэтычныя аповеды пра генацыд і пагромы, а таксама фатаграфіі ахвяр пагромаў. З пункту погляду Ясемін Аклар, падобнае стаўленне да армян робіць праблематычным існаванне армян у Нагорным Карабаху, калі ён увойдзе ў склад Азербайджана<ref>Yasemin Kilit Aklar ([http://en.wikipedia.org/wiki/Kocaeli_University Kocaeli University]). The Teaching of History in Azerbaijan and Nationalism // Ab imperio 2/2005</ref>. Як піша канфліктолаг, кіраўнік Дэпартамента Інстытута міра і дэмакратыі {{нп3|Арыф Сейфулаевіч Юнусаў|Арыф Юнус|ru|Юнусов, Ариф Сейфуллаевич}}, <blockquote>ужо ў падручніку для першага года навучання быў сфармаваны вобраз армян, як галоўных ворагаў Азербайджана і ўсяго «цюрка-мусульманскага свету» […] пры гэтым, у дачыненні армян таксама выкарыстоўваюцца разнастайныя негатыўныя эпітэты («бандыты», «агрэсары», «падступныя», «крывадушныя» і г.д.)<ref name="Obraz_vraga_v_uchebnikakh">{{кніга|аўтар=[[Арыф Сейфулаевіч Юнусаў|Ариф Юнус]]|загаловак=Мифы и образы «врага» в исторической науке и учебниках по истории независимого Азербайджана|спасылка=http://www.amudarya.net/fileadmin/_amudarya/bs/ay.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108115754/http://www.amudarya.net/fileadmin/_amudarya/bs/ay.pdf|archive-date=8 студзеня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140108115754/http://www.amudarya.net/fileadmin/_amudarya/bs/ay.pdf|archivedate=8 студзеня 2014}}</ref>.</blockquote> У сваім дакладзе за 2011 год {{нп3|Еўрапейская камісія па барацьбе з расізмам і няцерпнасцю|Еўрапейская камісія па барацьбе з расізмам і няцерпнасцю|ru|Европейская комиссия по борьбе с расизмом и нетерпимостью}} адзначыла што ў Азербайджане фармуецца негатыўнае ўспрыманне ў дачыненні людзей армянскай нацыянальнасці<ref>[http://golosarmenii.am/ru/20040/world/6306/ Против расизма и ксенофобии в Азербайджане выступила авторитетная европейская комиссия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130224042211/http://golosarmenii.am/ru/20040/world/6306 |date=24 лютага 2013 }}</ref>. <blockquote>Сталыя негатыўныя згадванні пра Рэспубліку Арменія прыводзяць да фармавання негатыўнага ўспрымання ў дачыненні людзей армянскай нацыянальнасці. Мы заклікаем улады Азербайджана да актыўнай працы па змене сітуацыі ў дачыненні армян, якія знаходзяцца пад юрысдыкцыяй Азербайджана. Усе палітычныя партыі Азербайджана павінны выступіць з выразнай пазіцыяй супраць любых формаў расізму, дыскрымінацыі і ксенафобіі і паслаць выразны палітычны сігнал у карысць разнастайнасці і плюралізму, яны таксама павінны ўнікаць згадванні негатыўнага адцення пры абмеркаванні пытанняў, што маюць дачыненне да армян<ref>[http://www.panarmenian.net/rus/world/news/71364/ ECRI обвиняет Азербайджан в умышленном формировании негативного образа армянина ]</ref>.</blockquote> Паводле паведамленняў брытанскіх, курдскіх і язідскіх газет, забіты {{нп3|Узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху, 2016|падчас сутыкненняў|en|2016 Nagorno-Karabakh clashes}} у пачатку красавіка 2016 года 20-гадовы салдат армянскай арміі Кярам Слаян (з язідскай абшчыны Арменіі) быў абезгалоўлены. У сацсетках з’явіліся фатаграфіі і відэа, на якіх, паводле СМІ, азербайджанскія салдаты, якія трымаюць адсечаную галаву салдата ў якасці трафея<ref>[http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/world_news/Middle_East/article1686450.ece?CMP=OTH-gnws-standard-2016_04_09 Former Russian states on brink of renewing war, Dmitry Beliakov in Nagorno-Karabakh, Mark Franchetti, The Sunday Times, 10 April 2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160419152207/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/world_news/Middle_East/article1686450.ece?CMP=OTH-gnws-standard-2016_04_09 |date=19 красавіка 2016 }}</ref><ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://ezidipress.com/en/karabakh-conflict-azerbaijani-soldiers-behead-ezidi-soldier-from-armenia/|title=Karabakh conflict: Azerbaijani soldiers behead Ezidi from Armenia – EzidiPress English|access-date=4 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117161127/http://www.ezidipress.com/en/karabakh-conflict-azerbaijani-soldiers-behead-ezidi-soldier-from-armenia/|archive-date=17 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ekurd.net/azerbaijani-behead-yazidi-kurd-2016-04-04 |title=Azerbaijani soldiers behead Armenian Yazidi Kurd: Karabakh conflict, April 4, 2016 by Editorial Staff, EKurd Daily |access-date=4 лютага 2017 |archive-date=16 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416060642/http://ekurd.net/azerbaijani-behead-yazidi-kurd-2016-04-04 |url-status=dead }}</ref>. Азербайджанскі бок назваў дадзеную інфармацыю правакацыяй, а фатаграфіі з сацсетак — сфальсіфікаванымі<ref>[http://ann.az/ru/armyane-organizovali-v-socsetyah-totalnuyu-provokaciyu/ Армяне организовали в соцсетях тотальную провокацию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160603112632/http://ann.az/ru/armyane-organizovali-v-socsetyah-totalnuyu-provokaciyu/ |date=3 чэрвеня 2016 }}</ref>. === Расія === Падобныя праявы адзначаны ў [[Краснадарскі край|Краснадарскім краі]] — прыкладам, у [[Славянск-на-Кубані|Славянску-на-Кубані]] ([[2002]] год)<ref>[http://www.sova-center.ru/racism-xenophobia/news/counteraction/2006/03/d7683/ Милиция предотвратила скинхедский погром]</ref>, [[Новарасійск]]у. У Новарасійску масавыя хваляванні і армянскія пагромы адбыліся ў сакавіку 2005 года. На наступны дзень пасля побытавага канфлікту ў кафэ паміж новарасійскім казачым атаманам У. Пятрушам і адным з мясцовых маладых людзей у Новарасійск прыбыла калона аўтобусаў з узброенымі людзьмі з г. Сочы і Таманскага аддзела Кубанскага казачага войска. Колькасць групы склала ад 100 да 200 чалавек. Натоўп пагромнікаў, па сведчанні сведак, учыніў хваляванні ў раёне Цэмдаліна — білі вітрыны крам, кафэ, ламалі аўтамабілі, нападалі на людзей армянскай нацыянальнасці<ref>[http://www.regnum.ru/news/425366.html В Новороссийске происходят столкновения казаков с армянами]</ref> і проста неславянскага выгляду<ref>[http://www.newizv.ru/news/?id_news=22630&date=2005-04-07&grade=3 На армянский погром наконец отреагировали и власти Кубани. Новые Известия. 7 Апреля 2005 г. ]</ref>. К. В. Каракін (Інстытут Этналогіі і Антрапалогіі РАН) прыводзіць шматлікія прыклады праявы армянафобіі (і ксенафобіі ўвогуле) ў Краснадарскім краі з боку органаў улады і некаторых груп насельніцтва. Асноўнай крыніцай ксенафобіі з’яўляюцца цалкам падкантрольныя краявым уладам СМІ, у школах вядзецца ўлік вучняў «славянскіх» і «неславянскіх» нацыянальнасцяў. У некаторых раёнах Краснадарскага краю вывучэнне армянскай мовы ў школах знаходзіцца пад забаронай. Варожыя дзеянні ў дачыненні армян маюць месца і на побытавым роўні. Шэраг грамадскіх арганізацый таксама мае антыармянскую скіраванасць. Перадусім, гэта атрады казакоў, дзейнасць якіх Каракін ацэньвае як «вылучна дэструктыўную». 10 красавіка 2000 года губернатар краю {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Ткачоў|Аляксандр Ткачоў|ru|Ткачёв, Александр Николаевич}} публічна абвясціў ананімны ліст, што ўскладаў абвастрэнне крымінагеннай сітуацыі ў [[Туапсэ]] на «армянскія злачынныя групоўкі». Аднак начальнік ГУУС Краснадарскага краю Сяргей Кучарук назваў армян «самым законапаслухмяным народам Кубані». Паводле яго слоў армянская злачыннасць не складае і аднаго працэнта ад агульнага ліку злачынстваў у краі. На думку Каракіна, спачатку губернатар Ткачоў асноўную стаўку ў сваёй «нацыянальнай палітыцы» зрабіў на армян, але да 2004 года стаў ссоўвацца ўбок {{нп3|туркі-месхетынцы|туркаў-месхетынцаў|ru|Турки-месхетинцы}}. Каракін злучае змякчэнне рыторыкі ў дачыненні армян з мерамі цэнтральнай улады, прынятымі ў выніку ціску Арменіі<ref name = "Koryakin" />. Паводле думкі В. А. Шнірэльмана антыармянскія настроі на Кубані былі справакаваны ў тым ліку нібы наяўнымі ў армян тэрытарыяльнымі прэтэнзіямі да Расіі. Па інфармацыі, наяўнай у Ф. В. Шалава-Каведзяева, яшчэ ўвесну 1992 гады цягніком Баку — Масква ў паўднёвыя рэгіёны Расіі дастаўляліся цэлыя мяшкі са шматлікімі асобнікамі правакацыйных брашур і ўлётак, якія шырыліся потым улетку 1992 года на поўдні Расіі. Яны прызначаліся для шырання сярод мясцовага насельніцтва з мэтай прымусіць МЗС Расіі падтрымаць Азербайджан у яго канфлікце з Арменіяй. Гэта прапаганда вялася ва ўмовах, калі ў Краснадарскі край і на Стаўраполле масамі прыбывалі армянскія бежанцы. Часткова яна дасягнула сваёй мэты, і ўвосень 1992 года ў Краснадарскім краі адзначаліся выпадкі нападу казакоў на армян і прадстаўнікоў іншых народаў Каўказа<ref>{{Кніга:Шнирельман: Войны памяти|246—248}}</ref>. У гэтых дакументах ад імя армян заяўлялася пра ўстанову нейкага Армянскага нацыянальна-вызвольнага фронту Паўночнага Каўказа, што нібы ставіў сваёй мэтай далучэнне земляў Паўночнага Каўказа да Арменіі. Сярод гэтых дакументаў фігуравала «Гістарычная даведка», быццам бы апублікаваная ў 1992 г. у Сцепанакерце ад імя Ф. В. Шалава-Каведзяева, актывіста Дэмакратычнай Расіі, які служыў тады намеснікам міністра замежных спраў Расіі. У гэтым дакуменце права армян на паўднёвыя землі Расіі апраўдваліся спасылкамі на наяўныя нібы археалагічныя і гістарычныя матэрыялы (грубая фабрыкацыя гэтага дакумента пацвярджаецца не толькі тым, што такія матэрыялы цалкам адсутнічаюць, але і тым, што нават армянскія радыкалы-рэвізіяністы ніколі не вырашалі заходзіць у сваіх прэтэнзіях так далёка). Выяўляючы абурэнне воплескам антыармянскай прапаганды на поўдні Расіі, часткай якой і з’яўляліся адзначаныя вышэй матэрыялы, армянская абшчына прыводзіла дадатковыя сведчанні ў карысць таго, што крыніца гэтай прапаганды знаходзілася ў Баку. Адным з іх з’яўляўся ліст, што паступіў у рэдакцыю газеты «Советская Россия» нібы ад рускай абшчыны Баку, які папярэджваў рускіх супраць «армянскай небяспекі»; у ім гаварылася, у прыватнасці, пра планы стварэння «Вялікай Арменіі» ад мора і да мора, а таксама пра імкненне армян звесці хрысціян з мусульманамі і пра тое, што армяне нібы перашкаджалі аб’яднанню Паўночнага і Паўднёвага Азербайджанаў. === Грузія === Паводле некаторай думкі, армянафобія з’яўляецца самай пашыранай формай ксенафобіі ў Грузіі<ref>{{Cite web |url=http://regnum.ru/news/polit/2102955.html |title=Почему Грузия во всем винит армян? — ИА REGNUM |access-date=4 лютага 2017 |archive-date=25 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325143519/http://regnum.ru/news/polit/2102955.html |url-status=dead }}</ref>. Ловел Барынгтан адзначае, што многія прадстаўнікі сучаснай грузінскай эліты затуляюць антыармянскай рыторыкай свае сапраўдныя мэты — дасягненне ўлады<ref>Lowell W. Barrington (Associate Professor of Political Science, Marquette University). After Independence: Making and Protecting the Nation in Postcolonial & Postcommunist States. University of Michigan Press, 2006. ISBN 0-472-06898-9. Стр. 269. "''Many in the Georgian elite continue to voice strong anti-Abkhazian, anti-Osetian, and, less openly, anti-Armenian sentiments, but as Lieven points out in his intelligent dissection of Chechen nationalism, «the world is full of nations which regularly indulge in outbursts of nationalist rhetoric, and still more of elites who use such rhetoric to mask their real and ugly motives for holding onto state power. How many, though, actually have the ability or will to carry out their rhetoric in reality?''»</ref>. Як піша пра армяна-грузінскі царкоўны канфлікт пражываючы ў Тбілісі незалежны журналіст Молі Корса, «воплеск антыармянскіх настрояў выразна выявіўся ў тэлевізійных ток-шоу, блогах і дыскусіях у сацыяльнай сетцы Facebook па дадзеным пытанні»<ref>[http://russian.eurasianet.org/node/58770 Грузия: Антиармянский подтекст в конфликте между церковью и государством]</ref>. Адным з адкрытых армянафобаў з ліку інтэлігенцыі з’яўляецца рэжысёр [[Роберт Робертавіч Стуруа|Роберт Стуруа]], чые антыармянскія выказы падпадаюць пад крытыку<ref name=autogenerated1>[http://newsgeorgia.ru/point/20110803/214110861.html Армянофобия по привычке | Точка зрения | Новости-Грузия]</ref>. Іншы армянафоб, прафесар Сухумскага ўніверсітэта Гурам Мархулія, вядомы шырокай публіцы толькі ў адной якасці — як зацяты армянаненавіснік, за сваю пазіцыю ганараваўся неверагоднага прызнання і павагі ў Азербайджане, дзе ён часты госць<ref>[http://www.regnum.ru/news/fd-abroad/armenia/1504138.html С работы уволен главный армянофоб Грузии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140108120414/http://www.regnum.ru/news/fd-abroad/armenia/1504138.html |date=8 студзеня 2014 }}</ref>. На думку журналіста Тэнгіза Аблотыя, цяперашняя армянафобія ў Грузіі не мае ніякіх лагічных тлумачэнняў — у адрозненне ад XVIII стагоддзя, калі гэта з’ява, абумоўленая дамінаваннем у Грузіі армянскай буржуазіі, толькі-толькі ўзнікла<ref name=autogenerated1 />. Грузінскі палітолаг Георгій Векуа выказвае здагадку, што вытокі армянафобіі ў Грузіі ўзыходзяць да «грузіна-армянскага царкоўнага расколу, з-за чаго многія стагоддзі армяне — паслядоўнікі Армянскай Апостальскай Царквы былі ерэтыкамі для Грузінскай Царквы, і наадварот»<ref>[http://noev-kovcheg.ru/mag/2016-03/5338.html В Грузии принято во всем винить армян, так же как в некоторых странах все беды приписывались евреям]</ref>. == Турцыя. Генацыд армян == [[Файл:Le Figaro, The Turk (1923).jpg|right||thumb|Турак : Колькі яшчэ армян засталося ? [[Le Figaro]], [[1923]].]] {{main|Генацыд армян}} Сярод прычын армянафобскіх настрояў у Асманскай Турцыі асабліва вылучаўся таксама эканамічны аспект. У 1914 г. армяне складалі 10 % насельніцтва Турцыі, аднак засяродзілі ў сябе 60 % імпарту і 40 % экспарту. Іх доля ва ўнутраным гандлі дасягала 80 %<ref>Киракосян Д. С. Младотурки перед судом истории. Ер., 1986.</ref>. Віцэ-консул Германіі ў Эрзуруме, разважаючы пра прычыны антыармянскіх пагромаў у 1915 г., піша<ref>Deutschland und Armenian. 1914—1918. Sammlung diplomatischer Aktenstueke. Herausgegeben und eingeleitet von Dr. Johannes Lepsius. Potsdam, 1919. S. 124.</ref>: <blockquote> Не думаю, што можна было як-небудзь інакш знішчыць культуру, якая старэй і нашмат вышэй турэцкай. Апроч таго, мне здаецца, што армяне, як і яўрэі, з’яўляюцца расай, якая валодае вялікай сілай супраціву. За кошт адукацыі, камерцыйных здольнасцей, высокай прыстасавальнасці ім атрымалася ўладкавацца ў неспрыяльных для сябе ўмовах […] Яны дамінуюць эканамічна ў гарадах. Амаль увесь гандаль засяроджаны ў іх руках. Іх працавітасць і актыўная прадпрымальнасць выклікаюць раздражненне. </blockquote> Шырокамаштабныя пагромы армян былі распачаты ў час [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|Руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў]] (у {{нп3|Горад Дагубаязіт|Баязіце|ru|Догубаязит}} і {{нп3|Горад Элешкірт|Алашкерце|ru|Элешкирт}}). Аднак у гэтых выпадках, у адрозненне ад наступных падзей, ролю турэцкай адміністрацыі зводзілася хутчэй да патуральніцтва і няўмення ці нежадання ўзяць пад абарону «другагатунковых» хрысціянскіх падданак, чым да свядомай інспірацыі<ref>Лорд Кинросс. Расцвет и упадок Османской империи. Москва, «Крон-пресс», 1999 г. ISBN 5-232-00732-7. Стр. 602</ref>. Становішча рэзка змянілася пасля гэтай вайны, калі [[армянскае пытанне]] (пытанне пра гарантыі правоў армян і падаванне ім аўтаноміі) было вынесены на міжнароднае абмеркаванне, і армяне атрымалі міжнародныя гарантыі на Берлінскім кангрэсе, тады як сярод саміх армян узнік моцны нацыянальны рух (гл. [[Дашнакцуцюн]]). З гэтага моманту турэцкі ўрад ставіць сваёй мэтай тэрарызаваць армян і па магчымасці зусім знішчыць іх як небяспечны элемент<ref>Лорд Кинросс. Расцвет и упадок Османской империи. Москва, «Крон-пресс», 1999 г. ISBN 5-232-00732-7.Стр. 604—610</ref>. У 1894—1896 гг. султанам [[Абдул-Хамід II|Абдул-Хамідам II]] арганізуецца цэлы шэраг масавых армянскіх пагромаў у [[Заходняя Арменія|Заходняй Арменіі]] і самім [[Стамбул]]е<ref>А.Дж. Тойнби. Цивилизация перед судом истории. С-Пб, Ювента, 1995 год. ISBN 5-87399-032-8. Стр. 357</ref><ref>Лорд Кинросс. Расцвет и упадок Османской империи. Москва, «Крон-пресс», 1999 г. ISBN 5-232-00732-7.Стр. 605—610</ref><ref>{{Кніга:Шнирельман: Войны памяти}}</ref>. У [[1904]] г. адбылася новая буйная разня ў заходне-армянскай вобласці {{нп3|Сасун, гавар|Сасун|ru|Сасун (гавар)}}. Рэвалюцыя ў Турцыі, з запалам падтрыманая армянамі, падала ім роўнасць перад законам і поўныя грамадзянскія правы і, як здавалася спачатку, вырашыла «армянскае пытанне». Аднак неўзабаве прыйшэлыя да ўлады [[младатуркі]] выявілі, што армяне, атрымаўшы грамадзянскія правы, не жадаюць адмаўляцца ад сваіх нацыянальных вымогаў і асімілявацца ў адзінай цюркамоўнай «асманскай нацыі»; са свайго боку армяне зразумелі, што младатуркі імкнуцца да іх асіміляцыі, але зусім не да падавання ім аўтаноміі<ref>Лорд Кинросс. Расцвет и упадок Османской империи. Москва, «Крон-пресс», 1999 г. ISBN 5-232-00732-7.Стр. 601</ref>. У выніку ўжо ў 1909 годзе была арганізавана новая {{нп3|Кілікійская разня|разня ў Кілікіі|ru|Киликийская резня}}. Распачатая неўзабаве [[Першая сусветная вайна]] падала младатуркам магчымасць вырашыць «армянскае пытанне» шляхам знішчэння армян, чым младатуркі і паспрабавалі скарыстацца<ref>Джон Киракосян «Младотурки перед судом истории». Ереван, Издательство «Айастан», 1986. Глава 6. Младотурки и геноцид армянского народа в Турции</ref>. == Гл. таксама == '''Пагромы:''' * [[Разня армян у Баку, 1918]] * [[Шушынская разня]] * [[Сумгаіцкі пагром]] * [[Армянскі пагром у Баку (1990)|Армянскі пагром у Баку, 1990]] * [[Разня в Маразе]] '''Іншыя:''' * [[Разбурэнне армянскіх могілак у Джульфе]] * [[Армяна-турэцкія адносіны]] * [[Раміль Сафараў]] * [[Ксенафобія]] == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="Баберовски">{{Кніга:Новая имперская история постсоветского пространства|аўтар=Иорг Баберовски.|частка=Цивилизаторская миссия и национализм в Закавказье: 1828—1914 гг.|старонкі=307—352}}<blockquote><!-- ст. 325—326 -->Формально именно мусульманское население составляло большинство избирателей, поскольку, согласно закону, к выборам в первую очередь допускались земле- и домовладельцы. Однако царское правительство выпустило указ, по которому число депутатов-нехристиан не должно было составлять более трети Городской думы.<sup>63</sup> В 1892 г. этот уровень был снижен до одной пятой. Все эти меры, направленные против евреев, в Закавказье затронули в первую очередь мусульманское население. В начале 1890-х гг. в составе парламентов таких по преимуществу мусульманских городов, как Баку, Ереван и Шуша, преобладали армяне.<sup>64</sup> Реформированный городской статут 1892 г. привел к серьёзному обострению межэтнической напряженности. В 1893 г. в Баку были допущены к выборам лишь 424 из 4984 мусульман, владевших недвижимостью. Для сравнения, избирателей-христиан было 749.<sup>65</sup> Резкое несоответствие между численным преобладанием мусульман и ничтожностью их политического влияния во властных институциях усугубляло у мусульманской элиты чувство изолированности и подрывало деятельность выборных городских органов. Оттесненные иммигрантами от участия во властных структурах, мусульмане начинали проникаться к ним враждебными чувствами, поэтому этнические общины в городах Закавказья формировались по принципу отталкивания от чуждого элемента.</blockquote></ref> <ref name="Altstadt">{{Кніга:The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule|pages=25}}<blockquote>The Urban Reform of 1870 was extended to the Caucasus in 1874 and was first applied in Baku.<sup>49</sup> Suffrage was based on property ownership and the value of trade turnover. As the majority of property owners in Baku, Azerbaijani Turks constituted more than 80 percent of the electorate. Restrictions on non-Christians, however, kept them from occupying more than half the seats in the council. From 1892 to 1900 the Urban Reform of 1890 allowed no more than one-third non-Christians. In 1908, despite the law and with only tepid opposition from the viceroy, a majority of Azerbaijanis were elected to the City Council. They ignored demands for new elections, remaining the majority until the end of the old regime.<sup>50</sup> Their victory in gaining a majority in the City Council was significant because it was a result of determined and organized political action within the established framework. It represented the exercise of power of the indigenous Turkish leadership who were flouting a prejudicial law. That their victory came in 1908 at a time of increasing intolerance at the center is surprising, but it reflects the degree to which Caucasia was «out of step» with the capitals. The Azerbaijani Turks' ability to gain control over the City Council, albeit decades after its creation, also reflected the degree to which they regarded Baku as their city, as it had been historically. </blockquote></ref> }} == Спасылкі == * [http://azerichild.info/index.html Сайт прысвечаны армянафобіі ў Азербайджане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191105120633/http://azerichild.info/index.html |date=5 лістапада 2019 }} * [http://www.panorama.am/ru/society/2015/04/28/bagirov/ «Азербайджанский писатель Э. Багиров: В Азербайджане лютая, иррациональная, звериная, нечеловеческая ненависть к армянам»]{{Недаступная спасылка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ксенафобія]] [[Катэгорыя:Нацыянальная палітыка]] t0exit55w2a20qhqymi9roscnrt3dyx Удзельнік:Krateven 2 439080 5185253 4226906 2026-08-23T06:25:02Z Krateven 65271 Code 5185253 wikitext text/x-wiki * [[Шаблон:ЭЯЭ|Шаблон:ЭЯЭ]]: <code><nowiki>{{ЭЯЭ|10001|Назва}}</nowiki></code> {{ЭЯЭ|10001|Назва}} * [https://be.wikipedia.org/w/index.php?target=https://*.eleven.co.il&title=Special%3ALinkSearch&limit=10000 Спасылкі на eleven.co.il] * [[Шаблон:Вонкавыя_спасылкі|Вонкавыя_спасылкі]]: <code><nowiki>{{Вонкавыя_спасылкі}}</nowiki></code> * [[Шаблон:Бібліяінфармацыя|Бібліяінфармацыя]]: <code><nowiki>{{Бібліяінфармацыя}}</nowiki></code> [[ba:User:Krateven]] [[be-x-old:User:Krateven]] [[bg:User:Krateven]] [[ce:User:Krateven]] [[cv:User:Krateven]] [[he:User:Krateven]] [[hu:User:Krateven]] [[hy:User:Krateven]] [[inh:User:Krateven]] [[ka:User:Krateven]] [[krc:User:Krateven]] [[ru:User:Krateven]] [[uk:User:Krateven]] e9iluhuaq1cucwl4t1begcmkal3dngw Дэмакратычная рэспубліка Арменія 0 448813 5185033 2584382 2026-08-22T13:14:08Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Першая Рэспубліка Арменія]] 5185033 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Першая Рэспубліка Арменія]] 71om75g7ub3qphdb9md1fhneykapvop Чарнаморскі флот Расійскай імперыі 0 454311 5185096 5172375 2026-08-22T15:35:12Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5185096 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Чарнаморскі флот}} {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Чарнаморскі флот Расійскай імперыі |выява = [[Файл:Aivazovsky_-_Black_Sea_Fleet_in_the_Bay_of_Theodosia.jpg|300px]] |подпіс = Чарнаморскі флот у Феадосіі напярэдадні Крымскай вайны. Палатно [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Івана Айвазоўскага]] |гады = [[1783]]—[[1856]] <br>канец [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]]—[[1918]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |падпарадкаванне = |у складзе = {{Сцяг|Расія|ВМС}}[[Ваенна-марскі флот Расійскай імперыі]] |тып = [[Флот]] |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = [[Севастопаль]] |мянушкі = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)|Руска-турэцкая вайна, 1787—1791]]<br/>[[Руска-турэцкая вайна (1806—1812)|Руска-турэцкая вайна, 1806—1812]]<br/>[[Руска-турэцкая вайна (1828—1829)|Руска-турэцкая вайна, 1828—1829]]<br/>[[Крымская вайна]]<br/>[[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|Руска-турэцкая вайна, 1877—1878]]<br/>[[Першая сусветная вайна]] |знакі_адрознення = }} '''Чарнамо́рскі флот [[Расійская імперыя|Расі́йскай імпе́рыі]]''' вядзе свой пачатак ад [[Расія|рускага]] ваеннага [[флот]]у, створанага на [[Чорнае мора|Чорным моры]] пасля далучэння Крыму да Расійскай імперыі з караблёў Азоўскай і Дняпроўскай ваенных флатылій. == Стварэнне флоту == {{OldStyleDate|13|мая|1783|2}} года Азоўская флатылія (11 караблёў) увайшла ў Ахціярскую бухту (Крымскі паўвостраў), дзе быў закладзены [[Севастопаль]], які стаў галоўнай базай флоту (з [[1804]] года — галоўным ваенным портам). Гэтыя караблі склалі ядро новага флоту. У [[1785]] годзе быў зацверджаны першы штат Чарнаморскага флоту ў складзе 12 лінейных караблёў, 20 [[фрэгат]]аў, 5 [[Шхуна|шхун]], 23 [[Транспарт|транспартных судоў]], асабістага складу — 13,5 тысяч чалавек. Для кіравання флотам у [[Херсон]]е было створана Чарнаморскае адміралцейства. Пазней сюды ж прыбылі 17 караблёў Дняпроўскай флатыліі. == Парусны флот — развіццё і баявое выкарыстанне == У [[18 стагоддзе|XVIII]]—[[19 стагоддзе|XIX стагоддзях]] Чарнаморскі флот паспяхова дзейнічаў у войнах Расіі з [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], [[Францыя]]й і іншымі дзяржавамі. Будаўніцтва і перамогі Чарнаморскага флоту звязаны з імёнамі выбітных флотоводцев: [[Рыгор Аляксандравіч Пацёмкін|Р. А. Пацёмкіна]], [[Джон Пол Джонс (адмірал)|Джон Пол Джонса]], Насаў-Зігена, [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|Ф. Ф. Ушакова]], [[Дзмітрый Мікалаевіч Сянявін|Дз. М. Сянявіна]], [[Міхаіл Пятровіч Лазараў|М. П. Лазарава]], [[Павел Сцяпанавіч Нахімаў|П. С. Нахімава]], М. І. Войнавіча і іншых. === Руска-турэцкая вайна 1787—1791 === Нягледзячы на колькасную перавагу турэцкага флоту, Чарнаморскі флот нанёс яму буйныя паразы ў {{Не перакладзена 5|Марская аблога Ачакава|бітвах у дняпроўскім Лімане|4=Naval actions at the siege of Ochakov (1788)}}, у Фіданісі ([[1788]] год), у Керчанскай бітве ([[1790]] год), у Тэндры (1790 год) і ля мыса Каліякрыя ([[1791]] год). У вайне ярка выявілася флотаводзкае мастацтва [[контр-адмірал]]аў [[Джон Пол Джонс (адмірал)|Джон Пол Джонса]], Насаў-Зігена, М. С. Мардвінава, М. І. Войнавіча і [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|Ф. Ф. Ушакова]]. У [[1789]] годзе ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]] была закладзена караблебудаўнічая верф, і сюды з [[Херсон]]а было пераведзена Чарнаморскае адміралцейства. === Вайна з Францыяй === Падчас вайны з [[Францыя]]й эскадра Чарнаморскага флоту пад камандаваннем [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|Ушакова]] вяла ў 1798—[[1800]] гадах баявыя дзеянні ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]], вызваліла [[Іанічныя астравы|Іянічныя астравы]], штурмам авалодаўшы востравам [[Востраў Керкіра|Корфу]]. === [[Руска-турэцкая вайна (1806—1812)|Руска-турэцкая вайна 1806—1812]] === [[Файл:Athosbattle.jpg|міні|300x300пкс|[[Афонская бітва]] ([[Аляксей Пятровіч Багалюбаў|А. П. Багалюбава]]).]] У [[1807]] годзе эскадра пад камандаваннем [[віцэ-адмірал]]а [[Дзмітрый Мікалаевіч Сянявін|Дз. М. Сянявіна]], дзейнічаючы ў [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]], разграміла турэцкі флот у Дарданэльскай і [[Афонская бітва|Афонскай бітвах]]. === [[Руска-турэцкая вайна (1828—1829)|Руска-турэцкая вайна 1828—1829]] === Чарнаморскі флот садзейнічаў наступу войскаў на Балканскім і Каўказскім тэатрах ваенных дзеянняў. Неўвядальнай славай пакрыў сябе брыг «Меркурый», які атрымаў перамогу ў баі з двума турэцкімі лінейнымі караблямі. Да сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] Чарнаморскі флот быў лепшым парусным флотам у свеце і уключаў 14 парусных лінейных караблёў, 6 [[фрэгат]]аў, 4 [[Карвет|корвета]], 12 [[брыг]]аў, 6 параходафрэгатаў і інш. === [[Крымская вайна]] === Крымская вайна 1853—1856 гадоў вялася [[Расія]]й з кааліцыяй [[Францыя|Францыі]], Асманскай імперыі, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і Сардзініі за панаванне на [[Балканскія горы|Балканах]], у басейне [[Чорнае мора|Чорнага мора]], на [[Каўказ]]е. {{OldStyleDate|30|лістапада|4=18}} [[эскадра]] пад камандаваннем віцэ-адмірала [[Павел Сцяпанавіч Нахімаў|Нахімава]] ў ходзе Сінопскай бітвы знішчыла турэцкую эскадру Асмана-пашы. «Сінопскі інцыдэнт» паслужыў [[Casus belli|фармальнай падставай]] для ўступлення Англіі і Францыі ў вайну супраць Расіі<ref>{{кніга|аўтар=John Sweetman|загаловак=Crimean War, Essential Histories 2|выдавецтва=Osprey Publishing|год=2001|isbn=1-84176-186-9}}</ref><ref>{{cite news|title=In the House of Lords|last=Correspondent|date=28 March 1854|work=The Morning Chronicle|page=4|accessdate=}}</ref>. Падчас Севастопальскай абароны 1854—1855 гадоў вялікая частка судоў Чарнаморскага флоту была затопленая на Севастопальскім рэйдзе, чарнаморскім маракам пад кіраўніцтвам [[адмірал]]а [[Уладзімір Аляксеевіч Карнілаў|У. А. Карнілава]], віцэ-адмірала [[Павел Сцяпанавіч Нахімаў|П. С. Нахімава]] і [[Уладзімір Іванавіч Істомін|У. І. Істоміна]] давялося змагацца на сушы. === Пасля Крымскай вайны === Згодна з асобнай руска-турэцкай канвенцыяй, падпісанай па заканчэнні [[Крымская вайна|Крымскай вайны]], кожная з чарнаморскіх дзяржаў магла мець для берагавой службы па шэсць паравых судоў даўжынёй да 50 метраў па ватэрлініі і водазмяшчэннем да 800 тон, а таксама па чатыры лёгкіх паравых або парусных судна водазмяшчэннем да 200 тон<ref>{{Cite web |url=http://militera.lib.ru/h/shirokorad_ab2/01.html |title=Парижский мир |lang=ru |publisher=«Военная Литература» |accessdate=2013-11-29}}</ref>. Аднак, у выніку таго, што падчас [[Крымская вайна|вайны]] Расія страціла большую частку Чарнаморскага флоту, на [[Чорнае мора|Чорным моры]] не было нават устаноўленай колькасці судоў. Па гэтай прычыне сюды былі пераведзены шэсць карветаў [[Балтыйскі флот Расійская імперыі|Балтыйскага флоту]]. У верасні 1857 года з [[Кранштат]]а ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]] пад камандаваннем капітана 1-га рангу І. Ф. Ліхачова прыбыў атрад з карветаў «Зубр», «Рысь» і «Удаў», а да канца красавіка [[1858]] года прыбыў другі атрад, які складаўся з карветаў «Буйвал», «Вяпрук» і «Воўк», пад камандаваннем [[Капітан 1-га рангу|капітана 1-га рангу]] А. Х. Вінка<ref>{{Cite web |url=http://militera.lib.ru/h/shirokorad_ab2/04.html |title=Русский флот выходит в океан |lang=ru |publisher=«Военная Литература» |accessdate=2013-11-29}}</ref>. Пазней для патрэб флоту ўжо ў Мікалаеве былі пабудаваныя паруснавінтавыя карветы «Сокал», «Ястраб», «Крэчат», «Ільвіца» і «Памяць Меркурыя». Закладзены ў Мікалаеўскім адміралцействе да заканчэння вайны карвет «Воін» не праходзіў па патрабаваннях да водазмяшчэнню і пасля спуску на ваду быў уведзены ў склад флоту ў якасці транспарту<ref name="randewy">{{Cite web |url=http://www.randewy.ru/nk/korvetchf.html |title=Корветы Черноморского флота |lang=ru |publisher=randewy.ru |accessdate=2013-11-29}}</ref>. Абмежаванні [[Парыжскі мірны дагавор (1856)|Парыжскага міру]] былі знятыя ў [[1871]] годзе. == Адраджэнне флоту == [[Файл:Beggrow_034.jpg|міні|300x300пкс|Спуск браняносца «Чэсма» ў Севастопалі. 1886 год (А. К. Беграў).]] У канцы [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] Чарнаморскі флот быў адроджаны як паравы браняносны флот, прычым будуючыяся ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]] і [[Севастопаль|Севастопалі]] [[Браняносец|браняносцы]] былі больш магутнымі і буйнымі, чым караблі аналагічнага класа на [[Балтыйскі флот Расійскай імперыі|Балтыцы]]. Прычына гэтага крыецца ў тым, што міжнародныя пагадненні забаранялі праход ваенных караблёў праз [[Праліў Басфор|Басфор]] і [[Дарданэлы]], і ў штабах рэгулярна будаваліся планы па іх захопу, а кантралючая іх Асманская імперыя і [[Вялікабрытанія]], якая стаяла за ёй, лічыліся больш верагоднымі праціўнікамі, чым вельмі аддаленая [[Японская імперыя|Японія]] або дружалюбная [[Германская імперыя|Германія]]. Да таго ж на [[Балтыйскае мора|Балтыцы]] значная частка сродкаў ішла на будаўніцтва [[крэйсер]]аў — знішчальнікаў гандлю, а браняносцы доўга не маглі пазбавіцца ад ярлыка караблёў берагавой абароны. Такім чынам, аж да канца [[1890-я|90-х гадоў]] Чарнаморскі флот меў куды больш паўнавартасныя [[лінкар]]ы, чым Балтыйскі, і ўсяго да пачатку [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]] ў складзе Чарнаморскага флоту было ўжо 7 эскадраных браняносцаў, 1 крэйсер, 3 мінных крэйсера, 6 [[Кананерская лодка|кананерскіх лодак]], 22 [[Мінаносец|мінаносца]] і інш. == 1905—1907 == У [[1905]] годзе на флоце мелі месца беспарадкі на [[браняносец «Князь Пацёмкін-Таўрычаскі»|браняносцы «Князь Пацёмкін-Таўрычаскі»]] і [[крэйсер «Ачакаў»|крэйсеры «Ачакаў»]] ([[Севастопальскае паўстанне, 1905|Севастопальскае паўстанне]]). == [[Першая сусветная вайна]] == {{Гл. таксама|Каўказскі фронт, Першая сусветная вайна|Вайна на моры, Першая сусветная вайна|Прарыў Гёбена і Брэслау|Бой ля мыса Сарыч|l1=Каўказскі фронт}}Да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў складзе Чарнаморскага флоту мелася 5 лінейных браняносцаў, 2 крэйсеры, 17 эсмінцаў, 12 мінаносцаў, 4 [[Падводная лодка|падводныя лодкі]]. {{Некалькі выяў | background color = 500 | header = Дрэдноўты Чарнаморскага флоту | header_background = 500 | direction = vertical | width = 300 | image1 = ImperatritsaMariya1916Sevastopol.jpg | image2 = | image3 = Imperator Aleksandr III.jpg | caption1 = «Імператрыца Марыя» на якарнай стаянцы, 12 мая 1916 года | caption2 = «Імператрыца Екацерына Вялікая» на якарнай стаянцы | caption3 = Лінейны карабель «Воля», былы «Імператар Аляксандр III» у Севастопалі. }} Ваенныя дзеянні першых гадоў вайны паказалі, што лінкоры дадрэдноўтнага тыпу не могуць эфектыўна супрацьстаяць караблям новага тыпу: брыгада старых рускіх браняносцаў не магла спыніць дзеянні ў Чорным моры нямецкага [[SMS Goeben, 1911|лінейнага крэйсера «Гёбен»]], фармальна прададзенага Турцыі і атрымаўшага на турэцкай службе новую назву «Султан Явуз Селім». Больш таго, наяўнасць у праціўніка дрэдноўта скоўвала дзеянні ўсяго ЧФ: эскадра баялася выхаду ў мора інакш як у поўным складзе, тады як караблі праціўніка, хоць і пазбягалі прамога сутыкнення з праўзыходзячымі сіламі, пры ўсёй іх нешматлікасці і слабасці забяспечвалі досыць эфектыўны кантроль над акваторыяй малымі групамі або паасобку. {{СС|18|лістапада|1914|5|}} года паблізу [[Ялта|Ялты]] адбылося баявое сутыкненне расійскай Чарнаморскай эскадры з «[[SMS Goeben, 1911|Гёбенам]]» і «[[SMS Breslau, 1911|Брэслаў]]», вядомае як [[бой ля мыса Сарыч]]. Бой звёўся да хуткацечнай перастрэлцы паміж «[[Браняносец Яўстафій|Яўстафіем]]» і «[[SMS Goeben, 1911|Гёбенам]]». Абодва караблі атрымалі пашкоджанні, аднак, карыстаючыся перавагай у хуткасці ходу, германскія крэйсеры змаглі адарвацца і сысці<ref name="bolnyh">''Больных А.'' Морские битвы первой мировой: Трагедия ошибок. М., 2002. — С. 247—249.</ref>. Ужо падчас вайны ў строй ўступілі [[Дрэдноўт|лінкары дрэдноўтнага тыпу]]: «Імператрыца Марыя» і «Кацярына Вялікая». Трэці дрэдноўт «Імператар Аляксандр III» быў уведзены ў строй ужо пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]]. А чацвёрты дрэдноўт «Імператар Мікалай I» быў спушчаны на ваду, але ў склад флоту да канца вайны не ўвайшоў. За гады вайны ў склад флоту былі ўведзеныя 9 эсмінцаў, 10 падводных лодак, 2 [[Гідраавіяносец|авіятранспарты]] і шэраг іншых караблёў. [[8 студзеня]] 1916 года адбылося баявое сутыкненне «Гёбена» з «Кацярынай Вялікай» (немцы памылкова лічылі, што сустрэліся з «Імператрыцай Марыяй»). Нягледзячы на моцную на той момант зношанасць, «Гёбен» усё яшчэ меў перавагу ў хуткасці і змог збегчы. Але актыўнасць германскага крэйсера захоўвалася: неўзабаве пасля гэтага сутыкнення ён прыкрываў транспарты з войскамі, а летам нават абстрэльваў [[Туапсэ]]. Немцы павялічылі вугал узвышэння сваіх гармат, каб павялічыць іх далёкасць і быць здольнымі да адказу новым рускім лінкарам на лімітавай для іх дыстанцыі. Уступленне ў строй новых лінейных караблёў дазволіла флоту ўсталяваць блакаду вугальнага раёна ў [[Анатолія|Анатоліі]] (парты [[Зангулдак]], Казлу, Эрэглі, Кілімлі), які служыў адзінай крыніцай мясцовага вугалю для [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]], а таксама турэцкага флоту і чыгуначнага транспарту. Да кастрычніка [[1916]] падвоз вугалю з Зангулдака ў Канстанцінопаль практычна спыніўся. Блакада прывяла да рэзкага скарачэння аперацый турэцкага флоту, у тым ліку спынення тральных работ у вусці [[Баспор|Басфора]]<ref name="Novikov">[militera.lib.ru/h/novikov_n/index.html ''Новиков Н.'' «Операции флота против берега на Чёрном море в 1914—1917 гг». — М.: Воениздат НКО СССР, 1937., глава III]</ref>. З-за адсутнасці вугалю ў 1917 г «Гёбен» ні разу не выйшаў у мора<ref name="GB_19">«German Battlecruisers 1914-18» стар. 19</ref>. З [[1914]] па 1917 гады Чарнаморскі флот актыўна садзейнічаў сухапутным войскам [[Каўказскі фронт (Першая сусветная вайна)|Каўказскага фронту]] на прыморскіх напрамках. == Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі. Ліквідацыя флоту == {{Гл. таксама|Затапленне караблёў Чарнаморскага флота ў Цэмескай бухце|I Агульначарнаморскі з'езд|II Агульначарнаморскі з'езд|Чырвоны тэрор у Севастопалі}}Нягледзячы на разлажэнне дысцыпліны, да канца 1917 года Чарнаморскі флот заставаўся грознай сілай — толькі ў Севастопалі на караблях і ў крэпасці знаходзілася 2294 афіцэра і 25028 матросаў і салдат<ref>[http://lytera.ru/demokratizatsiya-chernomorskogo-flota-v-1917-1918-gg.html Демократизация Черноморского флота в 1917—1918 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180414170227/http://lytera.ru/demokratizatsiya-chernomorskogo-flota-v-1917-1918-gg.html |date=14 красавіка 2018 }}</ref>. Да гэтага моманту на некаторых караблях склаліся адносіны, мала чым адрозніваючыяся ад адносін у злачынных супольнасцях<ref name="zarubins">{{Кніга|аўтар=Зарубин А. Г., Зарубин В. Г.|загаловак=Без победителей. Из истории Гражданской войны в Крыму|спасылка=|адказны=|месца=Симферополь|выдавецтва=Антиква|год=2008|старонак=728|isbn=978-966-2930-47-4|тыраж=800|ref=Зарубины}}</ref>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] цэнтралізаванае кіраванне флотам было парушана: [[16 снежня]] 1917 года ў Севастопалі быў створаны Ваенна-рэвалюцыйны камітэт, які ўзяў кіраванне флотам у свае рукі. Былі ўтвораны і іншыя рэвалюцыйныя органы кіравання — Севастопальскі савет і Чарнаморскі центрафлот. У снежні 1917 — лютым 1918 года на Флоце пракацілася хваля бяссудных забойстваў афіцэраў: было забіта да 1000 афіцэраў (у тым ліку адстаўных, якія пражывалі ў [[Крым]]е). Астатнія афіцэры былі запалоханыя або дэзертыравалі. Такія жахлівыя страты афіцэрскага складу прывялі да таго, што Чарнаморскі флот фактычна спыніў сваё існаванне ў якасці суцэльнай баявой адзінкі. Да гэтага трэба дадаць, што пасля заключэння перамір'я на [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходнім фронце]] на Флоце пачалася татальная дэмабілізацыя асабістага складу, якая прывяла да таго, што да моманту заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] Флот пакінула дзве траціны яго складу ваеннага часу<ref>{{Cite web|url=http://sevdig.sevastopol.ws/stat/noch.html|title=Варфоломеевские ночи в Севастополе в феврале 1918 г|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DHaI0UpA?url=http://sevdig.sevastopol.ws/stat/noch.html|archivedate=29 снежня 2012|author=Крестьянников В. В.|publisher=Сайт Севастопольского государственного архива|accessdate=24 сакавіка 2017|url-status=live}}</ref>. Па Брэсцкаму мірнаму дагавору база флоту ў Севастопалі і паўвостраў Крым не падпадалі пад тэрыторыі, якія адыходзяць пад кантроль [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]], аднак пазней Крым быў уключаны ў сферу інтарэсаў Германіі па сакрэтнаму пагадненню з Аўстра-Венгрыяй, падпісанага [[29 сакавіка]] 1918 года ў [[Бадэн]]е. Скарыстаўшыся, як падставай для ўварвання ў Крым, тым, што сухапутныя атрады, якія складаліся з матросаў Чарнаморскага флоту, уступілі ў баі з прасоўваючыміся па Украіне нямецка-аўстрыйскімі войскамі, Германія пачала ўварванне ў Крым [[18 красавіка]] 1918 года. [[22 красавіка]] 1918 года Народны камісар замежных спраў Савецкай Расіі [[Георгій Васільевіч Чычэрын|Г. В. Чычэрын]] накіраваў ноту пратэсту германскаму ўраду: «Прасоўванне ў Крым з'яўляецца істотным парушэннем Брэсцкага міру, так як з'яўляецца ўварваннем ў межы Савецкай Рэспублікі. Уварванне пагражае нашаму Чарнаморскаму флоту, што можа прывесці да сутыкненняў, выкліканых інтарэсамі самазахавання флоту...», на што пасол Германіі ў Маскве граф Мірбах адказаў: «Імператарскі ўрад лічыць сябе вымушаным, з прычыны нападу флоту з Севастопаля супраць Херсона і Мікалаева, прасунуць туды войскі і заняць Севастопаль»<ref>{{Артыкул|аўтар= Зарубин В. Г.|загаловак= Крым в 1918—1919 гг.: интервенты, местные власти и население|спасылка= http://a-pesni.org/grvojna/bel/a-krym1918.php|выдавецтва= Историческое наследие Крыма|тып= журнал|год= 2004|том= |нумар= 5|старонкі= |doi= |issn=}}</ref>. Хоць яшчэ 22 сакавіка 1918 года калегія наркамата па марскіх справах падрыхтавала для савецкага ўрада даклад, у якім прапаноўвалася прыняць захады да пераводу флоту з Севастопаля ў Наварасійск і да знішчэння той маёмасці, якая вывезена быць не можа, ніякіх мер для рэалізацыі гэтых прапаноў савецкае кіраўніцтва не зрабіла. [[29 красавіка]] 1918 года камандуючы флотам контр-адмірал М. П. Саблін аддаў загад аб пераводзе флота ў [[Новарасійск|Наварасійск]]. Для таго, каб зберагчы караблі ад агню нямецкай артылерыі Саблін даў распараджэнне падняць на караблях сцяг украінскіх нацыяналістаў, але брыгада эсмінцаў і шэраг іншых караблёў адмовіліся выканаць гэтае распараджэнне. [[29 красавіка]] ў 23:30, першая група караблёў Чарнаморскага флоту пачала прарыў у Наварасійск. [[30 красавіка]] Севастопаль пакінулі асноўныя сілы, у тым ліку лінкары «Воля» (былы «Імператар Аляксандр III») і «Свабодная Расія» (былая «Імператрыца Кацярына Вялікая»). [[23 мая]] 1918 года немцы запатрабавалі вяртання флоту ў Севастопаль, пагражаючы ў адваротным выпадку аднаўленнем наступу. Гэта наступленне пачалося [[9 чэрвеня]], прычым зноў было вылучана патрабаванне аб пераводзе караблёў з Наварасійска ў Севастопаль. Не маючы магчымасці супрацьстаяць нямецкаму наступу і не маючы сіл ваяваць з немцамі, Савецкі ўрад яшчэ 6 чэрвеня па загадзе [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]] вырашыў затапіць караблі ў Наварасійску: «з Прычыны безвыходнасці становішча, даказанай вышэйшымі ваеннымі аўтарытэтамі, флот знішчыць неадкладна. Старшыня СНК У. Ульянаў (Ленін)».<ref>[http://blackseafleet-21.com/news/30-06-2013_esminets-kerch-vypolnil-prikaz-predsedatelja-sovnarkoma-v-uljanova-lenina-flot-unichtozhi Эсминец «Керчь» выполнил приказ председателя Совнаркома В. Ульянова (Ленина): «Флот уничтожить немедленно»…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150505003741/http://blackseafleet-21.com/news/30-06-2013_esminets-kerch-vypolnil-prikaz-predsedatelja-sovnarkoma-v-uljanova-lenina-flot-unichtozhi |date=5 мая 2015 }}</ref> Аднак [[экіпаж]]ы часткі караблёў на чале з лінкарам «Воля», адмовіліся выконваць гэты загад і [[17 чэрвеня]] выйшлі з Наварасійска ў Севастопаль, дзе немцы захапілі караблі і адвялі іх у турэцкія парты. Пасля, гэтыя караблі былі вернутыя Антантай [[Белы флот|Беламу флоту]] і сталі ядром [[Руская эскадра|Рускай эскадры]]. Судны, дзе былі моцныя арганізацыі бальшавікоў і спачуваючых, вырашылі застацца, на іх былі вывешаныя сігналы: «Караблям, ідучым у Севастопаль: ганьба здраднікам Расіі». Увечары [[17 чэрвеня]] камандзіры пакінутых караблёў У. А. Кукель, В. А. Аляксееў, С. В. Аненскі, Я. С. Гернет і інш. выпрацавалі план патаплення Чырвонага Чарнаморскага флоту, рэалізацыю якога і пачалі з раніцы [[18 чэрвеня]]. Эсмінцы «Керч» (камандзір Кукель) і «Лейтэнант Шастакоў» пачалі буксіроўку пакінутых матросамі караблёў у адкрытае мора. На эсмінцы «Гаджыбей» быў узняты сігнал «Гіну, але не здаюся». У 15:45 пачалося затапленне флоту у [[Цэмеская бухта|Цэмескай бухце]]. Эсмінец «Керч», тарпедзіраўшы караблі на рэйдзе Наварасійска, пайшоў да [[Туапсэ]], дзе і затапіўся сам. == Камандуючыя флотам == * [[Фядот Аляксеевіч Клакачоў|Фядот Клакачоў]] (1783) * [[Якаў Філіповіч Сухоцін|Якаў Сухоцін]] (1784—1785) * [[Мікалай Сямёнавіч Мардвінаў|Мікалай Мардвінаў]] (1785—1789) * [[Марка Іванавіч Вайновіч|Марка Вайновіч]] (1789—1790) * [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|Фёдар Ушакоў]] (1790—1792) * [[Мікалай Сямёнавіч Мардвінаў|Мікалай Мардвінаў]] (1792—1799) * [[Вілім Пятровіч фон Дэзін|Вілім фон Дэзін]] (1799—1802) * [[Іван Іванавіч Траверсе|іван Траверсе]] (1802—1811) * [[Мікалай Львовіч Языкоў|Мікалай Языкоў]] (1811—1816) * [[Аляксей Самуілавіч Грэйг|Аляксей Грэйг]] (1816—1833) * [[Міхаіл Пятровіч Лазараў|Міхаіл Лазараў]] (1834—1851) * [[Морыц Барысавіч Берг|Морыц Берг]] (1851—1855) * [[Мікалай Фёдаравіч Метлін|Мікалай Метлін]] (1855) * [[Аляксандр Іванавіч Панфілаў|Аляксандр Панфілаў]] (1855—1856) * [[Рыгор Іванавіч Бутакоў|Рыгор Бутакоў]] (1856—1860) * [[Багдан Аляксандравіч фон Глазенап|Багдан фон Глазенап]] (1860—1871) * [[Мікалай Андрэевіч Аркас|Мікалай Аркас]] (1871—1881) * [[Міхаіл Паўлавіч Манганары|Міхаіл Манганары]] (1881—1882) * [[Аляксей Аляксеевіч Пешчуроў|Аляксей Пешчуроў]] (1882—1890) * [[Мікалай Васільевіч Капытаў|Мікалай Капытаў]] (1891—1898) * [[Сяргей Пятровіч Тыртаў|Сяргей Тыртаў]] (1898—1903) * [[Мікалай Іларыёнавіч Скрыдлоў|Мікалай Скрыдлоў]] (1903—1904) * [[Рыгор Паўлавіч Чухнін|Рыгор Чухнін]] (1904—1906) * [[Мікалай Іларыёнавіч Скрыдлоў|Мікалай Скрыдлоў]] (1906—1907) * [[Роберт Мікалаевіч Вірэн|Роберт Вірэн]] (1907—1908) * [[Іван Фёдаравіч Бострэм|Іван Бострэм]] (1908—1909) * [[Уладзімір Сіманавіч Сарнаўскі|Уладзімір Сарнаўскі]] (1909—1911) * [[Іван Фёдаравіч Бострэм|Іван Бострэм]] (1911) * [[Андрэй Аўгуставіч Эбергард|Андрэй Эбергард]] (1911—1916) * [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Аляксандр Калчак]] (1916—1917) * [[Аляксандр Васільевіч Неміц|Аляксандр Неміц]] (1917) == Гл. таксама == * [[Чарнаморскі флот ВМФ СССР]] * [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі]] * [[Ваенна-марскія сілы Украіны]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БіЕ|Черноморский флот}} == Спасылкі == {{commonscat}} * {{ЭСБЕ}} * ''Мязговский Е. А.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=133776 История Черноморского флота, 1696—1912 на сайте «Руниверс»]{{Недаступная спасылка}} * ''Корольков М. Я.'' [http://memoirs.ru/texts/Korolkoff_GM16N10.htm Шпион Робеспьера в Черноморском флоте // Голос минувшего, 1916. — № 10. — С. 72-80.] * ''Войнович П. В.'' «Воин под Андреевским флагом», {{М.}}, 2011 * ''Лебедев А. А.'' «К походу и бою готовы? Боевые возможности корабельных эскадр русского парусного флота XVIII — середины XIX вв. с точки зрения состояния их личного состава.» — {{СПб}}, 2015. ISBN 978-5-904180-94-2 * ''Лебедев А. А.'' «У истоков Черноморского флота России. Азовская флотилия Екатерины II в борьбе за Крым и в создании Черноморского флота (1768—1783 гг.)» СПб. — ИПК Гангут 2011—832 с. ISBN 978-5-904180-22-5 * ''Лебедев А. А.'' «От Фидониси до Корфу. За кулисами больших побед Ф. Ф. Ушакова» // Гангут 2011—2012. № 66—67 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ваенна-марскі флот Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Чарнаморскі флот]] ep8swnmwrjpzp04lsrf82yi0lg7719u Новая Ладага 0 462034 5185246 4441718 2026-08-23T06:20:15Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волхаве]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185246 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Новая Ладага''' ({{lang-ru|Но́вая Ла́дога}}) — горад у [[Волхаўскі раён|Волхаўскім муніцыпальным раёне]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Наваладажскага гарадскога паселішча. Горад размешчаны ў паўночнай частцы раёна ў пачатку аўтадарогі А115, на поўнач ад перасячэння аўтадарог Р21 (E 105) «Кола» і А114 «Новая Ладага — Волагда», за 26 км ад раённага цэнтра горада [[Волхаў (горад)|Волхаў]] і за 138 км ад [[Санкт-Пецярбург]]а. Горад знаходзіцца на левым беразе ракі [[Волхаў]], у месцы ўпадзення яе ў [[Ладажскае возера]]. Цэнтр горада займае трохвугольны востраў, абмежаваны з поўначы старым Пятроўскім каналам, з паўднёвага ўсходу — ракой Волхаў, з захаду — рукавом таго ж Пятроўскага канала, які злучаецца з ракой. {{зноскі}} {{Волхаўскі раён}} {{Ленінградская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волхаве]] kgmyg3hv2irhghw1d8yvoz6catzi9hn Румен Радзеў 0 463503 5185236 4089206 2026-08-23T05:03:57Z StarDeg 16311 5185236 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |беларускае імя = Румен Радзеў |тытул = [[Прэзідэнт Балгарыі]] |сцяг = Standard of the President of Bulgaria.svg |перыядпачатак = [[22 студзеня]] [[2017]] |перыядканец = |папярэднік = [[Расен Плеўнеліеў]] |пераемнік = |віцэ-прэзідэнт = [[Іліяна Ётава]] |прэм’ер = [[Бойка Барысаў]] <small>(да 27.1.2017)</small>;<br>[[Агнян Герджыкаў]] <small>(27.1.2017-4.5.2017)</small>;<br> [[Бойка Барысаў]] <small>(4.5.2017-12.5.2021)</small>;<br> [[Стэфан Янеў]] <small>(12.5.2021—13.12.2021)</small>;<br> [[Кірыл Пяткоў]] <small>(з 13.12.2021)</small> |тытул_2 = Камандуючы [[Ваенна-паветраныя сілы Балгарыі|Ваенна-паветранымі сілами Балгарыі]] |сцяг_2 = Roundel of Bulgaria.svg |перыядпачатак_2 = [[2014]] |перыядканец_2 = [[2016]] |папярэднік_2 = {{нп5|Сімеон Сімеонаў (генерал)|Сімеон Сімеонаў|bg|Симеон Симеонов (генерал)}} |пераемнік_2 = {{нп5|Цанка Стойкаў||bg|Цанко Стойков}} }} '''Румен Радзеў''' ({{lang-bg|Румен Георгиев Радев}}, нар. {{ДН|18|6|1963}}) — 5-ы Прэзідэнт Балгарыі (з 22 студзеня 2017); камандуючы ВПС Балгарыі (2014—2016), генерал-маёр. == Біяграфія == Нарадзіўся [[18 чэрвеня]] [[1963]] года ў [[Дзімітраўград (Балгарыя)|Дзімітраўградзе]]. Бацькі Станка і Георгій Радзевы жывуць у вёсцы Славянава Хаскаўскай вобласці. У 1982 годзе скончыў матэматычную школу ў [[Хаскава]] з залатым медалём. У 1987 годзе скончыў балгарскі Універсітэт паветраных сіл імя Георгія Бенкоўскага як лепшы выпускнік. У 1992 годзе скончыў эскадронную афіцэрскую школу «Максвел» у Злучаных Штатах Амерыкі. З 1994 па 1996 год вучыўся ў абаронным і штабным каледжы імя Ракаўскага, дзе таксама быў лепшым выпускніком. Доктар ваенных навук у галіне ўдасканалення тактычнай падрыхтоўкі лётных экіпажаў і імітацыі паветранага бою. У 2003 годзе скончыў ваенна-паветраны каледж у Максвел АФБ у ЗША як магістр стратэгічных даследаванняў з адзнакай. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Прэзідэнты Балгарыі}} {{Главы дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радзеў}} [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] okwbtuhgl9n9japo1if7bla9i54hob2 Алека Канстанцінаў 0 465348 5185051 5184867 2026-08-22T13:23:39Z StarDeg 16311 5185051 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Канстанцінаў}} {{Пісьменнік |Імя = Алека Канстанцінаў |Выява = Aleko konstantinov.jpg |Апісанне выявы = |Імя пры нараджэнні = Алека Іваніцаў Канстанцінаў |Псеўданімы = Шчаслівец, Башыбузук, Беню Накаў, Яўстафій Хаджыбалканскі, Член клуба Маральнага ўплыву, Вялікі |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Род дзейнасці = |Гады актыўнасці = [[1880]]—[[1897]] |Кірунак = |Жанр = |Мова твораў = [[балгарская мова]]<ref name="data"/> |Дэбют = Люстэрка |Вікітэка = }} '''Алека Іваніцаў Канстанцінаў''' ([[1 студзеня]] [[1863]]<ref name="data">http://www.data.bnf.fr/13196303/aleko_konstantinov/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170902075618/http://data.bnf.fr/13196303/aleko_konstantinov/ |date=2 верасня 2017 }}</ref>, [[Свіштоў]] — [[11 мая]] [[1897]]<ref name="data"/>, {{нп3|Радзілава, Балгарыя|Радзілава|ru|Радилово}}) — [[Балгарская мова|балгарскі]] {{празаік|Балгарыі}}, {{паэт|Балгарыі}}, {{журналіст|Балгарыі}}, юрыст і грамадскі дзеяч. == Біяграфія == [[Файл:BASA-1735K-1-345-9-Aleko Konstantinov Monument, Svishtov, Bulgaria, 1927.jpeg|left|thumb|Помнік Алека Канстанцінава ў [[Свіштоў|Свіштове]] скульптара {{нп3|Жэка Спірыдонаў|Ж. Спірыдонава|ru|Спиридонов, Жека}}. 1927 г.]] Бацька Алека Канстанцінава быў значны свіштаўскі гандляр Іваніца Хаджыканстанцінаў, а па лініі маці ён паходзіў з вядомага [[відзін]]скага роду Шышманавых. Пачатковую адукацыю атрымаў з дапамогай прыватных настаўнікаў Эмануіла Васкідавіча і Янка Мустакова. У 1872—1874 гадах вучыўся ў свіштаўскім вучылішчы, а ў 1874—1877 — у Апрылаўскай гімназіі ў [[Габрава|Габраве]]. У 1877 годзе служыў пісарам у канцылярыі свіштаўскага [[губернатар]]а Марка Балабанава. Потым паехаў у [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]], дзе ў 1881 годзе скончыў {{нп3|Паўднёваславянскі пансіён||ru|Южнославянский пансион}} {{нп3|Фёдар Мікалаевіч Мінкоў|Ф. М. Мінкова|ru|Минков, Фёдор Николаевич}}. У [[1885]] годзе скончыў юрыдычны факультэт [[Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава|Наварасійскага ўніверсітэта]]. Яшчэ падчас знаходжання ў Паўднёваславянскім пансіёне з’явіліся першыя друкаваныя творы Канстанцінава — вершы «Люстэрка» ([[1880]]) і «За што?» ([[1881]]), адасланыя ім ў Балгарыю і надрукаваныя ў газетах «Целокупна България» і «Свободна България». У іх ён не хаваў сваіх адносін да палітычнай сітуацыі ў Балгарыі і указваў на сацыяльныя заганы. Рэакцыяй на пэўныя палітычныя падзеі з’явілася напісаная ў [[Адэса|Адэсе]] паэма «Песня аб Слабод-Міджары і Пламен-Тэне» (1883). Пасля вяртання ў Балгарыю, працаваў суддзёй (1885—1886) і пракурорам (1886) [[Сафія|Сафійскага]] акруговага суда, памошнікам пракурора (1886—1888) і суддзёй (1890—1892) Сафійскага апеляцыйнага суда. Двойчы быў звольнены па палітычным матывам. З [[1892]] года займаўся прыватнай адвакацкай практыкай. У [[1896]] годзе служыў юрысконсультам Сафійскага гарадскога кіравання. У гэтым жа годзе абараніў дысертацыю на тэму «Права на памілаванне згодна з новым Крымінальным кодэксам» і стаў выкладаць крымінальнае і грамдзянскае права на юрыдычным факультэце [[Сафійскі ўніверсітэт|Сафійскага ўніверсітэта]]. Наведваў [[Сусветная выстаўка (1889)|Сусветную выстаўку]] ў [[Парыж]]ы ([[1889]]), [[Юбілейная міжнародная выстаўка ў Празе, 1891|Юбілейную міжнародную выстаўку]] ў [[Прага|Празе]] ([[1891]]) і [[Сусветная выстаўка (1893)|Калумбаўскую выстаўку]] ў [[Чыкага]] ([[1893]]). Пад уражаннем яго апавяданняў аб Чыкага сябры пераканалі Канстанцінава напісаць аб сваім падарожжы. У тым жа годзе была напісаная кніга «Да Чыкага і назад», у наступным годзе надрукаваная асобным выданнем. «Да Чыкага і назад» стала першай нацыянальнай кнігай аб падарожжы за межы Балгарыі, якая адлюстравала пры гэтым аўтарскія адносіны да балгарскай і замежнай рэчаіснасці і прынесла Канстанцінаву вядомасць. Пазней Канстанцінаў праслаўляў прыгажосць і веліч балгарскай прыроды ў дарожных нататках «Неверагодна, але факт…», «У балгарскай Швейцарыі» і іншых. Нататкі нясуць у сябе рысы як фельетона, так і рэпартажа, востра крытыкуюць бытавыя непарадкі і грамадскія праблемы, — пры гэтым заклікаюць да яднання нацыі і выхавання нацыянальнай годнасці. Самым вядомым творам Канстанцінава стала кніга «{{нп3|Бай Ганю||ru|Бай Ганю}}» з падзагалоўкам «Неверагодныя апавяданні аб адным сучасным балгарыне». Па сутнасці, гэта невялікія гумарыстычныя апавяданні, але пабудаваныя такім чынам, што кожнае з апавяданняў, напісаных у форме анекдота, раскрывае адну з рыс галоўнага героя бай Ганю: ягоную неадукаванасць, самазадаволенасць, імкненне да нажывы. У другой жа частцы кнігі, «Бай Ганю вяртаецца з Еўропы», пераважае вострая палітычная саціра. Вышаўшы асобным выданнем у [[1895]] годзе, кніга мела велізарны поспех. Да гэтага часу яна з’яўляецца адной з самых папулярных у балгарскай літаратуры, а імя бай Ганю стала нарыцальным. Таксама вядомы як фельетаніст. Яшчэ падчас навучання ў Мікалаеве, Канстанцінаў пісаў гумарыстычныя фельетоны аб бягучых падзеях, а да канца свайго жыцця ён стварыў каля 40 фельетонаў, асноўнымі тэмаміякіх былі парушэнні выбарчага права, паводіны міністраў, дэпутатаў і манарха, набалелыя грамадскія праблемы. Пераклаў творы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіна]] («Бахчысарайскі фантан», «Палтава», «Цыганы»), [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|М. А. Някрасава]] («Рускія жанчыны», «Чыгунка»), [[Мальер]]а («Тарцюф»), {{нп3|Франсуа Копе|Ф. Копе|ru|Коппе, Франсуа}} («Ойча наш»)і іншых. Творы самога Канстанцінава былі перакладзены амаль на 30 моў. Першыя пераклады з’явіліся ў XIXстагоддзі ([[эстонская мова|эстонская]], [[руская мова|руская]], [[сербская мова|сербская]]) і пачатку XX стагоддзя ([[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]], [[французская мова|французская]], [[чэшская мова|чэшская]] і іншыя мовы). Часцей за ўсё пісаў пад псеўданімам «Шчаслівец». Іншыя яго псеўданімы — «Башыбузук», «Беню Накаў», «Яўстафій Хаджыбалканскі», «Член клуба Маральнага ўплыва», і «Вялікі». [[Файл:Aleko monument cherni vruh.jpg|thumb|Помнік Канстанцінаву на Чэрні-Врыхе]] Вёў актыўную грамадскую дзейнасць. З’яўляўся школьным папячыцелем, членам Вярхоўнага македонска-охрыдскага камітэта, папячыцельскага савета таварыства «Славянская бяседа», Балгарскага саюза народнай адукацыі, Камісіі па падтрымцы нацыянальнай прамысловасці, Саюза падтрымкі мастацтва, Музыкальнага таварыства і Тэатральнага камітэта. Па яго ініцыятыве быў створаны {{нп3|Балгарскі саюз турыстаў||ru|Болгарский союз туристов}} (пад’ём на гару Чэрні-Врых [[27 жніўня]] [[1895]] года лічыцца датай нараджэння арганізаванага [[турызм]]а ў Балгарыі. Яшчэ падчас вучобы, Канстанцінаў стаў прыхільнікам {{нп3|Петка Каравелаў|Петка Каравелава|ru|Петко Каравелов}}, супрацоўнічаў у яго часопісе «Библиотека „Свети Климент“». Пазней уступіў ва ўзначаленую Каравелавым {{нп3|Дэмакратычная партыя, Балгарыя|Дэмакратычную партыю|ru|Демократическая партия (Болгария)}}, удзельнічаў у распрацоўцы яе праграмы, і з моманта стварэння партыйнага органа «Знаме» ([[1894]]) друкаваў у ім фельетоны, дарожныя нататкі, рэпартажы і артыкулы. Канстанцінаў быў забіты падчас няўдачнага пакушэння на свайго аднапартыйца Міхаіла Такева. Пакушэнне было здзейснена з засады на дарозе каля вёскі Радзілава. Згодна з меркаваннем Такева, прычынай пакушэння сталі мелкія палітычныя сваркі па асабістым матывам паміж жыхарамі Радзілава і [[Пазарджык]]а. == Памяць == У гонар Канстанццінава названыя: * скала Алека на востраве [[Востраў Смаленск|Смаленск]]<ref>[http://data.aad.gov.au/aada/gaz/scar/display_name.cfm&gaz_id=105002 SCAR Composite Gazetter]</ref>; * пік Алека масіва [[Рыла (горны масіў)|Рыла]]; * турыстычная база «Алека» на {{нп3|Вітоша|Вітошы|ru|Витоша}}; * вёска {{нп3|Вёска Алека-Канстанцінава|Алека-Канстанцінава|ru|Алеко-Константиново}}; * [[Джяржаўны тэатр саціры імя Алека Канстанцінава]] ў [[Сафія|Сафіі]]. Партрэт Канстанцінава размешчаны на [[Банкнота|банкноце]] ў 100 [[Леў (валюта)|леваў]] узора [[2003]] года. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://liternet.bg/publish9marnaudov/bpisateli/5/akonstantinov.htm Арнаудов, Михаил. Алеко Константинов]{{Недаступная спасылка}} {{ref-bg}} * [http://www.slovo.bg/showbio.php3?ID=169 Бъклова, Катя. // Речник на нова българска литература (1978—1992). софия, Хемус, 1994.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310115203/http://slovo.bg/showbio.php3?id=169 |date=10 сакавіка 2016 }}{{ref-bg}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Канстанцінаў Алека}} [[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Балгарыі]] [[Катэгорыя:Юрысты Балагрыі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Цэнтральных могілках Сафіі]] kq8a4wj94r1u7wn7xajqlj1p68pd8sw Анаіт Мхітаран 0 465732 5185198 4785469 2026-08-22T22:27:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185198 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мхітаран}} {{Музыкант |Краіна = {{сцягафікацыя|Арменія}} |Фон = |Імя = Анаіт Мхітаран |Подпіс = {{lang-hy|Անահիտ Մխիթարյան}} |Шырыня =240 |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Прафесіі = |Спявацкі голас = сапрана |Узнагароды = |Сайт = }} '''Анаіт Мхітаран''' ({{lang-hy|Անահիտ Մխիթարյան}}; {{ВД-Прэамбула}}) — армянская оперная {{Спявачка|Арменіі}}, [[сапрана]]. Вядучая салістка [[Армянскі тэатр оперы і балета імя А. А. Спендыярава|Нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Арменіі]]. == Біяграфія == Нарадзілася [[6 сакавіка]] [[1969]] года ў горадзе [[Вагаршапат|Эчміядзін]] [[Армянская ССР|Армянскай ССР]]. З адрозненнем скончыла фартэпіяннае аддзяленне Ерэванскага музычнага вучылішча імя Раманоса Мелікяна, а потым з адрозненнем вакальнае аддзяленне [[Ерэванская дзяржаўная кансерваторыя імя Камітаса|Ерэванскай дзяржаўнай кансерваторыі]] імя [[Камітас]]а. Скончыла таксама аспірантуру вакальнага аддзялення той жа кансерваторыі. У 1990 годзе маладая спявачка ўзяла ўдзел у міжнародным конкурсе вакалістаў імя [[Франсіска Віньяс]]а ў [[Барселона|Барселоне]] ([[Іспанія]]), дзе заваявала першую прэмію, залаты медаль і гран-пры. Старшынём журы была [[Магда Аліўеру]]. Анаіт Мхітаран ганаравалася таксама адмысловай узнагароды ўрада [[Каталонія|Каталоніі]]. У 1991 годзе ў [[Італія|Італіі]] на міжнародным конкурсе імя [[Вінчэнца Беліні]] спявачцы былі прысуджаны першая прэмія, гран-пры і залаты медаль. Узнагароды Анаіт Мхітаран уручыла старшыня журы [[Джаан Сазерленд]]. У 1996 годзе на міжнародным конкурсе «Гаяру—Карэрас» у іспанскім горадзе [[Памплона]] спявачка заваявала першую прэмію, гран-пры і залаты медаль<ref>''ABC'' (23 September 1996). [http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1996/09/23/089.html «Carlos Moreno y Anahit Mekhitarian vencedores del Concurso Gayarre»]. Retrieved 23 February 2013 {{es icon}}.</ref>․ З 1991 года Анаіт Мхітаран з’яўляецца вядучай салісткай [[Армянскі тэатр оперы і балета імя А. А. Спендыярава|Нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Арменіі]]. У 2003 годзе Анаіт Мхітаран было прысвоена ганаровае званне заслужанай артысткі Рэспублікі Арменія. У 2013 годзе ў гонар дня Рэспублікі Анаіт Мхітаран узнагароджана медалём [[Медаль «За заслугі перад Бацькаўшчынай», Арменія|«За заслугі перад Бацькаўшчынай»]] 2-й ступені<ref>{{Cite web |url=http://www.president.am/ru/decrees/item/900/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB |title=Указы Президента Республики Армения — Документы — Президент Республики Армения &#91;официальный сайт&#93; |access-date=25 красавіка 2017 |archive-date=23 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123152501/https://www.president.am/ru/decrees/item/900/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB |url-status=dead }}</ref>. == Творчасць == Спявачка актыўна гастралюе, выступае ў розных краінах на розных сцэнах. Анаіт Мхітаран супрацоўнічала з Сімфанічным аркестрам Іспанскага радыё і тэлебачання, сімфанічным аркестрам «[[Пабла Сарасатэ]]», [[Сімфанічны аркестр Мальмё|Сімфанічным аркестрам Мальмё]], сімфанічным аркестрам опернага тэатра Барселоны — Гран Тэатра дэль Лісеа, Дзяржаўным сімфанічным аркестрам Лівана, Нацыянальным сімфанічным аркестрам Расіі, а таксама з дырыжорамі Гомесам Марцінесам, [[Джанадрэа Назеда]]й, [[Уладзімір Тэадоравіч Співакоў|Уладзімірам Співаковым]], Мігелем Артэгам і інш. Маэстра Мігель Артэга дырыжаваў таксама гала-канцэртам А. Мхітаран у Ерэване, які спявачка прысвяціла 75-годдзю Нацыянальнага опернага тэатра Арменіі<ref> [http://panarmenian.net/m/eng/news/29239]. </ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://anahitmekhitarian.com/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170526203841/http://anahitmekhitarian.com/ |date=26 мая 2017 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мхітаран Анаіт}} 72xwo3fn2dk6ba4rqr4oht2u1qrvtpm Антыкапіталізм 0 466938 5185223 5159348 2026-08-23T03:19:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185223 wikitext text/x-wiki '''Антыкапіталізм''' – шырокі спектр рухаў, ідэй і падыходаў, якія выступаюць супраць [[Капіталізм|капіталізму]]. Антыкапіталісты, у строгім сэнсе гэтага слова, гэта тыя, хто хочуць цалкам замяніць капіталізм іншай сістэмай. Аднак ёсць таксама ідэі, якія можна ахарактарызаваць як часткова антыкапіталістычныя, у тым сэнсе, што яны толькі хочуць замяніць або адмяніць некаторыя аспекты капіталізму, а не ўсю сістэму. == Гісторыя вызначэння == Антыкапіталістычныя ідэі развіваліся адначасова з ростам капіталістычнай сістэмы. Антыкапіталізм атрымаў імклівае развіццё ў сярэдзіне XIX стагоддзя, а менавіта пасля крызісу 1857 года. Пасля крызісу была заснавана «[[Міжнароднае таварыства працоўных]]», якое актыўна падтрымлівала ідэі па барацьбе працоўных за свае правы. У 1871 годзе, пасля паразы ў [[Парыжская камуна|французскай рэвалюцыі]], адбыўся раскол паміж [[Марксізм|марксістамі]] і [[Анархізм|анархістамі]], вакол метадаў процідзеяння [[Капіталізм|капіталізму]]: марксісты лічылі неабходным ўдзельнічаць у выбарах, у той час як анархісты лічылі, што ўдзел у выбарах нічога не дасць. == Ідэалогіі і капіталізм == === Анархізм === {{Асноўны артыкул|Анархізм}} Анархісты выступаюць за поўную адмену дзяржавы. Многія анархісты (у тым ліку прыхільнікі левага анархізму, сацыяльнага анархізму і [[Анарха-камунізм|камуністычнага анархізму]]) супраць капіталізму на той падставе, што ён цягне за сабой сацыяльнае панаванне (праз няроўнасць у размеркаванні багацця) адных людзей над іншымі. Некаторыя формы анархізму выступаюць супраць [[капіталізм|капіталізму]] ў цэлым, падтрымліваючы пры гэтым некаторыя прынцыпы капіталізму, такія як [[Рыначная эканоміка|рынкавасць эканомікі]], а некаторыя нават [[прыватная ўласнасць|прыватную ўласнасць]].<ref>[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Пётр Крапоткін]] [https://avtonom.org/old/index.php?nid=1013 "Што такое анархія?"]</ref> === Антыглабалізм === {{Асноўны артыкул|Антыглабалізм}} Антыглабалісты лічаць, што цяперашняя мадэль [[Глабалізацыя|глабалізацыі]] сфарміравана пад заступніцтвам сусветнага капіталу і вядзе за сабой: * Разрыў у даходах, узроўні спажывання, здароўя, адукацыі ў краінах «[[Залаты мільярд|залатога мільярда]]» і «[[Трэці свет|трэцяга свету]]». * Недапушчальныя ўмовы для работнікаў нізкай кваліфікацыі транснацыянальных карпарацый. * Дамінаванне масавай [[Поп-культура|поп-культуры]], падаўленне свабоднай творчасці, «стандартызацыя розумаў» * Спажывецкае і драпежніцкія стаўленне да прыроды, спроба «абыходу» экалагічных праблем, вываз брудных вытворчасцей у краіны «трэцяга свету» * Панаванне ідэалогіі [[Нэалібэралізм|нэалібэралізму]] === Іслам === {{Асноўны артыкул|Іслам}} Іслам забараняе крэдытаванне.<ref>[https://www.muslimeco.ru/doc/section/ifinance/ibanking/ Іслам і банкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170430171856/http://www.muslimeco.ru/doc/section/ifinance/ibanking |date=30 красавіка 2017 }}</ref> === Марксізм === {{Асноўны артыкул|Марксізм}} Марксісты выступаюць за змену [[Капіталізм|капіталістычнай сістэмы]] іншай - [[Камунізм|камуністычнай сістэмай]]. Змена павінна ісці праз [[Сацыялізм|сацыялістычную]] [[Рэвалюцыя|рэвалюцыю]], усталяванне сацыялізму і эвалюцыйнага пераходу да камунізму.<ref>[[Карл Маркс|К.Маркс]] [https://www.livelib.ru/book/1000890527-manifest-komunistichnoyi-partiyi-karl-marks-fridrih-engels "Маніфест Камуністычнай Партыі"]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Антыкапіталізм сёння == Сёння антыкапіталізм дзеліцца на тры асноўныя плыні: * [[Марксізм|Марксісты]], [[камуністы]] і [[Сацыялізм|сацыялісты]], якія прымаюць удзел у выбарах * Радыкальные [[Зялёныя левыя|эколагі]] і [[Антыглабалізм|антыглабалісты]], якія таксам прымаюць удзел у выбарах * [[Анархіст|Анархісты]] * Прыхільнікі [[Рэсурса-арыентаваная эканоміка|рэсурса-арыентаванай эканомікі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Капіталізм]] [[Катэгорыя:Анархізм]] [[Катэгорыя:Іслам]] [[Катэгорыя:Марксізм]] [[Катэгорыя:Антыглабалізм]] [[Катэгорыя:Ідэалогіі]] e9d9rw5sujyyj15wbtdqh8vogbnh9by Шаблон:Лідары НАТА 10 468610 5185235 5179047 2026-08-23T05:01:57Z StarDeg 16311 5185235 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Лідары НАТА |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |загаловак = {{сцяг|Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора}} Лідары [[Спіс краін — членаў НАТА|краін — членаў НАТА]] |клас_цела = hlist hlist-items-nowrap |спіс1 = * {{сцяг|Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора}} [[Марк Рутэ|Рутэ]] ([[Генеральны сакратар НАТА]]) * {{сцяг|Албанія}} [[Эдзі Рама|Рама]] * {{сцяг|Балгарыя}} [[Іліяна Ётава|Ётава]] * {{сцяг|Бельгія}} [[Барт Дэ Вевер|Дэ Вевер]] * {{сцяг|Венгрыя}} [[Петэр Мадзьяр|Мадзьяр]] * {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Эндзі Бернэм|Бернэм]] * {{сцяг|Германія}} [[Фрыдрых Мерц|Мерц]] * {{сцяг|Грэцыя}} [[Кірыякас Міцатакіс|Міцатакіс]] * {{сцяг|Данія}} [[Метэ Фрэдэрыксен|Фрэдэрыксен]] * {{сцяг|ЗША}} [[Дональд Трамп|Трамп]] * {{сцяг|Ісландыя}} [[Катрын Якабсдоцір|Якабсдоцір]] * {{сцяг|Іспанія}} [[Педра Санчэс|Санчэс]] * {{сцяг|Італія}} [[Джорджа Мелоні|Мелоні]] * {{сцяг|Канада}} [[Марк Карні|Карні]] * {{сцяг|Латвія}} [[Эдгарс Рынкевічс|Рынкевічс]] * {{сцяг|Літва}} [[Гітанас Наўседа|Наўседа]] * {{сцяг|Люксембург}} [[Ксаўе Бетэль|Бетэль]] * {{сцяг|Нарвегія}} [[Ёнас Гар Сцёрэ|Сцёрэ]] * {{сцяг|Нідэрланды}} [[Дзік Схоф|Схоф]] * {{сцяг|Партугалія}} [[Луіш Мантэнегру|Мантэнегру]] * {{сцяг|Паўночная Македонія}} [[Хрысціян Міцкоскі|Міцкоскі]] * {{сцяг|Польшча}} [[Караль Наўроцкі|Наўроцкі]] * {{сцяг|Румынія}} [[Нікушар Дан|Дан]] * {{сцяг|Славакія}} [[Эдуард Хэгер|Хэгер]] * {{сцяг|Славенія}} [[Янез Янша|Янша]] * {{сцяг|Турцыя}} [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Эрдаган]] * {{сцяг|Фінляндыя}} [[Петэры Орпа|Орпа]] * {{сцяг|Францыя}} [[Эманюэль Макрон|Макрон]] * {{сцяг|Харватыя}} [[Андрай Пленкавіч|Пленкавіч]] * {{сцяг|Чарнагорыя}} [[Мілайка Спаіч|Спаіч]] * {{сцяг|Чэхія}} [[Андрай Бабіш|Бабіш]] * {{сцяг|Швецыя}} [[Ульф Крыстэрсан|Крыстэрсан]] * {{сцяг|Эстонія}} [[Крыстэн Міхал|Міхал]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Міжнародныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы кіраўнікоў]] </noinclude> fjz1mfyutsl03yyd3tz1ijrepdg1zj8 С'юзан Сарандан 0 517660 5185035 2823242 2026-08-22T13:14:18Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Сьюзан Сарандан]] 5185035 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сьюзан Сарандан]] 02gukj0velhmuiw9sj6vix86tipy1b3 Размовы:С'юзан Сарандан 1 517661 5185037 2823244 2026-08-22T13:14:38Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Размовы:Сьюзан Сарандан]] 5185037 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Сьюзан Сарандан]] 3xb6voscpa0d2kiffc451faos8u69st Старыя Павонзкі 0 536146 5185073 4998713 2026-08-22T14:39:19Z Aliaksei Lastouski 75892 5185073 wikitext text/x-wiki {{пра|старыя могілккі Павонзкі (вул. Паванзкоўска, 14)|вайсковыя могілкі (вул. Паванзкоўска, 43/45)|Вайсковыя могілкі Павонзкі}} {{Славутасць |Тып = Могілкі |Беларуская назва = Паванзкоўскія могілкі |Арыгінальная назва = ({{lang-pl|Cmentarz Powązkowski}}) |Выява = Powazki aleja.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = 270 px |Статус = |Краіна = Польшча |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Варшава |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 15 |lat_sec = 07 |lon_dir = E |lon_deg = 20 |lon_min = 58 |lon_sec = 22 |region = |CoordScale = |Першае згадванне = 1790 год |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Стан = Дзеючыя }} [[Файл:Brama św. Honoraty Cmentarz Powązkowski w Warszawie 2019.jpg|thumb|right|250px|Могілкавая брама]] '''Паванзкоўскія могілкі''' або '''Старыя Павонзкі''', таксама звычайна ''Павонзкі'' ({{lang-pl|Cmentarz Powązkowski, Stare Powązki}}) — самы стары і вядомы некропаль [[Варшава|Варшавы]], размешчаны ў раёне [[Павонзкі (раён Варшавы)|Павонзкі]]. == Гісторыя і месцазнаходжанне == Заснавана ў [[1790]]. Размешчана ў паўночна-заходняй частцы сталіцы па вуліцы Паванзкоўскай, 14. Тут пахаваныя многія вядомыя дзеячы польскай гісторыі і культуры. Значная частка могілак адведзена пад магілы ваенных, герояў і ахвяр, што загінулі ў войнах XIX—XX стст. == Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках == {{кал}} * [[Марыян Станіслаў Абрамовіч]] — рэвалюцыянер-народнік, публіцыст, дзеяч культуры Беларусі і Польшчы * [[Міхал Казімір Агінскі]] — ваенны і дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай * [[Міхал Клеафас Агінскі]] — дыпламат і кампазітар * [[Антон Адынец]] — беларускі паэт * [[Казімеж Айдукевіч]] — польскі логік і філосаф * [[Казімір Альхімовіч]] — мастак * [[Ежы Анджаеўскі]] — польскі пісьменнік * [[Ніна Андрыч]] — польская актрыса * [[Казімеж Апалінскі]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Мечыслаў Арловіч]] — польскі географ, этнограф, краязнавец і папулярызатар турызму * [[Агнешка Асецка]] — польская паэтэса, празаік, рэжысёр, журналістка * [[Баляслаў Паўлавіч Аскерка]] — удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў * [[Раман Афтаназы]] — польскі гісторык культуры * [[Марыя Бальцаркевіч]] — польская актрыса тэатра і кіно * [[Францішак Багамолец]] — польскі і беларускі драматург, публіцыст, выдавец * [[Карл Іванавіч Багдановіч]] — расійскі і польскі геолаг і падарожнік * [[Войцех Багуслаўскі]] — польскі рэжысёр, драматург, артыст драмы і оперы (бас), педагог, перакладчык * [[Людвік Багуслаўскі]] — польскі генерал, удзельнік Польскага паўстання 1830—1831 гадоў. * [[Анджэй Багуцкі]] — польскі акцёр і спявак * [[Аляксандр Бардзіні]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Ванда Бартоўна]] — польская актрыса тэатра і кіно * [[Эльжбета Баршчэўская]] — польская актрыса тэатра і кіно * [[Казімеж Басалік]] — польскі навуковец-батанік, мікрабіёлаг * [[Тадэвуш Бёрдаў]] — польскі кампазітар * [[Ян Бжэхва]] — польскі паэт яўрэйскага паходжання * [[Богуш Білеўскі]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Юзаф Бродзіўскі]] — польскі жывапісец * [[Іван Блёх]] — польскі прамысловец * [[Ян Булгак]] — беларускі і польскі фатограф, «бацька польскай фатаграфіі» * [[Мірон Бялашэўскі]] — польскі паэт * [[Ханка Бяліцкая]] — польская актрыса тэатра і кіно * [[Казімір Уладзіслаў Вайціцкі]] — польскі пісьменнік і выдавец * [[Тэадор Вага]] — польскі пісьменнік * [[Мельхіёр Ваньковіч (1892)|Мельхіёр Ваньковіч]] — польскі пісьменнік і афіцэр польскай арміі * [[Юзаф Вейсенгоф]] — польскі пісьменнік і паэт * [[Станіслаў Вігура]] — польскі авіяканструктар * [[Эдвард Вітыг]] — польскі скульптар * [[Эдвард Віхура]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Мечыслаў Войт]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Юзаф Вольф]] — польскі гісторык * [[Ялегі Пранціш Вуль]] — беларускі паэт * [[Казімеж Вяжынскі]] — польскі паэт * [[Генрык Вяняўскі]] — польскі кампазітар * [[Віктар Гамуліцкі]] (1848—1919) — польскі пісьменнік. * [[Марыя Гарчынская]] — польская актрыса тэатра і кіно * [[Юзаф Гаслаўскі]] — польскі скульптар і медальер * [[Пола Гаявічынская]] — польскі пісьменнік * [[Рамуальд Гедройц]] — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага адзін з кіраўнікоў паўстання Касцюшкі * [[Якуб Гейштар]] — удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў * [[Тэадор Гендэра]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Агатон Гілер]] — польскі палітычны дзеяч, журналіст, адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў * [[Зыгмунт Глогер]] — польскі археолаг, этнограф, гісторык, фалькларыст * [[Уладзіслаў Глузінскі]] — польскі урач * [[Антоні Грабоўскі]] — польскі інжынер-хімік, адзін з першых эсперанта-паэтаў * [[Уладзіслаў Грабоўскі]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Александэр Грайбнер]] — польскі [[прэзідэнт Варшавы]] (1837—1847) * [[Лешак Гузіцкі]] — польскі эканаміст, палітычны дзеяч * [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч]] — пісьменнік, журналіст * [[Францішак Далеўскі]] — адзін з кіраўнікоў Паўстання 1863—1864 гадоў * [[Ян Дабрачынскі]] — польскі пісьменнік, каталіцкі актывіст * [[Галіна Дабравольская (актрыса)|Дабравольская Галіна]] — польская актрыса і драматург. * [[Марыя Дамброўская]] — польская пісьменніца * [[Браніслаў Дамброўскі (біскуп)|Дамброўскі Браніслаў]] — польскі біскуп * [[Эдвард Дзявонскі]] — польскі акцёр і сатырык * [[Марыюш Дмахоўскі]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Ян Домбскі]] — польскі палітычны дзеяч, журналіст * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] — гаспадарчы і палітычны дзеяч Расійскай імперыі і Беларусі. * [[Ежы Душынскі]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Адольф Дыгасінскі]] — польскі пісьменнік, публіцыст * [[Станіслаў Дыгат]] — польскі пісьменнік * [[Лена Жаліхоўская]] — польская актрыса тэатра і кіно * [[Ганна Завадская]] — польскі дзеяч [[харцарства|харцарскага руху]] * [[Юзаф Зайна]] — польскі мастак, дызайнер, рэжысёр * [[Іосіф Заёнчак]] — польскі ваенны дзеяч, генерал * [[Марцін Залескі]] — польскі мастак * [[Януш Зяеўскі]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Фелікс Зянковіч]] — навуковец-прыродазнаўца, удзельнік паўстання 1863—64 гадоў * [[Казімера Ілаковіч]] — польская паэтэса * [[Вікторыя Віктараўна Кавецкая]] — польская актрыса * [[Марыя Калергіс]] — польская піяністка, мецэнатка * [[Антон Іосіфавіч Каменскі]] — польскі мастак * [[Кшыштаф Камэда]] — польскі піяніст і кампазітар * [[Марыя Канеўская]] — польская актрыса, рэжысёр, сцэнарыст * [[Эмануэль Каня]] — польскі кампазітар * [[Мечыслаў Карловіч]] — кампазітар і дырыжор * [[Ірэна Квяткоўская]] — польская актрыса * [[Геранім Кеневіч (1867—1925)|Геранім Кеневіч]] (1867—1925) — землеўласнік і польскі грамадскі дзеяч. * [[Іосіф Кёніг]] — польскі журналіст * [[Ян Кепура]] — польскі спявак-тэнар * [[Кшыштаф Кеслёўскі]] — польскі кінарэжысёр * [[Ян Кілінскі]] — польскі палітычны дзеяч [[Варшаўская ютрань|варшаўскага паўстання]] [[1794]] г. * [[Ян Аўгуст Кісялеўскі]] — польскі драматург * [[Восіп Міхайлавіч Кавалеўскі|Юзаф Кавалеўскі]] — польскі усходазнавец * [[Марыя Каўнацкая]] — польскі дзіцячая пісьменніца * [[Леан Казлоўскі]] — польскі археолаг, палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[Станіслаў Габрыэль Казлоўскі]] — польскі драматург і літаратурны крытык. * [[Гуга Калантай]] — палітычны дзеяч Рэчы Паспалітай, філосаф, педагог, публіцыст * [[Станіслаў Канарскі]] — польскі публіцыст, педагог, рэфарматар школьнай адукацыі * [[Уладзіслаў Капалінскі]] — польскі лексікограф, выдавец, журналіст, перакладчык, энцыклапедыст, папулярызатар навукі. * [[Ануфрый Капчынскі]] — польскі мовазнавец * [[Вінцэсь Каратынскі]] — беларускі паэт * [[Генрык Куна]] — польскі скульптар і жывапісец * [[Мацей Курань]] — польскі кулінар, грамадскі дзеяч, сын [[Курань, Яцак|Яцака Кураня]] * [[Ежы Лялевіч]] (1875—1951), * [[Фёдар Аляксандравіч Ланжэрон]] — польскі [[прэзідэнт Варшавы]] * [[Марыян Станіслававіч Лялевіч]] — польскі рускі і польскі архітэктар * [[Ян Лебенштэйн]] — польскі мастак * [[Станіслаў Ленц]] — польскі мастак * [[Баляслаў Лесьмян]] — польскі паэт * [[Барбара Людвіжанка]] — польская актрыса * [[Вітольд Лютаслаўскі]] — польскі кампазітар * [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі]] — палітычны і грамадскі дзеяч Расійскай імперыі і Польшчы * [[Зыгмунт Макрэцкі]] — навуковец-біёлаг * [[Антоні Мальчэўскі]] — польскі паэт * [[Тэафіл Марачэўскі]] (1790—1835) — ваенны дзеяч, дзяржаўны службовец. * [[Генрык Марконі]] — польскі архітэктар італьянскага паходжання * [[Ігнацы Масціцкі]] — польскі палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[Хенрык Махаліца]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Ігнацы Махаўскі]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Клеменс Мяльчарак]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Люцына Месаль]] — польская актрыса тэатра і кіно * [[Іва Младніцкая]] — польская актрыса * [[Станіслаў Манюшка]] — беларускі і польскі кампазітар * [[Чэслаў Неман]] — польскі рок-кампазітар і выканаўца беларускага паходжання * [[Фёдар Карлавіч Несельродэ]] — польскі генерал-лейтэнант * [[Станіслаў Наакоўскі]] — польскі архітэктар і графік * [[Вітольд Навацкі]] — польскі навуковец у вобласці механікі * [[Ян Новак-Езяранскі]] — польскі журналіст * [[Ян Якуб Офенберг]] — урач, грамадскі дзеяч * [[Зуля Пагажэльская]] — польская актрыса, спявачка, танцоўшчыца * [[Ян Парандоўскі]] — польскі пісьменнік * [[Браніслаў Паўлік]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Вітольд Пілецкі]] — заснавальнік падпольнай арміі супраціўлення, ваенны Арміі Краёвай * [[Леў Іосіфавіч Петражыцкі]] — польскі і расійскі прававед і сацыёлаг * [[Ежы Пецярбурскі]] — польскі кампазітар * [[Баляслаў Прус]] — польскі пісьменнік * [[Тадэвуш Прушкоўскі]] — польскі мастак, рэктар * [[Казімеж Пужак]] — польскі палітык-сацыяліст, удзельнік [[Польская падпольная дзяржава|польскага Супраціўлення]] * [[Казімеж Пшэрва-Тэтмаер]] — польскі пісьменнік * [[Валеры Пшыбароўскі]] — польскі пісьменнік * [[Зянон Пяткевіч]] — польскі пісьменнік, журналіст, публіцыст, этнограф * [[Вацлаў Роліч-Лідар]] — польскі паэт-сімваліст * [[Эдвард Рыдз-Сміглы]] — польскі ваенны і дзяржаўны дзеяч * [[Уладзіслаў Рэймант]] — польскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] 1924 года * [[Збігнеў Саван]] — польскі акцёр тэатра і кіно, тэатральны рэжысёр * [[Ева Салацкая]] — польская актрыса тэатра і кіно * [[Мацей Казімір Сарбеўскі]] — новалацінскі паэт, тэарэтык літаратуры і школьнага тэатра, тэолаг, філосаф * [[Конрад Свінарскі]] — польскі тэатральны рэжысёр * [[Генрых Семірадскі]] — польскі мастак * [[Яцак Сеніцкі]] — польскі мастак * [[Ядвіга Смасарска]] — польскі празаік, паэт, літаратурны крытык * [[Людвік Сэмпалінскі]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Ірэна Сэндлер]] — польская актывістка Супраціўлення, ''Праведніца народаў свету'' * [[Вацлаў Сярпінскі]] — польскі матэматык * [[Уладзіслаў Скачыляс]] — польскі графік, жывапісец, педагог * [[Станіслаў Аўгуставіч Слівінскі]] — польскі дзяржаўны і палітычны дзеяч * [[Станіслаў Слонскі]] — польскі лінгвіст * [[Ядвіга Смасарская]] — польская артыстка тэатра і кіно * [[Ігар Смялоўскі]] — польскі акцёр * [[Катажына Собчык]] — польская эстрадная спявачка * [[Ірэна Сольская]] — польская артыстка тэатра і кіно, тэатральны рэжысёр * [[Казімір Стаброўскі]] — ольскі паэт, драматург, перакладчык * [[Леапольд Стаф]] — польскі паэт * [[Ян Стахнюк]] — польскі філосаф, пісьменнік * [[Уладзіслаў Татаркевіч]] — польскі філосаф, гісторык філасофіі * [[Марыя Тарноўская]] (1880—1965) — польская грамадская дзеячка. * [[Тадэвуш Тышкевіч]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч ВКЛ і Расійскай імперыі * [[Яраслаў Тышынскі]] (1883—1930) — польскі мастак, скульптар. * [[Міхал Адольфавіч Федароўскі]] — беларускі і польскі фалькларыст, этнограф, археолаг * [[Эдмунд Фетынг]] — польскі акцёр, спявак * [[Збігнеў Херберт]] — польскі паэт * [[Марак Хласка]] — польскі пісьменнік * [[Яанна Хмялеўская]] — польская пісьменніца * [[Марыя Хмуркоўская]] — польская актрыса * [[Фелікс Хмуркоўскі]] — польскі акцёр * [[Густаў Халаубак]] — польскі акцёр * [[Мечыслава Цвіклінская]] — польская артыстка тэатра і кіно * [[Ян Чаканоўскі]] — польскі антраполаг, этнограф, статыстык, дэмограф * [[Мечыслаў Чаховіч]] — польскі акцёр * [[Нікаля Шапен]] — польскі бацька [[Фрэдэрык Шапен|Фрыдэрыка Шапена]] * [[Шчэпан Шчанёўскі]] — польскі фізік, акадэмік * [[Анджэй Шчапкоўскі]] — польскі акцёр тэатра і кіно, тэатральны рэжысёр * [[Казімеж Юнак-Стампоўскі]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Аляксандр Валяр'ян Ябланоўскі]] — польскі гісторык * [[Станіслаў Яворскі]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Марыя Ямант]] — удзельніца паўстання 1863—1864 гадоў, нарачоная Канстанціна Каліноўскага * [[Станіслаў Янікоўскі]] — польскі дыпламат * [[Тадэвуш Янчар]] — польскі акцёр тэатра і кіно * [[Ірэна Яроцка]] — польская папулярная эстрадная спявачка * [[Ванда Яршэўская]] — польская актрыса * [[Мячыслаў Яструн]] — польскі паэт, перакладчык * [[Станіслаў Ясюкевіч]] — польскі акцёр тэатра і кіно {{канец кал}} == Галерэя == <gallery> PL Warsaw Stare Powązki aleja zasluzonych.jpg|Алея знакамітых палякаў Wieniawski Powazki.jpg|Магіла Генрыка Вяняўскага Kieslowski Powazki.jpg|Магіла Кшыштафа Кеслёўскі Bolesław Prus tomb.PNG|Магіла Баляслава Пруса Kazimierz Junosza-Stępowski i Helena Jankowska grób 01.jpg|Магіла Казімежа Юношы-Стампоўскага Grób Stanisław Moniuszko.JPG|Магіла Станіслава Манюшка </gallery> == Гл. таксама == * [[Могілкі «Павонзкі»]] * [[Павонзкі (раён Варшавы)|Павонзкі]] — гарадскі раён Варшавы == Літаратура == * Karol Mórawski: Przewodnik historyczny po cmentarzach warszawskich. Warszawa: PTTK «Kraj», 1989. ISBN 83-7005-129-4 == Спасылкі == * [http://www.starepowazki.prv.pl Сайт могілак] {{ref-pl}} * [http://www.warsawtour.pl/ru/node/161785 Кладбище Повонзки (Cmentarz Powązkowski)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171105051852/http://warsawtour.pl/ru/node/161785 |date=5 лістапада 2017 }} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Павонзкі]] [[Катэгорыя:Могілкі Варшавы]] [[Катэгорыя:Могілкі паводле алфавіта]] 09e1f6npi6rvs1c0m8pvdo5k3cuk1f6 1990 год у гісторыі відэагульняў 0 564780 5185255 5168843 2026-08-23T06:26:38Z Emilia Noah 155537 /* Выпускі гульняў */ 5185255 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|1990}} '''1990''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[25 жніўня]] — «[[Michael Jackson’s Moonwalker]]» (платформа SMD). * [[21 лістапада]] — «[[Super Mario World]]» (платформа «Super NES») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1990]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] dxxz9rveb35joy5vlanjtpqvn8owh2e Ігар Анатольевіч Камароў 0 572485 5185308 4754095 2026-08-23T09:18:29Z StarDeg 16311 5185308 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Камароў}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ігар Анатольевіч Камароў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Игорь Анатольевич Комаров}} | партрэт = Игорь Комаров.jpeg | шырыня партрэта = 270px | подпіс = | тытул = [[Паўнамоцны прадстаўнік прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў федэральнай акрузе|Паўнамоцны прадстаўнік Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі]] ў [[Прыволжская федэральная акруга|Прыволжскай федэральнай акрузе]] | парадак = | сцяг2 = | сцяг = Flag of Russia.svg | перыядпачатак = [[7 верасня]] [[2018]] | перыядканец = | папярэднік = [[Міхаіл Віктаравіч Бабіч]] | пераемнік = | прэзідэнт = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] | тытул_3 = Генеральны дырэктар [[Раскосмас|Дзяржаўнай карпарацыі па касмічнай дзейнасці «Раскосмас»]] | парадак_3 = | сцяг_3 = Roscosmos logo ru.svg | сцяг2_3 = Flag of Russia.svg | перыядпачатак_3 = [[21 студзеня]] [[2015]] | перыядканец_3 = [[24 мая]] [[2018]] | папярэднік_3 = <small>пасада заснавана</small> | пераемнік_3 = [[Дзмітрый Алегавіч Рагозін]] | тытул_2 = Намеснік [[Міністэрства навукі і вышэйшай адукацыі Расійскай Федэрацыі|міністра навукі і вышэйшай адукацыі Расійскай Федэрацыі]] | парадак_2 = | сцяг_2 = Flag of Russia.svg | сцяг2_2 = | перыядпачатак_2 = [[10 ліпеня]] [[2018]] | перыядканец_2 = [[7 верасня]] [[2018]] | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = }} '''Ігар Анатольевіч Камароў''' (нар. {{ДН|25|5|1964}}, [[Энгельс (горад)|Энгельс]], [[Саратаўская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — расійскі дзяржаўны дзеяч, прамысловец, фінансіст і кіраванец. Паўнамоцны прадстаўнік Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў Прыволжскай Федэральным акрузе з 7 верасня 2018 года. Прэзідэнт «АВТОВАЗ» (2009—2013). Кіраўнік аб’яднанай ракетна-касмічнай карпарацыі (ОРКК) (14 сакавіка 2014 — 21 студзеня 2015). Генеральны дырэктар Дзяржаўнай карпарацыі па касмічнай дзейнасці «Раскосмас» (21 студзеня 2015 — 24 мая 2018). == Біяграфія == У [[1986]] годзе скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава]] па спецыяльнасці «Эканаміст»<ref name="amic">[http://www.amic.ru/news/110073/ Президентом АВТОВАЗа назначен Игорь Комаров] Інфармацыйнае агенцтва amik.ru</ref>. З [[1992]] года па [[2002]] год працаваў у крэдытна-фінансавых установах на кіруючых пасадах («[[Інкомбанк]]», «[[Нацыянальны рэзервовы банк]]», «[[Ашчадбанк Расіі|Ашчадбанк]]»). С [[2002]] года па [[2008]] год з’яўляўся намеснікам генеральнага дырэктара ААТ «Горна-металургічная кампанія „[[Норнікель|Нарыльскі нікель]]“» па эканоміцы і фінансах<ref name="amic"/>. З кастрычніка [[2008]] года займаў пасаду саветніка генеральнага дырэктара Дзяржаўнай карпарацыі «[[Растэх]]налогіі», ў маі [[2009]] года быў прызначаны выканаўчым віцэ-прэзідэнтам ААТ «[[АўтаВАЗ|АЎТАВАЗ]]», а [[28 жніўня]] [[2009]] года — прызначаны прэзідэнтам гэтай кампаніі<ref name="amic"/>. [[1 кастрычніка]] [[2009]] года абраны старшынёй савета дырэктараў ЗАТ «[[GM-АВТОВАЗ|Джы Эм-АЎТАВАЗ]]»<ref>[http://www.lada-auto.ru/cgi-bin/xml1.pl?step=view_one_news&bind1=84 Президент АВТОВАЗ избран председателем совета директоров «Джи Эм-АВТОВАЗ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090618135448/http://www.lada-auto.ru/cgi-bin/xml1.pl?step=view_one_news&bind1=84 |date=18 чэрвеня 2009 }}.</ref>. [[16 кастрычніка]] [[2013]] года абвасціў аб сваім сыходзе з пасады прэзідэнта ААТ «АЎТАВАЗ». Фармальна свой сыход з пасады прэзідэнта аўтамабільнага канцэрна ён абгрунтаваў пераходам на новую працу, на пасаду прэзідэнта Аб’яднанай ракетна-касмічнай карпарацыі. За час працы прэзідэнтам [[АўтаВАЗ]]а — з 2009 па 2013 гады, Ігар Камароў і яго каманда правялі [[АўтаВАЗ#Рэформы 2009—2013 гадоў|рэформы]] па кардынальнай перабудове аўтамабільнага завода<ref name="zr11">[http://www.zr.ru/content/news/467496-igor_komarov_tri_goda_u_rula_avtovaza/ Игорь Комаров: три года у руля АВТОВАЗа]. // Часопіс «[[За рулём]]»</ref>. [[23 кастрычніка]] [[2013]] года распараджэннем Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі [[Дзмітрый Анатолевіч Мядзведзеў|Д. А. Мядзведзева]] прызначаны намеснікам кіраўніка Федэральнага касмічнага агенцтва ([[Раскосмас]])<ref>[http://ria.ru/space/20131023/972051317.html Бывший президент «АвтоВАЗа» назначен заместителем главы Роскосмоса].</ref>. У сакавіку 2014 года прызначаны ўрадам кіраўніком [[Аб’яднаная ракетна-касмічная карпарацыя|аб’яднанай ракетна-касмічнай карпарацыі]]. [[21 студзеня]] [[2015]] года ўзначаліў Дзяржкарпарацыю «[[Раскосмас]]»<ref>[http://lenta.ru/articles/2015/01/23/federalspace/ Попытка № 5 Из Роскосмоса и ОРКК создадут восьмую по счету госкорпорацию в стране]</ref>. 24 мая 2018 года Указам Прэзідэнтам Расійскай Федэрацыі звольнены з пасады генеральнага дырэктара Дзяржкарпарацыі «[[Раскосмас]]»<ref>{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201805240018|title=Указ Президента Российской Федерации от 24.05.2018 № 260 "О Комарове И.А."|author=|website=|date=|publisher=publication.pravo.gov.ru|accessdate=2018-05-25}}</ref>. З 11 ліпеня па 7 верасня 2018 года — намеснік міністра навукі і вышэйшай адукацыі РФ<ref>https://ria.ru/politics/20180711/1524392267.html</ref>. 7 верасня 2018 года прызначаны паўнамоцным прадстаўніком Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў [[Прыволжская федэральная акруга|Прыволжскай федэральнай акрузе]]<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/news/58478 Игорь Комаров назначен полпредом Президента в Приволжском федеральном округе / kremlin.ru]</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Гонару (Расія)|Ордэн Гонару]] ([[27 кастрычніка]] [[2012]] года) — ''за дасягненыя працоўныя поспехі і шматгадовую добрасумленную працу''.<ref>[http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?26367 Указ Президента Российской Федерации от 27 октября 2012 года № 1449 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> * Кавалер [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэна Ганаровага Легіёна]] ([[Францыя]]), [[2011]].<ref>{{Cite web |title=Игорь Комаров стал кавалером Ордена Почётного легиона |url=http://samara.ru/read/23583 |accessdate=24 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190212014121/http://samara.ru/read/23583 |archivedate=12 лютага 2019 |url-status=dead }}</ref> * [[Ордэн «Достык»|Ордэн Достык]] I ступені (2015, Казахстан).<ref>[http://www.nomad.su/?a=3-201512280006 Указ Президента Республики Казахстан от 3 декабря 2015 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160112185324/http://www.nomad.su/?a=3-201512280006 |date=12 студзеня 2016 }}</ref> {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Камароў Ігар Анатольевіч}} {{Савет бяспекі Расійскай Федэрацыі}} [[Катэгорыя:Правадзейныя дзяржаўныя саветнікі Расійскай Федэрацыі 1-га класа]] [[Катэгорыя:Прадстаўнікі прэзідэнта Расіі ў федэральных акругах]] r182332odg6l94zjqo1uhn2mo8pvisd Сведкі Іеговы ў Беларусі 0 579747 5185331 5175234 2026-08-23T11:24:56Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Затрыманне Сведкаў Іеговы з Расіі */ 5185331 wikitext text/x-wiki '''[[Сведкі Іеговы]] ў Беларусі''' пачалі з’яўляцца ў 1923—1925 гадах на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў гэты час належала [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Дзейнічалі падпольна ў [[БССР]] і былі зарэгістраваны ў 1990-я гады ў [[РБ]]. Дзейнасць і погляды Сведкаў Іеговы на працягу гісторыі выклікалі розную рэакцыю прадстаўнікоў дзяржавы, іншых рэлігій, СМІ і грамадзян ад станоўчай да негатыўнай, але з 1990-х гадоў іх права на вызнанне сваіх перакананняў у Беларусі прызнаецца. == Гісторыя Сведкаў Іеговы ў Беларусі == === 1923—1939 гг. === * [[30 сакавіка]] [[1923]] г. на святкаванне [[Вячэра Гасподня (Сведкі Іеговы)|Вячэры Успаміну]] ў [[Дамачава]] сабралася 20 чалавек<ref>C.T. Russell. Memorial Report // Watchtower, June 15, 1923, p 218, 223</ref>, а ў наступным годзе — 27 чалавек<ref>C.T. Russell. Memorial Report for 1924 // Watchtower, July 15, 1924, p 218</ref>. * У 1925 годзе ў Брэсцкім павеце да Міжнародных даследчыкаў Бібліі<ref>Назва Сведкаў Іеговы да 1931 г.</ref> адносілі сябе 20 чалавек, а ў 1926 г. — 45 чалавек, аб’яднаных у 2 абшчыны<ref>ГАБО Ф Р-1, оп. 2, д. 2315, л.116; ф р-59, оп. 1, д. 1941, л. 1-4 цит. по: Иеговизм., ред. М. Я. Лянц Мн.: Наука и техника, 1981, с.14-15</ref>. * 27 студзеня 1929 года ў г. [[Кобрын]] 600 чалавек прысутнічалі на пропаведзі Вацлава Нарадовіча<ref>Згодна са справаздачай мясцовага павятовага старасты. Гл.: Иеговизм, ред. М. Я. Лянсу. Мн.: Наука и техника, 1981, с. 14.</ref>. У гэты час мясцовыя ўлады падазравалі Даследчыкаў Бібліі ў распаўсюджанні камуністычных і атэістычных ідэй<ref>ГАБО ф. 1, оп. 10, д. 1313, л. 3031. Цит. по: Иеговизм, ред. М. Я. Лянсу. Мн.: Наука и техника, 1981, с. 15.</ref>. * 7 ліпеня 1929 года ў Дзяках прайшоў кангрэс Сведкаў Іеговы. У 1930 годзе дзейнасць Сведкаў Іеговы распаўсюдзілася на Баранавіцкі, Лідскі і Стаўпецкі паветы, у апошні ў 1935 г. вярнуўся з [[Францыя|Францыі]] былы эмігрант<ref>Krzysztof Biliński. Hiobowie XX wieku. Wrocław, Wydawnictwo A Propos, 2012, {{ISBN|978-83-63306-15-1}}, s. 220—240</ref>. * У 1934 г. некаторых Сведкаў Іеговы адправілі ў [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер]] па падазрэнні ў супрацоўніцтве з камуністамі. У кнізе Аляксандры Бочак «Мы ішлі вузкім шляхам», прысвечанай апісаннню жыцця сям’і Сведкаў Іеговы Яна і Ірэны Атрэмбскіх, пра гэты лагер напісана наступнае: «У 1934 г. у Бярозе Картузскай на ўзбярэжжы Ясёлды і Прыпяці быў створаны знакаміты канцлагер для палітвязняў на ўзор нацысцкіх лагераў. Умовы ў лагеры былі надзвычай цяжкія, бо работы вяліся ў забалочаным раёне Палесся. Больш за тое, наглядчыкі білі зняволеных і катавалі іх. Былі нават выпадкі калецтва і смерці зняволеных. Адміністрацыйныя ўлады без судовых пастаноў вырашылі размясціць туды людзей, якіх падазраюць у прыналежнасці да сект і вярбоўцы ў іх, а таксама тых, хто адмовіўся ад ваеннай службы з-за хрысціянскага сумлення. Туды былі кінуты і Сведкі Іеговы, якіх памылкова абвінавацілі ў камуністычнай дзейнасці. Улады меркавалі, што гэтым самым яны зламаюць непапулярных Даследчыкаў Бібліі. Нягледзячы на жудасныя ўмовы лагера, ніхто з Даследчыкаў не адрокся ад сваёй веры. Паўсюдна яны ахвотна расказвалі іншым пра сваю надзею на Божае Валадарства Ісуса Хрыста. Яны лічылі пакуты за Хрыста вялікім прывілеем. Нейкі паліцэйскі, які перавозіў у гэты лагер Сведкаў Іеговы, сказаў, што адзін Сведка распавядаў яму пра Божае Валадарства аж ад Сілезіі да Бярозы (каля 700 км). Паліцэйскі ледзь не паверыў сабе і амаль адмовіўся ад таго, каб прывесці зняволенага ў гэты санацыйны лагер. Аднак страх перад пакараннем за невыкананне загаду ўзяў верх. Сведку Іеговы трэба было перадаць уладам лагера. Цікава, што гэты Сведка Іеговы мог уцячы, бо меў магчымасць зрабіць гэта. Але ён гэтага не зрабіў, бо хацеў пераймаць прыклад Ісуса Хрыста, які сказаў сваім вучням: „калі яны пераследавалі Мяне, яны будуць пераследваць і вас“ (Яна 15:20). Паліцэйскі пачаў вывучаць Пісанне, у выніку чаго ён стаў Сведкам Іеговы разам з усёй сваёй сям’ёй, і пасля вайны ў гэтым горадзе ўзнік моцны сход<ref>Aleksandra Boczek. Kroczyliśmy wąską drogą. Wspomnienia Jana i Ireny Otrębskich, Wydawnictwo A Propos, s. 31, 32 , {{ISBN|978-83-63306-14-4}}</ref>». * У [[1935]] годзе да Сведкаў Іеговы належалі 132 чалавекі ў Кобрынскім, Брэсцкім і Драгічынскім павеце<ref>ГАБО Ф Р-1, оп. 2, д. 2315, л.116; ф р-59, оп. 1, д. 1941, л. 1-4. Цит. по: Иеговизм, ред. М. Я. Лянсу. Мн.: Наука и техника, 1981, с. 14-15.</ref>. * У [[1938]] годзе дзейнасць Сведкаў Іеговы ў Польшчы (у тым ліку і на беларускіх землях) была забаронена<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1101993025#h=247:63-247:175 Свидетели Иеговы — Возвещатели царства Бога], с. 381</ref>. === 1939—1951 гг. === Калі ў 1939 годзе Заходняя Беларусь [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|увайшла ў склад БССР]], Сведкі Іеговы пачалі сваю прапаведніцкую дзейнасць і ва Усходняй Беларусі. У гэты перыяд захавалася мала звестак пра іх дзейнасць па прычыне таго, што ў [[СССР]] яна была забаронена. Дзейнасць Сведкаў Іеговы была забаронена і падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]], паколькі яна была [[Сведкі Іеговы ў Трэцім Рэйху|забаронена і ў самім Трэцім Рэйху]]. Захаваліся звесткі аб арышце Сведкі Іеговы Венядзікта Хілюты, які быў двойчы арыштаваны і асуджаны за «антысавецкую агітацыю», пачынаючы з 24 кастрычніка 1940 года<ref>«Хілюта Венядзікт Пятровіч (1893, в. Старынцы Гродзенскага пав., цяпер Падляшскае ваяв., Польшча — ?), селянін-аднаасобнік, член секты „Сведкі Іеговы“. З бел. сялянскай сям’і. Быў жанаты, меў траіх дзяцей. Арыштаваны 24 кастрычніка 1940 года ў сваёй хаце. Асуджаны 14 чэрвеня 1941 года асобай нарадай НКУС за „антысавецкую агітацыю“ да 8 гадоў ППК. Пасля вызвалення вярнуўся на радзіму. Зноў арыштаваны 16 снежня 1957 года і асуджаны (разам з некаторымі іншымі членамі секты) па тым жа артыкуле. Далейшы лёс невядомы. Па першай справе (№ П-11942 захоўваецца з фотаздымкам у архіве УКДБ Гродзенскай вобл.) рэабілітаваны 13.7.1989, па другой 24.6.1960. Кр.: 5810. С. 402.» цыт. па: [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=20763 ХІЛЮТА Венядзікт Пятровіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191113144335/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=20763 |date=13 лістапада 2019 }} на сайце [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Л. Маракова]] Кр.: 5810. С. 402.</ref>. Падчас нямецкай акупацыі 3 снежня 1941 года ў [[Бабруйск]]у быў растраляны Людвіг Брумер, салдат [[Вермахт]]а, які быў Сведкам Іеговы. Гэты мужчына хацеў пазбегнуць смяротнага пакарання за адмову ўдзельнічаць у вайсковай службе і спрабаваў служыць у медыцынскім аддзяленні нямецкай арміі, але праз некаторы час яго сумленне не дазволіла яму ўдзельнічаць у баявых дзеяннях і ён быў пакараны рашэннем ваенна-палявога суда. У родным горадзе Брумера, [[Гайдэльберг]]у, яму прысвечана мемарыяльная дошка, як ахвяры нацызму<ref>[https://www.rnz.de/politik/dossier-politik/dossier-deutsche-geschichte_artikel,-Dossier-Deutsche-Geschichte-Holocaust-Gedenken-Die-Zeugen-Jehovas-wurden-lange-uebersehen-_arid,251104.html Holocaust-Gedenken: Die Zeugen Jehovas wurden lange übersehen] // Rhein-Neckar Zeitung</ref>. У 1945 годзе на тэрыторыі Заходняй Беларусі Валянціна Гарноўская, якая прытрымлівалася поглядаў Сведкаў Іеговы, але да 1967 года не была адной з іх, таксама была арыштавана за распаўсюджанне сваіх поглядаў і правяла доўгі час у турмах і спецпасяленнях<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/302008006#h=651:0-664:0 Ежегодник Свидетелей Иеговы за 2008 г.], с.191-192</ref>. На 1945 год падпольна дзейнічаў сход у [[Тэрэспаль|Тэрэспалі]]. У 1951 г. улады СССР вырашылі перасяліць сем’і Сведкаў Іеговы з заходніх абласцей Украіны, Беларусі, Малдовы і Прыбалтыкі ([[Аперацыя «Поўнач»]]). З [[БССР]] вырашылі дэпартаваць 394 чалавекі (153 сям’і)<ref>Записка МГБ СССР 19 февраля 1951 г. В. С. Абакумов Сталину И. В. АП РФ ф. 3, д. 180, л. 52-53 цит по: М. И. Одинцов. Совет Министров СССР постановляет: «выселить навечно». Сборник документов и материалов о Свидетелях Иеговы в Советском Союзе. М. 2002, с. 45</ref>. === 1951—1991 гг. === Нягледзячы на дэпартацыі, Сведкі Іеговы працягвалі існаванне на тэрыторыі БССР пасля 1951 года. Некаторыя з іх сталі Сведкамі Іеговы ў турмах і лагерах, дзе адбывалі тэрмін па розных прычынах, пасля чаго вярталіся ў Беларусь. Савецкія крытыкі называюць шэраг імёнаў такіх Сведкаў, але без спасылак на дакументы<ref>Напр.: [[Гурген Амірханавіч Марціросаў|Г. А. Марціросаў]]. Хто такіе іегавісты. Мн. 1961, с. 1, 16, 17</ref>. У 1965 годзе дэпартаваным Сведкам дазволілі пакінуць Сібір, і некаторыя вярнуліся на радзіму. У лютым 1976 г. некаторым Сведкам у БССР прад’яўлялі абвінавачванне ў валоданні забароненай рэлігійнай літаратурай пра што было напісана ў савецкай і міжнароднай прэсе<ref>Са спасылкай на «Нью Ёрк Таймс» ад 1 сакавіка 1976 года часопіс «[[Awake!|Прачніцеся]]» паведамляў: «У мінулым месяцы, афіцыйная прэса ў Беларусі паведаміла пра турэмнае зняволенне некалькіх Сведкаў Іеговы, прызнаных вінаватымі ў капіяванні артыкулаў з заходняй публікацыі [[Вартавая вежа (часопіс)|Вартавой вежы]] і правядзенне сакрэтных сустрэч» [https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/101976371 Watching the World. No Compromise] // Awake! May 22, 1976, p. 29</ref>. У [[1979]] годзе ў БССР улады налічылі каля 70 Сведкаў Іеговы, з якіх прыкладна 20 пражывалі ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref>Материалы уполномоченного по делам религиозных культов по Минской области за 1979 г. Цит. по: Иеговизм, ред. М. Я. Лянсу. Мн.: Наука и техника, 1981, с. 17.</ref>. А ў 1988 годзе ў Магілёве было каля 20 паслядоўнікаў гэтай дэнамінацыі<ref name="libr.msu.by">Дьяченко О. В. [https://libr.msu.by/handle/123456789/8300 Иеговизм и иеговисты в Могилевской области в 1988—2018 гг.] Электронный архив библиотеки МГУ им. А. А. Кулешова, с. 84-86</ref>. Да 1991 года Сведкаў Іеговы працягвалі пераследаваць за адмову служыць у арміі і прапаведніцкую дзейнасць. ==== Пераследванне Сведкаў Іеговы ў 1970-х гадах згодна з інфармацыяй СМІ БССР ==== У 1972—1976 гадах інфармацыя пра дзейнасць Сведкаў Іеговы і крымінальныя справы супраць іх у БССР неаднаразова рабілася прадметам увагі беларускай прэсы. У гэты час Сведкі Іеговы падпольна праводзілі свае сустрэчы невялікімі групамі ў розных населеных пунктах БССР, напрыклад, пасёлку [[Ратамка (аграгарадок)|Ратамка]] пад [[Мінск]]ам, у вёсцы [[Сноў]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]], у [[Рэчыца|Рэчыцы]], ў пасёлку [[Шаркаўшчына]]<ref name="ReferenceB">Купчэня Т. Чые яны Сведкі? // Звязда, 18 лістапада 1974 г., с.4</ref><ref>Мартыненка М. Злоўлены павук //Звязда, 18 жніўня 1974, с.2</ref><ref name="ReferenceC">Вдовиченко П. Кому служат Свидетелеи Иеговы?// Гродненская правда 7 августа 1976, с.2-3</ref>. Некаторыя артыкулы мелі мэтай асуджэнне Сведкаў: апісанне крымінальнага мінулага некаторых актыўных паслядоўнікаў гэтай рэлігіі, неўдзячнасць савецкай уладзе, небяспеку эсхаталогіі гэтай дэнамінацыі<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/>. У іншых публікацыях было апісанне біяграфіі і сутнасці справы супраць пэўных Сведкаў Іеговы. Так некалькі газет апісваюць суд над сям’ёй Фелікса і Яніны Бяляцкіх з Рэчыцы ў 1972 годзе, якія атрымалі некалькі год калоніі за ўдзел у дзейнасці Сведкаў Іеговы<ref>Саснок А.Ядавітае павуцінне // Дняпровец, 13 кастрычніка 1972, с.4</ref><ref>Зайцава З. Галоўны сведка // Гомельская праўда, 21 кастрычніка 1972, с.2</ref>. Яшчэ адзін артыкул апісвае суд над Пятром Пуко і яго жонка Верай, якія з 1969 года жылі ў Шаркаўчыне і распаўсюджвалі вучэнне і літаратуру Сведкаў Іеговы. У 1974 годзе П. Пуко быў асуджаны на 5 гадоў калоніі як арганізатар групы, яго аднавернік і паплечнік Зігмунд Атрахімовіч атрымаў 2 гады калоніі, жонкі асуджаных атрымалі папярэджанне суда, а дачка Пуко Раіса, якая падтрымлівала погляды бацькоў, праходзіла як сведка ў гэтай справе<ref>Мартыненка М. Злоўлены павук // Звязда, 18 жніўня 1974, с.2</ref>. === У Рэспубліцы Беларусь (з 1991 г.) === ==== Асноўныя падзеі гісторыі ==== * У [[1991]] г. Вярхоўны Савет РБ прымае пастанову «Аб парадку рэабілітацыі ахвяр палітычных рэпрэсій 20-80-х гг. у Рэспубліцы Беларусь». Паводле гэтай пастановы Сведкі Іеговы, якіх пераследавалі ў БССР за рэлігійныя перакананні, атрымалі пасведчанні аб рэабілітацыі. * У [[1994]] г. афіцыйна зарэгістраваны абшчыны ў гг. [[Мінск]], [[Гомель]] і [[Калінкавічы]]<ref name="yadi.sk">[https://yadi.sk/i/17BRaDx_IJM6WQ Буклет «Свидетели Иеговы в Беларуси»]. Издан Свидетелями Иеговы. 2013 г., с.2</ref>. * [[14 красавіка]] [[1997]] г. зарэгістравана Рэлігійнае аб’яднанне Сведкаў Іеговы ў Рэспубліцы Беларусь<ref name="yadi.sk"/>. * У 2001—2002 гг. пабудаваны першыя Залы Царства ў Беларусі. * У 2004 г. зарэгістравалі абшчыну ў Магілёве<ref>Устав религиозной общины Свидетелей Иеговы в г. Могилёве. Решение о регистрации № 15-16. Свидетельство № 175 // Текущий архив управления идеологической работы Могилевского облисполкома, с. 2</ref>. * З 2015 г. набажэнствы ў Мінску сталі рэгулярна праходзіць на беларускай мове; на гэты перыяд некаторыя сходы і групы акрамя рускай мовы праводзілі сустрэчы на англійскай, кітайскай і рускай жэставай мовах; пазней у Мінску з’явіліся сустрэчы на іспанскай мове. * У [[2017]] г. у прапаведніцкай дзейнасці Сведкаў Іеговы прымалі ўдзел 5913 чалавек<ref>[https://www.jw.org/ru/публикации/книги/отчет-за-2017-служебный-год/2017-страна-территория/ Отчет по странам и территориям за 2017 год] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref>. * З канца сакавіка 2020 года Сведкі Іеговы Беларусі перавялі сваю дзейнасць у рэжым самаізаляцыі ў сувязі з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй каранавіруса]]. З гэтага часу рэлігійныя сустрэчы сталі праходзіць праз [[Skype]], [[Zoom]] і стрымінгавыя сайты, а прапаведніцкае служэнне перайшло ў фармат тэлефонных размоў, напісання пісьмаў і абмеркаванняў па відэасувязі. * З 1 красавіка 2022 года Сведкі Іеговы ў Беларусі аднавілі сустрэчы ў памяшканнях з захаваннем гібрыднага фармату для тых, хто працягнуў наведваць сустрэчы па відэасувязі<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%98%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B2-%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/ Свидетели Иеговы вернулись в Залы Царства!] // JW.ORG</ref>. 15 красавіка таго ж года ў гібрыдным фармаце прайшло святкаванне Вячэры Успаміну<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B5%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8-%D0%98%D0%B8%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B0-%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0/ Миллионы людей собрались на Вечерю воспоминания смерти Иисуса Христа] // JW.ORG</ref>. * У пачатку 2025 г. абшчына Сведкаў у г. [[Рагачоў]] атрымала дазвол на правдзенне рэлігіных сустрэч у Зале Царства на вул. В. Сцяпанава, 8а<ref>{{Cite web |url=https://rogachev.gov.by/ru/religiya-ru/ |title=Архіўная копія |access-date=15 кастрычніка 2025 |archive-date=27 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927145256/https://rogachev.gov.by/ru/religiya-ru/ |url-status=dead }}</ref>. * 5 ліпеня 2025 г. Рэлігійнае аб'яднанне Сведкаў Іеговы ў Рэспубліцы Беларусь прайшло перарэгістрацыю<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C/%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%98%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8E-%D0%B2-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8/ Свидетели Иеговы успешно прошли перерегистрацию в Беларуси] // JW.ORG</ref>. Табліца: {| class="wikitable" |+ '''Колькасць Сведкаў Іеговы і іх прыхільнікаў у 1997—2023 гадах<ref>Паводле звестак, апублікаваных у штогодніках Сведкаў Іеговы за 1997—2016 гг. і ў справаздачах на сайце jw.org за 2017—2022 гг. Метады падлікаў тлумачацца [https://www.jw.org/ru/%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE-%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE-%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B/ тут]. Год лічыцца з 1 верасня па 31 жніўня.</ref>.''' |- ! Год !! Максімальная колькасць веснікаў !! Сярэдняя колькасць весніка !! Сярэдняя колькасць вывучэнняў Бібліі !! Колькасць прысутных на Вячэры Гасподняй !! Дынаміка |- | 1997 || 1962 || 1806 || 1825 || 5667 || 29 % |- | 1998 || 2448 || 2187 || 1577 || 5335 || 21 % |- | 1999 || 2550 || 2412 || 2042 || 6413 || 10 % |- | 2000 || 2852 || 2651 || 2302 || 6950 || 10 % |- | 2001 || 3004 || 2902 || 2492 || 7550 || 9 % |- | 2002 || 3381 || 3121 || 2486 || 7863 || 8 % |- | 2003 || 3613 || 3449 || 3167 || 8401 || 11 % |- | 2004 || 3756 || 3637 || 2332 || 6986 || 5 % |- | 2005 || 3872 || 3789 || 2945 || 8126 || 4 % |- | 2006 || 4115 || 3897 || 2921 || 8202 || 3 % |- | 2007 || 4283 || 4145 || 3212 || 8937 || 6 % |- | 2008 || 4435 || 4329 || 3478 || 8684 || 4 % |- | 2009 || 4669 || 4507 || 3598 || 8688 || 4 % |- | 2010 || 4779 || 4652 || 3777 || 8900 || 3 % |- | 2011 || 4892 || 4769 || 3997 || 9038 || 3 % |- | 2012 || 5145 || 4965 || 4105 || 8985 || 4 % |- | 2013 || 5481 || 5300 || 4627 || 9315 || 7 % |- | 2014 || 5767 || 5579 || 5008 || 10247 || 5 % |- | 2015 || 5918 || 5828 || 4989 || 10212 || 4 % |- | 2016 || 5903 || 5854 || 4859 || 10231 || - |- | 2017 || 5913|| - || - || 9767 || - |- | 2018 || 6146 || - || - || 10046 || 2 % |- | 2019 || 6211 || 6132 || - || 10140 || 3 % |- | 2020 || 6238 || 6173 || - || 9635 || 1 % |- | 2021 || 6208 || 6175 || 5096 || 12764 || - |- | 2022 || 6167 || 6100 || 4516 || 11785 || −1 % |- | 2023 || 6082 || 6061 || 3556 || 11235 || −1 % |} Унутраная статыстыка Сведкаў Іеговы паказвае, што найбольшы рост колькасці іх прыхільнікаў прыпадае на 1990-я гг. Пасля гэтага рост паступова зніжаецца і спыняецца ў пачатку 2020-х гг. Да прычын зніжэння колькасці Сведкаў у 2021—2022 гг. могуць адносіцца [[пандэмія COVID-19]] і рост эміграцыі з Беларусі пасля 2020 г. Аднак падчас пандэміі каля 400 чалавек ахрысціліся як Сведкі Іеговы згодна з данымі Скандынаўскага філіяла арганізацыі<ref>Паводле інфармацыі, агучанай прадстаўнікамі Скандынаўскага філіяла на спецыяльнай сустрэчы 7 мая 2023 г.</ref>. Таксама колькасць вывучэнняў Бібліі і наведвальнікаў Вячэры Гасподняй паказвае магчымасць далейшага росту колькасці Сведкаў Іеговы ў Беларусі. ==== Стаўленне да Сведкаў Іеговы ў грамадстве і дзяржаве ==== Да перакананняў і дзейнасці Сведкаў Іеговы стаўленне беларускай дзяржавы і грамадства пасля 1991 года было неадназначным. З аднаго боку, адбылася афіцыйная рэгістрацыя шэрагу юрыдычных структур Сведкаў Іеговы і прыналежнасць да гэтай канфесіі больш не разглядалася як парушэнне закону. З другога боку, час ад часу Сведкі Іеговы сутыкаюцца з дыскрымінацыяй з боку прадстаўнікоў дзяржавы. Таксама рэакцыя СМІ на Сведкаў Іеговы ў Беларусі носіць пераважна крытычны характар. У перыядычных выданнях Сведкаў Іеговы апублікавана некалькі станоўчых водгукаў беларусаў на дзейнасць Сведкаў Іеговы ці змест іх літаратуры<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/101999132 Помощь в поисках ответов] // Пробудитесь!, 22.02.1999, с. 32</ref><ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/302011017 Ежегодник Свидетелей Иеговы за 2011 год], с 67-69</ref>. ===== Пытанні альтэрнатыўнай грамадзянскай службы ===== Да 2016 г. Сведкі Іеговы прызыўнога ўзросту сутыкаліся з адсутнасцю механізма рэалізацыі іх права на [[Альтэрнатыўная грамадзянская служба|АГС]], прадугледжанае [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыяй]]<ref>Артыкул 57 Канстытуцыі РБ</ref>. У 1990-х гг. за адмову праходзіць вайсковую службу вернікаў адпраўлялі на некалькі месяцаў зняволення ці спецпасялення, а ў 2000-х і 2010-х ім звычайна выпісывалі буйны штраф<ref>6.11.1999 Дзмітрый Смык быў аштрафаваны на 3,5 млн старых руб. (гл.: [https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/302011018 Ежегодник Свидетелей Иеговы за 2011] с.22-23 і [https://ags.by/пацыфіст-у-чыгуначныя-войскі/ Пацыфіст? У чыгуначныя войскі!]{{Недаступная спасылка}} // АГС)</ref><ref>У 2016 г. Віктар Каліна быў аштрафаваны на 21 млн старыў рублёў (гл.: [https://people.onliner.by/2016/06/20/kalina «Я не буду брать в руки оружие». История фрезеровщика Виктора Калины, который судится за право не идти в армию] // Onliner.by)</ref>. Былі выпадкі, калі суд апраўдваў вернікаў. Пасля ўвядзення альтэрнатыўнай грамадзянскай службы ў Беларусі колькасць канфліктаў з прызыўнікамі гэтага веравызнання значна скарацілася. За 2016-26 гг. з 345 чалавек, якія прайшлі альтэрнатыўную службу (пераважна ва ўстановах аховы здароўя, часткова ў цэнтрах сацабслугоўвання насельніцтва, ЖКГ, [[Лясная гаспадарка|лясгасах]]), 27% былі Сведкамі Іеговы згодна слоў начальніка ўпраўлення арганізацыі работы дзяржаўнай службы занятасці насельніцтва і альтэрнатыўнай службы [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства працы і сацыяльнай абароны]] Сяргея Кацко ў інтэрв'ю [[БелТА]]<ref>[https://blr.belta.by/society/view/na-alternatyunuju-sluzhbu-za-10-gadou-u-belarusi-nakiravany-345-chalavek-161030-2026/ На альтэрнатыўную службу за 10 гадоў у Беларусі накіраваны 345 чалавек] // [[БелТА]], 29.07.2026</ref>. У 2019 г. Сведка Іеговы Дзмітрый Мазоль быў закліканы на вайсковыя зборы і атрымаў адмову ад вызвалення на ўдзел у гэтых зборах ад ваенкамата г. [[Пінск]] (26.02.2019), ваенкамата [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] (12.04.2019), Генеральнага штабу УС РБ (18.06.2019) і міністра абароны РБ (2.08.2019). 15 ліпеня 2019 Д. Мазозль падаў скаргу у суд Пінскага раёна<ref name="osce.org">[https://www.osce.org/ru/odihr/431009?download=true Беларусь. Проблемы религиозной свободы. Заявление Европейской ассоциации Свидетелей Иеговы] // Human Dimension Implementation Meeting, [[АБСЕ]], [[Варшава]], 16-27 верасня 2019 г., с.7</ref>, але быў аштрафаваны за адмову прайсці вайсковыя зборы<ref>[https://www.forum18.org/archive.php?article_id=2831 Згодна звестак, апублікаваных Forum18.org]</ref>. ===== Асвятленне дзейнасці Сведкаў Іеговы ў СМІ ===== Час ад часу вакол Сведкаў Іеговы адбываецца палеміка ў СМІ. З канца 2000-х гг. са з’яўленнем вялікай колькасці недзяржаўных ан-лайн выданняў такія публікацыі сталі насіць характар палемікі з удзелам саміх Сведкаў Іеговы ці іх прадстаўнікоў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=201455 «Іконы тапталі нагамі, а пасля падпалілі». Як і чаму беларусы ваююць са «Сведкамі Іеговы»] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]</ref><ref>Екатерина ГУГАЛОВА. [https://komkur.info/obshchestvo/lyubovnyj-treugolnik-on-ona-i-religiya Любовный треугольник: Он, Она и Религия] // komkur.info</ref>. У некаторых сітуацыях недзяржаўныя СМІ Сведкам Іеговы давалі магчымасць выступаць з аправяржэннямі абвінавачванняў у адмысловых артыкулах<ref>Так у 2014 г. Сведкі Іеговы былі абвінавачаны некаторымі журналістамі ў самагубстве падлетка з г. [[Рэчыца]]. У адказ на гэта была апублікавана [https://www.belnovosti.by/society/30813-svideteli-iegovy-potrjaseny-smertju-podrostka-v-rechice.html адмысловая заява] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230403210211/https://www.belnovosti.by/society/30813-svideteli-iegovy-potrjaseny-smertju-podrostka-v-rechice.html |date=3 красавіка 2023 }} прадстаўнікоў Сведкаў Іеговы, а партал [[TUT.BY]] браў [https://news.tut.by/society/416169.html інтэрв’ю ў бацькоў падлетка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200407071606/https://news.tut.by/society/416169.html |date=7 красавіка 2020 }}, якія з’яўляюцца Сведкамі Іеговы. У іншай сітуацыі, калі былы муж адной са Сведак Іеговы заявіў аб тым, што іх [https://news.tut.by/society/320868.html дачка адраклася ад бацькі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190814181301/http://news.tut.by/society/320868.html |date=14 жніўня 2019 }}, маці дзяўчыны таксама далі магчымасць прадставіць [https://news.tut.by/society/328874.html сваю версію сітуацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017012704/http://news.tut.by/society/328874.html |date=17 кастрычніка 2015 }}.</ref><ref>У 2014 годзе ў адказ на [https://news.tut.by/society/394186.html абвінавачанні мітрапаліта Паўла ў адрас Сведкаў Іеговы ў шпіянажы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200721223912/https://news.tut.by/society/394186.html |date=21 ліпеня 2020 }} кіраўнік «Цэнтра вывучэння сучаснай рэлігійнасці» Н. Кутузава напісала: «Што тычыцца выступлення Мітрапаліта Мінскага і Слуцкага Паўла, па-першае, абразлівыя фармулёўкі ў ім, могуць выступаць фактарам распальвання рэлігійнай варожасці ў Беларусі. Хваля негатыўных каментарыяў у дачыненні да Сведкаў Іеговы ў інтэрнэце была справакавана менавіта гэтым выступам. Толькі традыцыйная талерантнасць і законапаслухмянасць грамадзян Беларусі стала перашкодай для заклікаў да гвалтоўных дзеянняў у адносінах да Сведкаў, „у міліцыю“ Сведак нашы грамадзяне не здавалі. Па-другое, фактычна, кіраўнік БПЦ бяздоказна і публічна высунуў супраць Сведкаў Іеговы абвінавачванні ў антыдзяржаўнай і антыграмадскай дзейнасці, якія з’яўляюцца яго выдумкамі, што можа быць кваліфікавана як паклёп у адпаведнасці з часткай 2 артыкула 188 КК РБ» Гл.: [https://forb.by/index.php?q=node/429 Митрополит Павел против Свидетелей Иеговы: комментарий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200721191802/https://forb.by/index.php?q=node%2F429 |date=21 ліпеня 2020 }}</ref>. У канцы 2000-х гадоў у незалежных СМІ пачалі з’яўляцца нейтральныя рэпартажы пра дзейнасць і погляды прадстаўнікоў гэтай канфесіі<ref>[https://www.svaboda.org/a/repartazh-sa-shodu-svedkau-egovy/28851769.html Вечныя пакуты ў пекле гэта хлусня. Рэпартаж са сходу Сведкаў Еговы, якія вераць у сьмяротнасьць душы] // Радыё «Свабода»</ref><ref>Уладзь Грыдзін. [https://www.svaboda.org/a/30079750.html Сьведкаў Яговы ў Беларусі паболела на 125 чалавек. Фотарэпартаж з хрышчэньня] //[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]</ref><ref>Игорь Найденов. [https://expert.ru/russian_reporter/2019/20/dokazatelstvo-veryi/ Доказательство веры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191021133300/https://expert.ru/russian_reporter/2019/20/dokazatelstvo-veryi/ |date=21 кастрычніка 2019 }} // «Русский репортер» № 20 (485)</ref><ref>[https://belaruspartisan.by/life/143759/ Свидетели Иеговы в Беларуси — как им живется?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126173717/https://belaruspartisan.by/life/143759/ |date=26 студзеня 2020 }} // Беларускі партызан</ref><ref>[http://pravo.by/novosti/obshchestvenno-politicheskie-i-v-oblasti-prava/2017/march/23382/ Вместо автомата швабра. Куда направляют призывников согласно Закону «Об альтернативной службе»?] // Pravo.by</ref><ref>[https://news.vitebsk.cc/2011/05/23/neskolko-sot-posledovateley-svideteley-iegovyi-izuchali-bibliyu-v-mazurino/ Несколько сот последователей Свидетелей Иеговы изучали Библию в Мазурино] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126173757/https://news.vitebsk.cc/2011/05/23/neskolko-sot-posledovateley-svideteley-iegovyi-izuchali-bibliyu-v-mazurino/ |date=26 студзеня 2020 }} // Народныя навіны Віцебска</ref><ref>Г. Корженевский. [https://vkurier.by/123376 Мнительность и предрассудки в Витебске: баптисты, иеговисты и кришнаиты] // Витебский курьер, 21.01.2018</ref>. Напрыклад, пасля 2012 г. такія рэпартажы з’явіліся пра штогадовыя рэгіянальныя кангрэсы на [[Трактар (стадыён, Мінск)|мінскім стадыёне «Трактар»]]<ref>[https://news.tut.by/society/361081.html Десять тысяч свидетелей Иеговы съехались в Минск на областной конгресс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924074524/http://news.tut.by/society/361081.html |date=24 верасня 2015 }} // TUT.BY</ref><ref>[https://mogilew.by/mnews/180475-v-minske-prohodit-kongress-svideteley-iegovy.html В Минске проходит конгресс Свидетелей Иеговы]{{Недаступная спасылка}} // Mogilew.by</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/30077088.html Сьвяточныя сукенкі, дзеці і дождж. Як у Менску тысячы людзей зьбіраюцца на кангрэс Сведак Яговы. ФОТА] // Радыё «Свабода»</ref>. У майскім выпуску 2021 года штомесячнай перадачы Сведкаў Іеговы JW Broadcasting у раздзеле «Відэапаштоўка» быў сюжэт пра Беларусь і мясцовых Сведкаў Іеговы з акцэнтам на Сведкаў з горада [[Кобрын]]а<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/#ru/mediaitems/LatestVideos/pub-jwb-080_1_VIDEO JWBroadcasting за май 2021 г.], сюжэт з 53 хв. 50 секунды</ref>. Відавочна, што матэрыял рыхтаваўся да пандэміі COVID-19, бо з канца сакавіка 2020 года Сведкі Іеговы ў Беларусі адмовіліся ад традыцыйных размоў ад дома да дома і на вуліцы, а таксама ад сумесных сустрэч афлайн на час пандэміі. У студзені 2022 г. выданне «Ганцавіцкі час» апублікавала нейтральны артыкул аб прапаведніцкай дзейнасці Сведкаў Іеговы па тэлефоне<ref>[https://www.ganc-chas.by/by/page/readersmail/888911307/ Теперь на «удаленке»: свидетели Иеговы звонят на телефоны ганцевчан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220204122334/https://www.ganc-chas.by/by/page/readersmail/888911307/ |date=4 лютага 2022 }} // Ганцавіцкі час, 24.01.2022</ref>, а ў лістападзе 2023 г. партал «Пінскі веснік» апублікаваў артыкул, у якім была агучана гіпотэза, што Сведкі Іеговы актывізавалі сваю прапаведніцкую дзейнасць, каб прасоўваць сваіх кандыдатаў на [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)|выбары 2024 г]]<ref>[https://p-v.by/news/eto-volnuet-pinchan/iskali-otvet-na-vopros-kuda-obrashhatsya-esli-vas-bespokoyat-predstaviteli-raznyh-kultov/ Елена ЖУК. Искали ответ на вопрос: куда обращаться, если вас беспокоят представители разных культов?] // Пінскі веснік, 27.11.2023</ref>. ===== Адносіны прадстаўнікоў дзяржаўных органаў ===== На тэрыторыі Беларусі зарэгістравана Рэлігійнае аб’яднанне Сведкаў Іеговы ў РБ і шэраг мясцовых абшчын. Але стаўленне прадстаўнікоў дзяржаўных структур да Сведкаў Іеговы і іх дзейнасці бывае неадназначным. Згодна Закону «Аб свабодзе веравызнанняў i рэлiгiйных арганiзацыях [http://rahojsha.narod.ru/zakanadaustva/zakon_ab_svabodzie_vieravyznanniau_i_relihijnych_arhanizacyjach_31_10_2002.htm]» рэдакцыі 31.10.2002., ускладніўся працэс рэгістрацыі рэлігійных абшчын, што дало магчымасць чыноўнікам некаторых беларускіх гарадоў адмовіць мясцовым абшчынам Сведкаў Іеговы ў рэгістрацыі. З гэтай прычыны час ад часу Сведкі Іеговы могуць сутыкацца з процідзеяннем іх дзейнасці ў такіх гарадах. Так ў 2009 г. міліцыяй было сарвана набажэнства Сведкаў Іеговы ў [[Гомель|Гомелі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/1798322.html Набажэнства коштам мільён рублёў] // Радыё «Свабода»</ref>, а ў 2014 г. у [[Барысаў|Барысаве]]<ref>[http://archive.barysau.by/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/2966/ У Барысаве разагналі сход «Сведкаў Іеговы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180928053546/http://archive.barysau.by/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/2966/ |date=28 верасня 2018 }} // barysau.by</ref><ref>[https://berastouski.blogspot.com/2019/11/blog-post.html Зрыў набажэнства ў Барысаве] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. Таксама ў 2016-18 гг. мелі месца выпадкі штрафавання Сведкаў Іеговы за іх прапаведніцкую дзейнасць у [[Рагачоў|Рагачове]], [[Гродна|Гродне]] і [[Лагойск]]у<ref>[https://krynica.info/ru/2017/12/09/v-grodno-za-nezakonnoe-piketirovanie-osudili-svidetelejj-iegovy/ В Гродно за «незаконное пикетирование» осудили Свидетелей Иеговы]{{Недаступная спасылка}}, [https://krynica.info/ru/2016/08/16/v-logojjske-za-propoved-i-rasprostranenie-literatury-zaderzhali-svidetelejj-iegovy/ В Логойске за проповедь и распространение литературы задержали Свидетелей Иеговы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170706154916/http://krynica.info/ru/2016/08/16/v-logojjske-za-propoved-i-rasprostranenie-literatury-zaderzhali-svidetelejj-iegovy/ |date=6 ліпеня 2017 }}, [https://krynica.info/ru/2018/12/15/v-rogacheve-svidetelejj-iegovy-oshtrafovali-za-razgovory-s-prokhozhimi/ В Рогачеве Свидетелей Иеговы оштрафовали за разговоры с прохожими] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190604022445/https://krynica.info/ru/2018/12/15/v-rogacheve-svidetelejj-iegovy-oshtrafovali-za-razgovory-s-prokhozhimi/ |date=4 чэрвеня 2019 }} // Крыніца.info</ref>. У 2016 г., 2018 і 2019 гг. у [[Магілёў|Магілёве]] мясцовай абшчыне выносілі папярэджанні з аналагічнай нагоды і ў сувязі з удзелам замежных грамадзян ў набажэнствах<ref name="osce.org"/><ref>[https://krynica.info/ru/2016/06/23/v-mogileve-vynesli-preduprezhdenie-svidetelyam-iegovy/ В Могилеве вынесли предупреждение Свидетелям Иеговы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170707183614/http://krynica.info/ru/2016/06/23/v-mogileve-vynesli-preduprezhdenie-svidetelyam-iegovy/ |date=7 ліпеня 2017 }} // Крыніца.info</ref>. У супрацьлегласць гэтаму ў [[Светлагорск]]у ў лютым 2013 г. раённы суд спыніў справу ў дачыненні да Дзмітрыя Лябедзькі, які быў абвінавачаны ў 2011 годзе ў правядзенні сходу Сведкаў Іеговы без дазволу. Але ў сакавіку 2013 г. суд таксама пастанавіў, што Лябедзька павінен выплаціць штраф у памеры 700 000 рублёў ($ 74) і адміністрацыйныя зборы ў 470000 рублёў ($ 49)<ref>[https://forb.by/node/435 Cправаздача Дзяржаўнага дэпартамента ЗША «Аб рэлігійнай свабодзе у свеце» (2013 г.): Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923105959/https://forb.by/node/435 |date=23 верасня 2020 }} // forb.by</ref>. 2 лютага 2012 года Упаўнаважаны па справах рэлігій і нацыянальнасцей Беларусі [[Леанід Паўлавіч Гуляка|Леанід Гуляка]] публічна заявіў, што ў будучым не выключае магчымасці зняцця з рэгістрацыі некаторых абшчын Сведкаў Іеговы за парушэнні заканадаўства; пад парушэннямі ён меў на ўвазе распаўсюджванне «літаратуры рэлігійнага зместу без адпаведнага ўзгаднення з мясцовымі органамі ўлады<ref>[https://blr.belta.by/society/view/guljaka-ne-vykljuchae-znjatstsja-z-registratsyi-nekatoryh-abshchyn-svedak-iegovy-43171-2016/ Гуляка не выключае зняцця з рэгістрацыі некаторых абшчын сведак Іеговы] // БелТА</ref>». У адказ прадстаўнік Рэлігійнага аб’яднання Сведкаў Іеговы Павел Ядлоўскі заявіў, што гэта непаразуменне, што беларускае заканадаўства не забараняе грамадзянам распаўсюджваць асабіста сваю літаратуру ў любым месцы, што літаратура Сведкаў праходзіць дзяржаўную экспертызу ў Беларусі і што ён мае намер сустрэцца з супрацоўнікамі апарата ўпаўнаважанага па справах рэлігій і нацыянальнасцяў для высвятлення сітуацыі<ref>[https://naviny.by/rubrics/society/2016/02/02/ic_news_116_470249 Леонид Гуляко: свидетели Иеговы в Беларуси нарушают закон, в общине считают это недоразумением] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190503234037/https://naviny.by/rubrics/society/2016/02/02/ic_news_116_470249 |date=3 мая 2019 }} // naviny.by</ref>. Юрыст Дзіна Шаўцова заявіла выданню Forb, што зняцце рэлігійных абшчын з рэгістрацыі не можа ўваходзіць у кампетэнцыю Упаўнаважанага па справах рэлігіі<ref>[http://forb.by/node/618 Может ли Уполномоченный «снять с регистрации» Свидетелей Иеговы?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180909150933/http://forb.by/node/618 |date=9 верасня 2018 }} //Forb.by</ref>. У 2019 г. Сведкі Іеговы г. [[Вілейка]], Барысаў і [[Ліда]] мелі судовыя разбіральніцтвы з мясцовымі органамі кіравання ў сувязі з адмовамі ў рэгістрацыі мясцовых абшчын<ref>[https://www.osce.org/ru/odihr/431009?download=true Беларусь. Проблемы религиозной свободы. Заявление Европейской ассоциации Свидетелей Иеговы] // Human Dimension Implementation Meeting, [[АБСЕ]], [[Варшава]], 16-27 верасня 2019 г., с.5-6</ref>. ===== Затрыманне і экстрадыцыя Сведкаў Іеговы з Расіі ===== 21 лютага 2020 года ў Беларусі затрымалі Сведку Іеговы з Расіі, Мікалая Махалічава, падчас праверкі дакументаў на дарозе<ref name="jw-russia.org">[https://jw-russia.org/news/2020/02/83.html Впервые в истории Беларусь арестовала Свидетеля Иеговы, который за свою веру преследуется в России] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России</ref>. 31 студзеня 2020 года ён быў аб’яўлены Расіяй у міжнародны вышук па «справе Сазонава» ва [[Урай|Ураі]]<ref>[https://jw-russia.org/cases/uray.html Дело Сазонова и др. в Урае // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России]</ref>. Пасля затрымання яго накіравалі ў [[Ізалятар часовага ўтрымання|ІЧУ]] г. [[Гарадок]], а 24 лютага, згодна з інфармацыяй на афіцыйным сайце расійскіх Сведкаў Іеговы, «намеснік пракурора Гарадоцкага раёна, малодшы саветнік юстыцыі А. Заікін пастанавіў заключыць Мікалая Махалічава пад варту з адбываннем у СІЗА-2 УУС Віцебскага аблвыканкама. У сваёй пастанове беларускі пракурор, спасылаючыся на расійскі суд, сцвярджае, што Махалічаў дзейнічаў „наўмысна, па матывах рэлігійнай нецярпімасці, з экстрэмісцкіх памкненняў, якія выяўляюцца ў прапагандзе перавагі паслядоўнікаў рэлігійнага вучэння Сведак Іеговы перад іншымі асобамі…“, а таксама займаўся „вызнаннем і распаўсюджваннем ідэалогіі і веры“. Відавочна, што пракурор скапіяваў тэкст абвінавачвання з расійскай крымінальнай справы ў сваю пастанову<ref name="jw-russia.org"/>». Махалічаў аспрэчыў рашэнне аб утрыманні яго ў следчым ізалятары, аднак 27 лютага Гарадоцкі раённы суд адхіліў просьбу вызваліць яго з ізалятара і пацвердзіў рашэнне пракуратуры<ref>Olga Glace. [http://www.forum18.org/archive.php?article_id=2551 BELARUS: Jehovah’s Witness fights extradition to Russia] // Forum18</ref>. Праваабаронца [[Эніра Браніцкая]] з Human Constanta патлумачыла [[Еўрарадыё]] i [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]: «У Беларусі рашэнне аб выдачы Махалічава павінна прымаць Генеральная пракуратура. Цяпер толькі прынята рашэнне аб меры затрымання ў выглядзе змяшчэння пад варту да таго часу, пакуль наша Генпракуратура не ўхваліць яго выдачу» па запыце з Расіі<ref>АЛЯКСЕЙ КАРПЕКА. [https://euroradio.fm/u-belarusi-zatrymali-svedku-iegovy-yamu-pagrazhae-vydacha-u-rasiyu У Беларусі затрымалі сведку Іеговы, яму пагражае выдача ў Расію] // Еўрарадыё, 25/02/2020</ref><ref name="svaboda.org">Аляксандра Дынько. [https://www.svaboda.org/a/30453495.html У Беларусі ўпершыню затрымалі сведку Яговы з Расеі] // Радыё Свабода, 25.02.2020</ref>. Мікалай Махалічаў падаў скаргу ў Камітэт ААН па правах чалавека, таксама былі звесткі, што ён падаў прашэнне аб палітычным прытулку ў Беларусі<ref name="svaboda.org"/>. У інтэрв’ю «Свабодзе» намесніца ўпаўнаважанага па справах рэлігій і нацыянальнасцей Алена Радчанка заявіла, што ўсе канфесіі роўныя ў Беларусі, і параіла адрасаваць праваахоўным органам пытанні, звязаныя з затрыманнем Мікалая Махалічава<ref>Алесь Дашчынскі. [https://www.svaboda.org/a/30456282.html «У Беларусі быць сведкам Яговы не злачынства». У Расею вернікі стараюцца ня езьдзіць] // Радыё Свабода, 26.02.2020</ref>. Да генеральнага пракурора РБ [[Аляксандр Уладзіміравіч Канюк|Аляксандра Канюка]] звярнулася праваабарончая арганізацыя [[Amnesty International]] з заклікам не выдаваць Мікалая Махалічава Расіі<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/eur49/2086/2020/en/?fbclid=IwAR15DO_asmJkWiUxUr3wpd5yJMF-_SX-9eE_zf3nll-pmhbEOSvrb-c355Y BELARUS: JEHOVAH’S WITNESS AT RISK OF EXTRADITION TO RUSSIA: NIKOLAI MAKHALICHEV] // [[Amnesty International]]</ref>. Беларуская праваабарончая арганізацыя Human Constanta падтрымала гэты заклік, спасылаючыся на артыкул 17 Закона Рэспублікі Беларусь ад 4 студзеня 2010 года № 105-З «Аб прававым становішчы замежных грамадзян і асоб без грамадзянства ў Рэспубліцы Беларусь», згодна з якім замежнікі не могуць быць выдвараны за межы Рэспублікі Беларусь у замежную дзяржаву, дзе іх жыццю або свабодзе пагражае небяспека з прычыны іх расы, веравызнання, грамадзянства, нацыянальнай прыналежнасці, прыналежнасці да пэўнай сацыяльнай групы або палітычных перакананняў<ref>Згодна: Е. Спасюк. [https://naviny.by/article/20200402/1585852033-ne-vydavayte-mahalicheva-rossii-pravozashchitniki-vstupilis-za?fbclid=IwAR2pza5sdH3LrdSUxLdm_4_x58hLRzyBEqlJKj-YaZWQEqftN0PUeP-JNWo «Не выдавайте Махаличева России». Правозащитники вступились за Свидетеля Иеговы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230403210216/https://naviny.by/article/20200402/1585852033-ne-vydavayte-mahalicheva-rossii-pravozashchitniki-vstupilis-za?fbclid=IwAR2pza5sdH3LrdSUxLdm_4_x58hLRzyBEqlJKj-YaZWQEqftN0PUeP-JNWo |date=3 красавіка 2023 }} // Naviny.by</ref>. Таксама праваабаронцы спасылаюцца на [[прэцэдэнт]], калі Беларусь у 2019 годзе адмовілася выдаць [[Таджыкістан]]у апазіцыянера Фархода Адзінаева і дазволіла апошняму з’ехаць у Літву<ref>Згодна: Е. Спасюк. [https://naviny.by/new/20191108/1573215269-v-grodno-iz-sizo-osvobodili-tadzhikskogo-oppozicionera-farhoda-odinaeva В Гродно из СИЗО освободили таджикского оппозиционера Фархода Одинаева — он уехал в Литву] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200407134115/https://naviny.by/new/20191108/1573215269-v-grodno-iz-sizo-osvobodili-tadzhikskogo-oppozicionera-farhoda-odinaeva |date=7 красавіка 2020 }} // Naviny.by</ref>. 5 красавіка 2020 года Генеральная пракуратура РБ адмовілася выдаць Мікалая Махалічава Расіі і вызваліла яго з-пад варты, згодна з паведамленнем на старонцы Human Constanta ў [[Facebook]]<ref>[https://www.facebook.com/HumanConstanta/photos/a.1758619881063616/2559490534309876/?type=3&theater паведамленне на старонцы Human Constanta у Facebook ад 6 красавіка 2020 г. 12:55]</ref>. Падчас свайго знаходжання ў СІЗА, Махалічаў актыўна займаўся прапаведніцкім служэннем<ref>У артыкуле пра яго вызваленне на сайце Сведкаў Іеговы сцвярджалася, што за сакавік Махалічаў правёў 198 гадзін у размовах з людзьмі на рэлігійныя тэмы і праводзіў 4 вывучэнні Бібліі. Гл.: [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD-%D0%B8%D0%B7-%D1%82%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D1%8B-%D0%B2-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D1%80-%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB-%D0%B2-%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%B5-%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8F%D0%BC/ Брат Махаличев освобожден из тюрьмы в Беларуси. Генпрокурор отказал в выдаче его российским властям] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы</ref>. 29 верасня 2021 года ў [[Брэст|Брэсце]] быў затрыманы Алег Лашанкоў, які быў аб’яўлены ў Расіі ў міждзяржаўны вышук у сувязі з прыналежнасцю да Сведкаў Іеговы. 1 кастрычніка 2021 года намеснік пракурора горада пастанавіў заключыць яго пад варту да 8 лістапада ў СІЗА № 7 МУС па Брэсцкай вобласці<ref>[https://jw-russia.org/news/2021/10/111057.html В Беларуси арестован Свидетель Иеговы из России. На родине ему грозит уголовное преследование за веру] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России</ref>. 14 кастрычніка Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь адмовіла выдаць уладам Расіі А. Ланшакова, ён быў вызвалены з СІЗА і падаў хадайніцтва аб атрыманні статуса бежанца ў Беларусі па прыкмеце веравызнання<ref>[https://jw-russia.org/news/2021/10/191540.html Беларусь отказалась выдавать России Свидетеля Иеговы Олега Лоншакова, он освобожден из СИЗО]</ref>. Згодна інфармацыі праваабаронцаў у другой палове 2025 г. Беларусь упершыню экстрадыравала ў РФ Сведку Іеговы, які сутыкнуўся з крымінальным пераследам у Расіі і спрабаваў атрымаць прытулак у РБ<ref>Felix Corley. [https://www.forum18.org/archive.php?article_id=3064 BELARUS: Criminal cases against exiled religious freedom defenders] // Forum 18, 18.10.2026</ref>. === Выданні Сведкаў Іеговы на беларускай мове === На беларускай мове апублікавана наступнае: * [https://yadi.sk/i/E2lVhshEnUUqW Ці будуць калі-небудзь людзі любіць адзін аднаго] (трактат з серыі «Вестка пра Царства» № 35, 1997 год) * [https://disk.yandex.by/i/BhZrGRcT75N7GA Новае тысячагоддзе. Што прынясе вам будучыня?] (трактат з серыі «Вестка пра Царства» № 36, 2000 год) * [https://www.jw.org/finder?wtlocale=BEL&pub=ld&srcid=share Слухайце Бога] (брашура, 2011 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/слухайце-і-жывіце/ Слухайце Бога і жывіце вечна] (брашура, 2011 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-памерлыя-жыць-зноў/памерлыя-жыць-зноў/ Ці будуць памерлыя жыць зноў?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-канец-пакутам/канец-пакутам/ Ці прыйдзе канец пакутам?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-хто-валодае-светам/хто-валодае-светам/ Хто на самай справе валодае светам?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-якой-уяўляеце-будучыню/якой-уяўляеце-будучыню/ Якой вы ўяўляеце сабе будучыню?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-што-вы-думаеце-пра-біблію/што-вы-думаеце-пра-біблію/ Што вы думаеце пра Біблію?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-шчаслівае-сямейнае-жыццё/шчаслівае-сямейнае-жыццё/ Што з’яўляецца асновай сямейнага шчасця?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-jworg/важныя-пытанні/ Дзе знайсці адказы на самыя важныя пытанні?] (буклет, 2014 год) * [http://www.jw.org/be/свидетели-иеговы/бясплатнае-вывучэнне-бібліі/відэа-навошта-вывучаць-біблію/ Навошта вывучаць Біблію?] (відэаролік, 2014 год)<ref>[http://www.jw.org/be/свидетели-иеговы/бясплатнае-вывучэнне-бібліі/відэа-навошта-вывучаць-біблію/ Навошта вывучаць Біблію?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-царства-бога/царства-бога/ Што такое Царства Бога?] (буклет, 2014 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/AllVideos/docid-502015752_1_VIDEO/ Адкуль мы ведаем, што Біблія вартая даверу?] (відэаролік, 2018 год)<ref>[https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/AllVideos/docid-502015752_1_VIDEO/ Адкуль мы ведаем, што Біблія вартая даверу] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/добрая-вестка-ад-Бога/ Добрая вестка ад Бога] (брашура, 2018 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/AllVideos/docid-502017855_1_VIDEO Для чаго Бог стварыў зямлю?] (відэаролік, 2018 год)<ref>[https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/AllVideos/docid-502017855_1_VIDEO Для чаго Бог стварыў зямлю?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTools/pub-wsb_1_VIDEO Навошта вывучаць Біблію?] (відэаролік, 2018 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTools/pub-wsb_1_VIDEO Навошта вывучаць Біблію?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/VODMinistryTools/pub-wsb_2_VIDEO Навошта вывучаць Біблію?] (відэаролік, 2019 год)<ref>[https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/VODMinistryTools/pub-wsb_2_VIDEO Навошта вывучаць Біблію?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTools/docid-502016800_1_VIDEO Успамін пра смерць Ісуса Хрыста] (відэаролік, 2019 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTools/docid-502016800_1_VIDEO Успамін пра смерць Ісуса Хрыста] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTeachings/docid-502015752_1_VIDEO Адкуль мы ведаем, што Біблія вартая даверу?] (відэаролік, 2019 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTeachings/docid-502015752_1_VIDEO Адкуль мы ведаем, што Біблія вартая даверу?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018853_1_VIDEO Ці ўсе рэлігіі падабаюцца Богу?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018853_1_VIDEO Ці ўсе рэлігіі падабаюцца Богу?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502014331_1_VIDEO Ці ёсць у Бога імя?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502014331_1_VIDEO Ці ёсць у Бога імя?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502016852_1_VIDEO Хто аўтар Бібліі?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502016852_1_VIDEO Хто аўтар Бібліі?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502016853_1_VIDEO Чаму Ісус памёр?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502016853_1_VIDEO Чаму Ісус памёр?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017858_1_VIDEO У якім стане знаходзяцца памерлыя?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017858_1_VIDEO У якім стане знаходзяцца памерлыя?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017850_1_VIDEO Што такое Царства Бога?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017850_1_VIDEO Што такое Царства Бога?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018850_1_VIDEO Чаму Бог дапускае пакуты?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018850_1_VIDEO Чаму Бог дапускае пакуты?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018856_1_VIDEO Ці ўсе малітвы слухае Бог?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018856_1_VIDEO Ці ўсе малітвы слухае Бог?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://disk.yandex.by/d/ENKIO1SJ-MgDfw Артыкулы з штотыднёвага вывучэння Вартавой вежы за 2020 год] * [https://disk.yandex.by/d/T81JdB0ukm3O4Q Артыкулы з штотыднёвага вывучэння Вартавой вежы за 2021 год] * [https://disk.yandex.by/i/pDkLmg-UhVyge Чаму сапраўды вучыць Біблія?], кніга * Пытанні да артыкулаў на штотыднёвае вывучэнне [[Вартавая вежа (часопіс)|Вартавой вежы]], пачынаючы з лютага 2020 года<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B/ ВАРТАВАЯ ВЕЖА (ВЫПУСК ДЛЯ ВЫВУЧЭННЯ)] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref>. * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017181_1_VIDEO Моладзь пра чытанне Бібліі] (відэаролік, 2021 год) * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODIntExpTransformations/docid-502018114_1_VIDEO Рафіка Морыс. Я змагалася з несправядлівасцю. Інтэрв’ю] (відэаролік) (2021) * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96/%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%B9%D1%81%D1%8F-%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8E-%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8F-%D1%96-%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%80%D0%B0/ Радуйся жыццю сёння і вечна. Уступныя ўрокі з курса вывучэння Бібліі] (2021) * [https://www.jw.org/be/%D0%B1%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D1%82%D1%8D%D0%BA%D0%B0/%D0%B1%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%8B/ 9 картак для служэння] (2026) У лістападзе 2020 года тэкставыя публікацыі былі загружаны ў анлайн бібліятэку Вартавой вежы ў раздзелы «Брашуры» і «Буклеты», пры гэтым знешняе афармленне самой бібліятэкі засталося на рускай мове<ref>[https://wol.jw.org/be/wol/lv/r635/lp-bel/0 Публікацыі. Анлайн бібліятэка Вартавой вежы]</ref>. Летам 2021 года пачаўся афіцыйны пераклад папулярных артыкулаў з часопісаў «Вартавая вежа» і «Прачніцеся!» для шырокай аўдыторыі з рамяшчэннем на jw.org<ref>Першымі артыкуламі сталі [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B/wp20130701/%D0%B7%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8C-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82/ «Зараз я ўжо не лічу, што павінен змяніць свет»], [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B/wp201709/%D1%8F-%D0%BB%D1%96%D1%87%D1%8B%D1%9E-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D1%96%D1%81%D0%BD%D1%83%D0%B5/ Я лічыў, што Бога не існуе] і [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B/wp201801/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B-%D0%BD%D0%B0-%D1%9E%D1%81%D0%B5-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B/ Парады на ўсе часы]</ref>. == Сведкі Іеговы ў працах беларускіх рэлігіязнаўцаў == У БССР усё рэлігіязнаўства было падпарадкавана канонам камуністычнай ідэалогіі. Таму кожная праца савецкіх навукоўцаў, поўнасцю альбо часткова прысвечаная Сведкам Іеговы, не выходзіла за рамкі пазіцый «навуковага атэізму». Нягледзячы на тое, што ў розных рэспубліках СССР кнігі і брашуры пра Сведкаў не былі рэдкасцю, беларускія навукоўцы выдалі толькі дзве публікацыі<ref>Г. А. Марціросаў. Хто такія іегавісты. Мн., 1961; Иеговизм, ред. М. Я. Лянсу. Мн.: Наука и техника, 1981.</ref>. У гэтых публікацыях былі спробы коратка апісаць гісторыю гэтага руху і асноўныя вучэнні, у тым ліку адрозненні ад іншых кірункаў хрысціянства, напрыклад антытрынітарнага багаслоўя. У 1990—2010-х гадах пачалі выходзіць публікацыі [[Алег Віктаравіч Дзячэнка|А. В. Дзячэнкі]], які спецыяліваўся на вывучэнні новых рэлігійных рухаў. Некалькі яго навуковых артыкулаў былі поўнасцю прысвечаны Сведкам Іеговы<ref name="libr.msu.by"/><ref>Дьяченко О. В. Иеговизм в контексте идеологической трансформации современного общества / О. В. Дьяченко // Материалы регионального семинара преподавателей гуманитарных дисциплин вузов Могилевской области: научное издание — Могилев: УПКП "Могилевская областная укрупненная типография, 2001 — с. 50-58.</ref><ref>Дьяченко О. В. Сущность и тенденции развития иеговизма в современной Беларуси // Веснік МДУ імя А. А. Куляшова № 2 (152), 2018, с. 76-81</ref>. У 2018 г. Дзячэнка падрабязна пісаў пра гісторыю і сучаснасць Сведкаў Іеговы Беларусі і адзначыў, што асноўная крытыка вучэння і практык гэтай канфесіі з боку [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай Праваслаўнай Царквы]] пазіцыянуецца як барацьба з небяспекай для грамадства, але па факце носіць характар багаслоўскай спрэчкі<ref name="ReferenceA">Дьяченко О. В. Сущность и тенденции развития иеговизма в современной Беларуси // Веснік МДУ імя А. А. Куляшова № 2 (152), 2018, с. 80</ref>. Таксама аўтар зазначыў, што «аб’ектыўных доказаў проціпраўнай дзейнасці іегавістаў яўна недастаткова для прыняцця судовага рашэння, тым больш, што ў Беларусі на працягу амаль 10 гадоў праводзіцца працэдура дзяржаўнай рэлігіязнаўчай экспертызы выданняў, якія ўвозяцца ў краіну рэлігійным аб’яднаннем Сведкаў Іеговы. За ўвесь час толькі два найменні рэлігійнай літаратуры не былі дазволены да ўвозу і распаўсюджання ў іегавісцкіх абшчынах. У астатнім часопісы „Вартавая вежа“, „Прачніцеся“, буклеты і брашуры на розныя тэмы, кнігі рэлігійнага зместу распаўсюджваюцца сярод насельніцтва падчас так званай „піянерскай“ работы, бо не маюць прыкмет экстрэмізму. Такім чынам, абвінавачванні іегавістаў у экстрэмізме з’яўляюцца безгрунтоўнымі і адлюстроўваюць расійскі сцэнарый процідзеяння распаўсюджанню іегавізму ў грамадстве<ref name="ReferenceA"/>». У гэтым артыкуле, як і ў працы 2019 г., прысвечанай Сведкам Магілёўскай вобласці, Дзячэнка рабіў выснову, што невялікая колькасць паслядоўнікаў гэтага цячэння і яго нязначны ўплыў на беларускае грамадства робіць яго маргінальным<ref name="ReferenceA"/><ref>Дьяченко О. В. [https://libr.msu.by/handle/123456789/8300 Иеговизм и иеговисты в Могилевской области в 1988—2018 гг.] Электронный архив библиотеки МГУ им. А. А. Кулешова, с. 86</ref>. У 2012 годзе ў адмысловай працы Томаша Бугая быў зроблены агляд гісторыі Сведкаў Іеговы ў Беларусі<ref>Бугай Т. [http://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2013/10/07_02_Bugai.pdf Чужие или свои? Свидетели Иеговы в Беларуси — время репрессий и современность] Другі міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Том 2 (2013) с.273-275 {{ISBN|978-9955-12-958-5}}</ref>. У гэтай працы, сярод іншага аўтар заначыў, што палітыка дзяржавы да Сведкаў Іеговы не з’яўляецца кансеквентнай (паслядоўнай): з аднаго боку, вернікі сутыкаюцца з пераследаваннем за адмову служыць у арміі і часам міліцыя зрывае іх набажэнствы, з другога, арганізацыя Сведкаў Іеговы афіцыйна зарэгістравана, а «ўлады Беларусі робяць пэўныя крокі ў павазе рэлігійных свабод, замацаваных Канстытуцыяй»<ref>Бугай Т. [http://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2013/10/07_02_Bugai.pdf Чужие или свои? Свидетели Иеговы в Беларуси — время репрессий и современность] Другі міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Том 2 (2013) с.275 {{ISBN|978-9955-12-958-5}}</ref>. == Сведкі Іеговы ў беларускай літаратуры, публіцыстыцы і мастацтве == У сусветнай літаратуры і кінематаграфіі ёсць творы, прысвечаныя дзейнасці Сведкаў Іеговы, як крытычныя, так і апалагетычныя ці нейтральныя, аўтары якіх могуць з’яўляюцца Сведкамі Іеговы ці не мець да іх дачынення<ref>Напрыклад, фільмы «Лиловые треугольники», «Стук в дверь»</ref>. Але у беларускай літаратуры і публіцыстыцы Сведкі Іеговы пераважна з’яўляюцца ў эпізодах, звычайна без яскрава выражанага вобразу. У вершы Дзяніса Шпіронка «Ноч на Каляды» сям’я Сведкаў Іеговы ратуе праваслаўнага падарожніка ад смерці на марозе, калі ён ішоў за крыжыкам у манастыр. І робіцца вынік: «Ці мае сэнс, якой царквой, // Якой канфесіяй ахрышчан? // Адна з нямногіх вартых ісцін — // Будзь чалавекам, будзь сабой!»<ref>Дзяніс Шпіронак [http://vershy.ru/content/noch-na-kalyady Ноч на Каляды] // Беларускія вершы</ref>. У апавяданні «Ліпавы шлюб» (2005) у адным з эпізодаў узгадваецца, што паштальён прынёс сярод іншага бюлетэнь Сведкаў Іеговы, але ніякай далейшай ролі гэты бюлетэнь не адыгрывае<ref>Ліпавы шлюб // Зборнік «[https://books.google.by/books?id=wHiGDwAAQBAJ&pg=PT448&lpg=PT448&dq=%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D1%9E+%D0%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B&source=bl&ots=aY34OaCT7A&sig=ACfU3U3SWHYO38Ph-ewviQlIxEbc6Wwt_A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjhzODbqZLoAhXAycQBHT_WDLo4ChDoATAIegQIChAB#v=onepage&q=%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D1%9E%20%D0%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B&f=false Пакахай мяне, калі ласка]»</ref>. У дзённіку Андруся Горвата «Радзіва „Прудок“» узгадваецца цётка Воля, якая «не глядзіць тэлевізар, належыць да „Сведкаў Іеговы“ і баіцца гадзюк»<ref>[https://books.google.by/books?id=lwp2DwAAQBAJ&pg=PT94&lpg=PT94&dq=%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D1%9E+%D0%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B&source=bl&ots=7mwzoY51ce&sig=ACfU3U3Buy5daLzMSqfZdmrj1A9zmiSiDA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjhzODbqZLoAhXAycQBHT_WDLo4ChDoATAJegQICRAB#v=onepage&q=%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D1%9E%20%D0%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B&f=false Радзіва «Прудок»]</ref>. У нататцы 2008 года [[Уладзімір Сцяпан|Уладзіміра Сцяпана]] «Бессмяротны дух» з серыі «Сапраўдны час» апісаны візіт Сведкі Іеговы да аўтара з буклетам<ref>[https://litresp.com/chitat/ru/%D0%A1/scyapan-uladzmr/sapradni-chas-zapsi-20052018-gg Сапраўдны час. Запісы 2005—2018 гг.]{{Недаступная спасылка}} // Litresp.com</ref>. У якасці жарта адзін з музычных альбомаў 2018 года быў названы «Сведкі Іеговы-Прэзідэнт<ref>[https://www.discogs.com/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D1%96-%D0%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%9F%D1%80%D1%8D%D0%B7%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82/release/12945769 discogs.com]</ref>». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Бугай Т.'' [http://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2013/10/07_02_Bugai.pdf Чужие или свои? Свидетели Иеговы в Беларуси — время репрессий и современность] Другі міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Том 2 (2013) — С. 273—275. — ISBN 978-9955-12-958-5. * ''Бастун Д. Ю.'' Палітыка ўрада Другой Рэчы Паспалітай ў адносінах да пратэстанцкіх канфесій на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў 1921—1939 гг. / Д. Ю. Бастун // Працы гістарычнага факультэта : навук. зб. Вып. 1 / рэдкал. : У. К. Коршук (адк. рэд.) [i інш.] — Мінск : БДУ, 2006 — С. 9—13. * ''Дьяченко О. В.'' Иеговизм в контексте идеологической трансформации современного общества / О. В. Дьяченко // Материалы регионального семинара преподавателей гуманитарных дисциплин вузов Могилевской области: научное издание — Могилев: УПКП "Могилевская областная укрупненная типография, 2001 — С. 50—58. * ''Дьяченко О. В.'' Сущность и тенденции развития иеговизма в современной Беларуси // Веснік МДУ імя А. А. Куляшова № 2 (152), 2018, с. 76—81. * ''Дьяченко О. В.'' [https://libr.msu.by/handle/123456789/8300 Иеговизм и иеговисты в Могилевской области в 1988—2018 гг.] Электронный архив библиотеки МГУ им. А. А. Кулешова, с. 84—86. * Иеговизм / ред. М. Я. Лянсу — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]], 1981. * ''Г. А. Марціросаў''. Хто такія іегавісты. — Мн., 1961. * ''М. И. Одинцов.'' Совет Министров СССР постановляет: «выселить навечно». Сборник документов и материалов о Свидетелях Иеговы в Советском Союзе. М. 2002. * ''Писарчук Т. В.'' Общие черты протестантского движения на территории Полесского воеводства в 1918—1931 гг. /Т. В. Писарук// Чалавек. Этнас. Тэрыторыя. Праблемы развіцця заходняга рэгіёна Беларусі : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. — Брэст, 1988. — С. 143—147. * Справка о фактах, связанных с государственной регистрацией религиозных общин Свидетелей Иеговы в Республике Беларусь. — Минск: Религиозное объединение Свидетелей Иеговы в Республике Беларусь, 2011 — 15 л. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Све́дкі Іего́вы|650}} == Спасылкі == * [https://www.jw.org/be/ Афіцыйны сайт на беларускай мове] * [https://wol.jw.org/ru/wol/h/r2/lp-u Анлайн-бібліятэка публікацый Сведкаў Іеговы на рускай мове] * [https://wol.jw.org/be/wol/lv/r635/lp-bel/0 Анлайн-бібліятэка публікацый Сведкаў Іеговы на беларускай мове] * [https://yadi.sk/i/17BRaDx_IJM6WQ Буклет «Свидетели Иеговы в Беларуси»]. Издан Свидетелями Иеговы. 2013 г. * [https://www.osce.org/ru/odihr/431009?download=true Беларусь. Проблемы религиозной свободы. Заявление Европейской ассоциации Свидетелей Иеговы] // Human Dimension Implementation Meeting, [[АБСЕ]], [[Варшава]], 16-27 верасня 2019 г. * [http://by.realityandmyths.com/svedki-iegovy/ Сведкі Іеговы. Рэальнасць і міфы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230403210211/http://by.realityandmyths.com/svedki-iegovy/ |date=3 красавіка 2023 }} * [https://www.1951deport.org Сайт, прысвечаны 70-годдзю аперацыі «Поўнач»] * [https://berastouski.blogspot.com/2023/03/100.html Сведкі Іеговы: 100 год на беларускай зямлі] [[Катэгорыя:Сведкі Іеговы|Беларусь]] [[Катэгорыя:Пратэстанцтва ў Беларусі]] piiudfluvispnghy4yjk179i75kwizi 5185332 5185331 2026-08-23T11:25:31Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Затрыманне і экстрадыцыя Сведкаў Іеговы з Расіі */ 5185332 wikitext text/x-wiki '''[[Сведкі Іеговы]] ў Беларусі''' пачалі з’яўляцца ў 1923—1925 гадах на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў гэты час належала [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Дзейнічалі падпольна ў [[БССР]] і былі зарэгістраваны ў 1990-я гады ў [[РБ]]. Дзейнасць і погляды Сведкаў Іеговы на працягу гісторыі выклікалі розную рэакцыю прадстаўнікоў дзяржавы, іншых рэлігій, СМІ і грамадзян ад станоўчай да негатыўнай, але з 1990-х гадоў іх права на вызнанне сваіх перакананняў у Беларусі прызнаецца. == Гісторыя Сведкаў Іеговы ў Беларусі == === 1923—1939 гг. === * [[30 сакавіка]] [[1923]] г. на святкаванне [[Вячэра Гасподня (Сведкі Іеговы)|Вячэры Успаміну]] ў [[Дамачава]] сабралася 20 чалавек<ref>C.T. Russell. Memorial Report // Watchtower, June 15, 1923, p 218, 223</ref>, а ў наступным годзе — 27 чалавек<ref>C.T. Russell. Memorial Report for 1924 // Watchtower, July 15, 1924, p 218</ref>. * У 1925 годзе ў Брэсцкім павеце да Міжнародных даследчыкаў Бібліі<ref>Назва Сведкаў Іеговы да 1931 г.</ref> адносілі сябе 20 чалавек, а ў 1926 г. — 45 чалавек, аб’яднаных у 2 абшчыны<ref>ГАБО Ф Р-1, оп. 2, д. 2315, л.116; ф р-59, оп. 1, д. 1941, л. 1-4 цит. по: Иеговизм., ред. М. Я. Лянц Мн.: Наука и техника, 1981, с.14-15</ref>. * 27 студзеня 1929 года ў г. [[Кобрын]] 600 чалавек прысутнічалі на пропаведзі Вацлава Нарадовіча<ref>Згодна са справаздачай мясцовага павятовага старасты. Гл.: Иеговизм, ред. М. Я. Лянсу. Мн.: Наука и техника, 1981, с. 14.</ref>. У гэты час мясцовыя ўлады падазравалі Даследчыкаў Бібліі ў распаўсюджанні камуністычных і атэістычных ідэй<ref>ГАБО ф. 1, оп. 10, д. 1313, л. 3031. Цит. по: Иеговизм, ред. М. Я. Лянсу. Мн.: Наука и техника, 1981, с. 15.</ref>. * 7 ліпеня 1929 года ў Дзяках прайшоў кангрэс Сведкаў Іеговы. У 1930 годзе дзейнасць Сведкаў Іеговы распаўсюдзілася на Баранавіцкі, Лідскі і Стаўпецкі паветы, у апошні ў 1935 г. вярнуўся з [[Францыя|Францыі]] былы эмігрант<ref>Krzysztof Biliński. Hiobowie XX wieku. Wrocław, Wydawnictwo A Propos, 2012, {{ISBN|978-83-63306-15-1}}, s. 220—240</ref>. * У 1934 г. некаторых Сведкаў Іеговы адправілі ў [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер]] па падазрэнні ў супрацоўніцтве з камуністамі. У кнізе Аляксандры Бочак «Мы ішлі вузкім шляхам», прысвечанай апісаннню жыцця сям’і Сведкаў Іеговы Яна і Ірэны Атрэмбскіх, пра гэты лагер напісана наступнае: «У 1934 г. у Бярозе Картузскай на ўзбярэжжы Ясёлды і Прыпяці быў створаны знакаміты канцлагер для палітвязняў на ўзор нацысцкіх лагераў. Умовы ў лагеры былі надзвычай цяжкія, бо работы вяліся ў забалочаным раёне Палесся. Больш за тое, наглядчыкі білі зняволеных і катавалі іх. Былі нават выпадкі калецтва і смерці зняволеных. Адміністрацыйныя ўлады без судовых пастаноў вырашылі размясціць туды людзей, якіх падазраюць у прыналежнасці да сект і вярбоўцы ў іх, а таксама тых, хто адмовіўся ад ваеннай службы з-за хрысціянскага сумлення. Туды былі кінуты і Сведкі Іеговы, якіх памылкова абвінавацілі ў камуністычнай дзейнасці. Улады меркавалі, што гэтым самым яны зламаюць непапулярных Даследчыкаў Бібліі. Нягледзячы на жудасныя ўмовы лагера, ніхто з Даследчыкаў не адрокся ад сваёй веры. Паўсюдна яны ахвотна расказвалі іншым пра сваю надзею на Божае Валадарства Ісуса Хрыста. Яны лічылі пакуты за Хрыста вялікім прывілеем. Нейкі паліцэйскі, які перавозіў у гэты лагер Сведкаў Іеговы, сказаў, што адзін Сведка распавядаў яму пра Божае Валадарства аж ад Сілезіі да Бярозы (каля 700 км). Паліцэйскі ледзь не паверыў сабе і амаль адмовіўся ад таго, каб прывесці зняволенага ў гэты санацыйны лагер. Аднак страх перад пакараннем за невыкананне загаду ўзяў верх. Сведку Іеговы трэба было перадаць уладам лагера. Цікава, што гэты Сведка Іеговы мог уцячы, бо меў магчымасць зрабіць гэта. Але ён гэтага не зрабіў, бо хацеў пераймаць прыклад Ісуса Хрыста, які сказаў сваім вучням: „калі яны пераследавалі Мяне, яны будуць пераследваць і вас“ (Яна 15:20). Паліцэйскі пачаў вывучаць Пісанне, у выніку чаго ён стаў Сведкам Іеговы разам з усёй сваёй сям’ёй, і пасля вайны ў гэтым горадзе ўзнік моцны сход<ref>Aleksandra Boczek. Kroczyliśmy wąską drogą. Wspomnienia Jana i Ireny Otrębskich, Wydawnictwo A Propos, s. 31, 32 , {{ISBN|978-83-63306-14-4}}</ref>». * У [[1935]] годзе да Сведкаў Іеговы належалі 132 чалавекі ў Кобрынскім, Брэсцкім і Драгічынскім павеце<ref>ГАБО Ф Р-1, оп. 2, д. 2315, л.116; ф р-59, оп. 1, д. 1941, л. 1-4. Цит. по: Иеговизм, ред. М. Я. Лянсу. Мн.: Наука и техника, 1981, с. 14-15.</ref>. * У [[1938]] годзе дзейнасць Сведкаў Іеговы ў Польшчы (у тым ліку і на беларускіх землях) была забаронена<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1101993025#h=247:63-247:175 Свидетели Иеговы — Возвещатели царства Бога], с. 381</ref>. === 1939—1951 гг. === Калі ў 1939 годзе Заходняя Беларусь [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|увайшла ў склад БССР]], Сведкі Іеговы пачалі сваю прапаведніцкую дзейнасць і ва Усходняй Беларусі. У гэты перыяд захавалася мала звестак пра іх дзейнасць па прычыне таго, што ў [[СССР]] яна была забаронена. Дзейнасць Сведкаў Іеговы была забаронена і падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]], паколькі яна была [[Сведкі Іеговы ў Трэцім Рэйху|забаронена і ў самім Трэцім Рэйху]]. Захаваліся звесткі аб арышце Сведкі Іеговы Венядзікта Хілюты, які быў двойчы арыштаваны і асуджаны за «антысавецкую агітацыю», пачынаючы з 24 кастрычніка 1940 года<ref>«Хілюта Венядзікт Пятровіч (1893, в. Старынцы Гродзенскага пав., цяпер Падляшскае ваяв., Польшча — ?), селянін-аднаасобнік, член секты „Сведкі Іеговы“. З бел. сялянскай сям’і. Быў жанаты, меў траіх дзяцей. Арыштаваны 24 кастрычніка 1940 года ў сваёй хаце. Асуджаны 14 чэрвеня 1941 года асобай нарадай НКУС за „антысавецкую агітацыю“ да 8 гадоў ППК. Пасля вызвалення вярнуўся на радзіму. Зноў арыштаваны 16 снежня 1957 года і асуджаны (разам з некаторымі іншымі членамі секты) па тым жа артыкуле. Далейшы лёс невядомы. Па першай справе (№ П-11942 захоўваецца з фотаздымкам у архіве УКДБ Гродзенскай вобл.) рэабілітаваны 13.7.1989, па другой 24.6.1960. Кр.: 5810. С. 402.» цыт. па: [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=20763 ХІЛЮТА Венядзікт Пятровіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191113144335/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=20763 |date=13 лістапада 2019 }} на сайце [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Л. Маракова]] Кр.: 5810. С. 402.</ref>. Падчас нямецкай акупацыі 3 снежня 1941 года ў [[Бабруйск]]у быў растраляны Людвіг Брумер, салдат [[Вермахт]]а, які быў Сведкам Іеговы. Гэты мужчына хацеў пазбегнуць смяротнага пакарання за адмову ўдзельнічаць у вайсковай службе і спрабаваў служыць у медыцынскім аддзяленні нямецкай арміі, але праз некаторы час яго сумленне не дазволіла яму ўдзельнічаць у баявых дзеяннях і ён быў пакараны рашэннем ваенна-палявога суда. У родным горадзе Брумера, [[Гайдэльберг]]у, яму прысвечана мемарыяльная дошка, як ахвяры нацызму<ref>[https://www.rnz.de/politik/dossier-politik/dossier-deutsche-geschichte_artikel,-Dossier-Deutsche-Geschichte-Holocaust-Gedenken-Die-Zeugen-Jehovas-wurden-lange-uebersehen-_arid,251104.html Holocaust-Gedenken: Die Zeugen Jehovas wurden lange übersehen] // Rhein-Neckar Zeitung</ref>. У 1945 годзе на тэрыторыі Заходняй Беларусі Валянціна Гарноўская, якая прытрымлівалася поглядаў Сведкаў Іеговы, але да 1967 года не была адной з іх, таксама была арыштавана за распаўсюджанне сваіх поглядаў і правяла доўгі час у турмах і спецпасяленнях<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/302008006#h=651:0-664:0 Ежегодник Свидетелей Иеговы за 2008 г.], с.191-192</ref>. На 1945 год падпольна дзейнічаў сход у [[Тэрэспаль|Тэрэспалі]]. У 1951 г. улады СССР вырашылі перасяліць сем’і Сведкаў Іеговы з заходніх абласцей Украіны, Беларусі, Малдовы і Прыбалтыкі ([[Аперацыя «Поўнач»]]). З [[БССР]] вырашылі дэпартаваць 394 чалавекі (153 сям’і)<ref>Записка МГБ СССР 19 февраля 1951 г. В. С. Абакумов Сталину И. В. АП РФ ф. 3, д. 180, л. 52-53 цит по: М. И. Одинцов. Совет Министров СССР постановляет: «выселить навечно». Сборник документов и материалов о Свидетелях Иеговы в Советском Союзе. М. 2002, с. 45</ref>. === 1951—1991 гг. === Нягледзячы на дэпартацыі, Сведкі Іеговы працягвалі існаванне на тэрыторыі БССР пасля 1951 года. Некаторыя з іх сталі Сведкамі Іеговы ў турмах і лагерах, дзе адбывалі тэрмін па розных прычынах, пасля чаго вярталіся ў Беларусь. Савецкія крытыкі называюць шэраг імёнаў такіх Сведкаў, але без спасылак на дакументы<ref>Напр.: [[Гурген Амірханавіч Марціросаў|Г. А. Марціросаў]]. Хто такіе іегавісты. Мн. 1961, с. 1, 16, 17</ref>. У 1965 годзе дэпартаваным Сведкам дазволілі пакінуць Сібір, і некаторыя вярнуліся на радзіму. У лютым 1976 г. некаторым Сведкам у БССР прад’яўлялі абвінавачванне ў валоданні забароненай рэлігійнай літаратурай пра што было напісана ў савецкай і міжнароднай прэсе<ref>Са спасылкай на «Нью Ёрк Таймс» ад 1 сакавіка 1976 года часопіс «[[Awake!|Прачніцеся]]» паведамляў: «У мінулым месяцы, афіцыйная прэса ў Беларусі паведаміла пра турэмнае зняволенне некалькіх Сведкаў Іеговы, прызнаных вінаватымі ў капіяванні артыкулаў з заходняй публікацыі [[Вартавая вежа (часопіс)|Вартавой вежы]] і правядзенне сакрэтных сустрэч» [https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/101976371 Watching the World. No Compromise] // Awake! May 22, 1976, p. 29</ref>. У [[1979]] годзе ў БССР улады налічылі каля 70 Сведкаў Іеговы, з якіх прыкладна 20 пражывалі ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref>Материалы уполномоченного по делам религиозных культов по Минской области за 1979 г. Цит. по: Иеговизм, ред. М. Я. Лянсу. Мн.: Наука и техника, 1981, с. 17.</ref>. А ў 1988 годзе ў Магілёве было каля 20 паслядоўнікаў гэтай дэнамінацыі<ref name="libr.msu.by">Дьяченко О. В. [https://libr.msu.by/handle/123456789/8300 Иеговизм и иеговисты в Могилевской области в 1988—2018 гг.] Электронный архив библиотеки МГУ им. А. А. Кулешова, с. 84-86</ref>. Да 1991 года Сведкаў Іеговы працягвалі пераследаваць за адмову служыць у арміі і прапаведніцкую дзейнасць. ==== Пераследванне Сведкаў Іеговы ў 1970-х гадах згодна з інфармацыяй СМІ БССР ==== У 1972—1976 гадах інфармацыя пра дзейнасць Сведкаў Іеговы і крымінальныя справы супраць іх у БССР неаднаразова рабілася прадметам увагі беларускай прэсы. У гэты час Сведкі Іеговы падпольна праводзілі свае сустрэчы невялікімі групамі ў розных населеных пунктах БССР, напрыклад, пасёлку [[Ратамка (аграгарадок)|Ратамка]] пад [[Мінск]]ам, у вёсцы [[Сноў]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]], у [[Рэчыца|Рэчыцы]], ў пасёлку [[Шаркаўшчына]]<ref name="ReferenceB">Купчэня Т. Чые яны Сведкі? // Звязда, 18 лістапада 1974 г., с.4</ref><ref>Мартыненка М. Злоўлены павук //Звязда, 18 жніўня 1974, с.2</ref><ref name="ReferenceC">Вдовиченко П. Кому служат Свидетелеи Иеговы?// Гродненская правда 7 августа 1976, с.2-3</ref>. Некаторыя артыкулы мелі мэтай асуджэнне Сведкаў: апісанне крымінальнага мінулага некаторых актыўных паслядоўнікаў гэтай рэлігіі, неўдзячнасць савецкай уладзе, небяспеку эсхаталогіі гэтай дэнамінацыі<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/>. У іншых публікацыях было апісанне біяграфіі і сутнасці справы супраць пэўных Сведкаў Іеговы. Так некалькі газет апісваюць суд над сям’ёй Фелікса і Яніны Бяляцкіх з Рэчыцы ў 1972 годзе, якія атрымалі некалькі год калоніі за ўдзел у дзейнасці Сведкаў Іеговы<ref>Саснок А.Ядавітае павуцінне // Дняпровец, 13 кастрычніка 1972, с.4</ref><ref>Зайцава З. Галоўны сведка // Гомельская праўда, 21 кастрычніка 1972, с.2</ref>. Яшчэ адзін артыкул апісвае суд над Пятром Пуко і яго жонка Верай, якія з 1969 года жылі ў Шаркаўчыне і распаўсюджвалі вучэнне і літаратуру Сведкаў Іеговы. У 1974 годзе П. Пуко быў асуджаны на 5 гадоў калоніі як арганізатар групы, яго аднавернік і паплечнік Зігмунд Атрахімовіч атрымаў 2 гады калоніі, жонкі асуджаных атрымалі папярэджанне суда, а дачка Пуко Раіса, якая падтрымлівала погляды бацькоў, праходзіла як сведка ў гэтай справе<ref>Мартыненка М. Злоўлены павук // Звязда, 18 жніўня 1974, с.2</ref>. === У Рэспубліцы Беларусь (з 1991 г.) === ==== Асноўныя падзеі гісторыі ==== * У [[1991]] г. Вярхоўны Савет РБ прымае пастанову «Аб парадку рэабілітацыі ахвяр палітычных рэпрэсій 20-80-х гг. у Рэспубліцы Беларусь». Паводле гэтай пастановы Сведкі Іеговы, якіх пераследавалі ў БССР за рэлігійныя перакананні, атрымалі пасведчанні аб рэабілітацыі. * У [[1994]] г. афіцыйна зарэгістраваны абшчыны ў гг. [[Мінск]], [[Гомель]] і [[Калінкавічы]]<ref name="yadi.sk">[https://yadi.sk/i/17BRaDx_IJM6WQ Буклет «Свидетели Иеговы в Беларуси»]. Издан Свидетелями Иеговы. 2013 г., с.2</ref>. * [[14 красавіка]] [[1997]] г. зарэгістравана Рэлігійнае аб’яднанне Сведкаў Іеговы ў Рэспубліцы Беларусь<ref name="yadi.sk"/>. * У 2001—2002 гг. пабудаваны першыя Залы Царства ў Беларусі. * У 2004 г. зарэгістравалі абшчыну ў Магілёве<ref>Устав религиозной общины Свидетелей Иеговы в г. Могилёве. Решение о регистрации № 15-16. Свидетельство № 175 // Текущий архив управления идеологической работы Могилевского облисполкома, с. 2</ref>. * З 2015 г. набажэнствы ў Мінску сталі рэгулярна праходзіць на беларускай мове; на гэты перыяд некаторыя сходы і групы акрамя рускай мовы праводзілі сустрэчы на англійскай, кітайскай і рускай жэставай мовах; пазней у Мінску з’явіліся сустрэчы на іспанскай мове. * У [[2017]] г. у прапаведніцкай дзейнасці Сведкаў Іеговы прымалі ўдзел 5913 чалавек<ref>[https://www.jw.org/ru/публикации/книги/отчет-за-2017-служебный-год/2017-страна-территория/ Отчет по странам и территориям за 2017 год] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref>. * З канца сакавіка 2020 года Сведкі Іеговы Беларусі перавялі сваю дзейнасць у рэжым самаізаляцыі ў сувязі з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй каранавіруса]]. З гэтага часу рэлігійныя сустрэчы сталі праходзіць праз [[Skype]], [[Zoom]] і стрымінгавыя сайты, а прапаведніцкае служэнне перайшло ў фармат тэлефонных размоў, напісання пісьмаў і абмеркаванняў па відэасувязі. * З 1 красавіка 2022 года Сведкі Іеговы ў Беларусі аднавілі сустрэчы ў памяшканнях з захаваннем гібрыднага фармату для тых, хто працягнуў наведваць сустрэчы па відэасувязі<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%98%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B2-%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/ Свидетели Иеговы вернулись в Залы Царства!] // JW.ORG</ref>. 15 красавіка таго ж года ў гібрыдным фармаце прайшло святкаванне Вячэры Успаміну<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B5%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8-%D0%98%D0%B8%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B0-%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0/ Миллионы людей собрались на Вечерю воспоминания смерти Иисуса Христа] // JW.ORG</ref>. * У пачатку 2025 г. абшчына Сведкаў у г. [[Рагачоў]] атрымала дазвол на правдзенне рэлігіных сустрэч у Зале Царства на вул. В. Сцяпанава, 8а<ref>{{Cite web |url=https://rogachev.gov.by/ru/religiya-ru/ |title=Архіўная копія |access-date=15 кастрычніка 2025 |archive-date=27 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927145256/https://rogachev.gov.by/ru/religiya-ru/ |url-status=dead }}</ref>. * 5 ліпеня 2025 г. Рэлігійнае аб'яднанне Сведкаў Іеговы ў Рэспубліцы Беларусь прайшло перарэгістрацыю<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C/%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%98%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8E-%D0%B2-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8/ Свидетели Иеговы успешно прошли перерегистрацию в Беларуси] // JW.ORG</ref>. Табліца: {| class="wikitable" |+ '''Колькасць Сведкаў Іеговы і іх прыхільнікаў у 1997—2023 гадах<ref>Паводле звестак, апублікаваных у штогодніках Сведкаў Іеговы за 1997—2016 гг. і ў справаздачах на сайце jw.org за 2017—2022 гг. Метады падлікаў тлумачацца [https://www.jw.org/ru/%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE-%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE-%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B/ тут]. Год лічыцца з 1 верасня па 31 жніўня.</ref>.''' |- ! Год !! Максімальная колькасць веснікаў !! Сярэдняя колькасць весніка !! Сярэдняя колькасць вывучэнняў Бібліі !! Колькасць прысутных на Вячэры Гасподняй !! Дынаміка |- | 1997 || 1962 || 1806 || 1825 || 5667 || 29 % |- | 1998 || 2448 || 2187 || 1577 || 5335 || 21 % |- | 1999 || 2550 || 2412 || 2042 || 6413 || 10 % |- | 2000 || 2852 || 2651 || 2302 || 6950 || 10 % |- | 2001 || 3004 || 2902 || 2492 || 7550 || 9 % |- | 2002 || 3381 || 3121 || 2486 || 7863 || 8 % |- | 2003 || 3613 || 3449 || 3167 || 8401 || 11 % |- | 2004 || 3756 || 3637 || 2332 || 6986 || 5 % |- | 2005 || 3872 || 3789 || 2945 || 8126 || 4 % |- | 2006 || 4115 || 3897 || 2921 || 8202 || 3 % |- | 2007 || 4283 || 4145 || 3212 || 8937 || 6 % |- | 2008 || 4435 || 4329 || 3478 || 8684 || 4 % |- | 2009 || 4669 || 4507 || 3598 || 8688 || 4 % |- | 2010 || 4779 || 4652 || 3777 || 8900 || 3 % |- | 2011 || 4892 || 4769 || 3997 || 9038 || 3 % |- | 2012 || 5145 || 4965 || 4105 || 8985 || 4 % |- | 2013 || 5481 || 5300 || 4627 || 9315 || 7 % |- | 2014 || 5767 || 5579 || 5008 || 10247 || 5 % |- | 2015 || 5918 || 5828 || 4989 || 10212 || 4 % |- | 2016 || 5903 || 5854 || 4859 || 10231 || - |- | 2017 || 5913|| - || - || 9767 || - |- | 2018 || 6146 || - || - || 10046 || 2 % |- | 2019 || 6211 || 6132 || - || 10140 || 3 % |- | 2020 || 6238 || 6173 || - || 9635 || 1 % |- | 2021 || 6208 || 6175 || 5096 || 12764 || - |- | 2022 || 6167 || 6100 || 4516 || 11785 || −1 % |- | 2023 || 6082 || 6061 || 3556 || 11235 || −1 % |} Унутраная статыстыка Сведкаў Іеговы паказвае, што найбольшы рост колькасці іх прыхільнікаў прыпадае на 1990-я гг. Пасля гэтага рост паступова зніжаецца і спыняецца ў пачатку 2020-х гг. Да прычын зніжэння колькасці Сведкаў у 2021—2022 гг. могуць адносіцца [[пандэмія COVID-19]] і рост эміграцыі з Беларусі пасля 2020 г. Аднак падчас пандэміі каля 400 чалавек ахрысціліся як Сведкі Іеговы згодна з данымі Скандынаўскага філіяла арганізацыі<ref>Паводле інфармацыі, агучанай прадстаўнікамі Скандынаўскага філіяла на спецыяльнай сустрэчы 7 мая 2023 г.</ref>. Таксама колькасць вывучэнняў Бібліі і наведвальнікаў Вячэры Гасподняй паказвае магчымасць далейшага росту колькасці Сведкаў Іеговы ў Беларусі. ==== Стаўленне да Сведкаў Іеговы ў грамадстве і дзяржаве ==== Да перакананняў і дзейнасці Сведкаў Іеговы стаўленне беларускай дзяржавы і грамадства пасля 1991 года было неадназначным. З аднаго боку, адбылася афіцыйная рэгістрацыя шэрагу юрыдычных структур Сведкаў Іеговы і прыналежнасць да гэтай канфесіі больш не разглядалася як парушэнне закону. З другога боку, час ад часу Сведкі Іеговы сутыкаюцца з дыскрымінацыяй з боку прадстаўнікоў дзяржавы. Таксама рэакцыя СМІ на Сведкаў Іеговы ў Беларусі носіць пераважна крытычны характар. У перыядычных выданнях Сведкаў Іеговы апублікавана некалькі станоўчых водгукаў беларусаў на дзейнасць Сведкаў Іеговы ці змест іх літаратуры<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/101999132 Помощь в поисках ответов] // Пробудитесь!, 22.02.1999, с. 32</ref><ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/302011017 Ежегодник Свидетелей Иеговы за 2011 год], с 67-69</ref>. ===== Пытанні альтэрнатыўнай грамадзянскай службы ===== Да 2016 г. Сведкі Іеговы прызыўнога ўзросту сутыкаліся з адсутнасцю механізма рэалізацыі іх права на [[Альтэрнатыўная грамадзянская служба|АГС]], прадугледжанае [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыяй]]<ref>Артыкул 57 Канстытуцыі РБ</ref>. У 1990-х гг. за адмову праходзіць вайсковую службу вернікаў адпраўлялі на некалькі месяцаў зняволення ці спецпасялення, а ў 2000-х і 2010-х ім звычайна выпісывалі буйны штраф<ref>6.11.1999 Дзмітрый Смык быў аштрафаваны на 3,5 млн старых руб. (гл.: [https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/302011018 Ежегодник Свидетелей Иеговы за 2011] с.22-23 і [https://ags.by/пацыфіст-у-чыгуначныя-войскі/ Пацыфіст? У чыгуначныя войскі!]{{Недаступная спасылка}} // АГС)</ref><ref>У 2016 г. Віктар Каліна быў аштрафаваны на 21 млн старыў рублёў (гл.: [https://people.onliner.by/2016/06/20/kalina «Я не буду брать в руки оружие». История фрезеровщика Виктора Калины, который судится за право не идти в армию] // Onliner.by)</ref>. Былі выпадкі, калі суд апраўдваў вернікаў. Пасля ўвядзення альтэрнатыўнай грамадзянскай службы ў Беларусі колькасць канфліктаў з прызыўнікамі гэтага веравызнання значна скарацілася. За 2016-26 гг. з 345 чалавек, якія прайшлі альтэрнатыўную службу (пераважна ва ўстановах аховы здароўя, часткова ў цэнтрах сацабслугоўвання насельніцтва, ЖКГ, [[Лясная гаспадарка|лясгасах]]), 27% былі Сведкамі Іеговы згодна слоў начальніка ўпраўлення арганізацыі работы дзяржаўнай службы занятасці насельніцтва і альтэрнатыўнай службы [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства працы і сацыяльнай абароны]] Сяргея Кацко ў інтэрв'ю [[БелТА]]<ref>[https://blr.belta.by/society/view/na-alternatyunuju-sluzhbu-za-10-gadou-u-belarusi-nakiravany-345-chalavek-161030-2026/ На альтэрнатыўную службу за 10 гадоў у Беларусі накіраваны 345 чалавек] // [[БелТА]], 29.07.2026</ref>. У 2019 г. Сведка Іеговы Дзмітрый Мазоль быў закліканы на вайсковыя зборы і атрымаў адмову ад вызвалення на ўдзел у гэтых зборах ад ваенкамата г. [[Пінск]] (26.02.2019), ваенкамата [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] (12.04.2019), Генеральнага штабу УС РБ (18.06.2019) і міністра абароны РБ (2.08.2019). 15 ліпеня 2019 Д. Мазозль падаў скаргу у суд Пінскага раёна<ref name="osce.org">[https://www.osce.org/ru/odihr/431009?download=true Беларусь. Проблемы религиозной свободы. Заявление Европейской ассоциации Свидетелей Иеговы] // Human Dimension Implementation Meeting, [[АБСЕ]], [[Варшава]], 16-27 верасня 2019 г., с.7</ref>, але быў аштрафаваны за адмову прайсці вайсковыя зборы<ref>[https://www.forum18.org/archive.php?article_id=2831 Згодна звестак, апублікаваных Forum18.org]</ref>. ===== Асвятленне дзейнасці Сведкаў Іеговы ў СМІ ===== Час ад часу вакол Сведкаў Іеговы адбываецца палеміка ў СМІ. З канца 2000-х гг. са з’яўленнем вялікай колькасці недзяржаўных ан-лайн выданняў такія публікацыі сталі насіць характар палемікі з удзелам саміх Сведкаў Іеговы ці іх прадстаўнікоў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=201455 «Іконы тапталі нагамі, а пасля падпалілі». Як і чаму беларусы ваююць са «Сведкамі Іеговы»] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]</ref><ref>Екатерина ГУГАЛОВА. [https://komkur.info/obshchestvo/lyubovnyj-treugolnik-on-ona-i-religiya Любовный треугольник: Он, Она и Религия] // komkur.info</ref>. У некаторых сітуацыях недзяржаўныя СМІ Сведкам Іеговы давалі магчымасць выступаць з аправяржэннямі абвінавачванняў у адмысловых артыкулах<ref>Так у 2014 г. Сведкі Іеговы былі абвінавачаны некаторымі журналістамі ў самагубстве падлетка з г. [[Рэчыца]]. У адказ на гэта была апублікавана [https://www.belnovosti.by/society/30813-svideteli-iegovy-potrjaseny-smertju-podrostka-v-rechice.html адмысловая заява] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230403210211/https://www.belnovosti.by/society/30813-svideteli-iegovy-potrjaseny-smertju-podrostka-v-rechice.html |date=3 красавіка 2023 }} прадстаўнікоў Сведкаў Іеговы, а партал [[TUT.BY]] браў [https://news.tut.by/society/416169.html інтэрв’ю ў бацькоў падлетка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200407071606/https://news.tut.by/society/416169.html |date=7 красавіка 2020 }}, якія з’яўляюцца Сведкамі Іеговы. У іншай сітуацыі, калі былы муж адной са Сведак Іеговы заявіў аб тым, што іх [https://news.tut.by/society/320868.html дачка адраклася ад бацькі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190814181301/http://news.tut.by/society/320868.html |date=14 жніўня 2019 }}, маці дзяўчыны таксама далі магчымасць прадставіць [https://news.tut.by/society/328874.html сваю версію сітуацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017012704/http://news.tut.by/society/328874.html |date=17 кастрычніка 2015 }}.</ref><ref>У 2014 годзе ў адказ на [https://news.tut.by/society/394186.html абвінавачанні мітрапаліта Паўла ў адрас Сведкаў Іеговы ў шпіянажы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200721223912/https://news.tut.by/society/394186.html |date=21 ліпеня 2020 }} кіраўнік «Цэнтра вывучэння сучаснай рэлігійнасці» Н. Кутузава напісала: «Што тычыцца выступлення Мітрапаліта Мінскага і Слуцкага Паўла, па-першае, абразлівыя фармулёўкі ў ім, могуць выступаць фактарам распальвання рэлігійнай варожасці ў Беларусі. Хваля негатыўных каментарыяў у дачыненні да Сведкаў Іеговы ў інтэрнэце была справакавана менавіта гэтым выступам. Толькі традыцыйная талерантнасць і законапаслухмянасць грамадзян Беларусі стала перашкодай для заклікаў да гвалтоўных дзеянняў у адносінах да Сведкаў, „у міліцыю“ Сведак нашы грамадзяне не здавалі. Па-другое, фактычна, кіраўнік БПЦ бяздоказна і публічна высунуў супраць Сведкаў Іеговы абвінавачванні ў антыдзяржаўнай і антыграмадскай дзейнасці, якія з’яўляюцца яго выдумкамі, што можа быць кваліфікавана як паклёп у адпаведнасці з часткай 2 артыкула 188 КК РБ» Гл.: [https://forb.by/index.php?q=node/429 Митрополит Павел против Свидетелей Иеговы: комментарий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200721191802/https://forb.by/index.php?q=node%2F429 |date=21 ліпеня 2020 }}</ref>. У канцы 2000-х гадоў у незалежных СМІ пачалі з’яўляцца нейтральныя рэпартажы пра дзейнасць і погляды прадстаўнікоў гэтай канфесіі<ref>[https://www.svaboda.org/a/repartazh-sa-shodu-svedkau-egovy/28851769.html Вечныя пакуты ў пекле гэта хлусня. Рэпартаж са сходу Сведкаў Еговы, якія вераць у сьмяротнасьць душы] // Радыё «Свабода»</ref><ref>Уладзь Грыдзін. [https://www.svaboda.org/a/30079750.html Сьведкаў Яговы ў Беларусі паболела на 125 чалавек. Фотарэпартаж з хрышчэньня] //[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]</ref><ref>Игорь Найденов. [https://expert.ru/russian_reporter/2019/20/dokazatelstvo-veryi/ Доказательство веры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191021133300/https://expert.ru/russian_reporter/2019/20/dokazatelstvo-veryi/ |date=21 кастрычніка 2019 }} // «Русский репортер» № 20 (485)</ref><ref>[https://belaruspartisan.by/life/143759/ Свидетели Иеговы в Беларуси — как им живется?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126173717/https://belaruspartisan.by/life/143759/ |date=26 студзеня 2020 }} // Беларускі партызан</ref><ref>[http://pravo.by/novosti/obshchestvenno-politicheskie-i-v-oblasti-prava/2017/march/23382/ Вместо автомата швабра. Куда направляют призывников согласно Закону «Об альтернативной службе»?] // Pravo.by</ref><ref>[https://news.vitebsk.cc/2011/05/23/neskolko-sot-posledovateley-svideteley-iegovyi-izuchali-bibliyu-v-mazurino/ Несколько сот последователей Свидетелей Иеговы изучали Библию в Мазурино] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126173757/https://news.vitebsk.cc/2011/05/23/neskolko-sot-posledovateley-svideteley-iegovyi-izuchali-bibliyu-v-mazurino/ |date=26 студзеня 2020 }} // Народныя навіны Віцебска</ref><ref>Г. Корженевский. [https://vkurier.by/123376 Мнительность и предрассудки в Витебске: баптисты, иеговисты и кришнаиты] // Витебский курьер, 21.01.2018</ref>. Напрыклад, пасля 2012 г. такія рэпартажы з’явіліся пра штогадовыя рэгіянальныя кангрэсы на [[Трактар (стадыён, Мінск)|мінскім стадыёне «Трактар»]]<ref>[https://news.tut.by/society/361081.html Десять тысяч свидетелей Иеговы съехались в Минск на областной конгресс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924074524/http://news.tut.by/society/361081.html |date=24 верасня 2015 }} // TUT.BY</ref><ref>[https://mogilew.by/mnews/180475-v-minske-prohodit-kongress-svideteley-iegovy.html В Минске проходит конгресс Свидетелей Иеговы]{{Недаступная спасылка}} // Mogilew.by</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/30077088.html Сьвяточныя сукенкі, дзеці і дождж. Як у Менску тысячы людзей зьбіраюцца на кангрэс Сведак Яговы. ФОТА] // Радыё «Свабода»</ref>. У майскім выпуску 2021 года штомесячнай перадачы Сведкаў Іеговы JW Broadcasting у раздзеле «Відэапаштоўка» быў сюжэт пра Беларусь і мясцовых Сведкаў Іеговы з акцэнтам на Сведкаў з горада [[Кобрын]]а<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/#ru/mediaitems/LatestVideos/pub-jwb-080_1_VIDEO JWBroadcasting за май 2021 г.], сюжэт з 53 хв. 50 секунды</ref>. Відавочна, што матэрыял рыхтаваўся да пандэміі COVID-19, бо з канца сакавіка 2020 года Сведкі Іеговы ў Беларусі адмовіліся ад традыцыйных размоў ад дома да дома і на вуліцы, а таксама ад сумесных сустрэч афлайн на час пандэміі. У студзені 2022 г. выданне «Ганцавіцкі час» апублікавала нейтральны артыкул аб прапаведніцкай дзейнасці Сведкаў Іеговы па тэлефоне<ref>[https://www.ganc-chas.by/by/page/readersmail/888911307/ Теперь на «удаленке»: свидетели Иеговы звонят на телефоны ганцевчан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220204122334/https://www.ganc-chas.by/by/page/readersmail/888911307/ |date=4 лютага 2022 }} // Ганцавіцкі час, 24.01.2022</ref>, а ў лістападзе 2023 г. партал «Пінскі веснік» апублікаваў артыкул, у якім была агучана гіпотэза, што Сведкі Іеговы актывізавалі сваю прапаведніцкую дзейнасць, каб прасоўваць сваіх кандыдатаў на [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)|выбары 2024 г]]<ref>[https://p-v.by/news/eto-volnuet-pinchan/iskali-otvet-na-vopros-kuda-obrashhatsya-esli-vas-bespokoyat-predstaviteli-raznyh-kultov/ Елена ЖУК. Искали ответ на вопрос: куда обращаться, если вас беспокоят представители разных культов?] // Пінскі веснік, 27.11.2023</ref>. ===== Адносіны прадстаўнікоў дзяржаўных органаў ===== На тэрыторыі Беларусі зарэгістравана Рэлігійнае аб’яднанне Сведкаў Іеговы ў РБ і шэраг мясцовых абшчын. Але стаўленне прадстаўнікоў дзяржаўных структур да Сведкаў Іеговы і іх дзейнасці бывае неадназначным. Згодна Закону «Аб свабодзе веравызнанняў i рэлiгiйных арганiзацыях [http://rahojsha.narod.ru/zakanadaustva/zakon_ab_svabodzie_vieravyznanniau_i_relihijnych_arhanizacyjach_31_10_2002.htm]» рэдакцыі 31.10.2002., ускладніўся працэс рэгістрацыі рэлігійных абшчын, што дало магчымасць чыноўнікам некаторых беларускіх гарадоў адмовіць мясцовым абшчынам Сведкаў Іеговы ў рэгістрацыі. З гэтай прычыны час ад часу Сведкі Іеговы могуць сутыкацца з процідзеяннем іх дзейнасці ў такіх гарадах. Так ў 2009 г. міліцыяй было сарвана набажэнства Сведкаў Іеговы ў [[Гомель|Гомелі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/1798322.html Набажэнства коштам мільён рублёў] // Радыё «Свабода»</ref>, а ў 2014 г. у [[Барысаў|Барысаве]]<ref>[http://archive.barysau.by/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/2966/ У Барысаве разагналі сход «Сведкаў Іеговы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180928053546/http://archive.barysau.by/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/2966/ |date=28 верасня 2018 }} // barysau.by</ref><ref>[https://berastouski.blogspot.com/2019/11/blog-post.html Зрыў набажэнства ў Барысаве] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. Таксама ў 2016-18 гг. мелі месца выпадкі штрафавання Сведкаў Іеговы за іх прапаведніцкую дзейнасць у [[Рагачоў|Рагачове]], [[Гродна|Гродне]] і [[Лагойск]]у<ref>[https://krynica.info/ru/2017/12/09/v-grodno-za-nezakonnoe-piketirovanie-osudili-svidetelejj-iegovy/ В Гродно за «незаконное пикетирование» осудили Свидетелей Иеговы]{{Недаступная спасылка}}, [https://krynica.info/ru/2016/08/16/v-logojjske-za-propoved-i-rasprostranenie-literatury-zaderzhali-svidetelejj-iegovy/ В Логойске за проповедь и распространение литературы задержали Свидетелей Иеговы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170706154916/http://krynica.info/ru/2016/08/16/v-logojjske-za-propoved-i-rasprostranenie-literatury-zaderzhali-svidetelejj-iegovy/ |date=6 ліпеня 2017 }}, [https://krynica.info/ru/2018/12/15/v-rogacheve-svidetelejj-iegovy-oshtrafovali-za-razgovory-s-prokhozhimi/ В Рогачеве Свидетелей Иеговы оштрафовали за разговоры с прохожими] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190604022445/https://krynica.info/ru/2018/12/15/v-rogacheve-svidetelejj-iegovy-oshtrafovali-za-razgovory-s-prokhozhimi/ |date=4 чэрвеня 2019 }} // Крыніца.info</ref>. У 2016 г., 2018 і 2019 гг. у [[Магілёў|Магілёве]] мясцовай абшчыне выносілі папярэджанні з аналагічнай нагоды і ў сувязі з удзелам замежных грамадзян ў набажэнствах<ref name="osce.org"/><ref>[https://krynica.info/ru/2016/06/23/v-mogileve-vynesli-preduprezhdenie-svidetelyam-iegovy/ В Могилеве вынесли предупреждение Свидетелям Иеговы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170707183614/http://krynica.info/ru/2016/06/23/v-mogileve-vynesli-preduprezhdenie-svidetelyam-iegovy/ |date=7 ліпеня 2017 }} // Крыніца.info</ref>. У супрацьлегласць гэтаму ў [[Светлагорск]]у ў лютым 2013 г. раённы суд спыніў справу ў дачыненні да Дзмітрыя Лябедзькі, які быў абвінавачаны ў 2011 годзе ў правядзенні сходу Сведкаў Іеговы без дазволу. Але ў сакавіку 2013 г. суд таксама пастанавіў, што Лябедзька павінен выплаціць штраф у памеры 700 000 рублёў ($ 74) і адміністрацыйныя зборы ў 470000 рублёў ($ 49)<ref>[https://forb.by/node/435 Cправаздача Дзяржаўнага дэпартамента ЗША «Аб рэлігійнай свабодзе у свеце» (2013 г.): Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923105959/https://forb.by/node/435 |date=23 верасня 2020 }} // forb.by</ref>. 2 лютага 2012 года Упаўнаважаны па справах рэлігій і нацыянальнасцей Беларусі [[Леанід Паўлавіч Гуляка|Леанід Гуляка]] публічна заявіў, што ў будучым не выключае магчымасці зняцця з рэгістрацыі некаторых абшчын Сведкаў Іеговы за парушэнні заканадаўства; пад парушэннямі ён меў на ўвазе распаўсюджванне «літаратуры рэлігійнага зместу без адпаведнага ўзгаднення з мясцовымі органамі ўлады<ref>[https://blr.belta.by/society/view/guljaka-ne-vykljuchae-znjatstsja-z-registratsyi-nekatoryh-abshchyn-svedak-iegovy-43171-2016/ Гуляка не выключае зняцця з рэгістрацыі некаторых абшчын сведак Іеговы] // БелТА</ref>». У адказ прадстаўнік Рэлігійнага аб’яднання Сведкаў Іеговы Павел Ядлоўскі заявіў, што гэта непаразуменне, што беларускае заканадаўства не забараняе грамадзянам распаўсюджваць асабіста сваю літаратуру ў любым месцы, што літаратура Сведкаў праходзіць дзяржаўную экспертызу ў Беларусі і што ён мае намер сустрэцца з супрацоўнікамі апарата ўпаўнаважанага па справах рэлігій і нацыянальнасцяў для высвятлення сітуацыі<ref>[https://naviny.by/rubrics/society/2016/02/02/ic_news_116_470249 Леонид Гуляко: свидетели Иеговы в Беларуси нарушают закон, в общине считают это недоразумением] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190503234037/https://naviny.by/rubrics/society/2016/02/02/ic_news_116_470249 |date=3 мая 2019 }} // naviny.by</ref>. Юрыст Дзіна Шаўцова заявіла выданню Forb, што зняцце рэлігійных абшчын з рэгістрацыі не можа ўваходзіць у кампетэнцыю Упаўнаважанага па справах рэлігіі<ref>[http://forb.by/node/618 Может ли Уполномоченный «снять с регистрации» Свидетелей Иеговы?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180909150933/http://forb.by/node/618 |date=9 верасня 2018 }} //Forb.by</ref>. У 2019 г. Сведкі Іеговы г. [[Вілейка]], Барысаў і [[Ліда]] мелі судовыя разбіральніцтвы з мясцовымі органамі кіравання ў сувязі з адмовамі ў рэгістрацыі мясцовых абшчын<ref>[https://www.osce.org/ru/odihr/431009?download=true Беларусь. Проблемы религиозной свободы. Заявление Европейской ассоциации Свидетелей Иеговы] // Human Dimension Implementation Meeting, [[АБСЕ]], [[Варшава]], 16-27 верасня 2019 г., с.5-6</ref>. ===== Затрыманне і экстрадыцыя Сведкаў Іеговы з Расіі ===== 21 лютага 2020 года ў Беларусі затрымалі Сведку Іеговы з Расіі, Мікалая Махалічава, падчас праверкі дакументаў на дарозе<ref name="jw-russia.org">[https://jw-russia.org/news/2020/02/83.html Впервые в истории Беларусь арестовала Свидетеля Иеговы, который за свою веру преследуется в России] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России</ref>. 31 студзеня 2020 года ён быў аб’яўлены Расіяй у міжнародны вышук па «справе Сазонава» ва [[Урай|Ураі]]<ref>[https://jw-russia.org/cases/uray.html Дело Сазонова и др. в Урае // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России]</ref>. Пасля затрымання яго накіравалі ў [[Ізалятар часовага ўтрымання|ІЧУ]] г. [[Гарадок]], а 24 лютага, згодна з інфармацыяй на афіцыйным сайце расійскіх Сведкаў Іеговы, «намеснік пракурора Гарадоцкага раёна, малодшы саветнік юстыцыі А. Заікін пастанавіў заключыць Мікалая Махалічава пад варту з адбываннем у СІЗА-2 УУС Віцебскага аблвыканкама. У сваёй пастанове беларускі пракурор, спасылаючыся на расійскі суд, сцвярджае, што Махалічаў дзейнічаў „наўмысна, па матывах рэлігійнай нецярпімасці, з экстрэмісцкіх памкненняў, якія выяўляюцца ў прапагандзе перавагі паслядоўнікаў рэлігійнага вучэння Сведак Іеговы перад іншымі асобамі…“, а таксама займаўся „вызнаннем і распаўсюджваннем ідэалогіі і веры“. Відавочна, што пракурор скапіяваў тэкст абвінавачвання з расійскай крымінальнай справы ў сваю пастанову<ref name="jw-russia.org"/>». Махалічаў аспрэчыў рашэнне аб утрыманні яго ў следчым ізалятары, аднак 27 лютага Гарадоцкі раённы суд адхіліў просьбу вызваліць яго з ізалятара і пацвердзіў рашэнне пракуратуры<ref>Olga Glace. [http://www.forum18.org/archive.php?article_id=2551 BELARUS: Jehovah’s Witness fights extradition to Russia] // Forum18</ref>. Праваабаронца [[Эніра Браніцкая]] з Human Constanta патлумачыла [[Еўрарадыё]] i [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]: «У Беларусі рашэнне аб выдачы Махалічава павінна прымаць Генеральная пракуратура. Цяпер толькі прынята рашэнне аб меры затрымання ў выглядзе змяшчэння пад варту да таго часу, пакуль наша Генпракуратура не ўхваліць яго выдачу» па запыце з Расіі<ref>АЛЯКСЕЙ КАРПЕКА. [https://euroradio.fm/u-belarusi-zatrymali-svedku-iegovy-yamu-pagrazhae-vydacha-u-rasiyu У Беларусі затрымалі сведку Іеговы, яму пагражае выдача ў Расію] // Еўрарадыё, 25/02/2020</ref><ref name="svaboda.org">Аляксандра Дынько. [https://www.svaboda.org/a/30453495.html У Беларусі ўпершыню затрымалі сведку Яговы з Расеі] // Радыё Свабода, 25.02.2020</ref>. Мікалай Махалічаў падаў скаргу ў Камітэт ААН па правах чалавека, таксама былі звесткі, што ён падаў прашэнне аб палітычным прытулку ў Беларусі<ref name="svaboda.org"/>. У інтэрв’ю «Свабодзе» намесніца ўпаўнаважанага па справах рэлігій і нацыянальнасцей Алена Радчанка заявіла, што ўсе канфесіі роўныя ў Беларусі, і параіла адрасаваць праваахоўным органам пытанні, звязаныя з затрыманнем Мікалая Махалічава<ref>Алесь Дашчынскі. [https://www.svaboda.org/a/30456282.html «У Беларусі быць сведкам Яговы не злачынства». У Расею вернікі стараюцца ня езьдзіць] // Радыё Свабода, 26.02.2020</ref>. Да генеральнага пракурора РБ [[Аляксандр Уладзіміравіч Канюк|Аляксандра Канюка]] звярнулася праваабарончая арганізацыя [[Amnesty International]] з заклікам не выдаваць Мікалая Махалічава Расіі<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/eur49/2086/2020/en/?fbclid=IwAR15DO_asmJkWiUxUr3wpd5yJMF-_SX-9eE_zf3nll-pmhbEOSvrb-c355Y BELARUS: JEHOVAH’S WITNESS AT RISK OF EXTRADITION TO RUSSIA: NIKOLAI MAKHALICHEV] // [[Amnesty International]]</ref>. Беларуская праваабарончая арганізацыя Human Constanta падтрымала гэты заклік, спасылаючыся на артыкул 17 Закона Рэспублікі Беларусь ад 4 студзеня 2010 года № 105-З «Аб прававым становішчы замежных грамадзян і асоб без грамадзянства ў Рэспубліцы Беларусь», згодна з якім замежнікі не могуць быць выдвараны за межы Рэспублікі Беларусь у замежную дзяржаву, дзе іх жыццю або свабодзе пагражае небяспека з прычыны іх расы, веравызнання, грамадзянства, нацыянальнай прыналежнасці, прыналежнасці да пэўнай сацыяльнай групы або палітычных перакананняў<ref>Згодна: Е. Спасюк. [https://naviny.by/article/20200402/1585852033-ne-vydavayte-mahalicheva-rossii-pravozashchitniki-vstupilis-za?fbclid=IwAR2pza5sdH3LrdSUxLdm_4_x58hLRzyBEqlJKj-YaZWQEqftN0PUeP-JNWo «Не выдавайте Махаличева России». Правозащитники вступились за Свидетеля Иеговы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230403210216/https://naviny.by/article/20200402/1585852033-ne-vydavayte-mahalicheva-rossii-pravozashchitniki-vstupilis-za?fbclid=IwAR2pza5sdH3LrdSUxLdm_4_x58hLRzyBEqlJKj-YaZWQEqftN0PUeP-JNWo |date=3 красавіка 2023 }} // Naviny.by</ref>. Таксама праваабаронцы спасылаюцца на [[прэцэдэнт]], калі Беларусь у 2019 годзе адмовілася выдаць [[Таджыкістан]]у апазіцыянера Фархода Адзінаева і дазволіла апошняму з’ехаць у Літву<ref>Згодна: Е. Спасюк. [https://naviny.by/new/20191108/1573215269-v-grodno-iz-sizo-osvobodili-tadzhikskogo-oppozicionera-farhoda-odinaeva В Гродно из СИЗО освободили таджикского оппозиционера Фархода Одинаева — он уехал в Литву] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200407134115/https://naviny.by/new/20191108/1573215269-v-grodno-iz-sizo-osvobodili-tadzhikskogo-oppozicionera-farhoda-odinaeva |date=7 красавіка 2020 }} // Naviny.by</ref>. 5 красавіка 2020 года Генеральная пракуратура РБ адмовілася выдаць Мікалая Махалічава Расіі і вызваліла яго з-пад варты, згодна з паведамленнем на старонцы Human Constanta ў [[Facebook]]<ref>[https://www.facebook.com/HumanConstanta/photos/a.1758619881063616/2559490534309876/?type=3&theater паведамленне на старонцы Human Constanta у Facebook ад 6 красавіка 2020 г. 12:55]</ref>. Падчас свайго знаходжання ў СІЗА, Махалічаў актыўна займаўся прапаведніцкім служэннем<ref>У артыкуле пра яго вызваленне на сайце Сведкаў Іеговы сцвярджалася, што за сакавік Махалічаў правёў 198 гадзін у размовах з людзьмі на рэлігійныя тэмы і праводзіў 4 вывучэнні Бібліі. Гл.: [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD-%D0%B8%D0%B7-%D1%82%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D1%8B-%D0%B2-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D1%80-%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB-%D0%B2-%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%B5-%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8F%D0%BC/ Брат Махаличев освобожден из тюрьмы в Беларуси. Генпрокурор отказал в выдаче его российским властям] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы</ref>. 29 верасня 2021 года ў [[Брэст|Брэсце]] быў затрыманы Алег Лашанкоў, які быў аб’яўлены ў Расіі ў міждзяржаўны вышук у сувязі з прыналежнасцю да Сведкаў Іеговы. 1 кастрычніка 2021 года намеснік пракурора горада пастанавіў заключыць яго пад варту да 8 лістапада ў СІЗА № 7 МУС па Брэсцкай вобласці<ref>[https://jw-russia.org/news/2021/10/111057.html В Беларуси арестован Свидетель Иеговы из России. На родине ему грозит уголовное преследование за веру] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России</ref>. 14 кастрычніка Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь адмовіла выдаць уладам Расіі А. Ланшакова, ён быў вызвалены з СІЗА і падаў хадайніцтва аб атрыманні статуса бежанца ў Беларусі па прыкмеце веравызнання<ref>[https://jw-russia.org/news/2021/10/191540.html Беларусь отказалась выдавать России Свидетеля Иеговы Олега Лоншакова, он освобожден из СИЗО]</ref>. Згодна інфармацыі праваабаронцаў, у другой палове 2025 г. Беларусь упершыню экстрадыравала ў РФ Сведку Іеговы, які сутыкнуўся з крымінальным пераследам у Расіі і спрабаваў атрымаць прытулак у РБ<ref>Felix Corley. [https://www.forum18.org/archive.php?article_id=3064 BELARUS: Criminal cases against exiled religious freedom defenders] // Forum 18, 18.10.2026</ref>. === Выданні Сведкаў Іеговы на беларускай мове === На беларускай мове апублікавана наступнае: * [https://yadi.sk/i/E2lVhshEnUUqW Ці будуць калі-небудзь людзі любіць адзін аднаго] (трактат з серыі «Вестка пра Царства» № 35, 1997 год) * [https://disk.yandex.by/i/BhZrGRcT75N7GA Новае тысячагоддзе. Што прынясе вам будучыня?] (трактат з серыі «Вестка пра Царства» № 36, 2000 год) * [https://www.jw.org/finder?wtlocale=BEL&pub=ld&srcid=share Слухайце Бога] (брашура, 2011 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/слухайце-і-жывіце/ Слухайце Бога і жывіце вечна] (брашура, 2011 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-памерлыя-жыць-зноў/памерлыя-жыць-зноў/ Ці будуць памерлыя жыць зноў?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-канец-пакутам/канец-пакутам/ Ці прыйдзе канец пакутам?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-хто-валодае-светам/хто-валодае-светам/ Хто на самай справе валодае светам?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-якой-уяўляеце-будучыню/якой-уяўляеце-будучыню/ Якой вы ўяўляеце сабе будучыню?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-што-вы-думаеце-пра-біблію/што-вы-думаеце-пра-біблію/ Што вы думаеце пра Біблію?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-шчаслівае-сямейнае-жыццё/шчаслівае-сямейнае-жыццё/ Што з’яўляецца асновай сямейнага шчасця?] (буклет, 2013 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-jworg/важныя-пытанні/ Дзе знайсці адказы на самыя важныя пытанні?] (буклет, 2014 год) * [http://www.jw.org/be/свидетели-иеговы/бясплатнае-вывучэнне-бібліі/відэа-навошта-вывучаць-біблію/ Навошта вывучаць Біблію?] (відэаролік, 2014 год)<ref>[http://www.jw.org/be/свидетели-иеговы/бясплатнае-вывучэнне-бібліі/відэа-навошта-вывучаць-біблію/ Навошта вывучаць Біблію?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/буклет-царства-бога/царства-бога/ Што такое Царства Бога?] (буклет, 2014 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/AllVideos/docid-502015752_1_VIDEO/ Адкуль мы ведаем, што Біблія вартая даверу?] (відэаролік, 2018 год)<ref>[https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/AllVideos/docid-502015752_1_VIDEO/ Адкуль мы ведаем, што Біблія вартая даверу] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/публікацыі/кнігі/добрая-вестка-ад-Бога/ Добрая вестка ад Бога] (брашура, 2018 год) * [https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/AllVideos/docid-502017855_1_VIDEO Для чаго Бог стварыў зямлю?] (відэаролік, 2018 год)<ref>[https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/AllVideos/docid-502017855_1_VIDEO Для чаго Бог стварыў зямлю?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTools/pub-wsb_1_VIDEO Навошта вывучаць Біблію?] (відэаролік, 2018 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTools/pub-wsb_1_VIDEO Навошта вывучаць Біблію?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/VODMinistryTools/pub-wsb_2_VIDEO Навошта вывучаць Біблію?] (відэаролік, 2019 год)<ref>[https://www.jw.org/be/публікацыі/відэа/#be/mediaitems/VODMinistryTools/pub-wsb_2_VIDEO Навошта вывучаць Біблію?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTools/docid-502016800_1_VIDEO Успамін пра смерць Ісуса Хрыста] (відэаролік, 2019 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTools/docid-502016800_1_VIDEO Успамін пра смерць Ісуса Хрыста] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTeachings/docid-502015752_1_VIDEO Адкуль мы ведаем, што Біблія вартая даверу?] (відэаролік, 2019 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODMinistryTeachings/docid-502015752_1_VIDEO Адкуль мы ведаем, што Біблія вартая даверу?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018853_1_VIDEO Ці ўсе рэлігіі падабаюцца Богу?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018853_1_VIDEO Ці ўсе рэлігіі падабаюцца Богу?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502014331_1_VIDEO Ці ёсць у Бога імя?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502014331_1_VIDEO Ці ёсць у Бога імя?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502016852_1_VIDEO Хто аўтар Бібліі?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502016852_1_VIDEO Хто аўтар Бібліі?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502016853_1_VIDEO Чаму Ісус памёр?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502016853_1_VIDEO Чаму Ісус памёр?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017858_1_VIDEO У якім стане знаходзяцца памерлыя?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017858_1_VIDEO У якім стане знаходзяцца памерлыя?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017850_1_VIDEO Што такое Царства Бога?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017850_1_VIDEO Што такое Царства Бога?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018850_1_VIDEO Чаму Бог дапускае пакуты?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018850_1_VIDEO Чаму Бог дапускае пакуты?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018856_1_VIDEO Ці ўсе малітвы слухае Бог?] (відэаролік, 2020 год)<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502018856_1_VIDEO Ці ўсе малітвы слухае Бог?] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref> * [https://disk.yandex.by/d/ENKIO1SJ-MgDfw Артыкулы з штотыднёвага вывучэння Вартавой вежы за 2020 год] * [https://disk.yandex.by/d/T81JdB0ukm3O4Q Артыкулы з штотыднёвага вывучэння Вартавой вежы за 2021 год] * [https://disk.yandex.by/i/pDkLmg-UhVyge Чаму сапраўды вучыць Біблія?], кніга * Пытанні да артыкулаў на штотыднёвае вывучэнне [[Вартавая вежа (часопіс)|Вартавой вежы]], пачынаючы з лютага 2020 года<ref>[https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B/ ВАРТАВАЯ ВЕЖА (ВЫПУСК ДЛЯ ВЫВУЧЭННЯ)] // Афіцыйны сайт Сведкаў Іеговы</ref>. * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/LatestVideos/docid-502017181_1_VIDEO Моладзь пра чытанне Бібліі] (відэаролік, 2021 год) * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0/#be/mediaitems/VODIntExpTransformations/docid-502018114_1_VIDEO Рафіка Морыс. Я змагалася з несправядлівасцю. Інтэрв’ю] (відэаролік) (2021) * [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96/%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%B9%D1%81%D1%8F-%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8E-%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8F-%D1%96-%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%80%D0%B0/ Радуйся жыццю сёння і вечна. Уступныя ўрокі з курса вывучэння Бібліі] (2021) * [https://www.jw.org/be/%D0%B1%D1%96%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%8F%D1%82%D1%8D%D0%BA%D0%B0/%D0%B1%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%8B/ 9 картак для служэння] (2026) У лістападзе 2020 года тэкставыя публікацыі былі загружаны ў анлайн бібліятэку Вартавой вежы ў раздзелы «Брашуры» і «Буклеты», пры гэтым знешняе афармленне самой бібліятэкі засталося на рускай мове<ref>[https://wol.jw.org/be/wol/lv/r635/lp-bel/0 Публікацыі. Анлайн бібліятэка Вартавой вежы]</ref>. Летам 2021 года пачаўся афіцыйны пераклад папулярных артыкулаў з часопісаў «Вартавая вежа» і «Прачніцеся!» для шырокай аўдыторыі з рамяшчэннем на jw.org<ref>Першымі артыкуламі сталі [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B/wp20130701/%D0%B7%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8C-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82/ «Зараз я ўжо не лічу, што павінен змяніць свет»], [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B/wp201709/%D1%8F-%D0%BB%D1%96%D1%87%D1%8B%D1%9E-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D1%96%D1%81%D0%BD%D1%83%D0%B5/ Я лічыў, што Бога не існуе] і [https://www.jw.org/be/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B/wp201801/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B-%D0%BD%D0%B0-%D1%9E%D1%81%D0%B5-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B/ Парады на ўсе часы]</ref>. == Сведкі Іеговы ў працах беларускіх рэлігіязнаўцаў == У БССР усё рэлігіязнаўства было падпарадкавана канонам камуністычнай ідэалогіі. Таму кожная праца савецкіх навукоўцаў, поўнасцю альбо часткова прысвечаная Сведкам Іеговы, не выходзіла за рамкі пазіцый «навуковага атэізму». Нягледзячы на тое, што ў розных рэспубліках СССР кнігі і брашуры пра Сведкаў не былі рэдкасцю, беларускія навукоўцы выдалі толькі дзве публікацыі<ref>Г. А. Марціросаў. Хто такія іегавісты. Мн., 1961; Иеговизм, ред. М. Я. Лянсу. Мн.: Наука и техника, 1981.</ref>. У гэтых публікацыях былі спробы коратка апісаць гісторыю гэтага руху і асноўныя вучэнні, у тым ліку адрозненні ад іншых кірункаў хрысціянства, напрыклад антытрынітарнага багаслоўя. У 1990—2010-х гадах пачалі выходзіць публікацыі [[Алег Віктаравіч Дзячэнка|А. В. Дзячэнкі]], які спецыяліваўся на вывучэнні новых рэлігійных рухаў. Некалькі яго навуковых артыкулаў былі поўнасцю прысвечаны Сведкам Іеговы<ref name="libr.msu.by"/><ref>Дьяченко О. В. Иеговизм в контексте идеологической трансформации современного общества / О. В. Дьяченко // Материалы регионального семинара преподавателей гуманитарных дисциплин вузов Могилевской области: научное издание — Могилев: УПКП "Могилевская областная укрупненная типография, 2001 — с. 50-58.</ref><ref>Дьяченко О. В. Сущность и тенденции развития иеговизма в современной Беларуси // Веснік МДУ імя А. А. Куляшова № 2 (152), 2018, с. 76-81</ref>. У 2018 г. Дзячэнка падрабязна пісаў пра гісторыю і сучаснасць Сведкаў Іеговы Беларусі і адзначыў, што асноўная крытыка вучэння і практык гэтай канфесіі з боку [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай Праваслаўнай Царквы]] пазіцыянуецца як барацьба з небяспекай для грамадства, але па факце носіць характар багаслоўскай спрэчкі<ref name="ReferenceA">Дьяченко О. В. Сущность и тенденции развития иеговизма в современной Беларуси // Веснік МДУ імя А. А. Куляшова № 2 (152), 2018, с. 80</ref>. Таксама аўтар зазначыў, што «аб’ектыўных доказаў проціпраўнай дзейнасці іегавістаў яўна недастаткова для прыняцця судовага рашэння, тым больш, што ў Беларусі на працягу амаль 10 гадоў праводзіцца працэдура дзяржаўнай рэлігіязнаўчай экспертызы выданняў, якія ўвозяцца ў краіну рэлігійным аб’яднаннем Сведкаў Іеговы. За ўвесь час толькі два найменні рэлігійнай літаратуры не былі дазволены да ўвозу і распаўсюджання ў іегавісцкіх абшчынах. У астатнім часопісы „Вартавая вежа“, „Прачніцеся“, буклеты і брашуры на розныя тэмы, кнігі рэлігійнага зместу распаўсюджваюцца сярод насельніцтва падчас так званай „піянерскай“ работы, бо не маюць прыкмет экстрэмізму. Такім чынам, абвінавачванні іегавістаў у экстрэмізме з’яўляюцца безгрунтоўнымі і адлюстроўваюць расійскі сцэнарый процідзеяння распаўсюджанню іегавізму ў грамадстве<ref name="ReferenceA"/>». У гэтым артыкуле, як і ў працы 2019 г., прысвечанай Сведкам Магілёўскай вобласці, Дзячэнка рабіў выснову, што невялікая колькасць паслядоўнікаў гэтага цячэння і яго нязначны ўплыў на беларускае грамадства робіць яго маргінальным<ref name="ReferenceA"/><ref>Дьяченко О. В. [https://libr.msu.by/handle/123456789/8300 Иеговизм и иеговисты в Могилевской области в 1988—2018 гг.] Электронный архив библиотеки МГУ им. А. А. Кулешова, с. 86</ref>. У 2012 годзе ў адмысловай працы Томаша Бугая быў зроблены агляд гісторыі Сведкаў Іеговы ў Беларусі<ref>Бугай Т. [http://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2013/10/07_02_Bugai.pdf Чужие или свои? Свидетели Иеговы в Беларуси — время репрессий и современность] Другі міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Том 2 (2013) с.273-275 {{ISBN|978-9955-12-958-5}}</ref>. У гэтай працы, сярод іншага аўтар заначыў, што палітыка дзяржавы да Сведкаў Іеговы не з’яўляецца кансеквентнай (паслядоўнай): з аднаго боку, вернікі сутыкаюцца з пераследаваннем за адмову служыць у арміі і часам міліцыя зрывае іх набажэнствы, з другога, арганізацыя Сведкаў Іеговы афіцыйна зарэгістравана, а «ўлады Беларусі робяць пэўныя крокі ў павазе рэлігійных свабод, замацаваных Канстытуцыяй»<ref>Бугай Т. [http://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2013/10/07_02_Bugai.pdf Чужие или свои? Свидетели Иеговы в Беларуси — время репрессий и современность] Другі міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Том 2 (2013) с.275 {{ISBN|978-9955-12-958-5}}</ref>. == Сведкі Іеговы ў беларускай літаратуры, публіцыстыцы і мастацтве == У сусветнай літаратуры і кінематаграфіі ёсць творы, прысвечаныя дзейнасці Сведкаў Іеговы, як крытычныя, так і апалагетычныя ці нейтральныя, аўтары якіх могуць з’яўляюцца Сведкамі Іеговы ці не мець да іх дачынення<ref>Напрыклад, фільмы «Лиловые треугольники», «Стук в дверь»</ref>. Але у беларускай літаратуры і публіцыстыцы Сведкі Іеговы пераважна з’яўляюцца ў эпізодах, звычайна без яскрава выражанага вобразу. У вершы Дзяніса Шпіронка «Ноч на Каляды» сям’я Сведкаў Іеговы ратуе праваслаўнага падарожніка ад смерці на марозе, калі ён ішоў за крыжыкам у манастыр. І робіцца вынік: «Ці мае сэнс, якой царквой, // Якой канфесіяй ахрышчан? // Адна з нямногіх вартых ісцін — // Будзь чалавекам, будзь сабой!»<ref>Дзяніс Шпіронак [http://vershy.ru/content/noch-na-kalyady Ноч на Каляды] // Беларускія вершы</ref>. У апавяданні «Ліпавы шлюб» (2005) у адным з эпізодаў узгадваецца, што паштальён прынёс сярод іншага бюлетэнь Сведкаў Іеговы, але ніякай далейшай ролі гэты бюлетэнь не адыгрывае<ref>Ліпавы шлюб // Зборнік «[https://books.google.by/books?id=wHiGDwAAQBAJ&pg=PT448&lpg=PT448&dq=%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D1%9E+%D0%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B&source=bl&ots=aY34OaCT7A&sig=ACfU3U3SWHYO38Ph-ewviQlIxEbc6Wwt_A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjhzODbqZLoAhXAycQBHT_WDLo4ChDoATAIegQIChAB#v=onepage&q=%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D1%9E%20%D0%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B&f=false Пакахай мяне, калі ласка]»</ref>. У дзённіку Андруся Горвата «Радзіва „Прудок“» узгадваецца цётка Воля, якая «не глядзіць тэлевізар, належыць да „Сведкаў Іеговы“ і баіцца гадзюк»<ref>[https://books.google.by/books?id=lwp2DwAAQBAJ&pg=PT94&lpg=PT94&dq=%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D1%9E+%D0%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B&source=bl&ots=7mwzoY51ce&sig=ACfU3U3Buy5daLzMSqfZdmrj1A9zmiSiDA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjhzODbqZLoAhXAycQBHT_WDLo4ChDoATAJegQICRAB#v=onepage&q=%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D1%9E%20%D0%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B&f=false Радзіва «Прудок»]</ref>. У нататцы 2008 года [[Уладзімір Сцяпан|Уладзіміра Сцяпана]] «Бессмяротны дух» з серыі «Сапраўдны час» апісаны візіт Сведкі Іеговы да аўтара з буклетам<ref>[https://litresp.com/chitat/ru/%D0%A1/scyapan-uladzmr/sapradni-chas-zapsi-20052018-gg Сапраўдны час. Запісы 2005—2018 гг.]{{Недаступная спасылка}} // Litresp.com</ref>. У якасці жарта адзін з музычных альбомаў 2018 года быў названы «Сведкі Іеговы-Прэзідэнт<ref>[https://www.discogs.com/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D1%96-%D0%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%9F%D1%80%D1%8D%D0%B7%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82/release/12945769 discogs.com]</ref>». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Бугай Т.'' [http://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2013/10/07_02_Bugai.pdf Чужие или свои? Свидетели Иеговы в Беларуси — время репрессий и современность] Другі міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Том 2 (2013) — С. 273—275. — ISBN 978-9955-12-958-5. * ''Бастун Д. Ю.'' Палітыка ўрада Другой Рэчы Паспалітай ў адносінах да пратэстанцкіх канфесій на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў 1921—1939 гг. / Д. Ю. Бастун // Працы гістарычнага факультэта : навук. зб. Вып. 1 / рэдкал. : У. К. Коршук (адк. рэд.) [i інш.] — Мінск : БДУ, 2006 — С. 9—13. * ''Дьяченко О. В.'' Иеговизм в контексте идеологической трансформации современного общества / О. В. Дьяченко // Материалы регионального семинара преподавателей гуманитарных дисциплин вузов Могилевской области: научное издание — Могилев: УПКП "Могилевская областная укрупненная типография, 2001 — С. 50—58. * ''Дьяченко О. В.'' Сущность и тенденции развития иеговизма в современной Беларуси // Веснік МДУ імя А. А. Куляшова № 2 (152), 2018, с. 76—81. * ''Дьяченко О. В.'' [https://libr.msu.by/handle/123456789/8300 Иеговизм и иеговисты в Могилевской области в 1988—2018 гг.] Электронный архив библиотеки МГУ им. А. А. Кулешова, с. 84—86. * Иеговизм / ред. М. Я. Лянсу — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]], 1981. * ''Г. А. Марціросаў''. Хто такія іегавісты. — Мн., 1961. * ''М. И. Одинцов.'' Совет Министров СССР постановляет: «выселить навечно». Сборник документов и материалов о Свидетелях Иеговы в Советском Союзе. М. 2002. * ''Писарчук Т. В.'' Общие черты протестантского движения на территории Полесского воеводства в 1918—1931 гг. /Т. В. Писарук// Чалавек. Этнас. Тэрыторыя. Праблемы развіцця заходняга рэгіёна Беларусі : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. — Брэст, 1988. — С. 143—147. * Справка о фактах, связанных с государственной регистрацией религиозных общин Свидетелей Иеговы в Республике Беларусь. — Минск: Религиозное объединение Свидетелей Иеговы в Республике Беларусь, 2011 — 15 л. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Све́дкі Іего́вы|650}} == Спасылкі == * [https://www.jw.org/be/ Афіцыйны сайт на беларускай мове] * [https://wol.jw.org/ru/wol/h/r2/lp-u Анлайн-бібліятэка публікацый Сведкаў Іеговы на рускай мове] * [https://wol.jw.org/be/wol/lv/r635/lp-bel/0 Анлайн-бібліятэка публікацый Сведкаў Іеговы на беларускай мове] * [https://yadi.sk/i/17BRaDx_IJM6WQ Буклет «Свидетели Иеговы в Беларуси»]. Издан Свидетелями Иеговы. 2013 г. * [https://www.osce.org/ru/odihr/431009?download=true Беларусь. Проблемы религиозной свободы. Заявление Европейской ассоциации Свидетелей Иеговы] // Human Dimension Implementation Meeting, [[АБСЕ]], [[Варшава]], 16-27 верасня 2019 г. * [http://by.realityandmyths.com/svedki-iegovy/ Сведкі Іеговы. Рэальнасць і міфы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230403210211/http://by.realityandmyths.com/svedki-iegovy/ |date=3 красавіка 2023 }} * [https://www.1951deport.org Сайт, прысвечаны 70-годдзю аперацыі «Поўнач»] * [https://berastouski.blogspot.com/2023/03/100.html Сведкі Іеговы: 100 год на беларускай зямлі] [[Катэгорыя:Сведкі Іеговы|Беларусь]] [[Катэгорыя:Пратэстанцтва ў Беларусі]] 3lwybxwjfqh2hce99xj344kbj2czw6u Джэймс Сцюарт 0 582459 5185271 5169418 2026-08-23T06:57:22Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5185271 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} {{цёзкі2|Сцюарт}} '''Джэймс Мэйтленд Сцюарт''' ({{lang-en|James Maitland Stewart}}, вядомы пад імем Джымі Сцюарт (Jimmy Stewart), [[20 мая]] [[1908]], Індыяна, Пенсільванія, ЗША — [[2 ліпеня]] [[1997]], Лос-Анджэлес, ЗША) — амерыканскі кінаакцёр, лаўрэат прэміі «Оскар» (1941) за лепшую мужчынскую ролю ў карціне «Філадэльфійская гісторыя». Баявой лётчык, ветэран Другой сусветнай вайны і вайны ў В’етнаме, брыгадны генерал. == Фільмаграфія == * 1938 — [[З сабой не панясеш (фільм)|З сабой не панясеш]] * 1948 — [[Вяроўка (фільм)|Вяроўка]] * 1954 — [[Акно на двор (фільм)|Акно на двор]] == Зноскі == {{reflist}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф}} {{DEFAULTSORT:Сцюарт Джэймс}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў]] [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Памерлі ад тромбаэмбаліі лёгачнай артэрыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф]] 5e3wa772bjmb6ujo0c84q6ifrmn4806 5185275 5185271 2026-08-23T07:01:30Z StarDeg 16311 5185275 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} {{цёзкі2|Сцюарт}} '''Джэймс Мэйтленд Сцюарт''' ({{lang-en|James Maitland Stewart}}, вядомы пад імем Джымі Сцюарт (Jimmy Stewart), [[20 мая]] [[1908]], Індыяна, Пенсільванія, ЗША — [[2 ліпеня]] [[1997]], Лос-Анджэлес, ЗША) — амерыканскі кінаакцёр, лаўрэат прэміі «Оскар» (1941) за лепшую мужчынскую ролю ў карціне «Філадэльфійская гісторыя». Баявой лётчык, ветэран [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і вайны ў В’етнаме, брыгадны генерал. == Фільмаграфія == * 1938 — [[З сабой не панясеш (фільм)|З сабой не панясеш]] * 1948 — [[Вяроўка (фільм)|Вяроўка]] * 1954 — [[Акно на двор (фільм)|Акно на двор]] == Зноскі == {{reflist}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф}} {{DEFAULTSORT:Сцюарт Джэймс}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў]] [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Памерлі ад тромбаэмбаліі лёгачнай артэрыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф]] hujtj13870tdjcbhlatw58064d9m28y Аперацыя «Аднарог» 0 584226 5185226 5117954 2026-08-23T03:58:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185226 wikitext text/x-wiki [[Выява:059 French Foreign Legion.JPG|200px|thumb|Мяцежнікі «Новай сілы» каля AMX 10 RC французскага кантынгенту, 2004 год.]] [[Выява:053 French Foreign Legion.JPG|200px|thumb|Паўстанец «Новай сілы», захоплены ў палон французскім замежным легіёнам, 2004 год.]]{{Івуарыйскі канфлікт}} '''Аперацыя «Аднарог»''' ({{lang-fr|Opération Licorne}}) — ваенная аперацыя [[Францыя|Францыі]] ў [[Кот-д’Івуар]]ы. Французскія сілы былі размешчаны ў краіне пасля пачатку [[Першая Івуарыйская вайна|грамадзянскай вайны]]. Асноўная задача войск з’яўлялася аказанне падтрымкі міратворчай місіі [[ААН|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] і забяспечэнне бяспекі замежных грамадзян. Падраздзяленні французскіх узброеных сіл, якія прымалі ўдзел у аперацыі, называліся ''«сіламі Аднарога» («la force Licorne»)''. Афіцыйна французская аперацыя праходзіла з [[22 верасня]] [[2002]] па [[1 студзеня]] [[2015]] года. == Місія == Першапачаткова «Сілы аднарога» складаліся з ваеннага французскага кантынгента ў [[Габон]]е, частка якога ў верасні [[2002]] года адправілася ў [[Кот-д’Івуар]]. Сілы падпарадкоўваліся аб’яднанаму каманднаму пункту французскіх войскаў у Порт-Буэ. Аперацыя абыходзілася французскаму камандаванню прыкладна ў 200 мільёнаў [[еўра]] ў год. Станам на [[6 лютага]] [[2007]] года «Сілы аднарога» складаліся з наступных падраздзяленняў<ref>{{cite web |author=Christian BARRET |url=http://www.phila-colmar.org/+Les-forces-francaises-en-Cote-d-Ivoire+.html |title=[APMC&#93; Les forces françaises en Côte d’Ivoire |publisher=Phila-colmar.org |date=20 May 2002 |access-date=20 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229090934/http://www.phila-colmar.org/+Les-forces-francaises-en-Cote-d-Ivoire+.html |archive-date=29 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>: * тры батальённа-аператыўныя групы (Groupements Tactiques Interarmes, GTIA) — 1-я, 2-я, 43-я; * батальён лёгкай авіяцыі французскай арміі (BATALAT); * батальён матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння (BATLOG); * эскадрыллі мабільнай жандармерыі (ваенізаваная паліцыя па ахове грамадскага парадку); * ваенная паліцыя. == Гісторыя == === Першая Івуарыйская вайна === {{main|Першая Івуарыйская вайна}} [[19 верасня]] [[2002]] група вайскоўцаў узняла мяцеж на поўначы Кот-д’Івуара, што стала пачаткам грамадзянскай вайны. Мяцежнікі групоўкі «[[Новыя сілы (групоўка)|Новая сіла]]» ўсталявалі кантроль прыкладна над паловай тэрыторыі краіны — паўночнай яе часткай. Паўднёвая частка Кот-д’Івуара засталася пад кантролем урада прэзідэнта [[Ларан Гбагбо|Гбагбо]], хоць на яе тэрыторыі таксама былі салдацкія выступленні, хутка падаўленыя. [[22 верасня]] [[Францыя]], а затым ЭКАВАС (Эканамічная супольнасць заходнеафрыканскіх дзяржаў), па просьбе ўрада Кот-д’Івуара і з дазвалення [[ААН]]<ref>{{cite web|langue=Anglais|title=Côte d'Ivoire|url=http://peaceoperationsreview.org/wp-content/uploads/2014/10/2012_argpo_cote_divoire_mr.pdf|site=Peace Operations Review|consulté le=12 décembre 2017|access-date=20 студзеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213144013/http://peaceoperationsreview.org/wp-content/uploads/2014/10/2012_argpo_cote_divoire_mr.pdf|archive-date=13 снежня 2017|url-status=dead}}</ref>, паслалі ў краіну вялікія воінскія кантынгенты<ref>Les flottilles 21F et 23F de la Marine Nationale ont également participé à l’opération Licorne avec l’avion de patrouille maritime ATL2.</ref>. Замежныя войскі былі размешчаны паміж варагуючымі бакамі, каб не дапусціць узброеных сутыкненняў паміж імі. Па словах французскіх уладаў, разгортванне часцей арміі Францыі ў краіне прадухіліла павелічэнне колькасці ахвяр канфлікту. Неглядзячы на тое, што [[інтэрвенцыя]] спыніла прасоўванне паўстанцаў на падкантрольны ўраду поўдзень, французскі прэзідэнт [[Жак Шырак]] заявіў, што яго войскі не ваююць з паўстанцамі, а абараняюць сваіх грамадзян і іншых замежнікаў. Праз месяц пасля пачатку вайны, [[17 кастрычніка]], было падпісана пагадненне аб спыненні агню. Рэжым спынення агню практычна паваліўся [[6 студзеня]] [[2003]] года, калі дзве групы баевікоў напалі на французскія пазіцыі недалёка ад горада Дуэкуэ, параніўшы дзевяць салдат, аднаго з іх цяжка. Паводле заявы французскага прадстаўніка, замежныя войскі адбілі напад і контратакавалі, забіўшы 30 паўстанцаў. [[28 лістапада]] Народны рух Кот-д’Івуара (НРКІ) і Рух за справядлівасць і мір (РСМ) узялі пад свой кантроль гарады Ман і Данане, размешчаныя на захадзе краіны. У адказ туды былі адпраўлены французскія войскі для эвакуацыі замежнікаў. Яны ўступілі ў бой з паўстанцамі ў раёне Мана [[30 лістапада]]. Сутыкненні прывялі да гібелі дзесяці паўстанцаў, адзін французскі салдат атрымаў раненні<ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/200212030058.html |publisher=AllAfrica.com |title=Côte d'Ivoire: Chaotic Conflict Deepens As Government Troops Fight To Recover Lost Territory In Ivory Coast (Page 1 of 2) |access-date=16 October 2014 |archive-date=9 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109125115/http://allafrica.com/stories/200212030058.html |url-status=dead }}</ref>. У снежні 2002 года французскія інтэрвенты дапамаглі прэзідэнту Гбагбо адбіць націск мяцежнікаў<ref>{{Cite web |url=http://www.grani.ru/Politics/World/m.17676.html |title=Французские войска вступили в сражение с мятежниками в Кот-д’Ивуаре |access-date=20 студзеня 2019 |archive-date=10 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210213752/http://grani.ru/Politics/World/m.17676.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.newsru.com/world/04jan2003/kot.html Представители военных мятежников Кот-д’Ивуара согласились на переговоры]</ref>. З [[15 студзеня|15]] да [[26 студзеня]] 2003 года ўдзельнікі канфлікту сустрэліся ў Ліна-Маркус у Францыі, каб паспрабаваць дамовіцца аб вяртанні да міру. Бакі падпісалі [[26 студзеня]] кампраміснае пагадненне. Прэзідэнт Гбагбо захоўваў ўладу, а яго апаненты былі запрошаны ва ўрад прымірэння і атрымалі пасты міністраў абароны і ўнутраных спраў. [[25 чэрвеня]] 2003 французскі салдат быў забіты ў сваім аўтамабілі салдатам урадавай арміі побач з Ямусукра. [[4 лістапада]] [[2004]] года, прымаючы пад увагу правал перамоў з мяцежнікамі, прэзідэнт Ларан Гбагбо пачынае паветраныя бамбардзіроўкі поўначы краіны. Гбагбо загадвае правесці серыю авіяналётаў на пазіцыі паўстанцаў «Новай сілы»<ref name=WSWS>Ann Talbot, [http://www.wsws.org/articles/2004/nov2004/ivor-n09.shtml «Ivory Coast: protests erupt vs. French military strikes»], World Socialist Web Site, 9 November 2004.</ref>. === Інцыдэнт у Буаке === {{Main|Французска-івуарскі канфлікт}} [[6 лістапада]] 2004 года два самалёты Су-25 ВПС Кот-д’Івуара нанеслі ўдар па пазіцыях сіл французскага міратворчага кантынгенту каля горада Буаке, пераблытаўшы іх з мяцежнікамі. У выніку налёта загінулі 9 чалавек і паранены 31<ref name="Беларусы">[https://web.archive.org/web/20171008230914/http://belhist.ru/2013/09/sled-belorusskogo-oruzhija-v-kot-d-39-ivuar/ След белорусского оружия в Кот-д’Ивуар]</ref>. Таксама загінуў адзін амерыканскі грамадзянін, член гуманітарнай місіі<ref name="centrasia">[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1100328180 Белорусские наёмники на Су-25 разбомбили франко-американских «миротворцев» в Кот-д’Ивуар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403011447/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1100328180 |date=3 красавіка 2015 }}</ref>. Самалёты пілатавалі выхадцы з [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Беларусы"/><ref name="Wikileaks">[https://news.tut.by/society/208026.html Wikileaks: Белорусские летчики бомбили французскую военную базу в Африке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180719234036/https://news.tut.by/society/208026.html |date=19 ліпеня 2018 }}</ref>. Праз некалькі гадзін пасля нападу, прэзідэнт Францыі Жак Шырак загадаў правесці контрудар па ваеннаму аэрапорту [[Ямусукра]]. Французы здзейснілі напад на гэты аб’ект, знішчыўшы два самалёта Су-25 і тры баявых верталётаў. Яшчэ два верталёта збіты ў небе над [[Абіджан]]ам<ref name=WSWS/>. Тым часам «[[Альянс юных патрыётаў за нацыянальны ўздым|Маладыя патрыёты Абіджана]]» — нацыяналістычнае апалчэнне — атакавалі французскіх грамадзян у фактычнай сталіцы краіны, а таксама французскую ваенную базу. Некалькі сотняў чалавек з Захаду, галоўным чынам французы, схаваліся на дахах сваіх дамоў, каб пазбегнуць расправы, а затым былі эвакуіраваны французскімі верталётамі. Францыя накіравала падмацаванне з 600 салдат<ref>{{Cite web|url=http://www.france24.com/en/20080614-ivory-coast-bernard-kouchner-gbabgo-france&navi=AFRIQUE |title=French foreign minister's visit is first since 2003 |publisher=France 24 |date=14 June 2008 |access-date=7 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520122915/http://www.france24.com/en/20080614-ivory-coast-bernard-kouchner-gbabgo-france%26navi%3DAFRIQUE |archive-date=20 May 2011 |url-status=dead |df=dmy }}</ref>. Нягледзячы на гэтак сур’ёзны інцыдэнт, канфлікт паміж Кот-д’Івуарам і Францыяй працягу не атрымаў. Аднак падзеі лістапада 2004 года пагоршылі становішчы грамадзянскага насельніцтва да замежных ваеннаслужачых. Больш за тое, некалькі французскі ваенных пасля французска-івуарыйскага канфлікту былі забіты мясцовымі жыхарамі. === Міжваенны перыяд === [[31 ліпеня]] [[2008]] года [[Савет Бяспекі ААН]] працягнуў на шэсць месяцаў мандаты сваёй місіі і «сіл Аднарога» ў Кот-д’Івуары. Пасля яны былі падоўжаны да [[31 студзеня]] [[2009]] года, з тым каб забяспечыць бяспеку на прэзідэнцкіх выбарах [[2008]] года. Аднак выбары былі перанесены на [[2010]] год. === Палітычны крызіс і новая вайна === {{main|Другая Івуарыйская вайна}} У [[2010]] годзе праводзіліся выбары прэзідэнта. Кандыдата два: дзеючы прэзідэнт Ларан Гбагбо і саюзнік «Новай Сілы», вылучэнец ад партыі Аб’яднанне рэспубліканцаў — [[Аласан Уатара]]<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2010-11-03/ivorian-leader-gbagbo-opposition-s-ouattara-split-presidential-ballot.html |title=Ivory Coast's Gbagbo Tops Vote Counting, Opposition's Ouattara is Second |publisher=Bloomberg |date=03.11.2010}}</ref>. Падчас выбараў абодва бакі абвінавачвалі адзін аднаго ў розных парушэннях, у тым ліку фальсіфікацыі на галасаваннях. Пасля падліку галасоў стала ясна, што перамог Аласа Уатара<ref name=aj.2>{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2010/12/2010122193147986199.html|title=Cote d'Ivoire borders ordered shut|publisher=Al Jazeera|date=02.12.2010}}</ref><ref name=lenta.1>{{cite news|url=http://www.lenta.ru/news/2010/12/03/borders/|title=Кот-д'Ивуар закрыл границы из-за возможных беспорядков|publisher=Lenta.ru|date=03.12.2010}}</ref>. Аднак прыхільнікі Гбагбо заявілі, што перамог іх кандытат. Хутка завязаліся сутычкі паміж прыхільнікамі двух палітыкаў. У канфлікт, на баку Уатары, умяшаліся МС ААН і «сілы Аднарога». [[1 красавіка]] французскія ваенныя высадзіліся на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы Кот-д’Івуара. Неўзабаве да сіл Уатары далучыўся кантынент украінскіх міратворцаў. [[5 красавіка]] кантынгент войск Францыі і ўкраінскія верталёты Мі-24 нанеслі авіяўдары па шэрагу стратэгічных аб’ектаў сіл Гбагбо<ref>{{Cite web |url=http://rian.com.ua/world_news/20110405/78701170.html |title=Украинские миротворцы обстреляли склад с оружием в Кот-д’Ивуаре |access-date=20 студзеня 2019 |archive-date=4 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304060253/http://rian.com.ua/world_news/20110405/78701170.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.rian.ru/world/20110405/361429507.html Миротворцы с Украины обстреляли военный склад в Кот-д’Ивуаре]</ref>. [[9 красавіка]] сілы, падначаленыя Ларану Гбагбо, перайшлі ў наступленне, заняўшы стратэгічна важныя кварталы Абіджана. [[11 красавіка]] французы абстралялі ракетамі рэзідэнцыю прэзідэнта Гбагбо. У гэты ж дзень Ларан Гбагбо і яго жонка былі арыштаваны. === Пасляваенны час === 21 студзеня 2015 года аперацыя «Аднарог» афіцыйна завершана. Аднак Францыя захавала ваенную прысутнасць у краіне<ref>{{Cite web |url=https://www.defense.gouv.fr/ema/forces-prepositionnees/cote-d-ivoire/actualites/cote-d-ivoire-fin-de-l-operation-licorne-et-creation-des-ffci |title=Côte d’Ivoire: Fin de l’opération Licorne et création des FFCI |access-date=20 студзеня 2019 |archive-date=12 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812221321/https://www.defense.gouv.fr/ema/forces-prepositionnees/cote-d-ivoire/actualites/cote-d-ivoire-fin-de-l-operation-licorne-et-creation-des-ffci |url-status=dead }}</ref>. == Колькасць «Сіл Аднарога» == * Верасень 2002: 2 500 ваеннаслужачых; * Люты 2003: 4 000 ваеннаслужачых; * Лістапад 2004: 5 000 ваеннаслужачых<ref name="monde200108">[https://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3212,36-1001539@51-1000782,0.html ''Les troupes françaises présentes en Côte d’Ivoire vont être à nouveau allégées'' dans ''Le Monde'' du 20 janvier 2008.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080123144053/http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3212,36-1001539@51-1000782,0.html |date=23 студзеня 2008 }}</ref>; * Сакавік 2008: 1 800 ваеннаслужачых<ref name="monde200108"/>; * Кастрычнік 2009: 800 ваеннаслужачых<ref>Bertrand Badie & Dominique Vidal. ''L'État du monde 2010''</ref>; * Люты 2011: 1 100 ваеннаслужачых<ref>{{Cite web |url=https://www.defense.gouv.fr/operations/cote-d-ivoire/dossier/les-forces-francaises-en-cote-d-ivoire |title=Архіўная копія |access-date=20 студзеня 2019 |archive-date=17 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517000550/http://www.defense.gouv.fr/operations/cote-d-ivoire/dossier/les-forces-francaises-en-cote-d-ivoire |url-status=dead }}</ref>; * Кастрычнік 2011: 450 ваеннаслужачых<ref>{{cite web|url=http://lignesdedefense.blogs.ouest-france.fr/archive/2011/10/13/de-1%C2%A0600-a-450-licorne-on-continue-de-raboter.html|title=De 1 600 à 450. Licorne: on continue de raboter. |site= Lignes de Défense |auteur= Philippe Chapleau |année= 13 octobre 2011 |consulté le= 14 octobre 2011 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Аперацыя ААН у Кот-д’Івуары]] == Заўвагі == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Францыі]] [[Катэгорыя:Ваенна-палітычны крызіс у Кот-д’Івуары]] er87cnxi49spcx5feeom40jj31zubsp Касцёл Унебаўзяцця Божага і кляштар місіянераў (Вільня) 0 591676 5185011 5179223 2026-08-22T12:27:02Z Pofka 38340 2026 5185011 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Касцёл |Беларуская назва = Касцёл Унебаўзяцця Божага |Арыгінальная назва = Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego |Выява = Ascension church in Vilnius 2026.jpg |Подпіс выявы = Касцёл Узнясення Гасподняга (галоўны фасад) |Шырыня выявы = |Сучасны статус = ахоўваецца дзяржавай |Краіна = |Архітэктурны стыль = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Благачынне = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = кляштарны касцёл |Аўтар праекта = |Архітэктар = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1695 |Храмавае свята = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыдзелы = |Рэліквіі = |Стан = не дзейнічае |Сайт = }} '''Касцёл Унебаўзяцця Божага і кляштар місіянераў''' ({{lang-lt|Viešpaties Dangun Žengimo bažnyčia}}, {{lang-lt|Misijonierių bažnyčia}}, {{lang-pl|Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego}}, {{lang-pl|Kościół Misjonarzy}}) — рымска-каталіцкі культавы комплекс у [[Вільня|Вільні]]. Размяшчаецца ў [[Стары горад (Вільнюс)|Старым горадзе]] па [[Вуліца Субачаўс|вуліцы Субачаўс]], 26 ({{langi|lt|Subačiaus g. 26}}). Закладзены ў 1695 годзе. Ансамбль касцёла, колішнія будынкі кляштара місіянераў, палаца, афіцыны, гаспадарчай пабудовы і агароджы, якія займаюць плошчу 21 803 м², з’яўляецца аб’ектам культурнай спадчыны нацыянальнага значэння; код у [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літоўскай Рэспублікі|Рэгістры культурных каштоўнасцей Літоўскай Рэспублікі]] 17068<ref>{{cite web|url= http://kvr.kpd.lt/heritage/Pages/KVRDetail.aspx?lang=lt&MC=761|title= Vilniaus misionierių vienuolyno statinių ansamblis|author=|date= |work= Kultūros vertybių registras |publisher= Kultūros paveldo departamentas prie Kultūros ministerijos |accessdate=2015-06-17|lang=lt}}</ref>; код храма — 27327 <ref>{{cite web|url= http://kvr.kpd.lt/heritage/Pages/KVRDetail.aspx?MC=27327&lang=lt|title= Viešpaties Dangun Žengimo bažnyčia|author=|date= |work= Kultūros vertybių registras |publisher= Kultūros paveldo departamentas prie Kultūros ministerijos |accessdate=2015-06-17|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == [[Выява:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|left|[[Зыгмунт Фогель]]. Касцёл місіянераў|thumb]] Фундаваны ў [[1685]] годзе біскупам [[А. Катовіч]]ам. У [[1687]] годзе жонка [[Віленскі ваявода|віленскага ваяводы]] [[К. Радзівіл]] пабудавала капліцу. Касцёл заснаваны ў [[1695]] годзе [[войскі інфлянцкі|інфлянцкім войскім]] [[Я. Т. Плятэр]]ам з жонкай Аляксандрай, падтрымаў фундацыю [[новагародскі кашталян]] [[Антоній Навасельскі]]. Касцёл асвячоны ў [[1730]] годзе пад тытулам [[Унебаўзяцце Дзевы Марыі|Унебаўзяцця Дзевы Марыі]]. У [[1750]]—[[1754]] гадах [[І. К. Глаўбіц]] выканаў праект рэканструкцыі фасадаў у формах [[віленскае барока|віленскага барока]], рэалізаваны ў [[1755]]—[[1756]] гадах{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. У [[1844]] годзе касцёл быў зачынены і парафія яго была прыпісана да [[Касцёл Святых Янаў (Вільнюс)|касцёла Святых Янаў]]. Разны драўляны [[алтар]] і [[амбон]] былі перавезены ў касцёл у [[Эйшышкес|Эйшышках]]. У [[1859]] годзе (паводле іншых звестак у [[1860]] годзе) храм быў адноўлены, прыведзены ў належны выгляд за сродкі прыватных асоб (рамонтнымі работамі кіраваў архітэктар [[Ян Вішнеўскі]], у дэкарыраванні касцёла ўдзельнічаў кракаўскі мастак Канстанцін Маераноўскі) і ў [[1862]] годзе зноў адкрыты для богаслужэння. Касцёл служыў пахавальняй сямейства [[Плятэры|Плятэраў]]. Кляштар быў зачынены ў [[1865]] годзе{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Яго будынак быў адведзены пад сховішча фондаў Літоўскага нацыянальнага музея. 3 [[19 мая]] [[1993]] касцёл належыць Віленскай арцыбіскупскай курыі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}; часова будынкам працягвае карыстацца [[Літоўскі нацыянальны музей]]. == Архітэктура == Найбольш блізкі аналаг сярод работ архітэктара — вежы і шчыты [[Полацкая сафія|полацкай Сафіі]]. Адтуль жа, відаць, паходзіць своеасаблівая 5-нефавасць віленскага касцёла — да традыцыйных 3 нефаў дабудаваны 2 пары [[капліца|капліц]]. У інтэр’еры 7 скульптурных [[алтар]]оў сярэдзіны [[18 ст.]], мемарыяльныя помнікі [[Міхал Яленскі|Міхала]], [[Кацярына Яленская|Кацярыны]] і [[Рафал Яленскі|Рафала Яленскіх]]. Ансамбль кляштара складаецца з 4 будынкаў, якія прылягаюць да вуглоў і [[Прэзбітэрый|прэсбітэрыя]] касцёла і ў асноўным сфарміраваўся ў 1739—1751 (найбольш ранні — двор Сангушкаў сярэдзіны [[17 ст.]]). У [[1745]] годзе [[смаленскі біскуп]] [[Б. Гасеўскі]] фундаваў шпіталь з капліцай [[Св. Альжбета|Св. Альжбеты]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=Віленскі кляштар місіянераў|аўтар=}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.vilnius.skynet.lt/hramy.html#33 Касцёл Унебаўзяцця Гасподняга (місіянераў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130125001047/http://www.vilnius.skynet.lt/hramy.html#33 |date=25 студзеня 2013 }} * [http://vienuolynai.mch.mii.lt/V55-63/Vilnmisi.htm Vilniaus buvęs misijonierių vienuolynas ir Viešpaties Dangun Žengimo bažnyčia bei buvęs šaričių vienuolynas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131007042210/http://vienuolynai.mch.mii.lt/V55-63/Vilnmisi.htm |date=7 кастрычніка 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Збудаванні Вільні ў стылі віленскага барока]] [[Катэгорыя:Касцёлы Вільні]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іагана Глаўбіца]] [[Катэгорыя:Місіянерскія кляштары]] [[Катэгорыя:Касцёлы Віленскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Кляштары Літвы]] 54kiuy4hdzo7r48e7hnek9fvetoybsw 5185093 5185011 2026-08-22T15:28:44Z M.L.Bot 261 5185093 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Касцёл |Беларуская назва = Касцёл Унебаўзяцця Божага |Арыгінальная назва = Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego |Выява = Ascension church in Vilnius 2026.jpg |Подпіс выявы = Касцёл Узнясення Гасподняга (галоўны фасад) |Шырыня выявы = |Сучасны статус = ахоўваецца дзяржавай |Краіна = |Архітэктурны стыль = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Благачынне = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = кляштарны касцёл |Аўтар праекта = |Архітэктар = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1695 |Храмавае свята = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыдзелы = |Рэліквіі = |Стан = не дзейнічае |Сайт = }} '''Касцёл Унебаўзяцця Божага і кляштар місіянераў''' ({{lang-lt|Viešpaties Dangun Žengimo bažnyčia}}, {{lang-lt|Misijonierių bažnyčia}}, {{lang-pl|Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego}}, {{lang-pl|Kościół Misjonarzy}}) — рымска-каталіцкі культавы комплекс у [[Вільня|Вільні]]. Размяшчаецца ў [[Стары горад (Вільнюс)|Старым горадзе]] па [[Вуліца Субачаўс|вуліцы Субачаўс]], 26 ({{langi|lt|Subačiaus g. 26}}). Закладзены ў 1695 годзе. Ансамбль касцёла, колішнія будынкі кляштара місіянераў, палаца, афіцыны, гаспадарчай пабудовы і агароджы, якія займаюць плошчу 21 803 м², з’яўляецца аб’ектам культурнай спадчыны нацыянальнага значэння; код у [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літоўскай Рэспублікі|Рэгістры культурных каштоўнасцей Літоўскай Рэспублікі]] 17068<ref>{{cite web|url= http://kvr.kpd.lt/heritage/Pages/KVRDetail.aspx?lang=lt&MC=761|title= Vilniaus misionierių vienuolyno statinių ansamblis|author=|date= |work= Kultūros vertybių registras |publisher= Kultūros paveldo departamentas prie Kultūros ministerijos |accessdate=2015-06-17|lang=lt}}</ref>; код храма — 27327 <ref>{{cite web|url= http://kvr.kpd.lt/heritage/Pages/KVRDetail.aspx?MC=27327&lang=lt|title= Viešpaties Dangun Žengimo bažnyčia|author=|date= |work= Kultūros vertybių registras |publisher= Kultūros paveldo departamentas prie Kultūros ministerijos |accessdate=2015-06-17|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == [[Выява:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|left|[[Зыгмунт Фогель]]. Касцёл місіянераў|thumb]] Фундаваны ў 1685 годзе біскупам [[А. Катовіч]]ам. У 1687 годзе жонка [[Віленскі ваявода|віленскага ваяводы]] [[К. Радзівіл]] пабудавала капліцу. Касцёл заснаваны ў 1695 годзе [[войскі інфлянцкі|інфлянцкім войскім]] [[Я. Т. Плятэр]]ам з жонкай Аляксандрай, падтрымаў фундацыю [[новагародскі кашталян]] [[Антоній Навасельскі]]. Касцёл асвячоны ў 1730 годзе пад тытулам [[Унебаўзяцце Дзевы Марыі|Унебаўзяцця Дзевы Марыі]]. У 1750—1754 гадах [[І. К. Глаўбіц]] выканаў праект рэканструкцыі фасадаў у формах [[віленскае барока|віленскага барока]], рэалізаваны ў 1755—1756 гадах{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. У 1844 годзе касцёл быў зачынены і парафія яго была прыпісана да [[Касцёл Святых Янаў (Вільнюс)|касцёла Святых Янаў]]. Разны драўляны [[алтар]] і [[амбон]] былі перавезены ў касцёл у [[Эйшышкес|Эйшышках]]. У 1859 годзе (паводле іншых звестак у 1860 годзе) храм быў адноўлены, прыведзены ў належны выгляд за сродкі прыватных асоб (рамонтнымі работамі кіраваў архітэктар [[Ян Вішнеўскі]], у дэкарыраванні касцёла ўдзельнічаў кракаўскі мастак Канстанцін Маераноўскі) і ў 1862 годзе зноў адкрыты для богаслужэння. Касцёл служыў пахавальняй сямейства [[Плятэры|Плятэраў]]. Кляштар быў зачынены ў 1865 годзе{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Яго будынак быў адведзены пад сховішча фондаў Літоўскага нацыянальнага музея. 3 19 мая 1993 года касцёл належыць Віленскай арцыбіскупскай курыі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}; часова будынкам працягвае карыстацца [[Літоўскі нацыянальны музей]]. == Архітэктура == Найбольш блізкі аналаг сярод работ архітэктара — вежы і шчыты [[Полацкая сафія|полацкай Сафіі]]. Адтуль жа, відаць, паходзіць своеасаблівая 5-нефавасць віленскага касцёла — да традыцыйных 3 нефаў дабудаваны 2 пары [[капліца|капліц]]. У інтэр’еры 7 скульптурных [[алтар]]оў сярэдзіны 18 ст., мемарыяльныя помнікі [[Міхал Яленскі|Міхала]], [[Кацярына Яленская|Кацярыны]] і [[Рафал Яленскі|Рафала Яленскіх]]. Ансамбль кляштара складаецца з 4 будынкаў, якія прылягаюць да вуглоў і [[Прэзбітэрый|прэсбітэрыя]] касцёла і ў асноўным сфарміраваўся ў 1739—1751 (найбольш ранні — двор Сангушкаў сярэдзіны 17 ст.). У 1745 годзе [[смаленскі біскуп]] [[Б. Гасеўскі]] фундаваў шпіталь з капліцай [[Св. Альжбета|Св. Альжбеты]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=Віленскі кляштар місіянераў|аўтар=}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.vilnius.skynet.lt/hramy.html#33 Касцёл Унебаўзяцця Гасподняга (місіянераў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130125001047/http://www.vilnius.skynet.lt/hramy.html#33 |date=25 студзеня 2013 }} * [http://vienuolynai.mch.mii.lt/V55-63/Vilnmisi.htm Vilniaus buvęs misijonierių vienuolynas ir Viešpaties Dangun Žengimo bažnyčia bei buvęs šaričių vienuolynas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131007042210/http://vienuolynai.mch.mii.lt/V55-63/Vilnmisi.htm |date=7 кастрычніка 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Збудаванні Вільні ў стылі віленскага барока]] [[Катэгорыя:Касцёлы Вільні]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іагана Глаўбіца]] [[Катэгорыя:Місіянерскія кляштары]] [[Катэгорыя:Касцёлы Віленскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Кляштары Літвы]] 96pshmdc971w6uhvb9fpzo9ek9fe22j 5185097 5185093 2026-08-22T15:35:41Z M.L.Bot 261 5185097 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Касцёл |Беларуская назва = Касцёл Унебаўзяцця Божага |Арыгінальная назва = Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego |Выява = Ascension church in Vilnius 2026.jpg |Подпіс выявы = Касцёл Узнясення Гасподняга (галоўны фасад) |Шырыня выявы = |Сучасны статус = ахоўваецца дзяржавай |Краіна = |Архітэктурны стыль = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Благачынне = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = кляштарны касцёл |Аўтар праекта = |Архітэктар = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1695 |Храмавае свята = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыдзелы = |Рэліквіі = |Стан = не дзейнічае |Сайт = }} '''Касцёл Унебаўзяцця Божага і кляштар місіянераў''' ({{lang-lt|Viešpaties Dangun Žengimo bažnyčia}}, {{lang-lt|Misijonierių bažnyčia}}, {{lang-pl|Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego}}, {{lang-pl|Kościół Misjonarzy}}) — рымска-каталіцкі культавы комплекс у [[Вільня|Вільні]]. Размяшчаецца ў [[Стары горад (Вільнюс)|Старым горадзе]] па [[Вуліца Субач|вуліцы Субач]], 26 ({{langi|lt|Subačiaus g. 26}}). Закладзены ў 1695 годзе. Ансамбль касцёла, колішнія будынкі кляштара місіянераў, палаца, афіцыны, гаспадарчай пабудовы і агароджы, якія займаюць плошчу 21 803 м², з’яўляецца аб’ектам культурнай спадчыны нацыянальнага значэння; код у [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літоўскай Рэспублікі|Рэгістры культурных каштоўнасцей Літоўскай Рэспублікі]] 17068<ref>{{cite web|url= http://kvr.kpd.lt/heritage/Pages/KVRDetail.aspx?lang=lt&MC=761|title= Vilniaus misionierių vienuolyno statinių ansamblis|author=|date= |work= Kultūros vertybių registras |publisher= Kultūros paveldo departamentas prie Kultūros ministerijos |accessdate=2015-06-17|lang=lt}}</ref>; код храма — 27327 <ref>{{cite web|url= http://kvr.kpd.lt/heritage/Pages/KVRDetail.aspx?MC=27327&lang=lt|title= Viešpaties Dangun Žengimo bažnyčia|author=|date= |work= Kultūros vertybių registras |publisher= Kultūros paveldo departamentas prie Kultūros ministerijos |accessdate=2015-06-17|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == [[Выява:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|left|[[Зыгмунт Фогель]]. Касцёл місіянераў|thumb]] Фундаваны ў 1685 годзе біскупам [[А. Катовіч]]ам. У 1687 годзе жонка [[Віленскі ваявода|віленскага ваяводы]] [[К. Радзівіл]] пабудавала капліцу. Касцёл заснаваны ў 1695 годзе [[войскі інфлянцкі|інфлянцкім войскім]] [[Я. Т. Плятэр]]ам з жонкай Аляксандрай, падтрымаў фундацыю [[новагародскі кашталян]] [[Антоній Навасельскі]]. Касцёл асвячоны ў 1730 годзе пад тытулам [[Унебаўзяцце Дзевы Марыі|Унебаўзяцця Дзевы Марыі]]. У 1750—1754 гадах [[І. К. Глаўбіц]] выканаў праект рэканструкцыі фасадаў у формах [[віленскае барока|віленскага барока]], рэалізаваны ў 1755—1756 гадах{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. У 1844 годзе касцёл быў зачынены і парафія яго была прыпісана да [[Касцёл Святых Янаў (Вільнюс)|касцёла Святых Янаў]]. Разны драўляны [[алтар]] і [[амбон]] былі перавезены ў касцёл у [[Эйшышкес|Эйшышках]]. У 1859 годзе (паводле іншых звестак у 1860 годзе) храм быў адноўлены, прыведзены ў належны выгляд за сродкі прыватных асоб (рамонтнымі работамі кіраваў архітэктар [[Ян Вішнеўскі]], у дэкарыраванні касцёла ўдзельнічаў кракаўскі мастак Канстанцін Маераноўскі) і ў 1862 годзе зноў адкрыты для богаслужэння. Касцёл служыў пахавальняй сямейства [[Плятэры|Плятэраў]]. Кляштар быў зачынены ў 1865 годзе{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Яго будынак быў адведзены пад сховішча фондаў Літоўскага нацыянальнага музея. 3 19 мая 1993 года касцёл належыць Віленскай арцыбіскупскай курыі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}; часова будынкам працягвае карыстацца [[Літоўскі нацыянальны музей]]. == Архітэктура == Найбольш блізкі аналаг сярод работ архітэктара — вежы і шчыты [[Полацкая сафія|полацкай Сафіі]]. Адтуль жа, відаць, паходзіць своеасаблівая 5-нефавасць віленскага касцёла — да традыцыйных 3 нефаў дабудаваны 2 пары [[капліца|капліц]]. У інтэр’еры 7 скульптурных [[алтар]]оў сярэдзіны 18 ст., мемарыяльныя помнікі [[Міхал Яленскі|Міхала]], [[Кацярына Яленская|Кацярыны]] і [[Рафал Яленскі|Рафала Яленскіх]]. Ансамбль кляштара складаецца з 4 будынкаў, якія прылягаюць да вуглоў і [[Прэзбітэрый|прэсбітэрыя]] касцёла і ў асноўным сфарміраваўся ў 1739—1751 (найбольш ранні — двор Сангушкаў сярэдзіны 17 ст.). У 1745 годзе [[смаленскі біскуп]] [[Б. Гасеўскі]] фундаваў шпіталь з капліцай [[Св. Альжбета|Св. Альжбеты]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=Віленскі кляштар місіянераў|аўтар=}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.vilnius.skynet.lt/hramy.html#33 Касцёл Унебаўзяцця Гасподняга (місіянераў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130125001047/http://www.vilnius.skynet.lt/hramy.html#33 |date=25 студзеня 2013 }} * [http://vienuolynai.mch.mii.lt/V55-63/Vilnmisi.htm Vilniaus buvęs misijonierių vienuolynas ir Viešpaties Dangun Žengimo bažnyčia bei buvęs šaričių vienuolynas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131007042210/http://vienuolynai.mch.mii.lt/V55-63/Vilnmisi.htm |date=7 кастрычніка 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Збудаванні Вільні ў стылі віленскага барока]] [[Катэгорыя:Касцёлы Вільні]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Іагана Глаўбіца]] [[Катэгорыя:Місіянерскія кляштары]] [[Катэгорыя:Касцёлы Віленскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Кляштары Літвы]] srldbcdrvgdkbbbu9h3ocsmfdx6hb3h Аньес Варда 0 593716 5185224 4777415 2026-08-23T03:36:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185224 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Анье́с Варда́''', імя пры нараджэнні ''Арле́т Варда́'' ({{lang-fr|Agnès Varda}}, ''Arlette Varda''; [[30 мая]] [[1928]], [[Іксель]], [[Брусельскі сталічны рэгіён|Брусель]], [[Бельгія]] — [[29 сакавіка]] [[2019]], [[Парыж]], [[Францыя]]) — французскі кінарэжысёр, сцэнарыст і прадзюсар мастацкага і дакументальнага кіно, а таксама вядомы фатограф. Кінематаграфічны стыль Варда адрозніваюць дакументальны рэалізм, цікавасць да сацыяльных пытанняў і тэмы фемінізму, а таксама ярка выражаны эксперыментальны падыход. Па словах крытыка Элісан Сміт, кар’ера Аньес Варда — гэта важны і часта недаацэньваемы голас у сучасным французскім кіно. Яе праца апярэдзіла з’яўленне [[Французская новая хваля|Новай хвалі]], а фільм 1955 года «[[Пуэнт-курт]]» змяшчае шматлікія характэрныя для гэтага руху элементы, дзякуючы якім ён стаў вядомым{{sfn|Alison Smith. «Agnes Varda»|1998}}. Нягледзячы на цесную сувязь з Французскай новай хваляй, больш дакладна будзе сказаць, што Варда належыць да роднаснай Новай хвалі групе кінарэжысёраў Левага берага. Гэтую групу адрознівала «любоў да багемнага жыцця, высокая ступень уцягнутасці ў літаратуру і пластычныя мастацтвы, і як вынік, цікавасць да эксперыментальнага кінематографу, а таксама атаясамліванне з левай палітыкай»<ref name="Left Bank Group">{{cite web|url=http://sensesofcinema.com/2009/feature-articles/marker-resnais-varda-remembering-the-left-bank-group/|title=Marker, Resnais, Varda: Remembering the Left Bank Group|author=Robert Farmer.|date=Верасень 2009|publisher=''senses of cinema''|lang=en|accessdate=2019-03-30|archive-date=29 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329164735/http://sensesofcinema.com/2009/feature-articles/marker-resnais-varda-remembering-the-left-bank-group/|url-status=dead}}</ref>. Вядучымі рэжысёрамі Групы Левага берага былі [[Крыс Маркер]], [[Ален Рэнэ]] і сама Аньес Варда<ref name="Left Bank Group" />, да яе прымыкалі [[Жан-П’ер Мельвіль]], [[Ален Роб-Грые]] і [[Маргерыт Дзюрас]]<ref>{{cite web|url=https://offscreen.com/view/hiroshima|title=Hiroshima Mon Amour (DVD Review)|author=Donato Totaro.|date=Жнівень 2003|publisher=''Offscreen''|lang=en|accessdate=2019-03-30}}</ref>, а таксама прадстаўнікі літаратурнага руху Новы раман. За свою працу ў кіно Варда была ўдастоена [[Сярэбраны мядзведзь|Сярэбранага мядзведзя]] [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]] (за фільм «[[Шчасце (фільм, 1965)|Шчасце]]»), [[Залаты леў|Залатога льва]] [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага фестывалю]] (за фільм «[[Без даху, па-за законам]]»), двух прэмій [[Сезар]] за дакументальныя працы і ганаровага [[Сезар]]а ў 2001 годзе. У 2015 годзе на [[Канскі кінафестываль|Канскім кінафестывалі]] была удастоена Ганаровай «Залатой пальмавай галіны». Уладальніца ганаровай прэміі «[[Оскар]]» за ўклад у кінамастацтва. == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Alison Smith.|частка=|загаловак=Agnes Varda|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=iddRAQAAIAAJ|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Manchester University Press|год=1998|том=|pages=|allpages=213|серыя=French Film Directors|isbn=|тыраж=|ref=Alison Smith. «Agnes Varda»}} {{Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Францыі]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары Францыі]] [[Катэгорыя:Фатографы Францыі]] [[Катэгорыя:Камандоры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага Крыжа французскага Ордэна «За заслугі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты ганаровай прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Постаці фемінізму Францыі]] {{DEFAULTSORT:Варда Аньес}} g59rojtfko5nrnw1f78rhych8kd55m5 Аперацыя «Мабайл» 0 595380 5185229 5081329 2026-08-23T04:06:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185229 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Мабайл» |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]], [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] |выява = Canadian F-18 aircraft awaiting refuelling from a Royal Air Force VC10 K3 tanker of 101 Squadron RAF during Op Ellamy, 2011 MOD 45155224.jpg |загаловак = CF-18 Hornet ВПС Канады над Лівіяй. |дата = [[19 сакавіка]] — [[1 лістапада]] [[2011]] |месца = [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівія]] |прычына = |вынік = Ваенная перамога Канады |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Канада}} |праціўнік2 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|ВСНЛАД]] |камандзір1 = [[Стывен Джозеф Харпер]] |камандзір2 = [[Муамар Кадафі]] |сілы1 = 11 самалётаў, 1 верталёт, 1 фрэгат<ref name="Канада"/> |сілы2 = каля 30 000 вайскоўцаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// CTV News, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>, каля 5 000 адзінак тэхнікі<ref>{{Cite web |url=http://www.200stran.ru/war_country116.html |title=Вооружённые силы Ливийской Джамахирии |access-date=10 красавіка 2019 |archive-date=6 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |url-status=dead }}</ref> |страты1 = ''няма'' |страты2 = ''невядома'' }} '''Аперацыя «Мабайл»''' ({{lang-en|Operation MOBILE}}) — ваенная аперацыя, якая праводзілася [[Канада]]й на тэрыторыі [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівіі]]. Афіцыйна абвешчаная мэта аперацыі: «спыніць агрэсію лівійскага лідара [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] ў адносінах да мірнага насельніцтва краіны»<ref>{{cite web|url=http://www.cefcom-comfec.forces.gc.ca/pa-ap/ops/mobile/index-eng.asp|title=Operation MOBILE; Canadian Expeditionary Force Command|publisher=''forces.gc.ca''|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ReDVJag?url=http://www.cefcom-comfec.forces.gc.ca/pa-ap/ops/mobile/index-eng.asp|archivedate=2012-07-26|url-status=dead}}</ref>. [[2 сакавіка]] [[2011]] года [[прэм’ер-міністр]] Канады [[Стывен Джозеф Харпер]] абвясціў, што карабель HMCS Charlottetown высунуўся з Галіфакса з мэтай «аказаць гуманітарную дапамогу насельніцтву Лівіі»<ref>{{cite web|url=http://ca.news.yahoo.com/video/canews-22424922/canadian-warship-departs-for-libya-24388103.html#crsl=%252Fvideo%252Fcanews-22424922%252Fcanadian-warship-departs-for-libya-24388103.html|title=Canadian warship departs for Libya|website=ca.news.yahoo.com|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ReECyqK?url=http://ca.news.yahoo.com/video/canews-22424922/canadian-warship-departs-for-libya-24388103.html#crsl=%252Fvideo%252Fcanews-22424922%252Fcanadian-warship-departs-for-libya-24388103.html|archivedate=2012-07-26|url-status=live}}</ref>. [[19 сакавіка]] Стывен Харпер зрабіў заяву, што Узброеныя сілы Канады ўступяць у бой з падраздзяленнямі лівійскай арміі. Ён таксама дадаў, што Канада зробіць усё магчымае, каб «засцерагчы мірнае насельніцтва ад нападаў з боку лаяльных Кадафі сіл»<ref>{{cite news|author=|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/03/19/libya-summit-paris.html |title=Harper: Libya air mission poses risks|website=cbc.ca|date=|accessdate=}}</ref>. На працягу наступных шасці месяцаў канадскія ВПС, у складзе [[Інтэрвенцыя ў Лівіі|аперацыі НАТА]], наносілі ўдары па ваенных і грамадзянскіх аб’ектах у краіне. У аперацыі былі задзейнічаны 6 самалётаў CF-18 Hornet, 5 транспартных самалётаў, фрэгат HMCS Charlottetown, 1 верталёт Sikorsky CH-124 Sea King<ref name="Канада">[http://www.vonovke.ru/s/interventsiya_v_livii_-_silyi_koalitsii Авиация Интервенция в Ливии — Силы коалиции]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны Канады]] 7mm41voo4dnnr820x95ci021wehhvkn ФК Арсенал Дзяржынск 0 596935 5185123 5182620 2026-08-22T16:31:55Z Reteeeee 3133 132326 5185123 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Арсенал Дзяржынск |Лагатып = Лагатып ФК Арсенал Дзяржынск (2025).png |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Арсенал Дзяржынск“» |Мянушкі = «кананіры», «чырвона-белыя», «дзяржынцы» |Горад = [[Дзяржынск]], [[Беларусь]] |Заснаваны = 2019 |Расфармаваны = |Стадыён = [[Гарадскі стадыён (Барысаў)|Гарадскі стадыён Барысава]] |Умяшчальнасць = 5402 |Прэзідэнт = |Трэнер = [[Ігар Трухаў]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 11 месца |Сайт = | pattern_la1 = | pattern_b1 = _niketrophy4rr | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 990000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = 990000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _estoril1819a | pattern_b2 = _estoril1819a | pattern_ra2 = _estoril1819a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 77BBFF | body2 = 77BBFF | rightarm2 = 77BBFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 77BBFF | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''«Арсенал»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Дзяржынск]], заснаваны ў 2019 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Гісторыя == Аб стварэнні новага клуба пад назвай «Арсенал» стала вядома ў студзені 2019 года<ref>{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/football/1070914703.html |title = В Беларуси появится новый футбольный клуб – «Арсенал» из Дзержинска. С командой уже тренируются Вячеслав Глеб и Осипенко |website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru}}</ref>. Фундатарамі новага клуба сталі беларускі прадпрымальнік [[Аляксей Меляшкевіч]] і шведскі бізнесмен [[Алекс Русхольм]], прэзідэнт шведскага футбольнага клуба «[[ФК АФК Эскільстуна|АФК Эскільстуна]]»<ref>{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/footboll/2359781.html |title = «Арсенал» из Дзержинска – очень амбициозный проект. Клуб заинтересовал даже младшего Глеба |website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru}}</ref>. Каманда, складзеная ў асноўным з нядаўніх дублёраў клубаў Вышэйшай лігі, а таксама з некалькіх вопытных ветэранаў і мясцовых ігракоў, адразу заявілася ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу чэмпіянату Беларусі]]. Каманда паспяхова прайшла дыстанцыю, выйграла барацьбу з «[[ФК Ашмяны-БДУФК|Ашмянамі-БДУФК]]» за першы радок і стала чэмпіёнам Другой лігі. У 2020 годзе каманда працягвала камплектавацца маладымі ігракамі, а таксама некалькімі вопытнымі выканаўцамі. З-за неадпаведнасці стадыёна ў Дзяржынску патрабаванням хатнія матчы «Арсенал» праводзіў на стадыёне РЦАР-БДУ ў Мінску. Каманда добра пачала выступленне ў Першай лізе, доўгі час вёў барацьбу за высокія месцы і магчымы выхад у Вышэйшую лігу, але пазней стаў саступаць канкурэнтам і ў выніку стаў чацвёртым. У верасні пасаду галоўнага трэнера пакінуў [[Сяргей Ясковіч]], замест яго кіраваць камандай стаў абаронца [[Павел Кірыльчык]]. У сезоне 2021 камандай працягваў кіраваць Павел Кірыльчык. Хатнія матчы «Арсенал» стаў праводзіць на стадыёне «[[Гарадзея (стадыён)|Гарадзея]]». Каманда хутка захапіла лідарства ў табліцы і, нягледзячы на шэраг няўдалых адрэзкаў, захавала першы радок да канца турніру і выйшла ў Вышэйшую лігу. У сезоне 2022 клуб захаваў асноўных ігракоў. У Вышэйшай лізе клуб стаў адным з аўтсайдараў і доўгі час ішоў у зоне вылету, аднак паспяховы фініш дазволіў скончыць чэмпіянат на 14-м месцы з 16. У стыкавых матчах за месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон «Арсенал» саступіў рагачоўскаму «[[ФК Макслайн Рагачоў|Макслайну]]» (3:2, 1:3) і выбыў у Першую лігу. У пачатку 2023 года новым трэнерам каманды стаў [[Сяргей Паўлюковіч]], якога ў ліпені замяніў [[Аляксандр Бразевіч]]. «Арсенал» выдатна пачаў сезон у Першай лізе, здабыўшы перамогі ў першых дзесяці турах, і ў далейшым захаваў першы радок да канца турніру, за тры туры да фінішу забяспечыўшы вяртанне ў Вышэйшую лігу. == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2026 года''<ref>{{Cite web |title=От "Динамо" до "Витебска": заявки клубов высшей лиги сезона-2024 |url=https://football.by/news/185216 |date=2024-03-16 |access-date=2024-03-18 |website=football.by |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Санько||1999}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арцём Вашчанка||2009}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Арцём Сарока]]||1992}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Бажко||2006}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Эдуард Акунец||2008}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Арашкевіч||2005}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Дзяніс Палякоў]]||1991}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Залескі]]||1991}} {{Ігрок|41|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Луцік||2002}} {{Ігрок|46|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Уладзіслаў Васільеў||2005}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Максім Мацвееў||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Капленка]]||1996}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Сазончык]]||2001}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Лавец]]||1996}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніэль Вольскі||2007}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксандр Вераценнікаў||2009}} {{Ігрок|26|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Вадзім Ткачэнка||2004}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікалай Сотнікаў||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Марк Мокін]]|у арэндзе з «Балтыкі»|2006}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Ілья Васін||2006}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Дзамбалат Цалагаў||2000}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Валерый Гарбачык]]||1995}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Дзмітрый Анцілеўскі]]||1997}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Трухаў]] (нар. 1976) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Украіна}} [[Ігар Варанкоў]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Лясюк]] (нар. 1988) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Ражкоў]] (нар. 1981) — трэнер * {{Сцяг|Украіна}} [[Ігар Куцепаў]] (нар. 1965) — трэнер брамнікаў == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !width=200|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | [[Сезон 2019 ФК Арсенал Дзяржынск|2019]] ||style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Другая]] (Д3) ||style="background:gold"|'''1''' || 28 || 25 || 1 || 2 || <nowiki>119–14</nowiki> || '''76''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2020 ФК Арсенал Дзяржынск|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая]] (Д2) || '''4''' || 26 || 13 || 7 || 6 || <nowiki>41–28</nowiki> || '''46''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Чвэрцьфінал]] || | |- | [[Сезон 2021 ФК Арсенал Дзяржынск|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"|'''1''' || 33 || 20 || 8 || 5 || <nowiki>59–22</nowiki> || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- |rowspan="2"| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 30 || 5 || 8 || 17 || <nowiki>18–42</nowiki> || '''23''' ||rowspan="2"| [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/8 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць рагачоўскага «[[ФК Макслайн Рагачоў|Макслайна]]», чацвёртай каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першай лігі 2022]] (3:2, 1:3).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–5</nowiki> || || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2023 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"|'''1''' || 32 || 26 || 3 || 3 || <nowiki>86–30</nowiki> || '''81''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- |2024 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) |10 |30 |10 |8 |12 |29-36 |'''38''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/8 фіналу]] |- |2025 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) |11 |30 |7 |12 |11 |27-35 |'''33''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Чвэрцьфінал]] | |- |} {{Notelist-ua}} == Галоўныя трэнеры == * [[Сяргей Ясковіч]] (студзень 2019 — верасень 2020) * [[Павел Кірыльчык]] ({{в.а.}} у верасні — снежні 2020; студзень 2021 — снежань 2022) * [[Сяргей Паўлюковіч]] (студзень — ліпень 2023) * [[Алег Трубіла]] ({{в.а.}} у ліпені 2023) * [[Аляксандр Бразевіч]] (ліпень 2023 — снежань 2023) * [[Вячаслаў Вашкевіч]] (студзеня 2024 — снежань 2025) * [[Ігар Трухаў]] (са студзеня 2026) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{globalsportsarchive|fk-arsenal-dziarzynsk/40621}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Арсенал Дзяржынск}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Арсенал Дзяржынск]] [[Катэгорыя:ФК Арсенал Дзяржынск| ]] ap9ckiokuap2uq8dm122gz06plxluna Сцяпан Аляксандравіч Пуціла 0 602683 5185283 4942440 2026-08-23T07:25:39Z 5185283 wikitext text/x-wiki {{YouTube персона | імя = Сцяпан Пуціла | выява = Stsiapan Putsila1.png | памер_выявы = | подпіс = | імя_пры_нараджэнні = Сцяпан Аляксандравіч Пуціла | паходжанне = [[Беларусь]] | узрост = | нацыянальнасць = [[беларус]] | жыццё = [[Беларусь]], [[Польшча]] | род_дзейнасці = [[журналіст]], [[відэаблог]]ер | вэб-сайт = {{URL|nexta.tv}} | назва_канала = NEXTA | спасылка_на_канал = nexta_tv | гады_актыўнасці = 2015 — цяперашні час | жанр = [[палітыка]], [[грамадства]] | падпісанты = 657 000 | падпісанты_дата = чэрвень 2022 | прагляды = | прагляды_дата = | сетка = | калектывы = [[NEXTA]] | каронныя_фразы = | сярэбраная_кнопка = так | сярэбраная_кнопка_год = 2018 | залатая_кнопка = не | залатая_кнопка_год = | статыстыка_абноўлена = | дадатковая_інфармацыя = }} {{цёзкі2|Пуціла}} '''Сцяпан Аляксандравіч Пуціла''' (псеўд. ''Сцяпан Святлоў'', нар. {{ДН|27|7|1998}} г. у [[Мінск]]у) — беларускі журналіст, аўтар папулярных грамадска-палітычных каналаў у Беларусі з агульнай назвай «[[NEXTA]]»<ref>[https://t.me/nexta_tv/1606 NEXTA в других соцсетях и сервисах]</ref>. == Біяграфія == [[File:Stsiapan Putsila at the Sakharov Prize award ceremony.png|thumb|Сцяпан Пуціла на цырымоніі ўручэння прэміі Сахарава]] Сын журналіста [[Аляксандр Пуціла|Аляксандра Пуцілы]], які раней працаваў спартыўным каментатарам [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]], а пасля аглядальнікам спартыўных навін на тэлеканале «[[Белсат]]» у [[Польшча|Польшчы]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29071409.html Бацька відэаблогера NEXTA, якога западозрылі ў абразе Лукашэнкі: Кішка тонкая, каб нас запалохаць]</ref>. Вучыўся ў Сеніцкай сярэдняй школе імя Янкі Купалы<ref>[https://www.facebook.com/stepanexta/about?section=education&lst=100000313004377%3A100000313004377%3A1564932093 Степан Светлов — Краткая информация]</ref>, пасля чаго скончыў [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа]], пазбаўлены афіцыйнага статусу навучальнай установы. Пра сваю альма-матар Сцяпан Пуціла сказаў<ref name="belsat">[https://belsat.eu/news/kolasauskamu-litseyu-29-bloger-nexta-dy-inshyya-vypuskniki-pra-svayu-alma-matar/ Коласаўскаму ліцэю — 29. Блогер NEXTA ды іншыя выпускнікі — пра сваю альма-матар. 14 студзеня 2019]</ref>: {{цытата|Для мяне асабіста Ліцэй – час пачаткаў. Там я пачаў здымаць першыя (не)сур’ёзныя відэа — старажылы абавязкова будуць памятаць супершоу «Банкі цягнуць»; пачаў займацца журналістыкай – выдаў нават некалькі нумароў культавай газеты «Трыкутнік»; пачаў займацца музыкай. Вынікам нашай з сябрамі працы сталі песні гурта NEXTA — «Выбора нет» ды «Феерверк».}} Атрымаў вядомасць па назве свайго Ютуб-канала, стаў адным з самых папулярных беларускіх грамадска-палітычных блогераў. У лютым 2018 года супраць Сцяпана Пуцілы спрабавалі завесці крымінальную справу паводле артыкула 368 КК РБ «Абраза прэзідэнта» за ролікі на YouTube, нібыта па скарзе невядомай грамадзянкі. З таго часу ён не наведвае Беларусь<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=240025 nashaniva.by]</ref>. У сакавіку [[2019]] атрымаў Нацыянальную прэмію за абарону правоў чалавека імя Віктара Івашкевіча<ref>[https://belsat.eu/in-focus/bloger-nexta-atrymau-natsyyanalnuyu-premiyu-za-abaronu-pravou-chalaveka-imya-viktara-ivashkevicha/ Блогер Nexta атрымаў Нацыянальную прэмію за абарону правоў чалавека імя Віктара Івашкевіча]</ref>. Жыве ў [[Польшча|Польшчы]]<ref name="kyky">{{Cite web |url=https://kyky.org/hero/90-lyudey-hotyat-ostatsya-anonimami-vse-boyatsya-no-mnogie-dazhe-ne-znayut-chego-bolshoe-intervyu-s-sozdatelem-telegram-kanala-nexta |title=«90 % людей хотят остаться анонимами. Все боятся, но многие даже не знают, чего». Большое интервью с создателем Telegram-канала NEXTA. 22 мая 2019 |access-date=4 жніўня 2019 |archive-date=24 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210524034303/https://kyky.org/hero/90-lyudey-hotyat-ostatsya-anonimami-vse-boyatsya-no-mnogie-dazhe-ne-znayut-chego-bolshoe-intervyu-s-sozdatelem-telegram-kanala-nexta |url-status=dead }}</ref>, дзе скончыў вучобу. З восені [[2018]] года вядзе праграму інфармацыйна-забаўляльную праграму «Суб’ектыў» на тэлеканале «[[Белсат]]»<ref>[https://belsat.eu/program/subektyu/ Суб’ектыў на «Белсаце»]</ref>. У 2020 годзе Пуціла разам з іншымі прадстаўнікамі беларускага дэмакратычнага руху атрымаў [[Прэмія імя Сахарава|прэмію Сахарава]]<ref>[https://www.fontanka.ru/2020/10/22/69513669/ «На их стороне правда». Премию Сахарова за 2020 год получила белорусская оппозиция]</ref>. 3 мая 2023 года [[Мінскі абласны суд]] завочна прыгаварыў Пуцілу да 20 гадоў калоніі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/prysud-ramanu-prataseviczu-i-astatnim-fihuranty-s|title=Прысуд Раману Пратасевічу і астатнім фігуранты «справы N*XTA» ўступіў у сілу|date=2023-05-18|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. == Публічная дзейнасць == Публічную дзейнасць пачаў у кастрычніку [[2015]] года, стварыўшы канал [[NEXTA]] на [[YouTube]]. Асноўны напрамак — «забаўляльны, інфармацыйны або музычны кантэнт»<ref>[https://www.youtube.com/channel/UCY_q9S5SOsIRZNUVrmHB1JQ/about Пра канал NEXTA на YouTube]</ref>. Найбольш папулярнае відэа — «''Их ждёт смертная казнь''» пра чарговы смяротны прысуд у Беларусі: 5,3 млн праглядаў<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Vr7cGVAF0bc Их ждёт смертная казнь]</ref>. Першае відэа — песня «''Выбора нет''», прымеркаваная да [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|прэзідэнцкіх выбараў]] з заклікам да іх байкоту<ref>[https://www.svaboda.org/a/27290764.html Нам па 18, але галасаваць ня хочацца. Ліцэйскі гурт «NEXTA» запісаў песьню-заклік да байкоту]</ref>. [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Спецслужбы]] амаль адразу ж зацікавіліся асобай блогера: прыходзілі, сярод іншага, у школу, высвятлялі, хто ён такі ды адкуль узяўся<ref name="tut">[https://42.tut.by/638658 «Текст о сотруднике ГАИ набирал дрожащими руками». Интервью с автором канала NEXTA. 22 мая 2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815195333/https://42.tut.by/638658 |date=15 жніўня 2020 }}</ref>. У [[2017]] годзе ўдзельнічаў у некалькіх акцыях пратэсту, у тым ліку ў родапачынальніку [[Маршы недармаедаў|Маршаў недармаедаў]] — «[[Марш абураных беларусаў|Маршы абураных беларусаў]]» [[17 лютага]] [[2017]] года, з якога вёў стрым-трансляцыю ў {{iw|Periscope|Periscope|ru|Periscope}}. Выпусціў некалькі відэаролікаў, прысвечаных пратэстам у Беларусі<ref name="tut"/>. З восені [[2018]] года актыўна вядзе канал у [[Telegram]]<ref name="kyky"/>. Частка інфармацыі публікуецца ў дадатковым канале NEXTA Live, разлічаным на менш важныя навіны<ref>[https://t.me/nexta_lite NEXTA Lite]</ref>. Аўдыторыя пашырылася ў тым ліку дзякуючы інсайдам з [[МУС Беларусі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29832102.html Хто зьлівае блогеру NEXTA ўнутраныя зводкі міліцыі]</ref>. Былы міністр унутраных спраў [[Ігар Шуневіч]] перад сваёй адстаўкай заявіў, што выкрыў крыніцы Telegram-канала NEXTA<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=231928 На развітанне Шуневіч сказаў, што раскрыў крыніцы тэлеграм-канала Нехта, і паабяцаў звольніць іх з міліцыі]</ref>, аднак блогер гэтую заяву абвергнуў<ref>[https://belsat.eu/news/shunevich-skazau-shto-vylichyu-krynitsy-utsechki-sluzhbovaj-infarmatsyi-mus-nexta-geta-znyapraudzhvae/ Шуневіч сказаў, што вылічыў крыніцы ўцечкі службовай інфармацыі. NEXTA гэта зняпраўджвае]</ref>. З верасня 2018 года робіць праграму «Суб’ектыў» для тэлеканала «[[Белсат]]»<ref>[https://belsat.eu/program/subektyu/ belsat.eu]</ref>. Стужка блогера «Лукашэнка. Крымінальныя матэрыялы» ў 2019 годзе праз суткі пасля публікацыі трапіла ў трэнды беларускай лакалізацыі інтэрнэт-сэрвіса [[YouTube]], затым прызнана ў Беларусі экстрэмісцкім матэрыялам<ref name="svaboda">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30311142.html|title = Суд прызнаў фільм Nexta пра Лукашэнку экстрэмісцкім|date =2019-12-06 |publisher = «[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Свабода]]»|access-date = 2020-08-13|ref = svaboda}}</ref>. == Фільмаграфія == * 2019: [[Лукашэнка. Крымінальныя матэрыялы]] * 2020: {{youtube|jIrWPebRylk|Лукашэнка. Над прорвай у хлусні}} * 2021: {{youtube|JEbKtZRAGGI|Лукашэнка. Залатое дно}} * 2021: {{youtube|nneIt3EyClI|Залатое дно 2: У Цені дыктатара}} * 2022: {{youtube|SbO1kI7eEyI|Залатое дно 3. Ганебны фінал Лукашэнкі}} * 2022: {{youtube|JrdlYfRzxCo|Польшча. Салідарнасць у крыві}} * 2023: {{youtube|AP5spxNR8Aw|Пуцін. Па шляху Гітлера}} == Гл. таксама == * [[NEXTA]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пуціла Сцяпан Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Блогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Відэаблогеры]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Сахарава]] [[Катэгорыя:Ютуберы Беларусі]] kmqxtzwvg4jm7w1xxu37z2puvc81xom Аперацыя «Харматан» 0 604771 5185230 5044012 2026-08-23T04:14:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185230 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Харматан» |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]], [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] |выява = Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg |загаловак = Рэшткі двух САУ «Пальмарыя» арміі Кадафі, знішчаных французскай авіяцыяй у ваколіцах Бенгазі, 19 мая 2011 г. |дата = 19—31 сакавіка 2011 |месца = [[Лівія]] |прычына = |вынік = Ваенная перамога Францыі, пераход французскіх сіл у падпарадкаванне камандаванню «Саюзнага абаронца» |праціўнік1 = [[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівія]] |камандзір1 = [[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Нікаля Сарказі]] |камандзір2 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] |сілы1 = [[#Задзейнічаныя сілы|Гл. ніжэй]] |сілы2 = 30 000<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>—76 000<ref>{{Cite web |url=http://www.200stran.ru/war_country116.html |title=Вооружённые силы Ливийской Джамахирии |access-date=26 чэрвеня 2019 |archive-date=6 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |url-status=dead }}</ref> чалавек |страты1 = няма |страты2 = невядома |агульныя страты = 40<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=214560|title=Vatican: Airstrikes killed 40 civilians in Tripoli |date=31 March 2011|accessdate=31 March 2011}}</ref>—48<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201132094116102192.html|title=Gaddafi denounces foreign intervention|publisher=Al Jazeera English|date=20 March 2011|accessdate=20 March 2011}}</ref> мірных грамадзян загінулі |заўвага = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} '''Аперацыя «Харматан»''' ({{lang-fr|Opération Harmattan}}) — кодавая назва [[Францыя|французскай]] ваеннай аперацыі, якая праходзіла ў рамках у [[Інтэрвенцыя ў Лівіі|ваеннай інтэрвенцыі ў Лівіі]] ў [[2011]] годзе<ref>{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/harmattan/libye-debut-des-operations-aeriennes-francaises|title=French Ministry of Defense declaration|accessdate=19 March 2011|archive-date=29 ліпеня 2012|archive-url=https://archive.today/20120729154137/http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/harmattan/libye-debut-des-operations-aeriennes-francaises|url-status=dead}}</ref>. Названа ў гонар Харматана, сухога гарачага ветру, які дзьме над [[Сахара]]й у перыяд з лістапада па сакавік<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/255457/harmattan|title=Harmattan|work=Encyclopedica Britannica}}</ref>. Аперацыя з’яўляецца аналагам амерыканскай аперацыі «[[Аперацыя «Odyssey Dawn»|«Odyssey Dawn»]]», канадскай «[[Аперацыя «Мабайл»|Мабайл]]» і брытанскай «[[Аперацыя «Эламі»|Эламі]]»<ref>{{cite news|title=Operation Ellamy: Designed to strike from air and sea|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/operation-ellamy-designed-to-strike-from-air-and-sea-2246411.html|publisher=The Independent|accessdate=19 March 2011|location=London|first=Terri|last=Judd|date=19 March 2011}}</ref>. == Задзейнічаныя сілы == '''ВПС'''<ref name="DefenseNews19Mar">{{cite news|url=http://www.defensenews.com/story.php?i=6007194&c=EUR&s=AIR|title=France Deploys About 20 Aircraft to Enforce Libya No-Fly Zone|publisher=Defense News|date=19 March 2011}}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: * 5 × Rafale  * 6 × Mirage 2000-5  * 6 × Mirage 2000D  * 2 × Mirage F1CR<ref>{{cite web|url=http://www.opex360.com/2011/03/29/libye-des-mirage-f1-cr-entrent-en-piste/|title=Libye : Des Mirage F1 CR entrent en piste|publisher=Zone Militaire|date=29 March 2011}}</ref> * 6 × C135 * C-160G SIGINT<ref>{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-la-base-aerienne-de-solenzara-sous-haute-protection|title=Libye : la base aérienne de Solenzara sous haute protection|publisher=French Ministry of Defense|date=28 March 2011|access-date=26 чэрвеня 2019|archive-date=7 чэрвеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607075621/http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-la-base-aerienne-de-solenzara-sous-haute-protection|url-status=dead}}</ref> * E-3F AWACS '''ВМФ'''<ref>{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/libye-appareillage-du-porte-avions-charles-de-gaulle|title=Libye : appareillage du porte-avions Charles de Gaulle|publisher=French Ministry of Defense|date=20 March 2011|access-date=26 чэрвеня 2019|archive-date=22 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422023038/http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/libye-appareillage-du-porte-avions-charles-de-gaulle|url-status=dead}}</ref>: * Група 473<ref name="MinDef22Mar">{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-premiere-mission-aerienne-pour-la-tf-473|title=Libye : première mission aérienne pour la TF 473|publisher=French Ministry of Defense|date=22 March 2011|access-date=26 чэрвеня 2019|archive-date=25 сакавіка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110325111204/http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-premiere-mission-aerienne-pour-la-tf-473|url-status=dead}}</ref>: ** Авіяносец «Шарль дэ Голь» (R91) *** 10 × Rafale M *** 6 × Super-Etendard *** 2 × E-2C  *** 2 × Dauphin  *** 2 × Alouette III  ** Фрыгат Courbet (F712) ** Субмарына Améthyste(S605)<ref>{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/dossier/l-operation-harmattan|title=L’opération Harmattan|publisher=French Ministry of Defense|date=26 March 2011|access-date=26 чэрвеня 2019|archive-date=2 красавіка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110402062716/http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/dossier/l-operation-harmattan|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=122656|title=French nuclear submarine arrives in Malta|publisher=Malta Independent|date=30 March 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120315083618/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=122656|archivedate=15 March 2012}}</ref> ** 14 × Aérospatiale Gazelle ** 4 × Eurocopter Tiger ** 2 × Eurocopter Puma ** 2 × Atlantique 2 == Храналогія == ;[[19 сакавіка]] У 16:00 па GMT 19 самалётаў ВПС Францыі вылецелі ў зону [[Бенгазі]] з заяўленай мэтай «абароны насельніцтва горада ад сіл Кадафі». У 16:45 і 16:59 самалёты знішчылі некалькі адзінак бранятэхнікі<ref>{{Cite news|title=ВВС Франции нанесли первый удар по ливийской военной технике|url=http://www.rian.ru/arab_ly/20110319/355720718.html|work=РИА Новости|date=20110319T1958+0300Z|accessdate=2018-06-30|language=ru}}</ref>. ;[[20 сакавіка]] Французы здзейснілі адзінаццаць баявых вылетаў у зоне лівійскага канфлікту<ref name="MinDef20Mar">{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/libye-poursuite-des-operations|title=Libye : poursuite des opérations|publisher=French Ministry of Defense|date=20 March 2011|access-date=26 чэрвеня 2019|archive-date=18 снежня 2012|archive-url=https://archive.today/20121218033135/http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-2|url-status=dead}}</ref>. ;[[21 сакавіка]] Французскі авіяносец прыбыў у зону баявых дзеянняў, палубныя самалёты пачалі здзяйсняць баявыя вылеты. Францыя пашырыла свой кантынгент, накіраваўшы дадатковыя 2 Mirage 2000-5 і 2 Mirage 2000D на ваенную базу ў [[Італія|Італіі]]. ;[[22 сакавіка]] Самалёты авіяносца «Шарль дэ Голь» далучыліся да аперацыі над Лівіяй, праводзячы разведку і патрулі. «Форбін» і «Жан Барт», якія ўжо знаходзіліся на тэрыторыі Лівіі, далучыліся да групы 473. Колькасць баявых самалётаў, разгорнутых на авіябазе 126 Solenzara, павялічылася да 20 з прыходам яшчэ двух Mirage 2000-5 і двух Mirage 2000D<ref>{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-l-operation-harmattan-marquee-par-l-engagement-de-la-tf473-et-la-montee-en-puissance-de-la-ba-126|title=Libye : l’opération Harmattan marquée par l’engagement de la TF473 et la montée en puissance de la BA 126|publisher=French Ministry of Defense|date=22 March 2011|access-date=26 чэрвеня 2019|archive-date=26 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926160750/http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-l-operation-harmattan-marquee-par-l-engagement-de-la-tf473-et-la-montee-en-puissance-de-la-ba-126|url-status=dead}}</ref>. ;[[23 сакавіка]] Сіламі 6 знішчальнікаў (2х Rafale і 4х Mirage 2000D) ВПС і ВМС Францыі, узброенымі ракетамі SCALP GP, праведзены налёт на лівійскую авіябазу ў 250 кіламетрах на поўдзень ад узбярэжжа [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]<ref name=harmattann6>[http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-6 Libye : point de situation opération Harmattan n°6]</ref>. ;[[24 сакавіка]] Каля 14:30 CET самалётамі Rafale і Mirage 2000 у ходзе патрулявання паветранай прасторы Лівіі быў знойдзены самалёта лівійскіх ВПС Г-2 «Галеб». Адразу пасля яго прызямлення на авіябазе блізу горада Місурата ён быў знішчаны ракетай «паветра-зямля»<ref name="MinDef6">{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-6|title=ibye : point de situation opération Harmattan n°6|publisher=French Ministry of Defense|date=24 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.expatica.com/fr/news/french-news/french-fighter-destroys-libya-military-jet-france_138101.html|title=French fighter destroys Libya military jet: France|publisher=Agence France-Presse|date=24 March 2011|accessdate=26 чэрвеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130615235415/http://www.expatica.com/fr/news/french-news/french-fighter-destroys-libya-military-jet-france_138101.html |archivedate=15 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. ;[[25 сакавіка]] Два Tornado ВПС [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і знішчальнікі ВПС Францыі сумесна знішчылі 7 танкаў [[Т-72]] кадафістаў блізу горада Адждабія. Катарскія Mirage 2000, якія далучыліся да аперацыі «Світанак адысеі», і самалёты французскіх ВПС здзейснілі сумесныя разведвальныя палёты ў раёне гарадоў Місурата, Эль-Зінтан, Сірт і Адждабія. Чатыры Mirage 2000Ds ВПС Францыі знішчылі артылерыйскую батарэю ўрадавай арміі ў раёне горада Адждабія<ref name="MinDef7">{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-7|title=Libye : point de situation opération Harmattan n°7|publisher=French Ministry of Defense|date=25 March 2011|access-date=26 чэрвеня 2019|archive-date=8 кастрычніка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008223324/http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-7|url-status=dead}}</ref>. ;[[26 сакавіка]] ВПС Францыі нанеслі некалькі паветраных удараў па мэтам у раёне гарадоў Эль-Зінтан і Місурата, знішчыўшы на стаянках па меншай меры 5 лёгкіх штурмавікоў Г-2 «Галеб» і два ўдарныя верталёты Мі-35<ref name="MinDef8">{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-8|title=Libye : point de situation opération Harmattan n°8|publisher=French Ministry of Defense|date=26 March 2011|access-date=26 чэрвеня 2019|archive-date=8 кастрычніка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008230004/http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-8|url-status=dead}}</ref>. ;[[27 сакавіка]] ВПС Францыі і [[Катар]]а правялі сумесныя патрулі і авіяцыйна-забаўляльныя місіі з авіябазы «Суда». Колькасць французскіх «Міраж-2000» на базе «Суда» павялічылася да чатырох<ref name="MinDef10">{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-10|title=Libye : point de situation opération Harmattan n°10|publisher=French Ministry of Defense|date=27 March 2011|access-date=26 чэрвеня 2019|archive-date=30 жніўня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830030736/http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-10|url-status=dead}}</ref>. ;[[28 сакавіка]] Французы разбамбавалі арсенал боепрыпасаў у Гар’яне, за 100 кіламетраў (62 мілі) на поўдзень ад [[Трыпалі]]. Упершыню падчас аперацыі Mirage F1CR праводзілі разведвальныя місіі. ;[[29 сакавіка]] Два патрулі ВПС напалі на зенітныя ракетныя падраздяленні ў 100 кіламетрах на паўднёвы захад ад Трыпалі. Mirage 2000D і Super Etendards бамбілі ваенны склад за 30 кіламетраў на поўдзень ад сталіцы<ref name="MinDef12">{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-12|title=Libye : point de situation opération Harmattan n°12|publisher=French Ministry of Defense|date=30 March 2011|access-date=26 чэрвеня 2019|archive-date=18 снежня 2012|archive-url=https://archive.today/20121218035445/www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-12|url-status=dead}}</ref>. ;[[30 сакавіка]] ВПС Францыі разбамбілі сілы СПА Лівіі ў раёне [[Сірт]]а<ref name="MinDef12"/>. ;[[31 сакавіка]] Францыя абвясціла аб завяршэнні сваёй ваеннай аперацыі ў Лівіі і поўным пераходзе да аперацыі [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|«Саюзны Абаронца»]]<ref name="MinDef13">{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-13|title=Libye : point de situation opération Harmattan n°13|publisher=French Ministry of Defense|date=31 March 2011|access-date=26 чэрвеня 2019|archive-date=4 красавіка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110404040956/http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/operation-harmattan-libye/actualites/libye-point-de-situation-operation-harmattan-n-13|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.defense.gouv.fr/operations/autres-operations/harmattan Official site of the French Ministry of Defense about Opération Harmattan] * [http://www.ffaa.net/history/wars-operations/libye/harmattan_moyens_air_fr.htm Unofficial page about aircraft involved in Operation Harmattan] * [http://www.ffaa.net/history/wars-operations/libye/harmattan_moyens_navals_fr.htm Unofficial page about warships involved in Operation Harmattan] * [http://www.ffaa.net/ships/aircraft-carrier/charles-de-gaulle/historique8.htm Unofficial page about CVN Charles de Gaulle in Operation Harmattan] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Паветраныя бітвы і аперацыі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны Францыі]] [[Катэгорыя:Сакавік 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] 3cycpgowzirrtyam0p8ubamk1vtbhmd Сірыйскі Курдыстан 0 609851 5185314 5162097 2026-08-23T09:44:57Z Emilia Noah 155537 Вікідадзеныя. 5185314 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Курдыстан (значэнні)}} {{Дзяржава | Родны склон = Курдыстана | Герб = Emblem of the Democratic Administration of North and East Syria.svg | Замест герба = Эмблема | Форма праўлення = [[Дэмакратычны канфедэралізм|дэмакратычная канфедэрацыя]] | Дзяржаўная рэлігія = свецкая дзяржава<ref>[http://peaceinkurdistancampaign.com/charter-of-the-social-contract/ Charter of the Social Contract « Peace in Kurdistan]</ref> | lat_dir = N | lat_deg = 3э | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 44 | Заснавана = 2012 | Пасады кіраўнікоў = Сустаршыні | Кіраўнікі = Хадзія Юсеф<br>Мансур Селех | Насельніцтва = ≈4,6 млн (палова насельніцтва бежанцы) | Год ацэнкі = 2014 }} '''Дэмакратычная Федэрацыя Паўночнай Сірыі (ДФПС)''', неафіцыйна '''Сірыйскі Курдыстан''', таксама '''Рожава, Заходні Курдыстан''' ({{Lang-ku|Rojava}} — літар. «Захад») — самаабвешчанае дэ-факта самакіраванае федэратыўнае ўтварэнне на поўначы [[Сірыя|Сірыі]]. Пра стварэнне Федэрацыі Паўночнай Сірыі абвешчана [[17 сакавіка]] [[2016]] года<ref name=autogenerated1>[http://www.aljazeera.com/news/2016/03/syria-civil-war-kurds-declare-federal-system-north-160317111902534.html Kurds declare federal region in north]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/politics/2016/03/17_a_8128751.shtml Курды делят Сирию // Газета.ru, 17 марта 2016]</ref><ref>{{Cite news|title=Syria Kurds adopt constitution for federal region|url=http://www.channelnewsasia.com/news/world/syria-kurds-adopt-constitution-for-federal-region/3404640.html|work=Channel NewsAsia|accessdate=2018-02-20|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170102081735/http://www.channelnewsasia.com/news/world/syria-kurds-adopt-constitution-for-federal-region/3404640.html|archivedate=2 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref>, хоць сваю фактычную аўтаномію пад кіраваннем Вышэйшага курдскага савета рэгіён набыў яшчэ ў 2012 годзе, пасля падпісання ў [[Эрбіль|Эрбілі]] ([[Іракскі Курдыстан]]) пагаднення паміж дзвюма вядучымі палітычнымі сіламі сірыйскіх курдаў — «Дэмакратычным саюзам» і Курдскім нацыянальным саветам. Афіцыйна Рожава — свецкая палітыя, заснаваная на дэмакратычных канфедэралісцкіх прынцыпах [[дэмакратычны сацыялізм|дэмакратычнага сацыялізму]], лібертарнага муніцыпалізму, [[прамая дэмакратыя|прамой дэмакратыі]] і гендэрнай роўнасці. Прыхільнікі яе канстытуцыі сцвярджаюць, што не імкнуцца да незалежнасці Курдыстана, прапаноўваючы сваю сістэму як узор для федэралізацыі Сірыі ў цэлым. Найбольш уплывовая палітычная сіла ў рэгіёне — [[Дэмакратычны саюз (Сірыя)|партыя «Дэмакратычны саюз» (PYD)]]. У студзені 2026 года рэгіён перайшоў пад кантроль [[Пераходны ўрад Сірыі|Пераходнага ўрада Сірыі]]. [[Дэмакратычныя сілы Сірыі]], якія больш за дзесяць гадоў кантралявалі самы багаты нафтай раён краіны, пагадзіліся перадаць пад уладу пераходнага ўрада тры свае правінцыі: Хасеке, Дэйр эз-Зор і Ракка<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/8362105 Сирийские курды лишаются автономии]{{ref-ru}}</ref>. == Эканоміка == [[Сельская гаспадарка]] — дамінуючая галіна эканомікі. У рэгіёне Еўфрат вырошчваюць пшаніцу і алівы, Джазіра спецыялізуецца толькі на пшаніцы, Афрын — на алівах. Галоўная перавага Джазіры — здабыча [[нафта|нафты]]. === Рэсурсы === Нафта і вытворчасць прадуктаў харчавання — аснова эканомікі рэгіёну. На экспарт ідзе нафта і сельскагаспадарчыя прадукты, такія як авечкі, збожжа і бавоўна. Імпарт уключае ў сябе спажывецкія тавары і запчасткі. Да [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны]] ў Эль-Хасаке выраблялася каля 40 000 барэляў сырой нафты ў дзень. Падчас вайны нафтаперапрацоўчы завод працаваў толькі на 5 % магутнасці з-за адсутнасці хімікатаў для перапрацоўкі нафты. == Узброеныя сілы == У ходзе грамадзянскай вайны ў Сірыі курды стварылі некалькі ўзброеных фарміраванняў, такіх як [[Атрады народнай самаабароны|YPG]], YPJ, унутраныя войскі Асаіш. Разам з арабскімі апалчэннямі яны склалі падтрыманы [[ЗША]] альянс [[Дэмакратычныя сілы Сірыі]] (Сірыйскія дэмакратычныя сілы). == Грамадзянская вайна ў Сірыі == [[Файл:PYD checkpoint Afrin Syria.png|thumb|300px|Сцяг Заходняга Курдыстана ў Афрыне (жнівень 2012 года)]] {{Main|Канфлікт у Сірыйскім Курдыстане}} З лета [[2012]] года тэрыторыя Сірыйскага Курдыстана кантралюецца [[Вышэйшы курдскі савет|Вышэйшым курдскім саветам]] і ўзброенымі фармаваннямі (YPG). Пад кантролем урада [[Башар Асад|Башара Асада]] часткова засталася толькі Хасеке<ref>Adib Abdulmajid «''[https://web.archive.org/web/20120824203728/http://www.rudaw.net/english/news/syria/4984.html Armed Kurds Surround Syrian Security Forces in Qamishli]''». Rudaaw, 22 июля 2012 г.{{ref-en}}</ref>. [[12 ліпеня]] [[2012]] года ў [[Эрбіль|Эрбілі]] ([[Іракскі Курдыстан]]) было падпісана пагадненне паміж вядучымі ваенна-палітычнымі сіламі сірыйскіх курдаў — партыяй «Дэмакратычны саюз» і Курдскім нацыянальным саветам, якімі фактычна быў абвешчаны суверэнітэт Сірыйскага Курдыстана пад кіраваннем Вышэйшага курдскага савета. [[19 ліпеня]] атрады YPG узялі штурмам горад Айн-эль-Араб, неўзабаве пасля чаго [[Узброеныя сілы Сірыі|ўрадавыя войскі]] пакінулі гарады Амуда, [[Афрын]] і Рас-эль-Айн без якога-небудзь сур’ёзнага супраціву. [[22 ліпеня]] пачаліся баі паміж YPG і ўрадавымі войскамі. 2 жніўня 2012 года Нацыянальны каардынацыйны камітэт за дэмакратычныя перамены абвясціў, што рэжым Асада скінуты ва ўсім Сірыйскай Курдыстане і што ўвесь рэгіён з гэтага часу знаходзіцца пад кантролем курдаў (акрамя горада Эль-Камышлы, дзе ўсё яшчэ заставалася нейкая колькасць урадавых войскаў, якія не ўступалі ў канфлікт з курдамі і дазволілі ім падняць курдскі сцяг над горадам)<ref>[http://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ PYD Press Release: A call for support and protection of the peaceful establishment, the self-governed Syrian Kurdish region] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915073042/http://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ |date=2012-09-15 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast Kurds take control in Syria’s northeast] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303232649/http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast |date=3 сакавіка 2016 }}. ''Al Jazeera'', 12 августа 2012 года.{{ref-en}}</ref>. У студзені [[2013]] года атрады YPG пачалі аперацыю па ўсталяванні поўнага кантролю над нафтаноснымі раёнамі. Пасля некалькіх дзён баёў урадавыя войскі вымушаны былі адступіць, не дачакаўшыся якой-небудзь дапамогі ад Дамаска<ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2748&z=en&cure=1009 Al-Maʿbada: YPG gains control of oil field]». ''KurdWatch'', 3 февраля 2013 года.{{ref-en}}</ref>. У пачатку сакавіка таго ж года было абвешчана, што ўся нафтаздабываючая індустрыя паўночна-усходняй Сірыі з гэтага часу знаходзіцца пад курдскім кантролем<ref>Wladimir van Wilgenburg «[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/03/power-vacuum-oil-fields-syria-kurdish-militia-pyd.html Syrian Kurdish Militia Takes Over Oil Fields]». ''Al-Monitor'', 7 марта 2013 года.{{ref-en}}</ref>. 12 лістапада 2013 года, «Дэмакратычны саюз» — найбуйнейшая курдская партыя Сірыі — абвясціла аб планах па стварэнні пераходнага ўрада ў курдскіх раёнах на паўночным усходзе краіны з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Камышлы. Рэгіён прапанавалі падзяліць на тры вобласці — аль-Джазіра (мухафаз Хасеке), Кабані (Айн-эль-Араб) і Афрын (мухафаз Алепа). [[14 лістапада]] 2013 года «Дэмакратычны саюз» абвясціў аб планах стварэння пераходнага ўрада ў курдскіх раёнах Сірыі<ref>Дарья Цилюрик «[http://www.ng.ru/world/2013-11-14/7_kurdistan.html Сирийский Курдистан шагнул к автономии]». ''Независимая газета'', 14.11.2013.</ref>. Удзел курдскіх атрадаў народнай самаабароны (YPG) у сірыйскім канфлікце пачаўся са сутыкненняў з урадавымі войскамі ў горадзе Айн-эль-Араб летам 2012 года. 19 ліпеня 2012 года Атрады народнай самаабароны захапілі горад, а на наступны дзень захапілі Амуду, Афрын і суседнія сельскагаспадарчыя раёны. Пачынаючы з мая 2013 года YPG таксама вядуць актыўную барацьбу з баевікамі ССА і ісламістамі, выступаючы ў ролі «трэцяй сілы» ў канфлікце. Для кіравання рэгіёнам курды ствараюць Вышэйшы курдская камітэт (курды. Desteya Bilind a Kurd, DBK). Да 24 ліпеня сірыйскія курды захопліваюць горада Дэрыка-Хемка (Эль-Маліка), Рас-эль-Айн, Дырбесі (Эд-Дарбасія) і Гіркі-Леге (Эль-Мабада). Адзіныя галоўныя курдскія гарады, якія часткова засталіся пад кантролем урадавых сіл, — Хасаке і Камышлы. [[21 студзеня]] [[2014]] года было абвешчана аб стварэнні аўтаномнага самакіравальнага кантона Джазіра з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Камышлы на паўночным усходзе Сірыі. Прэзідэнтам абраны Экрэм Хеза, прызначаны кабінет міністраў з 22 чалавек. Афіцыйнымі мовамі кантона абвешчаныя курдская, арабская і асірыйская<ref>[http://rwww.kurdishquestion.com/insight-research/dossiers/kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava/91-kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava.html]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[17 сакавіка]] [[2016]] года было абвешчана аб стварэнні аўтаноміі з трох кантонаў<ref name=autogenerated1 />. {{Асноўны артыкул|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)}} У студзені [[2026]] года [[пераходны ўрад Сірыі]] пачаў пашыраць свой кантроль над тэрыторыямі на паўночным усходзе краіны, дзе жывуць [[курды]]. Гэта прывяло да ўзброеных сутыкненняў з курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|Сірыйскімі дэмакратычнымі сіламі (СДС)]]. У выніку 18 студзеня было падпісана пагадненне аб спыненні агню і інтэграцыі СДС у структуры сірыйскай дзяржавы. == Палітыка == Асноўным органам прыняцця рашэнняў у Сірыйскай Курдыстане з’яўляюцца народныя саветы. Члены саветаў абіраюцца пры захаванні этнічнага балансу. У кожным муніцыпалітэце на трох галоўных пасадах павінна быць па адным прадстаўніку ад курдаў, арабаў і асірыйцаў ці армянаў і як мінімум адна жанчына<ref name="theguardian.com">[https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/oct/08/why-world-ignoring-revolutionary-kurds-syria-isis Why is the world ignoring the revolutionary Kurds in Syria? | David Graeber | Comment is free | The Guardian]</ref>. [[Рабочая партыя Курдыстана]] заявіла пра адмову ад планаў па стварэнні дзяржавы курдаў. Замест гэтага яна, натхніўшыся ідэямі лібертарнага муніцыпалізму, заклікае курдаў да стварэння свабодных, самакіравальнай супольнасцяў, якія функцыянуюць на прынцыпах прамой дэмакратыі, якія затым будуць аб’яднаныя нягледзячы на ​​дзяржаўныя межы<ref name="theguardian.com"/><ref>{{Cite web|accessdate = 2015-10-07|title = Hevale: революция в Курдистане|url = https://vk.com/hevale|publisher = Hevale: революция в Курдистане}}</ref>. === Вышэйшы курдскі савет === [[Вышэйшы курдскі савет]] (Desteya Bilind a Kurd, DBK) — часовы ўрад Сірыйскага Курдыстана ва ўмовах грамадзянскай вайны ў Сірыі, які складаецца напалову з членаў Дэмакратычнага саюза, напалову — з членаў Курдскага нацыянальнага савета. Рашэнне аб стварэнні DBK было прынята 12 ліпеня 2012 года ў г. Эрбіль пры адабрэнні прэзідэнта Іракскага Курдыстана Масуда Барзані. Штаб-кватэра DBK размяшчаецца ў Айн-эль-Араб. У падначаленні знаходзяцца Атрады народнай самаабароны (АНС), якія забяспечваюць бяспеку ў Сірыйскай Курдыстане. 12 ліпеня 2012 — ствараецца часовы ўрад Сірыйскага Курдыстана (Курдскі вярхоўны камітэт). Лістапад 2013 — ствараецца Рэгіянальны Урад. 21 студзеня 2014 — абвешчана аб стварэнні аўтаноміі Сірыйскага Курдыстана. Студзень 2014 — прынятая часовая Канстытуцыя. == Міжнародныя адносіны == * {{Сцягафікацыя|Турцыя}} сцвярджае, што АНС з’яўляецца такой жа тэрарыстычнай арганізацыяй, як РПК. * [[Файл:Flag of Kurdistan.svg|22px]] [[Іракскі Курдыстан]]: Існуе [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам|ваеннае супрацоўніцтва]] з Іракскім Курдыстанам і ЗША, хоць няма ніякай афіцыйнай падтрымкі Рожава або АНС. * {{Сцягафікацыя|Расія}}: Афіцыйнае прадстаўніцтва Сірыйскага Курдыстана ў РФ адкрыта ў [[Масква|Маскве]] 10 лютага 2016 года<ref>[http://www.bbc.com/russian/russia/2016/02/160210_kurds_office_moscow Сирийские курды открыли представительство в Москве]</ref>. * {{Сцягафікацыя|ФРГ}}: Афіцыйнае прадстаўніцтва Сірыйскага Курдыстана ў Германіі адкрылася ў [[Берлін]]е 7 мая 2016 года<ref>[http://kurd.press/?p=20195 В столице Германии, открылось представительство Западного Курдистана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160630191949/http://kurd.press/?p=20195 |date=30 чэрвеня 2016 }}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Францыя}}: Афіцыйнае прадстаўніцтва Сірыйскага Курдыстана ў Францыі адкрылася 23 мая 2016 года<ref>[http://ria.ru/world/20160523/1438623071.html В Париже открылось представительство Сирийского Курдистана]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Курдыстан]] [[Катэгорыя:Дзяржавы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Палітыка Сірыі]] 9ryxcy6wte0d8hfheq4e6fugvxq19l0 Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс (2019) 0 614994 5185311 5175310 2026-08-23T09:23:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185311 wikitext text/x-wiki '''Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс''' — напад [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікаў]] [[Хусіты|хусітаў]] на найбуйнейшы ў свеце нафтаперапрацоўчы завод на ўсходзе [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], які адбыўся [[14 верасня]] [[2019]] года падчас [[Грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў Емене]]. З-за атакі пачаўся гіганцкі пажар на дзяржаўным прадпрыемстве [[Saudi Aramco]], які быў ліквідаваны за лічаныя гадзіны, але выклікаў часовае падзенне здабычы саудаўскай нафты ўдвая (з 9,8 мільёна барэляў да 4,1 мільёна барэляў), што адпавядае 5% здабычы нафты ў свеце<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2019/09/drones-hit-saudi-aramco-facilities-fires-190914051900472.html Houthi drone attacks on 2 Saudi Aramco oil facilities spark fires] [[Аль-Джазіра]]</ref>. == Атака == {{external media |topic = Пашкоджанні ў Абкайку |subtopic = Спадарожнікавыя фатаграфіі |width = |image1 = https://ichef.bbci.co.uk/news/936/cpsprodpb/37E9/production/_108831341_abqaiq_overview_976-nc.png |image2 = https://ichef.bbci.co.uk/news/936/cpsprodpb/FB39/production/_108831346_abqaiq_image2_976-nc.png |audio1 = |video1 = }} 14 верасня роўна ў чатыры гадзіны раніцы па мясцовым часе нафтаперапрацоўчыя заводы ў [[Абкайк]]у і [[Хурайс]]е, якія належалі кампаніі [[Saudi Aramco]], падвергліся абстрэлу беспілотнікаў [[Хусіты|еменскіх паўстанцаў-хусітаў]]. Удар быў нанесены па дэсульфурызацыйных калонах і вакуумных {{нп3|Сепаратар (нафтаперапрацоўка)|газавых сепаратарах||Separator (oil production)}}, якія служаць для аддзялення нафтавага газу; вялікая частка сфероідаў была пашкоджана, пашкоджана таксама каля паловы калон<ref>David Sheppard. [https://www.latimes.com/business/story/2019-09-16/attack-on-saudi-facility-exposes-world-economys-achilles-heel Attack on Saudi facility exposes world economy’s ‘Achilles heel’] // Лос-Анджелес Таймс, 16 сентября 2019 года. {{ref-en}}</ref>. У выніку адбыліся ўзгаранні. Пажары на прадпрыемствах атрымалася хутка лакалізаваць. Па словах кіраўніка кампаніі Аміна Насера, пацярпелых ад налётаў няма. Неўзабаве пачаліся работы па аднаўленні вытворчасці. Еменскія паўстанцы заявілі, што НПЗ атакавалі іх байцы з дапамогай дзесяці [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотных лятальных апаратаў]]<ref>[https://ria.ru/20190915/1558698843.html Добыча нефти в Саудовской Аравии упала вдвое после налета беспилотников]</ref>. Завод Абкайк абараняўся трыма батарэямі СПА Skyguard, але яны не спрацавалі пры нападзе<ref>{{cite web | url =https://www.cnbc.com/2019/09/19/how-saudi-arabia-failed-to-protect-itself-from-drones-missile-attacks.html |title=How Saudi Arabia failed to protect itself from drone and missile attacks|publisher=CNBC| accessdate =20 September 2019}}</ref>. == Наступствы == === Эканамічныя === Саудаўскія чыноўнікі заявілі, што напады прымусілі закрыць аб’екты, скараціўшы здабычу нафты ў краіне з 9,8 да 4,1 мільёна барэляў нафты ў дзень, страчваючы 5,7 мільёна барэляў нафты ў дзень, альбо каля 5% ад штодзённай сусветнай здабычы. Чакалася, што станцыі вернуцца да намінальнай магутнасці да [[16 верасня]] і будуць выкарыстоўваць нафту са сховішчаў для ліквідацыі недахопу<ref name="wsj">{{cite web | url = https://www.wsj.com/articles/drone-strikes-spark-fires-at-saudi-oil-facilities-11568443375 | title = U.S. Blames Iran for Attack on Saudi Oil Facilities | first1 = Summer | last1 = Said | first2= Jared | last2= Malsin | first3= Jessica | last3 = Donati | date = September 14, 2019 | accessdate = September 14, 2019 | work = The Wall Street Journal }}</ref>. Аднак іншыя дзяржаўныя чыноўнікі падлічылі, што поўнае аднаўленне вытворчасці будзе працягвацца «тыднямі, а не днямі». Пасля адкрыцця рынку ўвечары [[15 верасня]] цана ф’ючэрсаў на [[нафта|нафту]] Brent павялічылася амаль на 20 працэнтаў<ref name="reuters 20190915">{{cite news |last1=Kumar |first1=Devika Krishna |title=Oil Prices Surge 15% after Attack on Saudi Facilities Hits Global Supply |url=https://www.reuters.com/article/us-global-oil/oil-prices-surge-15-after-attack-on-saudi-facilities-hits-global-supply-idUSKBN1W00UG |accessdate=16 September 2019 |publisher =[[Reuters]] |date=15 September 2019 |language=en}}</ref>. Іншыя рынкі таксама былі закрануты і занепакоены пастаўкамі нафты, уключаючы бензін і мазут у [[ЗША]]<ref name="reuters 20190915"/><ref name="reuters 20190915_2">{{cite web | url = https://www.reuters.com/article/us-global-markets/oil-surges-stock-futures-slip-after-attack-on-saudi-facility-idUSKBN1W00WB | title = Oil surges, stock futures slip after attack on Saudi facility | first= Swati | last= Pandey | date = 15 September 2019 | accessdate = 15 September 2015 | publisher = [[Reuters]] }}</ref>. Прэзідэнт [[Дональд Трамп]] санкцыянаваў вызваленне амерыканскіх стратэгічных запасаў нафты для стабілізацыі цаны на энергію ў краіне<ref name="reuters 20190915"/>. 16 верасня цана бараля Brent уздымалася да $ 71,95, па выніках дня таргі закрыліся з прыростам цаны Brent на 14,61%. Падзенне сусветных цэн на нафту паследавала за іх рэзкім ростам. Сусветныя цэны на нафту рэзка знізіліся 17 верасня — цана бараля нафты маркі Brent за некалькі хвілін знізілася больш чым на 5%, дасягнуўшы на мінімуме адзнакі $ 64,5<ref>[https://www.rbc.ru/business/17/09/2019/5d80e3ae9a794751b8c1dc30?from=newsfeed rbc.ru]</ref><ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=237530 nashaniva.by]</ref>. === Ваенна-палітычныя === Атака ўзмацніла геапалітычную напружанасць на Блізкім Усходзе. Атакі падкрэслілі як крайнюю ўразлівасць саудаўскай інфраструктуры, нягледзячы на гіганцкі ваенны бюджэт, так і таннасць маштабных нападаў з выкарыстаннем сучасных тэхналогій: дзясятак-другі дронаў, пабудова кожнага з якіх магла абысціся ў 15 тысяч долараў<ref>Ben Hubbard, Palko Karasz, Stanley Reed. [https://www.nytimes.com/2019/09/14/world/middleeast/saudi-arabia-refineries-drone-attack.html Two Major Saudi Oil Installations Hit by Drone Strike, and U.S. Blames Iran] // Нью-Йорк Таймс, 14-15 сентября 2019 года.{{ref-en}}</ref>, нанеслі шкоду, які вылічваецца сотнямі мільёнаў долараў у дзень. Яшчэ ў 2013 годзе спецыялісты лічылі, што такая атака запатрабуе многіх тысяч ракет<ref>Ali Al-Ahmed, Andrew Bond, and Daniel Morillo. [http://www.gulfinstitute.org/wp-content/uploads/2013/11/Threats_to_the_Saudi_Oil_Infrastructure.pdf Security Threats to Saudi Arabia's Oil Infrastructure]. Washington, DC: The Institute for Gulf Affairs, 2013. {{ref-en}} С. 32.</ref>. Тым часам [[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў Саудаўскай Аравіі набыць зенітна-ракетныя комплексы [[С-300]] «Фаварыт» або [[С-400]] «Трыўмфатар» для абароны сваёй тэрыторыі ад новых нападаў з паветра<ref name="al-jazeera">{{cite news |title=Putin proposes Russian missile defence for Saudi after oil attack |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/09/saudi-oil-attacks-latest-updates-190916102800973.html |work=Al-Jazeera |date=16 September 2019}}</ref><ref>[https://rg.ru/2019/09/17/kto-i-zachem-podtalkivaet-prezidenta-ssha-k-konfliktu-s-iranom.html Войну оплатят короли] Российская газета, 17 сентября 2019 года</ref>. [[18 верасня]] Каралеўства Саудаўская Аравія далучылася да [[Міжнародная кааліцыя па бяспецы на моры|міжнароднай кааліцыі па бяспецы на моры]] (пад кіраўніцтвам ЗША)<ref>[https://ria.ru/20190918/1558792317.html Саудовская Аравиявступила в международную коалицию по безопасности на море] РИА Новости, 18 сентября 2019 года</ref>. [[20 верасня]] арабская кааліцыя на чале з Саудаўскай Аравіяй пачала ваенную аперацыю супраць ваенных аб’ектаў паўстанцаў на поўначы [[Хадэйда|Хадэйды]] ў Емене. Прадстаўнік кааліцыі палкоўнік Туркі аль-Малікі ў сваім звароце па тэлеканалу «Аль-Арабія» заклікаў мірных грамадзян пазбягаць тых раёнаў, на якія нацэлена аперацыя. У сваю чаргу хусіты праз падкантрольны ім тэлеканал «Аль-Масіра» заявілі, што кааліцыя ў парушэнне мірных пагадненняў, заключаных раней у Швецыі, нанесла чатыры авіяўдару па адным з гарадскіх кварталаў Хадэйды<ref>[https://ria.ru/20190920/1558872853.html Арабская коалиция начала военную оперцию на севере Йемена] РИА Новости, 20 сентября 2019 года</ref>. У прамым эфіры тэлеканала «Аль-Масіра» кіраўнік палітсавета хусітаў Махдзі аль-Машат абвясціў аб спыненні ракетных і паветраных удараў па Саудаўскай Аравіі. Лідар паўстанцаў падкрэсліў, што рух «Ансар Алах» чакае ад Эр-Рыяда аналагічных крокаў<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2725820.html Хуситы заявили об отказе от ракетных и авиаударов по Саудовской Аравии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922032222/https://regnum.ru/news/polit/2725820.html |date=22 верасня 2019 }} REGNUM, 20 сентября 2019 года</ref>. == Рэакцыя == З асуджэннем атакі на НПЗ выступілі такія краіны як [[Катар]], [[Германія]], [[ЗША]], [[Вялікабрытанія]], а таксама [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]]<ref>[https://rueconomics.ru/409770-v-oon-osudili-ataki-na-npz-saudovskoi-aravii В ООН осудили атаки на НПЗ Саудовской Аравии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190918012156/https://rueconomics.ru/409770-v-oon-osudili-ataki-na-npz-saudovskoi-aravii |date=18 верасня 2019 }}</ref>. Прэс-сакратар прэзідэнта Расіі Дзмітрый Пяскоў заявіў, што дадзены напад з’яўляецца ''«вельмі непрыемнай гісторыяй, якая аказвае негатыўнае ўздзеянне на энергетычныя рынкі; Крэмль спадзяецца, што каралеўства неўзабаве справіцца з наступстваў дадзенага інцыдэнту»''<ref>[https://ria.ru/20190916/1558731009.html Кремль надеется, что Эр-Рияд вскоре справится с последствиями атаки на НПЗ]</ref>. [[Дзяржаўны сакратар ЗША|Дзяржсакратар ЗША]] [[Майк Пампеа]] заявіў, што [[Іран]] стаіць за тэрактам<ref>[https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html The Latest: Trump calls Saudi crown prince after attack] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190918030753/https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html |date=18 верасня 2019 }} [[Washington Post]]</ref>. Афіцыйны прадстаўнік МЗС Ірана Абас Мусаві адхіліў заяву Пампеа, назваўшы падобныя абвінавачванні беспадстаўнымі і ў той жа час паказаўшы, што ён «не быў моцна здзіўлены» падобнымі словамі<ref>[https://ria.ru/20190916/1558732577.html?in=t В Иране прокомментировали обвинения в атаках на саудовские НПЗ]</ref>. Яго падтрымала МЗС [[Кітай|Кітая]], якое асудзіла ЗША за абвінавачванне Ірана ў атацы на саудаўскія НПЗ<ref>[https://m.kp.ru/online/news/3607924/ МИД Китая осудил США за обвинение Ирана в атаке на саудовские НПЗ]</ref>. Між тым расійскі палітолаг Руслан Асташка раскрытыкаваў узброеныя сілы Саудаўскай Аравіі і Злучаных Штатаў, якія, пры велізарным ваенным бюджэце і тэхнічных магчымасцях, не змаглі адбіць напад паўстанцаў<ref>[https://youtu.ru/b0wFJTqtkWE ПВО США - пустышка. Доказано в Саудовской Аравии (Руслан Осташко)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Каб умацаваць антыіранскі саюз, дзяржсакратар ЗША Майк Пампеа нанёс бліц-візіты ў Саудаўскую Аравію і [[ААЭ]]<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6907812 Создание антииранской коалиции продолжается] ТАСС, 20 сентября 2019 года</ref>. [[21 верасня]] 2019 года прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ухваліў адпраўку на [[Блізкі Усход]] дадатковых войскаў. Хоць адказнасць за атаку дронаў узялі на сябе еменскія мяцежнікі-хусіты, амерыканцы абвінавацілі ў падрыхтоўцы нападу Іран, так як усе выяўленыя беспілотнікі былі зроблены менавіта там. Кіраўнік Пентагона Марк Эспер заявіў, што ўсе амерыканскія сілы, размешчаныя на ваенна-марской базе ў [[Бахрэйн]]е, будуць сфакусаваны на супрацьракетнай абароне<ref>[https://www.interfax.ru/world/677344 Трамп решил перебросить дополнительные войска на Ближний Восток] Interfax, 21 сентября 2019 года</ref> У адказ на падобныя дзеянні ЗША міністр замежных спраў Ірана [[Махамад Джавад Зарыф]] у інтэрв’ю [[CNN]] папярэдзіў аб тым, што вынікам любых агрэсіўных дзеянняў у адносінах да Ісламскай Рэспубліцы Іран стане буйнамаштабная вайна на Блізкім Усходзе. Па словах палітыка, Іран не жадаў удзельнічаць у якой-небудзь ваеннай канфрантацыі, аднак не будзе «лыпаць» пры нападзе на сваю тэрыторыю<ref>[https://regnum.ru/news/2726062.html МИД ИРИ: итогом агрессии против Ирана будет масштабный конфликт в регионе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922030943/https://regnum.ru/news/2726062.html |date=22 верасня 2019 }} REGNUM, 21 сентября 2019 года</ref>. == Здарэнні на іншых НПЗ == Неўзабаве, 17 верасня, пасля інцыдэнту ў Абкайку, але ўжо па тэхнічным прычынам, адбыліся пажары на НПЗ у Селіна-Крус ([[Мексіка]]) і Санадзара-дэ-Бургондзі ([[Італія]]). У выніку інцыдэнтаў ніхто не пацярпеў<ref>[https://cont.ws/@skuratoff/1448813 Взрывы и пожар на крупнейшем НПЗ в Италии и Мексике]</ref>. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Амерыкана-Іранскі канфлікт}} [[Катэгорыя:Іранскі крызіс]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Верасень 2019 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Саудаўскай Аравіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 14 верасня]] fzzw18vqtr2welb95limsj1rzu8olb2 З сабой не панясеш (фільм) 0 615554 5185277 4816894 2026-08-23T07:10:55Z StarDeg 16311 /* Акцёры */ 5185277 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Памер = |Жанр = |Рэжысёр = |Прадзюсар = |Сцэнарыст = |Акцёры = |Аператар = |Кампазітар = |Кампанія = |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = |Мова = |Час = |Год = |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''З сабой не панясеш''' ({{lang-en|You Can't Take It with You}}) — чорна-белы фільм 1938 года рэжысёра [[Фрэнк Капра|Фрэнка Капры]]. Рамантычная камедыя з удзелам [[Джын Артур]], [[Лаянел Бэрымар|Лаянела Бэрымара]], [[Джэймс Сцюарт|Джэймса Сцюарта]] і Эдварда Арнальда. Адаптацыя аднайменнай камедыйнай п’есы Джорджа Каўфмана і Моса Хартэ. Фільм быў удастоены дзвюх узнагарод Акадэміі. == Акцёры == * [[Джын Артур]] * [[Лаянел Бэрымар]] * [[Гары Дэвенпорт]] * [[Джэймс Сцюарт]] == Зноскі == {{reflist}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Оскар» за «Найлепшы фільм»]] [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы ЗША]] [[Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы Columbia Pictures]] [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]] 2bvrqqbdm9jfk39ug4wbk294kklms3e Асіповіцкае благачынне 0 620449 5185307 3636222 2026-08-23T09:15:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185307 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = [[Выява:OrthodoxCross.svg|15 px|Праваслаўны крыж.]] Асіповіцкае благачынне |альтэрнатыўная = Асіповіцкая благачынная акруга |background_color = |колер_назвы = |выява = Asipovitšy church 2.jpg |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |апісанне_выявы = Царква ў гонар Увядзення ў храм Прасвятой Багародзіцы |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = Цэнтр |цэнтр = [[Асіповічы]] |тып = акруга [[Праваслаўе|праваслаўнай]] епархіі |мовы = |мова = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Асіповіцкае благачынне''', '''Асіповіцкая благачынная акруга''' — акруга ў [[Бабруйская епархія|Бабруйскай епархіі]] [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]. Аб’ядноўвае прыходы [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. == Храмы і прыходы == # [[Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Асіповічы)|Свята-Крыжаўзвіжанская царква]] ([[Асіповічы]]) # [[Царква Увядзення ў храм Прасвятой Багародзіцы (Асіповічы)|Царква Увядзення ў храм Прасвятой Багародзіцы]] ([[Асіповічы]]) # [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Дараганава)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] ([[Дараганава]]) # [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Жываносная крыніца» (Коханаўка)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Жываносная крыніца»]] ([[Коханаўка]]) # [[Царква ў гонар Раства Хрыстова (Ялізава)|Царква ў гонар Раства Хрыстова]] ([[Ялізава]]) # [[Свята-Міхайлаўская царква (Крамок)|Свята-Міхайлаўская царква]] ([[Крамок]]) # [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Лапічы)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] ([[Лапічы (аграгарадок)|Лапічы]]) # [[Свята-Мікалаеўская царква (Свіслач)|Свята-Мікалаеўская царква]] ([[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]]) # [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Краснае)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ([[Краснае (Асіповіцкі раён)|Краснае]]) # [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Жыровіцкі» (Ліпень)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Жыровіцкі»]] ([[Ліпень (Асіповіцкі раён)|Ліпень]]) # [[Царква у гонар абраза Божай Маці «Усіх гаротных Радасць» (Асіповічы)|Царква у гонар абраза Божай Маці «Усіх гаротных Радасць»]] ([[Асіповічы]]) == Благачынныя настаяцелі == Протаіерэй Васіль Белавус. == Спасылкі == * [http://bobruisk.hram.by/temples/temples5.html Асіповіцкае благачынне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191019140301/http://bobruisk.hram.by/temples/temples5.html |date=19 кастрычніка 2019 }} на bobruisk.hram.by {{Благачынні Бабруйскай епархіі}} [[Катэгорыя:Рэлігія ў Асіповіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Благачынныя акругі Бабруйскай епархіі]] 5p3mvbg1j2xemv558mdtebzzse1egoh Меер Бенцыянавіч Айзенштат 0 625039 5185201 3815337 2026-08-22T22:46:11Z Bk1949 50943 5185201 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{Значэнні|Айзенштат (значэнні)}} '''Меер Бенцыянавіч Айзенштат''' ({{ДН|6|1|1895||}}, [[Клецк]] — {{ДС|11|11|1961}}) — скульптар, графік<ref name="АМБ">[https://artinvestment.ru/auctions/9205/biography.html Айзенштадт Меер Бенцианович] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Скончыў рамеснае вучылішча ў Мінску. Працаваў «у прыватных прадпрымальнікаў па слясарнай частцы і электратэхніцы». У перыяд Першай сусветнай вайны быў прызваны на ваенную службу; дэзерціраваў, быў асуджаны<ref name="АМБ"/>. Па вызваленні вярнуўся ў Мінск, дзе прыняў удзел у працы аддзела Камісарыята асветы Беларусі<ref>Меер Айзенштадт. 1895-1961. Скульптура. Графика. - Москва: Советский художник, 1991.</ref>. Першапачатковую мастацкую адукацыю атрымаў у прыватнай студыі [[Янкель Мордухавіч Кругер|Я. М. Кругера]] ў [[Мінск]]у (1916—1917). Вучыўся ў Маскве на Адзіным мастацкім рабфаку ВМАТЭМАЙСу (1923—1926), у ВМАТЭМАЙСе — ВМАТЭІНе (1926—1930) у [[Іосіф Майсеевіч Чайкоў|І. М. Чайкова]], [[Вера Ігнатаўна Мухіна|В. І. Мухінай]], [[Сяргей Фёдаравіч Булакоўскі|С. Ф. Булакоўскага]], [[Іван Смёнавіч Яфімаў|І. С. Яфімава]], [[Уладзімір Андрэевіч Фаворскі|У. А. Фаворскага]] і іншых<ref name="АМБ"/>. Жыў у Маскве. Працаваў у станковай, манументальнай і манументальна-дэкаратыўнай скульптуры. Займаўся партрэтам («К. Ф. Рылееў»,, 1935, гіпс; «А. С. Пушкін», 1936, мармур; «Фельдмаршал М. І. Кутузаў», 1947, фарфор), анімалістыка («Малпа», 1929, дрэва; «Шымпанзэ», 1935, бронза; «Ільвяня», 1940, фаянс); ствараў скульптурна-архітэктурныя і тэматычныя кампазіцыі («Чырвоная армія», 1930, гіпс; «Піянеры», 1932, гіпс; «Калгасніца», 1939, гіпс; «Школьніца», 1955, гіпс; «Фізкультурніца», 1959, гіпс). Выконваў мадэлі для Гжэльскага і іншых керамічных заводаў<ref name="АМБ"/>. == Творчасць == [[Файл:Меер Айзенштат. Партрэт мастака Міхаіла Філіповіча.jpg|250px|міні|Меер Айзенштат. «Партрэт мастака [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіла Філіповіча]]»]] З 1927 — удзельнік выставак (2-я Усебеларуская мастацкая выстаўка ў Мінску). Экспанент выставак: «Мастакі РСФСР за XV гадоў» (1933—1934), выстаўка-агляд твораў маладых мастакоў (1936), маскоўскіх скульптараў (1937), маскоўскіх мастакоў (1940), «Вялікая Айчынная вайна» (1943), вясновая выстаўка твораў маскоўскіх жывапісцаў і скульптараў (1947), вясновая выстаўка твораў маскоўскіх мастакоў (1955) у Маскве. Член Саюза мастакоў СССР (з 1932); удзельнік многіх усесаюзных выставак<ref name="АМБ"/>. Персанальныя выстаўкі Айзенштадта адбыліся ў Маскве (1986, 1991)<ref name="АМБ"/>. Творы знаходзяцца ў многіх музейных зборах, у тым ліку ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі, Дзяржаўным Рускім музеі, Дзяржаўным музеі А. С. Пушкіна (літаратурным) і іншых<ref name="АМБ"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://avantgarde.center/meyer-eisenstadt |title =Выставка «Меер Айзенштадт. К синтезу 1930-х» |publisher = |access-date = 2026-08-23|language = ru }} * [http://futura.ru/art/meer.htm Меер Айзенштадт (1895-1961)] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Айзенштат Меер}} [[Катэгорыя:Скульптары Расіі]] [[Катэгорыя:Графікі Расіі]] [[Катэгорыя:Скульптары СССР]] [[Катэгорыя:Графікі СССР]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] 3o4a1z2a2fwmb9kb7libt8e913g0x8g 5185204 5185201 2026-08-22T23:38:22Z Bk1949 50943 5185204 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{Значэнні|Айзенштат (значэнні)}} '''Меер Бенцыянавіч Айзенштат''' ({{ДН|6|1|1895||}}, [[Клецк]] — {{ДС|11|11|1961}}) — скульптар, графік<ref name="АМБ">[https://artinvestment.ru/auctions/9205/biography.html Айзенштадт Меер Бенцианович] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Скончыў рамеснае вучылішча ў Мінску. Працаваў «у прыватных прадпрымальнікаў па слясарнай частцы і электратэхніцы». У перыяд Першай сусветнай вайны быў прызваны на ваенную службу; дэзерціраваў, быў асуджаны<ref name="АМБ"/>. Па вызваленні вярнуўся ў Мінск, дзе прыняў удзел у працы аддзела Камісарыята асветы Беларусі<ref>Меер Айзенштадт. 1895-1961. Скульптура. Графика. - Москва: Советский художник, 1991.</ref>. Першапачатковую мастацкую адукацыю атрымаў у прыватнай студыі [[Янкель Мордухавіч Кругер|Я. М. Кругера]] ў [[Мінск]]у (1916—1917). Вучыўся ў Маскве на Адзіным мастацкім рабфаку ВМАТЭМАЙСу (1923—1926), у ВМАТЭМАЙСе — ВМАТЭІНе (1926—1930) у [[Іосіф Майсеевіч Чайкоў|І. М. Чайкова]], [[Вера Ігнатаўна Мухіна|В. І. Мухінай]], [[Сяргей Фёдаравіч Булакоўскі|С. Ф. Булакоўскага]], [[Іван Смёнавіч Яфімаў|І. С. Яфімава]], [[Уладзімір Андрэевіч Фаворскі|У. А. Фаворскага]] і іншых<ref name="АМБ"/>. Жыў у Маскве. Працаваў у станковай, манументальнай і манументальна-дэкаратыўнай скульптуры. Займаўся партрэтам («К. Ф. Рылееў»,, 1935, гіпс; «А. С. Пушкін», 1936, мармур; «Фельдмаршал М. І. Кутузаў», 1947, фарфор), анімалістыка («Малпа», 1929, дрэва; «Шымпанзэ», 1935, бронза; «Ільвяня», 1940, фаянс); ствараў скульптурна-архітэктурныя і тэматычныя кампазіцыі («Чырвоная армія», 1930, гіпс; «Піянеры», 1932, гіпс; «Калгасніца», 1939, гіпс; «Школьніца», 1955, гіпс; «Фізкультурніца», 1959, гіпс). Выконваў мадэлі для Гжэльскага і іншых керамічных заводаў<ref name="АМБ"/>. == Творчасць == [[Файл:Меер Айзенштат. Партрэт мастака Міхаіла Філіповіча.jpg|250px|міні|Меер Айзенштат. «Партрэт мастака [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіла Філіповіча]]»]] З 1927 — удзельнік выставак (2-я Усебеларуская мастацкая выстаўка ў Мінску). Экспанент выставак: «Мастакі РСФСР за XV гадоў» (1933—1934), выстаўка-агляд твораў маладых мастакоў (1936), маскоўскіх скульптараў (1937), маскоўскіх мастакоў (1940), «Вялікая Айчынная вайна» (1943), вясновая выстаўка твораў маскоўскіх жывапісцаў і скульптараў (1947), вясновая выстаўка твораў маскоўскіх мастакоў (1955) у Маскве. Член Саюза мастакоў СССР (з 1932); удзельнік многіх усесаюзных выставак<ref name="АМБ"/>. Персанальныя выстаўкі Айзенштадта адбыліся ў Маскве у (1986, 1991, 2015)<ref name="АМБ"/><ref>Выставка «Меер Айзенштадт, Скульптура в городе М»</ref>. Творы знаходзяцца ў многіх музейных зборах, у тым ліку ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі, Дзяржаўным Рускім музеі, Дзяржаўным музеі А. С. Пушкіна (літаратурным) і іншых<ref name="АМБ"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|author = |authorlink = |date =|url =https://artandyou.ru/interview/artists/meer_aizenshtadt_skulptura_v_gorode_m/ |title =Выставка «Меер Айзенштадт, Скульптура в городе М» |publisher = |access-date =2026-08-23 |language = ru}} * {{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://avantgarde.center/meyer-eisenstadt |title =Выставка «Меер Айзенштадт. К синтезу 1930-х» |publisher = |access-date = 2026-08-23|language = ru}} * [http://futura.ru/art/meer.htm Меер Айзенштадт (1895-1961)] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Айзенштат Меер}} [[Катэгорыя:Скульптары Расіі]] [[Катэгорыя:Графікі Расіі]] [[Катэгорыя:Скульптары СССР]] [[Катэгорыя:Графікі СССР]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] b1xpamlg7fjq1ydjz2dy2jtsazz4lhi Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж 0 632796 5185278 5156205 2026-08-23T07:12:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185278 wikitext text/x-wiki {{Каледж | назва = Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж | скарачэнне = | выява = | подпіс = | эмблема = | памер эмблемы = | арыгінал = | дэвіз = | заснаваны = 1900 | тып = [[Каледж]] | дырэктар = Мікалай Яўгенавіч Барышаў | студэнты = | выкладчыкі = | размяшчэнне = [[Віцебская вобласць]], [[Аршанскі раён]] | адрас = 211024, Віцебская вобл., Аршанскі раён, п. Высокае, вул. Шасэйная, 6Г (галоўны корпус);<br>211014, Віцебская вобл., Аршанскі раён, аг. Смальяны | сайт = [https://ogak.by/ ogak.by] }} '''Установа адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»''' — сярэдняя спецыяльная і прафесійна-тэхнічная навучальная ўстанова ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Навучальны працэс арганізаваны на дзвюх пляцоўках: у пасёлку [[Высокае (Аршанскі раён)|Высокае]] і аграгарадку [[Смальяны]]<ref name="contacts">{{cite web|url=https://ogak.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B/|title=Контакты|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026|archive-date=8 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508005523/https://ogak.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B/|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя ўстановы пачалася ў студзені 1900 года, калі па ініцыятыве і на сродкі мясцовага памешчыка Валяр’яна Аляксандравіча Цітова была ўтворана ніжэйшая сельскагаспадарчая школа першага разраду. Установа рыхтавала спецыялістаў сельскагаспадарчай вытворчасці для памешчыцкіх гаспадарак. Смальянская сельскагаспадарчая школа праіснавала да верасня 1917 года, выпусціўшы за гэты час дзвесце пяцьдзясят спецыялістаў<ref name="history">{{cite web|url=http://sgak.by/o-kolledzhe/|title=О колледже|publisher=Смольянский государственный аграрный колледж|date=2019|lang=ru|accessdate=29 мая 2026|archive-date=8 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208032453/http://sgak.by/o-kolledzhe/|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="pridvinie">{{cite web|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/navuchalnyya-stanovy/243-syarednyaya-spetsyyalnaya-adukatsyya/2642-kaledzh-agrarny-smalyanski-dzyarzha-ny-ua-arshanski-rajon-ag-smalyany|title=Каледж аграрны Смальянскі дзяржаўны, УА. Аршанскі раён, аг. Смальяны|publisher=Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць|date=18 красавіка 2017|lang=be|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У снежні 1918 года, пасля вызвалення вёскі ад нямецкіх войскаў, на базе школы пачаў працаваць сельскагаспадарчы тэхнікум. У 1922 годзе ён быў пераўтвораны ў прафесійную школу. У 1930 годзе з горада [[Касцюковічы]] ў Смальяны быў пераведзены яшчэ адзін сельскагаспадарчы тэхнікум<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. За гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] навучальны корпус выкарыстоўваўся як казарма для салдат, а ў падвальным памяшканні размяшчалася турма. Пры адступленні фашысты спалілі будынак. Таксама падчас акупацыі былі знішчаныя ўсе падручнікі і наглядныя дапаможнікі<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. Пасля вайны, з 26 жніўня 1944 года, праца Смальянскага сельскагаспадарчага тэхнікума аднавілася. Нягледзячы на тое, што спачатку заняткі праводзіліся ў прыстасаваных памяшканнях, ужо ў 1945 годзе адбыўся першы пасляваенны выпуск з дваццаці шасці чалавек. З цягам часу былі пабудаваны новыя навучальныя карпусы і вучэбна-вытворчыя аб’екты<ref name="history"/><ref name="archives">{{cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/120299/|title=Фонд № 1159. Учреждение образования "Смольянский государственный аграрный колледж"|publisher=Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. З 29 красавіка 1964 года ўстанова дзейнічала як Смальянскі саўгас-тэхнікум. Пазней назвы і статусы неаднаразова змяняліся: з 15 красавіка 1967 года яна працавала як Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, з 24 лістапада 1972 года — як Смальянскі саўгас-тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, а з 16 чэрвеня 1978 года — зноў як Смальянскі саўгас-тэхнікум. 13 мая 1998 года ўстанова была рэфармавана ў Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум. 31 жніўня 2001 года ёй быў прысвоены статус каледжа (Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж, з 14 жніўня 2002 года — установа адукацыі)<ref name="archives"/>. Згодна з рашэннем Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта ад 28 жніўня 2018 года (рашэнне №&nbsp;476), 1 лютага 2019 года ўстанова адукацыі «Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж» шляхам зліцця з Высокаўскім дзяржаўным прафесійным сельскагаспадарчым ліцэем была рэарганізавана ва ўстанову адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»<ref name="pdf">Информация о неиспользуемых и неэффективно используемых объектах, расположенных в Оршанском районе, по состоянию на 01.04.2019. — С. 25.</ref><ref name="orshaeu">{{cite web|url=https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|title=Цяпер гэта аршанскі коледж|publisher=Аршанскі рэгіянальны партал|date=7 сакавіка 2019|lang=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928090433/https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|archivedate=28 верасня 2022}}</ref>. == Структура і спецыяльнасці == Навучальны працэс у каледжы падзелены паміж дзвюма тэрытарыяльнымі пляцоўкамі<ref name="contacts"/><ref name="aw">{{cite web|url=http://aw.belal.by/russian/edu/edu/35.htm|title=Учреждение образования "Оршанский государственный аграрный колледж"|publisher=Белорусская сельскохозяйственная библиотека|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У аграгарадку [[Смальяны]] ажыццяўляецца падрыхтоўка на ўзроўні сярэдняй спецыяльнай адукацыі па наступных спецыяльнасцях<ref name="sso">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d1%81%d1%81%d0%be/|title=Специальности ССО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026|archive-date=17 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417064813/https://ogak.by/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%81%D1%81%D0%BE/|url-status=dead}}</ref>: * Вытворчасць прадукцыі расліннага паходжання (тэхнік-тэхнолаг); * Планава-эканамічная і аналітычная дзейнасць (тэхнік-эканаміст); * Лясная гаспадарка (тэхнік); * Наладка і тэхнічная эксплуатацыя аўтаматызаванага тэхналагічнага абсталявання ў жывёлагадоўлі (наладчык 5-га разраду). У пасёлку [[Высокае (аграгарадок, Аршанскі раён)|Высокае]] арганізавана навучанне на ўзроўні прафесійна-тэхнічнай адукацыі па спецыяльнасцях<ref name="pto">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d0%bf%d1%82%d0%be/|title=Специальности ПТО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026|archive-date=7 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507055819/https://ogak.by/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BF%D1%82%D0%BE/|url-status=dead}}</ref>: * Эксплуатацыя і рамонт сельскагаспадарчай тэхнікі (слесар, трактарыст-машыніст); * Эксплуатацыя, рамонт і абслугоўванне аўтамабіляў (вадзіцель катэгорыі «С»); * Тэхнічная эксплуатацыя дарожна-будаўнічых машын і абсталявання (машыніст экскаватара, вадзіцель пагрузчыка, слесар); * Абслугоўванне і выраб прадукцыі ў грамадскім харчаванні (кухар дзіцячага харчавання, кухар 3—4 разрадаў); * Вытворчасць прадукцыі жывёлагадоўлі (аператар птушкафабрык і механізаваных ферм). Матэрыяльна-тэхнічная база ўключае навучальныя карпусы, спецыялізаваныя кабінеты, лабараторыі, камп’ютарныя класы, бібліятэку (фонд каля 49 тысяч асобнікаў), тры інтэрнаты, сталовую і дом культуры. Для практычнага навучання маюцца вучэбна-вытворчая гаспадарка, майстэрні, аўтатрактарадром, сад, цяпліца і вучэбна-геадэзійны палігон. Працуе Цэнтр кампетэнцый сельскагаспадарчых тэхналогій<ref name="contacts" /><ref name="history" />. == Вядомыя выпускнікі == * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч|В.&nbsp;Ф.&nbsp;Купрэвіч]] — акадэмік, Прэзідэнт [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]<ref name="history"/>; * [[Мікалай Іванавіч Дземянцей|М.&nbsp;І.&nbsp;Дземянцей]] — Старшыня Прэзідыума [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]; * [[І. А. Шыбека|І.&nbsp;А.&nbsp;Шыбека]] — старшыня [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага аблвыканкама]]<ref name="history"/>; * [[З. М. Задора|З.&nbsp;М.&nbsp;Задора]] — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]<ref name="history"/>; * [[Р. Н. Ракаед|Р.&nbsp;Н.&nbsp;Ракаед]] — Герой Сацыялістычнай Працы<ref name="history"/>; * [[С. Гумінская|С.&nbsp;Гумінская]] — дэпутат [[Савет Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР|Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР]]<ref name="history"/>; * [[Іван Пятровіч Шакола|І.&nbsp;П.&nbsp;Шакола]] — прэзідэнт канцэрна «[[Белдзяржхарчпрам]]»<ref name="history"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Быць гаспадаром на сваёй зямлі |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=8 ліпеня |старонкі=13 |ref=Бондарава}} * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Справа гонару |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=1 красавіка |старонкі=5 |ref=Бондарава2}} * {{артыкул |аўтар=Гатоўская Л. |загаловак=Сельская інтэлігентка з кандыдацкай ступенню |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2016 |нумар=4 лістапада |старонкі=1 |ref=Гатоўская}} * {{артыкул |аўтар=Кавалёва А. |загаловак=І акадэмік, і трактарыст вучыліся ў Смальянах |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2000 |нумар=23 лістапада |старонкі=1, 3 |ref=Кавалёва}} * {{артыкул |аўтар=Ціханава В. |загаловак=Весткі са Смалянскага аграрнага каледжа |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2002 |нумар=16 лістапада |старонкі=3 |ref=Ціханава}} * {{Крыніцы/БЭ|том=15 |артыкул=Смальянскі аграрны каледж |старонкі=46 |ref=Смальянскі аграрны каледж}} == Спасылкі == * {{archives.gov.by|120299}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:1900 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Смальяны]] [[Катэгорыя:Высокае (аграгарадок, Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Смальяны]] 8wyzwevm92721efde8gysjifnopp6h6 Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі 0 646337 5185284 5015631 2026-08-23T07:25:41Z 5185284 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Ціханоўскі}} '''Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] прадпрымальнік, [[Блог|відэаблогер]], аўтар [[YouTube]]-канала «''Страна для жизни''» ({{lang-be|Краіна для жыцця}}), грамадскі і палітычны дзеяч, палітвязень. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 жніўня 1978 года ў Гомелі. Скончыў філалагічны факультэт [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]]. Прадпрымальнік, стваральнік студыі «Компас Прадакшн», якая дзейнічае ў галіне відэаздымкаў. У асноўным дзейнічае ў Расіі і Украіне. Свой YouTube-канал стварыў 11 сакавіка 2019 года. У сваім блогу распавядае пра жыццё ў Беларусі. 6 мая 2020 года, за 2 дні да абвяшчэння [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]] у Беларусі, быў [[Затрыманне|затрыманы]] [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыяй]] ля горада [[Магілёў|Магілёва]] і змешчаны на 15 сутак арышту ў [[Гомель|Гомелі]] паводле рашэння [[суд]]а [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкага раёна]] Гомеля за ўдзел у акцыі пратэсту, якая адбылася 20 снежня 2019 года. 7 мая на канале Сяргея Ціханоўскага на [[Відэахостынг|сэрвісе відэаматэрыялаў]] «[[YouTube]]» быў размешчаны відэазапіс, у якім ён распавёў аб сваім намеры вылучыцца кандыдатам у прэзідэнты. Для вылучэння кандыдата ў прэзідэнты павінна быць зарэгістравана ініцыятыўная група. 15 мая, у апошні дзень прыёму [[дакумент]]аў на рэгістрацыю ініцыятыўных груп, [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў]] разгледзела дакументы па вылучэнні яго кандыдатам у прэзідэнты. Сяргей Ціханоўскі у гэты час адбываў арышт, і дакументы на рэгістрацыю прадаставіла паводле даверанасці яго жонка [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]]. Камісія адмовіла ў рэгістрацыі па той прычыне, што ў дакументах не было яго подпісу<ref>[https://www.svaboda.org/a/30613624.html svaboda.org]</ref>. [[Файл:Беларускі баксёр Андрэй Судас і відэаблогер Сяргей Ціханоўскі.jpg|міні|справа|Беларускі баксёр Андрэй Судас і Сяргей Ціханоўскі на перадвыбарчым пікеце (Мінск, 24 мая 2020 года)]] 20 мая закончыўся тэрмін 15-суткавага арышту. Паколькі зарэгістравалі групу Святланы Ціханоўскай, Сяргей стаў кіраўніком гэтай групы. 29 мая ў [[Гродна|Гродне]] Сяргея Ціханоўскага затрымалі супрацоўнікі спецназу ў часе перадвыбарчага пікету за вылучэнне ў прэзідэнты ягонай жонкі. Падзеі, якія папярэднічалі затрыманню — заявы дзеючага кіраўніка дзяржавы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] на адрас Ціханоўскага, спроба перашкодзіць і стварыць канфліктную сітуацыю на пікеце з боку некалькіх жанчын, умяшальніцтва і затрыманне Ціханоўскага супрацоўнікамі міліцыі, дэманстратыўнае падзенне на зямлю міліцыянера і наступная рэакцыя на інцыдэнт дзяржаўных СМІ, дазволілі беларускім праваабаронцам зрабіць выснову аб тым, што ў дачыненні да Ціханоўскага магла быць здзейсненая [[правакацыя]] і прызнаць яго палітычным зняволеным<ref>[http://spring96.org/be/news/97267 spring96.org]</ref>. 30 мая стала вядома аб узбуджэнні крымінальнай справы па факце гвалту ў дачыненні да супрацоўнікаў органаў унутраных спраў, удзел якім нібыта прымаў Сяргей Ціханоўскі і іншыя затрыманыя. Ціханоўскі і яшчэ сямёра затрыманых былі змешчаны ў [[Ізалятар часовага ўтрымання ГУУС Мінгарвыканкама]]. Затым адбыліся ператрусы ў офісе Ціханоўскага, доме яго маці, а таксама на лецішчы, дзе сілавікі нібыта знайшлі $900 тысяч<ref name="nashaniva.by">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=253196 nashaniva.by]</ref>. Сяргею Ціханоўскаму і яшчэ сямі асобам выставілі абвінавачванне паводле ч. 1 арт. 342 (арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак)<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=253215 nashaniva.by]</ref>. 29 чэрвеня міжнародная праваабарончая арганізацыя «[[Amnesty International]]» прызнала Сяргея Ціханоўскага, а таксама некалькіх іншых арыштаваных апанентаў Лукашэнкі [[Вязень сумлення|вязнямі сумлення]]<ref>{{cite web|title=Amnesty International: Ціханоўскі, Бабарыкі, блогеры — вязні сумлення|url=https://euroradio.fm/amnesty-international-cihanouski-babaryki-blogery-vyazni-sumlennya|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=2020-06-29|accessdate=2020-06-29}}</ref>. Працоўная група па адвольных затрыманнях Савета па правах чалавека [[ААН]] разгледзела ў 2021 годзе скаргу, пададзеную адвакатамі, і прыйшла да высноў, што Сяргея Ціханоўскага затрымалі па сфабрыкаваным абвінавачанні. Яго арышт прызнаны пераследам палітычнага апанента. Праўнікі ААН запатрабавалі вызваліць Сяргея Ціханоўскага<ref>[https://www.polskieradio.pl/396/7816/Artykul/2844365,%D0%90%D0%90%D0%9D-%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C-%D0%A1%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%8F-%D0%A6%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0 polskieradio.pl]</ref>. 14 снежня 2021 года Гомельскі абласны суд на выязным паседжанні ў следчым ізалятары прысудзіў Сяргея Ціханоўскага да 18 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму. Абвінаваўчыя прысуды таксама вынесены Арцёму Сакаву, Дзмітрыю Папову, [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалаю Статкевічу]], [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігару Лосіку]], Уладзіміру Цыгановічу<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20211214/1639481701-bloger-syargey-cihanouski-prysudzhany-da-18-god-kalonii-uzmocnenaga-rezhymu |title=zviazda.by |access-date=17 снежня 2021 |archive-date=14 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214160450/https://zviazda.by/be/news/20211214/1639481701-bloger-syargey-cihanouski-prysudzhany-da-18-god-kalonii-uzmocnenaga-rezhymu |url-status=dead }}</ref>. У 2022 годзе «Amnesty International» заклікала спыніць жорсткае абыходжанне з Сяргеем Ціханоўскім і вызваліць яго<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/eur39/6081/2022/en/ amnesty.org]</ref>. 21 чэрвеня 2025 года вызвалены пасля амаль 5 гадоў калоніі. У гэты ж дзень перапраўлены ў [[Вільня|Вільню]] да жонкі [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы]] і дзяцей. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/channel/UCFPC7r3tWWXWzUIROLx46mg «Страна для жизни»] {{Бібліяінфармацыя}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Ціханоўскі Сяргей Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Відэаблогеры]] [[Катэгорыя:Блогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Сахарава]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International у Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Святлана Ціханоўская]] [[Катэгорыя:Ютуберы Беларусі]] fghli2l3n5gpmvqzf395rpp8lnlqwrv Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч 0 653355 5185149 4055421 2026-08-22T17:58:18Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Кавалі Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185149 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Поўнае_імя = Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч | alt = Вячаслаў Пратасевіч | Дата нараджэння = | Дата смерці = | Месца нараджэння = | Бацька = Сцяпан Іванавіч Пратасевіч | Маці = Марыя Пратасевіч (Герт) | Жонка = Алена Рудакоўская | Дзеці = Анатоль, Ганна, Зоя | Прафесіі = | Гады актыўнасці = 1946—1992 | Калектыў = | Узнагароды = | Выява = }} {{цёзкі2|Пратасевіч}} '''Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч''' ({{ДН|17|4|1913|30}}, в. [[Роспы]], цяпер у [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] — {{ДС|2|11|1992}}) — беларускі народны майстар традыцыйных музычных інструментаў, выканаўца на [[Дудка (інструмент)|дудцы]], скрыпцы, жалейках з саломкі, кмену, чароту і інш. 3 1977 г. працаваў у Мінску — у [[Нацыянальны акадэмічны народны хор Рэспублікі Беларусь імя Г. І. Цітовіча|Дзяржаўным акадэмічным народным хоры Беларусі імя Г. І. Цітовіча]], у [[Харошкі|фальклорна-этнаграфічным ансамблі «Харошкі»]] — майстар па рамонце і настройцы ўнікальных народных музычных інструментаў. Вырабляў дудкі, [[Жалейка|жалейкі]], альты, скрыпкі, [[цымбалы]], ліры і іншае, якія вылучаюцца прыемным тэмбрам, добра трымаюць строй. Спрабаваў таксама рэканструяваць [[Беларуская дуда|беларускую дуду]]. Інструменты Пратасевіча выкарыстоўваюць у канцэртнай практыцы вядомыя творчыя калектывы Беларусі. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Нарадзіўся 30 (17) красавіка 1913 года ў в. [[Роспы]] ў сям’і беззямельнага селяніна. Яго дзед Іван праслужыў капельмайстарам у царскай арміі 25 гадоў, таму аднавяскоўцы называлі Пратасевічаў «Салдатавы». Ён меў сем сыноў і дзвюх дачок. Людзі ведалі пра сямейны ансамбль Пратасевічаў. Ігралі ўсе, але асабліва вызначаліся сыны Алесь, Сцяпан (бацька Вячаслава), Канстанцін і Фёдар. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] да сямейнага ансамбля Пратасевічаў далучыліся многія аднавяскоўцы. Музыкі з Роспаў часта выступалі пасля сялянскіх сходаў, на вясковых вечарынах, у першых вясковых клубах. Рэпертуар быў рознабаковы. Ігралі «Грабелькі», «Крыжачок», «На рэчаньку», вальсы «Галубкі», «Майскі сон», маршы «Развітанне славянкі», «Дні нашага жыцця», «Казачок», полькі «Бульба», «Паўлінка», «Смех». Праз некаторы час у ансамблі, спачатку з бубнам, а пасля з маленькай скрыпачкай у руках з’явіўся васьмігадовы хлопчык Веця. Ён тры зімы наведваў пачатковую школу, якая знаходзілася ў панскім доме ва ўрочышчы Гарбахі. Улетку пасвіў кароў у заможных сялян. Гэта быў незвычайны хлопчык. Ён па-свойму ўспрымаў гоман птушак, шапаценне чароту, журчанне вады ў рацэ (жылі побач з ракой Лоша). Прырода стала для яго музычнай школай. Ад бацькі Сцяпана Веця пераняў сталярную і бондарскую справу. Выразаў з дрэва лыжкі і апалонікі, розныя кухонныя прылады, выгінаў з дроту дзівосныя фігуркі-цацкі. А пазней з клёпкі бочкі зрабіў штосьці падобнае на скрыпку, замест струн нацягнуў валасы з конскага хваста. І зайграў… З таго часу пачаў развівацца яго музычны талент. Здольнасці пляменніка першым заўважыў родны дзяцька Фёдар і вырашыў дапамагчы юнаму таленту. Ён у 1920 годзе, прадаўшы карову, выпісаў з Лейпцыга скрыпку Цімермана пад нумарам трынаццаць і падарыў таленавітаму сваяку. Малады музыкант хутка асвоіў новы інструмент. У 15-гадовым узросце Вячаслаў навучаўся кавальскай справе ў яўрэя Лейбы Хацкеля з вёскі Харытонаўка. Хутка пра «залатыя рукі» юнака ведалі ва ўсёй акрузе. Сякеры, косы і сярпы карысталіся попытам у Капыльскім і Уздзенскім раёнах. Спачатку з бацькам і дзедам Вячаслаў працаваў у камуне вёскі Мрочкі. Калі пачалі стварацца калгасы, яго першага накіравалі ў Капыльскую МТС на курсы трактарыстаў. І ён хутка асвоіў знатную на той час, амаль «лётчыцкую» справу. Працуючы ў калгасе «Чырвоныя Роспы», юнак займаўся кавальскай справай і рамантаваў гадзіннікі, швейныя машыны, вырабляў розныя рэчы з дрэва і металу. === Дарослае жыццё === У 1939 годзе ажаніўся з мясцовай дзяўчынай Аленай Рудакоўскай. Склалася шчаслівае сямейнае жыццё, нарадзіўся сын, пабудавалі хату. У чэрвені 1941 г. вёска Роспы апынулася ў партызанскай зоне. У хаце Пратасевічаў камандаванне брыгады імя Чапаева размясціла радыёапаратуру і друкарскі станок для лістовак. Майстар на ўсе рукі выклёпваў, выточваў і паяў дэталі, суткамі не адходзіў ад горна: рамантаваў вінтоўкі і кулямёты, падкоўваў партызанскіх коней. Карнікі расправіліся з партызанскімі сем’ямі ў лютым 1943 года. А вясной 1944-га нямецкія самалёты разбурылі вёску. Уцалела некалькі хат. Сярод іх — хата Пратасевічаў. У час бамбёжкі там знаходзілася жонка Алена з нованароджанай дачушкай. === Пасляваеннае аднаўленне === Пасля вызвалення Беларусі пачалося аднаўленне народнай гаспадаркі. Многія жылі ў зямлянках. Працавала кузня Пратасевіча. Майстар сам намываў рачны пясок для лепшай плаўкі і зваркі металу. Са шчыта станкавага кулямёта «Максіма» нарэзваў палоскі і наварваў іх на сярпы, кавалкі шчыта гарматы ішлі на кляпанне сякер. З дроту вырабляў цвікі. Усім гэтым дапамагаў аднавяскоўцам будавацца. Адзін каваль на тры калгасы — ладзіў плугі, бароны. Людзі прыходзілі да яго кожны дзень: каму чыгунок ці патэльню зрабіць, каму рыдлёўку падрабіць. Знайшлі на пажарышчы швейную машынку. І тую адрамантаваў пагарэльцам. == Творчасць == Адначасова з асноўнай працай Вячаслаў Сцяпанавіч займаўся вырабам традыцыйных беларускіх музычных інструментаў: басовыя жалейкі, дудкі-рагаткі і дудкі са свістковым прыстасаваннем, сурмы, валынкі, скрыпкі, альты, цымбалы, ліры выходзілі з-пад яго умелых рук. Перабраўшы мноства кулёў саломы, ён змайстраваў першую дудачку, на якой тады і выканаў папулярную і любімую людзьмі «Кацюшу». Толькі ён ведаў, колькі трэба зрабіць адтулін і на якой адлегласці, пад якім вуглом зрабіць зрэз саломінкі. У 1950 годзе вясковы музыкант становіцца ''лаўрэатам раённага конкурсу самабытных артыстаў.'' У 1961 годзе Пратасевічы пераязджаюць у пасёлак [[Узда]]. Там гаспадар уладкоўваецца майстрам па рамонце гадзіннікаў і бытавым абслугоўванні насельніцтва. Разам з сынам Анатолем займаецца пошукам неабходных матэрыялаў для музычных інструментаў. Матэрыялы знаходзілі ў наваколлі роднай вёскі Роспы, таксама ў [[Белавежская пушча|Белавежскай]] і [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай]] пушчы. (Дазвол на гэта даў сам Міністр культуры). ''Ляснікі здзіўляліся, як Вячаслаў Сцяпанавіч выбіраў неабходныя сухія яліны. Да аднаго дрэва падыходзіў, прыкладваў вуха, стукаў і чуў толькі аднаму яму вядомы чароўны звон. А на другое адразу паказваў, што з яго будзе добры інструмент. Што скажаш — талент ад Бога!'' У 1978 годзе майстар Пратасевіч перабіраецца да сына і дачкі ў Калодзішчы, што пад Мінскам. Частымі гасцямі ў майстра былі навучэнцы школ, педагогі, навуковыя супрацоўнікі. У яго доме дзеці не толькі майстравалі, але і спазнавалі азы музычных ведаў. У пакоях уздоўж сцен стаялі дудкі з саломінак, кмену, чароту, жалейкі і трубы. На падлозе размясціліся бубны, цымбалы, гуслі, ліры, віяланчэлі. Тут былі і першыя скрыпачкі дзеда Веці. <blockquote>Успамінае сын Анатоль: ''«Дом Пратасевічаў быў заўсёды адчынены для гасцей, якіх сустракалі і праважалі маршам. Бацька іграў на скрыпцы, а маці Алена Мікалаеўна брала бубен. Шчырыя і адкрытыя былі яны для людзей».'' </blockquote>Вячаслаў Сцяпанавіч знайшоў сваё прызванне: сем гадоў працаваў майстрам па рамонце і настройцы ўнікальных народных музычных інструментаў у Белдзяржфілармоніі, выступаў перад слухачамі ў школах, клубах, на святах. Яго мелодыі запісваліся на Беларускім і Усесаюзным тэлебачанні. Заслужаная артыстка БССР Валянціна Карэлікава, артысты Васіль Купрыяненка, Іосіф Несцяровіч у складзе фальклорнага ансамбля «Харошкі» ў час гастрольных паездак ігралі на яго інструментах перад слухачамі ў Англіі, Італіі, Польшчы, Японіі, многіх іншых краінах. На Кіпры шырокая аўдыторыя параўноўвала гучанне дудак з Беларусі з голасам скрыпак Страдывары. Вячаслаў Пратасевіч пакінуў багатую культурную спадчыну. Яго музычныя інструменты прывабліваюць наведвальнікаў у [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыяльным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]], у [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]], краязнаўчых музеях Капыля і Узды. Разышліся яны па блізкім (Расія, Украіна, Прыбалтыка) і далёкім замежжы (Англія, Індыя, Японія, ЗША) разам з беларускімі дыяспарамі. Ён стаў лаўрэатам 1-га Усесаюзнага фестывалю самадзейнай мастацкай творчасці працоўных, узнагароджаны залатым медалём, шматлікімі дыпломамі ўсіх узроўняў. Імя яго назаўсёды ўнесена ў Энцыклапедыю літаратуры і мастацтва Беларусі. Як удзельнік партызанскага руху ўзнагароджаны медалямі [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»|«Партызану Айчыннай вайны»]] ІІ ступені, «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» і інш. Дзеці народнага творцы знайшлі сваё месца ў жыцці. Сын Анатоль стаў спецыялістам па рамонце швейнага абсталявання. У час адпачынку ў санаторыі «Лясныя азёры» вырабляў з карчоў дрэў фігуры жывёл. Дзве дачкі Ганна і Зоя вывучыліся на фельчараў. Сярод пяці ўнукаў ёсць інжынер-эканаміст (добра грае на акардэоне), майстар-наладчык аўтамабільнага абсталявання, будаўнік. А ўнучка ў Расіі — мастак-мадэльер. Усе яны пакрысе ўзялі цудоўнае і прыгожае ад дзеда. На месцы былога дома ў вёсцы Роспы ўстаноўлены помнік з прозвішчамі загінуўшых землякоў. <blockquote>''«У мяне столькі задум, што не хопіць майго жыцця!»'' — апошнія словы Вячаслава Сцяпанавіча для нашчадкаў. </blockquote> == Узнагароды == Лаўрэат 1-га Усесаюзнага фестывалю самадзейнай мастацкай творчасці працоўных (залаты медаль; 1975—1977), неаднаразова ўдзельнічаў у перадачах Беларускага тэлебачання і радыё, музычна-этнаграфічных канцэртах. == Памяць == 19 лютага 2003 года завулку Нікалаеўскі ў аг. [[Калодзішчы]] Мінскай вобласці было нададзена імя В. С. Пратасевіча. Многія інструменты захоўваюцца ў [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі БССР]], Уздзенскім краязнаўчым музеі, [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурным музеі Янкі Купалы ў Мінску]]. == Літаратура == {{col-begin}} {{col-2}} * Низина, И. Д. Белорусские народные музыкальные инструменты: Самозвучащие, ударные, духовые. — Мн., 1979. — С. 81, 96 — 98. * Пратасевіч В. С. // Сахута, Я. М. Беларускае народнае мастацкае кавальства. — Мн.: Полымя, 1990. — С. 56 — 58. * Я. М. Сахута аб майстры Пратасевіч В. С. * Уладзімір Аляхновіч «Народнае мастацтва. Саломінкі чароўная ігра». * Н. И. Гарковенко, Колодищи — неиссякаемый родник удивительных судеб. Музыка сонечнага куста , Минск «Бестпринт» 2019. * Ядвига Малевич «Самародак зямлі Капыльскай». * Белорусские народные музыкальные инструменты, 1979. * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі, 1987; Пратасевіч Вячаслаў Сцяпанавіч // Т. 4. — С. 380—381. * Беларуская народная інструментальная музыка, 1989. * Памяць. Уздзенскі раён, 2003. * Летописи поселка Колодищи, 2015. * Колодищи — неиссякаемый родник удивительных судеб, 2019. * Бярозка № 9, 1986. Играй, соломинка, играй. * Беларусь № 4, 1987. Іграй жа, дудачка, іграй на радасць. * Мастацтва Беларусі № 2, 1988. Саломінкі чароўная ігра. * Помнікі гісторыі і культуры Беларусі № 2, 1989. Музычны летапіс народа. {{col-2}} * Знамя юности, сентябрь 1975. Родники. * Вечерний Минск,27.12.1980. Мелодии золотой соломинки. * Літаратура і мастацтва, 15.05.1981. Музыка сонечнага куста. * Слава працы, 12.09.1981. Просьба з Бельгіі. * Наша слова, 30.06.1983. Прысвечана самабытнаму майстру. * Советская Белоруссия, 01.09.1985. Пой, моя скрипка. * Чырвоная змена,13.10. 1985. Майстар і музыка. * Слава працы, 02. 06.2013. Дзед Веця — майстар і музыка з Роспаў. * Советская Белоруссия, 02.04.1987. Минская весна. Свята. * Железнодорожник Беларуси, 23.07.1987. Живет такой мастер. * Вечерний Минск, 28.11.1989. Добрый день, мастер. * Вечерний Минск, 16.06. 1993. Выставка Памяти мастера. * Вечерний Минск, 22.06.1993. К истокам. * Вечерний Минск, 23.06.1993. Возрождение традиций. Цэнтр гульні і цацкі. Лауреат I -го Всесоюзного конкурса 1975—1977. * Культура, № 24 23.06.1993 Памяти мастера. {{col-end}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=fly2Z5dmK1U Родник (ТБК,1975. В. С. Протасевич, народный мастер) YouTube 5 апреля 2019] {{rq|style|refless|wikify}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пратасевіч Вячаслаў Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне]] [[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры музычных інструментаў]] [[Катэгорыя:Кавалі Беларусі]] 35svynxvwgo45nk5nsobr5gnfzemgt0 Аляксандр Віктаравіч Грыгарэнка 0 654615 5185005 4224371 2026-08-22T12:08:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185005 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Аляксандр Віктаравіч Грыгарэнка | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Старшыня Жлобінскага раённага выканаўчага камітэта | парадак = | пад імем = | сцяг = Flag of Zhlobin.jpg | перыядпачатак = верасень [[2020]] | перыядканец = кастрычнік [[2022]] | папярэднік = [[Іван Анатолевіч Навуменка]] | пераемнік = [[Сяргей Барысавіч Ярэц]] | прэм'ер = [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] | губернатар = | тытул_2 = Старшыня Буда-Кашалёўскага раённага выканаўчага камітэта | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = Flag of Buda-Kašalova.svg | перыядпачатак_2 = [[2008]] | перыядканец_2 = [[2017]] | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер_2 = [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі]]<br/>[[Міхаіл Уладзіміравіч Мясніковіч]]<br/>[[Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў]] | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] | губернатар_2 = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Аляксандр Віктаравіч Грыгарэнка''' (нар. {{ДН|||1975}}, [[Воўчая Гара (Рэчыцкі раён)|Воўчая Гара]], {{МН|Рэчыцкі раён|ў Рэчыцкім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]], [[Беларуская ССР]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Старшыня [[Жлобінскі раённы выканаўчы камітэт|Жлобінскага раённага выканаўчага камітэта]] (2020—2022). == Біяграфія == Скончыў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]] і [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. Працоўную дзейнасць пачынаў галоўным аграномам саўгаса «Дземяхі» [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]]. З 2003]] па 2008 гады працаваў дырэктарам РСУП «Дземяхі», першым намеснікам старшыні-начальнікам упраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Жлобінскага райвыканкама. У 2008—2017 гадах узначальваў Буда-Кашалёўскі райвыканкам. У 2018 годзе прызначаны дырэктарам філіяла ЗАТ «Амкадор-спэцыяльная паслуга»—«Амкадор-Гомель»<ref>{{cite web|url = https://gp.by/novosti/novosti-belarusi/news222529.html|title = Лукашенко обновил руководство в нескольких районах Гомельской области|author = |date = 2020-09-03|work = Правда Гомель|language = ru|accessdate = |archive-date = 13 верасня 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200913093352/https://gp.by/novosti/novosti-belarusi/news222529.html|url-status = dead}}</ref>. У верасні 2020 года прызначаны на пасаду старшыні [[Жлобінскі раённы выканаўчы камітэт|Жлобінскага райвыканкама]], на якой заставаўся да кастрычніка 2022 года. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Грыгарэнка Аляксандр Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Буда-Кашалёўскага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні Жлобінскага раённага выканаўчага камітэта]] chw4fv4geetugi1nq7vvipfcs3i8pz5 Аляксандра Масюк 0 657213 5185118 5175003 2026-08-22T16:29:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185118 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Саша (Аляксандра) Масюк (Sashatattooing)''' (нар. 22 мая 1990, [[Харкаў]], [[Украіна]]) — мастак татуіровак са сваімі ўласнымі студыямі ў [[Расія|Расіі]], [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Аляксандра вядомая сваёй тэхнікай нанясення [[Татуіроўка|татуіровак]] у спалучэнні з выкарыстаннем фларыстычных матываў і мандал.<ref>[https://www.if24.ru/kak-otkryt-set-tatu-salonov-po-vsemu-miru/ Как открыть сеть тату-салонов по всему миру]</ref><ref>[https://thehearup.com/the-woman-under-the-tattoos-sasha-masiuk/10004/ The Woman Under The Tattoos: Sasha Masiuk]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.ru/fashion/news/sashatattooing_sozdala_krossovki_dlya_reebok_classic |title=Sashatattooing создала кроссовки для Reebok Classic |access-date=2 кастрычніка 2020 |archive-date=26 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026212836/https://www.vogue.ru/fashion/news/sashatattooing_sozdala_krossovki_dlya_reebok_classic |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.buzzfeed.com/juliapugachevsky/russian-tattoo?utm_term=.vukbN4179e#.yg0B52vJKk 17 Tattoo Artists Who Will Make You Want To Go To Russia]</ref> == Біяграфія == У 2011 г. скончыла Харкаўскую акадэмію дызайну і мастацтваў. У гэтым жа годзе Саша пераехала ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе працавала ілюстратарам, пакуль не паспрабавала сябе ў мастацтве татуіроўкі. Пасля развіцця ўзроўню майстэрства Саша пачаў працаваць у тату-студыі Baraka. У 2013 годзе Саша адкрыла сваю першую працоўную прастору ў Санкт-Пецярбургу. У 2014 годзе Сашы ўдалося адкрыць студыю ў Маскве.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yulpRNX93fY SASHATATTOOING: о пути тату-художника в Америке, сети своих салонов и дружбе с Адамом Левином]</ref><ref>[https://pink.ua/news/10051 Александра Масюк: «Фантазия, смекалка и авторские эскизы — залог качественной тату»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919055428/https://pink.ua/news/10051 |date=19 верасня 2020 }}</ref> У 2015 годзе Саша і яе муж пераехалі ў Берлін, Германія. У наступныя гады пара адкрыла фірменныя студыі Sashatattooing у Барселоне, Іспанія і Лос-Анджэлесе, ЗША.<ref>[https://deavita.com/tattoo-ideen/tattoo-kuenstler-deutschland-beste-taetowierer.html Tattoo Künstler Deutschland: Das sind die besten Tätowierer im Überblick!]</ref> == Кліенты і супрацоўніцтва == У спісе кліентаў: спявак з Maroon 5 Адам Левін, мадэль Victoria’s Secret Бехаці Прынслу, футбаліст Аксель Вітсель, футбалісты футбольнага клуба «Зеніт» і расійскі спявак Сяргей Жукаў.<ref>[https://elle.ua/ludi/interview/s-adamom-levinom-i-behati-ya-poznakomilas-na-ivente-ot-yves-saint-laurent-spustyavremyaon-napisal-mne-davay-bit-tatu-ukrainka-aleksandra-masyuk/ «С Адамом Левином и Бехати я познакомилась на ивенте от Yves Saint Laurent, спустя время он написал мне: „Давай бить тату“», — украинка Александра Масюк]</ref> У 2015 годзе Саша пачала супрацоўнічаць з брэндамі адзення Bats і Designed for Fitness.<ref>{{Cite web |url=http://bestin.ua/fashion/sashatattoing-v-los-anzhelese-dlya-novoj-kampanii-zhilyova-lingerie/ |title=Sashatattoing в Лос-Анжелесе для новой кампании Zhilyova Lingerie |access-date=2 кастрычніка 2020 |archive-date=3 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803123030/http://bestin.ua/fashion/sashatattoing-v-los-anzhelese-dlya-novoj-kampanii-zhilyova-lingerie/ |url-status=dead }}</ref> У 2016 годзе Саша супрацоўнічала з Reebok для стварэння дызайну для Reebok Classic NPC: мандала і подпіс Сашы былі «татуіраваны» на белым скураным чаравіку.<ref>{{Cite web |url=https://www.glamour.ru/fashion-news/hudozhnica-iz-peterburga-sozdala-krossovki-dlya-reebok-classic |title=Художница из Петербурга создала кроссовки для Reebok Classic |access-date=2 кастрычніка 2020 |archive-date=20 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020153707/https://www.glamour.ru/fashion-news/hudozhnica-iz-peterburga-sozdala-krossovki-dlya-reebok-classic |url-status=dead }}</ref> У 2019 годзе супрацоўніцтва французскага брэнда Black Alchemy і Sashatattooing ажыццявіла лінію аксэсуараў, распрацаваную Сашай.<ref name=":0">[https://www.vernamagazine.com/2020/07/26/who-is-sasha-masiuk/ Who is Sasha Masiuk?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201030140545/https://www.vernamagazine.com/2020/07/26/who-is-sasha-masiuk/ |date=30 кастрычніка 2020 }}</ref> Сашататуінг была паслом брэнда авіякампаній S7 і L’Oréal у Расіі, і YSL, Urban Decay у ЗША.<ref name=":0" /> {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.sashatattooing.com/ Сайт] * [https://www.instagram.com/sashatattooing/ Instagram] {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Масюк Аляксандра}} [[Катэгорыя:Татуіроўшчыкі]] e4n8awi5ijdlbf72qjy66xvnmlvk5bl Хрысціянская тэалагічная акадэмія ў Варшаве 0 658309 5185172 3903191 2026-08-22T18:51:36Z Boston9 36371 picture swap (current) 5185172 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Хрысціянская тэалагічная акадэмія ў Варшаве |скарачэнне = |эмблема = |выява = [[Выява:Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie 2026.jpg|300px]] |арыгінал = {{lang-pl|Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie}} |міжназва = The Christian Theological Academy in Warsaw |ранейшае = |дэвіз = Хрысціянская экуменічная вучэльня |заснаваны = 1954 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады =Рэктар |піб пасады = Ежы Панькоўскі |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = 500 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Варшава]] |кампус = |адрас = вул. Бранеўскага 48,<br>01-771 г. Варшава, Польшча |сайт = www.chat.edu.pl |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Хрысціянская тэалагічная акадэмія ў Варшаве''' ({{lang-pl|Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie}}) — [[Польшча|польская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] [[Тэалогія|тэалагічнага]] профілю з сядзібай у [[Варшава|Варшаве]]. == Агульная характарыстыка == Гэта вышэйшая навучальная ўстанова з амаль 70-гадовай традыцыяй. Яе структуру складаюць тэалагічны факультэт і факультэт грамадскіх навук. Абодва факультэты маюць права прысвойваць доктарскія ступені, а тэалагічны факультэт дадаткова праводзіць працэдуры [[Хабілітацыя|хабілітацыі]]. На факультэце сацыяльных навук праводзіцца навучанне па спецыяльнасцях: * Дашкольная і школьная педагогіка - магістарскяя праграма, якая дае права на працу настаўніка * Педагогіка па розных спецыяльнасцях - вышэйшая адукацыя першай (бакалаўрыят) і другой ступені (магістратура) * Сацыяльная праца - вышэйшая адукацыя першай ступені (бакалаўрыят) На тэалагічным факультэце праводзіцца навучанне па спецыяльнасці: * Тэалогія ў сферы тэалогіі [[Евангельскія хрысціяне|евангелічнай]], [[Праваслаўе|праваслаўнай]], [[Каталіцтва|каталіцкай]] і [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай]] – вышэйшая адукацыя I ступені ([[бакалаўр]]ыят); а таксама II ступені (магістратура) у сферы тэалогіі евангелічнай, праваслаўнай, каталіцкай і рэлігійных традыцый ([[магістр]]атура). Працуе таксама доктарская школа па тэалогіі і педагогіцы. == Структура == * Тэалагічны факультэт * Факультэт сацыяльных навук == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.chat.edu.pl Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Варшавы}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з польскай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Варшава]] a6pveknx3v4pegn53d2mfoj4e19f6mx Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы 100 658977 5185109 5184762 2026-08-22T15:51:34Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5185109 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Джон Бары (кампазітар)|2026-08-22T13:08:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Дождь|2026-08-21T09:58:02Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Георгій Мікалаевіч Панцюкоў|2026-08-20T08:33:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рыгор Фёдаравіч Панамарэнка|2026-08-17T10:30:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|The Revenge of Shinobi|2026-08-16T05:56:03Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Калыханка для мужчын|2026-08-16T04:37:47Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Panic! At the Disco|2026-08-16T00:17:28Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Рух транспарту на Кінгс-роўд у Чэлсі|2026-08-15T20:10:04Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|2026-08-15T05:00:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Міа Гот|2026-08-14T07:25:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Коры Хокінс|2026-08-14T07:16:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бені Сафдзі|2026-08-14T07:09:09Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ojktx7ncd97gc84k91hqebjhby2vjxk Андрэй Аляксандравіч Радаман 0 665465 5185203 5161391 2026-08-22T23:19:03Z 5185203 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца працы = * [[Акадэмія МУС Рэспублікі Беларусь]] (1995—2016) * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] (2016—2018) * [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі]] (2018—2020) * [[Інстытут гісторыі імя Т. Мантэйфеля ПАН]] (2022—2023) * [[Універсітэт у Беластоку]] (2026—2028) | Навуковая ступень = Доктар гуманітарных навук у дысцыпліне «Гісторыя» (2025) | Навуковы кіраўнік = [[Лапатэцкі Караль]], прафесар (2026), доктар габілітаваны (права) (2016), доктар гуманітарных навук у дысцыпліне "Гісторыя" (2011) | Вядомы як = спецыяліст у гісторыі права і дзяржаўнасці ВКЛ | Грамадзянства = [[Рэспубліка Беларусь]] | Бацька = Аляксандр Міхайлавіч Радаман | Маці = Галіна Іванаўна Радаман | Член = Літуаністычная камісія | Сайт = https://aradaman.academia.edu | Апісанне выявы = Фатаздымак зроблены ў 2020 г. у Вялікай Ліпе | Дзеці = Усяслаў, Алесь | Жонка = Вікторыя Мікалаеўна Радаман }} '''Андрэй Аляксандравіч Радаман''' (нар. [[2 студзеня]] [[1971]], [[Мінск]]) — беларускі {{гісторык|Беларусі|XXI стагоддзя}}, доктар гуманітарных навук у дысцыпліне «Гісторыя» (Польшча)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://bip.uwb.edu.pl/uwb/stopnie-naukowe/postepowania-doktaty/27041,mgr-Andrei-Radaman.html|title=Andrei Radaman|first=|last=|website=Biuletyn Informacji Publicznej Uniwersytetu w Białymstoku|access-date=2025-12-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-03-13}}</ref>, вывучае гісторыю права і дзяржаўнасці [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Падпалкоўнік міліцыі]] ў запасе. == Біяграфія == === Сям’я === Нарадзіўся 2 студзеня 1971 года ў Мінску. Бацька — Аляксандр Міхайлавіч Радаман, нарадзіўся на [[хутар]]ы каля [[Хвоева]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў канцы чэрвеня 1943 года (у пашпарце памылкова — 01.06.1942), урач-стаматолаг-артапед (бацькі — Радаман Міхаіл Міхайлавіч і Гаркач Вера Антонаўна). Маці — Галіна Іванаўна Радаман (Кладкевіч), нарадзілася 23 ліпеня 1950 года (у пашпарце памылкова — 05.08.1950) у [[Бабчын]]е [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], настаўніца пачатковых класаў і гісторыі, метадыст [[Рэспубліканскі інстытут прафесійнай адукацыі|Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі]]<ref>''Andrej Radaman''. [https://www.facebook.com/andrej.radaman/posts/10220594287787641 Facebook (02.01.2021)]</ref> (бацькі — Кладкевіч Іван Канстанцінавіч і Кірчанка Аляксандра Дзяменцьеўна). Жанаты з 17 ліпеня 1993 года. Мае двух сыноў. === Адукацыя === Скончыў сярэднюю школу № 78 Мінска (1978—1988) з срэбным медалём у чэрвені 1988 года<ref>{{Cite web |url=http://sch78.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=33741 |title=Архіўная копія |access-date=13 сакавіка 2022 |archive-date=26 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726194618/http://sch78.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=33741 |url-status=dead }}</ref>. Вучыўся на [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычным факультэце Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага]] па спецыяльнасцях «гісторыя і правазнаўства», «гісторыя і сацыяльна-палітычныя дысцыпліны» (1988—1993). У перыяд студэнцтва летам 1990 года ў складзе будаўнічага студэнцкага атрада «Нашчадкі» прымаў удзел у археалагічных раскопках у [[Лоскі замак|Лоску]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] пад кіраўніцтвам [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] і [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Юрыя Бохана]]. З лістапада 1990 да мая 1991 года прыняў удзел у шэрагу арганізацыйна-дзейных гульняў і метадалагічных семінараў, арганізаваных Школай культурнай палітыкі пад кіраўніцтвам {{нп5|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|Пятра Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}. У 1993 годзе ў складзе каманды МДПІ імя А. М. Горкага стаў пераможцам рэспубліканскай алімпіяды па педагогіцы і псіхалогіі сярод студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў Рэспублікі Беларусь, якая праводзілася ў Віцебску. Пераддыпломную практыку праходзіў у СШ № 65 Мінска пад кіраўніцтвам Анатолія Васільевіча Ягорава. Абараніў дыпломную работу пра Статут ВКЛ 1588 года пад кіраўніцтвам к.&nbsp;юр.&nbsp;н. Леакадыі Мікалаеўны Малчадскай. Скончыў інстытут з адзнакай у 1993 годзе па спецыяльнасці «гісторыя і сацыяльна-палітычныя дысцыпліны». Пасля сканчэння інстытута працягваў навучанне ў аспірантуры [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці 07.00.02 — «Айчынная гісторыя» (1993—1995) пад кіраўніцтвам д.&nbsp;г.&nbsp;н. прафесара [[Віталь Міхайлавіч Фамін|Віталя Фаміна]]. З 1 кастрычніка 2021 да 2 кастрычніка 2025 года праходзіў навучанне ў Доктарскай школе [[Універсітэт у Беластоку|Універсітэта ў Беластоку]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://szkolydoktorskie.uwb.edu.pl/nh/2021/09/20/342/|title=Lista rankingowa kandydatów w rekrutacji do Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych UwB na rok akademicki 2021/2022|date=20 верасня 2021|publisher=Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych UwB|accessdate=22 верасня 2021}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gDZYcON2y8g Uniwersytet w Białymstoku: Inauguracja Roku Akademickiego 2021/2022]. 06.10.2021</ref><ref>{{Cite web|url=https://szkoladoktorska.uwb.edu.pl/doktorant/absolwenci/2025-20.html|title=Absolwenci 2025 / Szkoła doktorska UwB|website=szkoladoktorska.uwb.edu.pl|access-date=2025-11-26}}</ref>. 3 снежня 2025 года пасля паспяховай абароны з адзнакай доктарскай дысертацыі «Шляхецкія з'езды і соймікі Новагародскага (Навагрудскага) ваяводства (1565-1632)», напісанай пад кіраўніцтвам доктара габілітаванага [[Караль Лапатэцкі|Караля Лапатэцкага]], прафесара Універсітэта ў Беластоку<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Karol_%C5%81opatecki&oldid=76413844|загаловак=Karol Łopatecki|год=2025-04-08|мова=pl|выданне=Wikipedia, wolna encyklopedia}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/lTnyALqWMvL|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-03-13}}</ref>, атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у дысцыпліне "Гісторыя"<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://bip.uwb.edu.pl/uwb/stopnie-naukowe/postepowania-doktaty/27041,mgr-Andrei-Radaman.html|title=Postępowanie w sprawie nadania stopnia doktora (mgr Andrei Radaman)|first=|last=|website=Biuletyn Informacji Publicznej Uniwersytetu w Białymstoku|access-date=2025-11-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://historia.uwb.edu.pl/aktualnosci/obrona-doktorska-mgr-andreia-radamana-na-wydziale-historii-uwb-454.html|title=Obrona doktorska mgr. Andreia Radamana na Wydziale Historii UwB|website=historia.uwb.edu.pl|access-date=2025-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radon.nauka.gov.pl/dane/profil/0014edbb-141d-472c-9716-109d1efb8716|title=RAD-on: RAPORTY, ANALIZY, DANE|website=radon.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-17}}</ref>. === Працоўная дзейнасць === Працоўную дзейнасць распачаў у час навучання ў сярэдняй школе. З 30 чэрвеня па 5 жніўня 1986 года працаваў аператарам вылічальных машын на заводзе «[[Транзістар (завод)|Транзістар]]» вытворчага аб’яднання «[[Інтэграл (кампанія)|Інтэграл]]». З верасня 1986 г. па май 1988 г. навучаўся ў вучэбна-вытворчым камбінаце Савецкага раёна г. Мінска. Праходзіў вытворчую практыку як слесар-зборшчык радыёэлектроннай апаратуры і прыбораў на Мінскім вытворчым аб’яднанні імя У. І. Леніна. У 1988 годзе атрымаў I-ы разрад па спецыяльнасці слесара-зборшчыка радыёэлектроннай апаратуры і прыбораў. У перыяд студэнцтва, у маі-кастрычніку 1989, маі-чэрвені 1990 і маі-верасені 1991 гадоў, працаваў завадатарам у «[[Артэк]]у» ([[Гурзуф]], [[Крым]]). Пасля сканчэння педагагічнага інстытута два гады па сумяшчальніцтве працаваў настаўнікам гісторыі і грамадазнаўства ў сярэдніх школах № 147, № 173 і № 42 Мінска. З 15 верасня 1995 года да жніўня 1998 — выкладчык кафедры тэорыі права і гісторыі [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэміі міліцыі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]. З сакавіка 2000 да сакавіка 2002 года — навуковы супрацоўнік сектара гісторыі права і палітыка-прававой думкі Нацыянальнага навукова-асветнага цэнтра імя Францішка Скарыны (па сумяшчальніцтве). Выкладаў тэорыю і гісторыю дзяржавы і права ў шэрагу прыватных вышэйшых навучальных устаноў г. Мінска (па сумяшчальніцтве). З жніўня 2016 да студзеня 2017 года навуковы супрацоўнік кафедры гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]] (па сумяшчальніцтве). З 20 студзеня 2017 да 31 сакавіка 2018 — навуковы супрацоўнік кафедры гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]. З 1 лістапада 2018 да 31 снежня 2020 — навуковы супрацоўнік аддзела генеалогіі, геральдыкі і нумізматыкі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]. Праз сваю грамадзянскую пазіцыю ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсіфікацыі выбараў і гвалту]] з боку [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] 24 лістапада 2020 года атрымаў паведамленне адміністрацыі Інстытута гісторыі НАН Беларусі пра непрацягненне кантракта<ref>{{Cite web|url=https://nn.by/?c=ar&i=263173|title=З Інстытута гісторыі звальняюць яшчэ аднаго навукоўца|date=2020-11-24|publisher=Наша Ніва}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/yashche-adnago-gistoryka-zvalnyayuc-z-akademii-navuk|title=Яшчэ аднаго гісторыка звальняюць з Акадэміі навук|date=2020-11-24|publisher=Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/708992.html?c|title=Историку, подполковнику милиции в запасе, не продлили контракт в Академии наук|date=2020-11-24|publisher=TUT.BY|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201219150340/https://news.tut.by/culture/708992.html|archivedate=2020-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=2021-01-14|publisher=Радыё Свабода}}</ref>. З лютага 2022 да верасня 2023 года працаваў у аддзеле крыніцазнаўчых даследаванняў і выдання гістарычных крыніц Інстытута гісторыі Польскай акадэміі навук<ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-12}}</ref>. З 1 красавіка 2026 г. — асістэнт аддзела квантытатыўных і геапрасторавых даследаванняў кафедры ўсходазнаўства і міжнародных палітычных адносін факультэта міжнародных адносін Універсітэта ў Беластоку<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://sm.uwb.edu.pl/wydzial/pracownicy-wydzialu/page2.html|title=Pracownicy Wydziału Stosunków Międzynarodowych UwB|website=uwb.edu.pl|access-date=2026-04-12|date=2026-05-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-04-12}}</ref>. === Служба ў органах унутраных спраў Беларусі === У 1996—2016 гадах служыў у органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь. З 14 жніўня 1998 года — выкладчык, з 24 кастрычніка 2003 да 14 кастрычніка 2016 — старшы выкладчык кафедры тэорыі і гісторыі дзяржавы і права [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэміі МУС Рэспублікі Беларусь]]. За час выкладання забяспечваў правядзенне ўсіх відаў навучальных заняткаў па тэорыі дзяржавы і права, [[Беларусазнаўства|беларусазнаўстве]], гісторыі Беларусі, гісторыі дзяржавы і права славянскіх народаў, гісторыі палітычнай і прававой думкі Беларусі, гісторыі дзяржавы і права Беларусі, гісторыі дзяржавы і права замежных краін, гісторыі палітычных і прававых вучэнняў, гісторыі органаў унутраных спраў Беларусі. Суаўтар тыпавых вучэбных праграм і навучальных праграм па гісторыі дзяржавы і права Беларусі, гісторыі дзяржавы і права замежных краін. Як навуковы кіраўнік падрыхтаваў да ўдзелу ў рэспубліканскіх конкурсах студэнцкіх навуковых работ тры работы, дзве з якіх атрымалі дыпломы I катэгорыі (РК НДРС-2009, секцыя «Філасофія, сацыялогія, гісторыя. Гісторыя Беларусі і праблемы ўзаемадзеяння цывілізацый»; РК НДРС-2010, секцыя «Юрыспрудэнцыя. Паліталогія. Дзяржаўнае кіраванне»), адна — дыплом III катэгорыі (РК НДРС-2008 секцыя «Юрыспрудэнцыя. Паліталогія. Дзяржаўнае кіраванне»). З 2007 па 2016 гг. выкладаў тэму «Рэтраспектыўны аналіз праблемы гандлю людзьмі» ў Міжнародным вучэбным цэнтры падрыхтоўкі, павышэння кваліфікацыі, перападрыхтоўкі кадраў у сферы міграцыі і супрацьдзеяння гандлю людзьмі<ref>{{Cite web|url=https://itc.amia.by/|title=Международный учебный центр Академии МВД Республики Беларусь - itc.AMIA.by|website=itc.amia.by|access-date=2024-11-12|url-status=dead}}</ref>. [[Падпалкоўнік міліцыі]] запасу<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/122023478|загаловак=Кафедра теории и истории государства и права|адказны=Авторы-составители: С.Ф. Лапанович, В.И. Павлов, А.А. Радоман|год=2016|месца=Мн.|archive-url=https://www.academia.edu/122023478|archive-date=}}</ref>. === Грамадзянская дзейнасць === [[Файл:RADAMAN 2020.png|міні|[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] = Euroradio FM. «Ідэя X». Эфір 22.10.2020, запіс 19.10.2020]] Адзін з ініцыятараў грамадзянскай кампаніі ў абарону незалежнасці Беларусі «Свежы вецер» (2019—2020)<ref>{{Cite web|author=Ян Авсеюшкин|url=https://naviny.by/article/20191011/1570745502-rossiya-gotovitsya-k-voyne-nachalas-obshchestvennaya-kampaniya-v|title=«Россия готовится к войне». Началась кампания в защиту суверенитета Беларуси|publisher=Naviny.by = Белорусские новости|date=2019-10-11|accessdate=16 снежня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117003127/https://naviny.by/article/20191011/1570745502-rossiya-gotovitsya-k-voyne-nachalas-obshchestvennaya-kampaniya-v|archivedate=17 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20191207/1562095819.html|title=В Минске оппозиция проводит акцию против интеграции с Россией|publisher=РИА Новости|date=|accessdate=}}</ref>. У ноч з 12 на 13 жніўня 2020 года ў перыяд [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў супраць вынікаў прэзідэнцкіх выбараў]] быў затрыманы супрацоўнікамі [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] на прыпынку грамадскага транспарту на [[Вуліца Леаніда Бяды (Мінск)|вуліцы Леаніда Бяды]] ў раёне ўніверсама «Рыга» і быў збіты ў Савецкім РУУС Мінска<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=taH1Mrqk_7U|title=Зварот да калег, вучоных юрыстаў у сувязі з падзеямі ў Беларусі 9-13 жніўня 2020 г.|author=Уладзімір Пятровіч Шыянок, доктар юрыдычных навук, прафесар, палкоўнік міліцыі ў адстаўцы.|website=|publisher=|date=2020-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|author=Илья Азар|url=https://novayagazeta.ru/articles/2020/08/19/86732-bolshe-vsego-lyudi-boyatsya-chto-vse-ostanetsya-kak-bylo|title=«Мы не оппозиция, нас большинство»|publisher=Новая газета — Novayagazeta.ru|date=2020-08-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukashenko-mstit-za-chto-v-belarusi-uvolnjajut-istorikov/a-55681299|title=Лукашенко мстит? За что в Беларуси увольняют историков.|author=Татьяна Неведомская|publisher=Deutsche Welle (DW)|date=2020-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.tut.by/culture/709363.html|title=Из Института истории уволены семь сотрудников. Ещё пятеро ушли сами в знак солидарности|author=Денис Мартинович|publisher=TUT.BY|date=2020-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123103014/https://news.tut.by/culture/709363.html|archivedate=2020-12-19}}</ref>. Пратакол затрымання і пратакол адміністрацыйнага правапарушэння, якія былі складзеныя участковым інспектарам ГАМ Савецкага РУУС старшым лейтэнантам міліцыі Сяргеем Віктаравічам Нікіценкам, не падпісаў, бо лічыў іх сфальсіфікаванымі і не меў магчымасці прачытаць іх ноччу на пляцы РУУС без акуляраў. Утрымліваўся ў ІЧУ Мінгарвыканкама (1-ы завулак Акрэсціна 36), адкуль быў выпушчаны пад падпіску без суда а 01:50 14 жніўня 2020 года.<ref>{{Cite web|author=Уладзь Грыдзін|lang=|url=https://www.svaboda.org/a/30783094.html|title=Як у Менску сустракалі вызваленых з турмы на Акрэсьціна пратэстоўцаў. Фотарэпартаж|publisher=Радыё Свабода|date=2020-08-14}} Фатаздымак 3.</ref> Адміністрацыйны працэс па яго справе прыпыняўся 7 кастрычніка і толькі 20 кастрычніка 2020 года на падставе ч. 1 арт. 23.34 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях (КоАП) Рэспублікі Беларусь суддзя Савецкага раёна Мінска Аляксандр Аляксандравіч Воўк<ref>https://euroradio.fm/1570-sutak-za-chatyry-mesyacy-suddzi-antyrekardsmeny-pa-palitychnyh-spravah</ref> пастанавіў падвергнуць Андрэя Радамана адміністрацыйнаму спагнанню ў выглядзе штрафа на карысць дзяржавы ў памеры 10 базавых велічынь за ўдзел у несанкцыянаваным мітынгу, які адбыўся ў 01:30 13 жніўня 2020 года па адрасе Лагойскі тракт, 37. На судзе А. Радаман адмаўляў сам факт здзяйснення ім супрацьпраўнага дзеяння. Старшы участковы інспектар аддзела аховы правапарадку і прафілактыкі міліцыі грамадскай бяспекі Савецкага РУУС Мінска маёр міліцыі Вадзім Уладзіміравіч Смолік, які фігураваў у матэрыялах адміністрацыйнай справы як сведка ўдзелу А. Радамана ў мітынгу на Лагойскім тракце, на пасяджэнне суда не з’явіўся ў сувязі з тым, што нёс сутачнае дзяжурства. 7 снежня 2020 года скаргу на пастанову суда Савецкага раёна ад 20.10.2020 года па яго справе разглядаў Мінскі гарадскі суд. Суддзя Анастасія Паўлаўна Папко пастанавіла пастанову суддзі суда Савецкага раёна Мінска ад 20.10.2020 года адносна А. А. Радамана пакінуць без змены, а скаргу — без задавальнення. Неаднаразова выказваўся ў СМІ пра сваю грамадзянскую пазіцыю<ref>[https://euroradio.fm/radaman-syonnya-u-slove-salidarnasc-usya-nacyyanalnaya-ideya-belarusau Радаман: сёння ў слове «салідарнасць» — уся нацыянальная ідэя беларусаў] = [https://www.youtube.com/watch?v=undxzWW6hzU Радоман: сегодня в слове «солидарность» — вся национальная идея белорусов] ''Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM''. «Ідэя X». Зміцер Лукашук і Максім Гаруноў (запіс адбыўся 19.10.2020, эфір — 22.10.2020 10:43)</ref><ref>''Алена Малачко''. Бліц-апытанне. [https://www.nv-online.info/2020/11/10/blic-kali-na-vash-pogljad-pavinna-byc-prynjata-rashjenne-ab-pravjadzenni-novyh-prjezidjenckih-vybara.html Калі, на Ваш погляд, павінна быць прынята рашэнне аб правядзенні новых прэзідэнцкіх выбараў?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201127172115/https://www.nv-online.info/2020/11/10/blic-kali-na-vash-pogljad-pavinna-byc-prynjata-rashjenne-ab-pravjadzenni-novyh-prjezidjenckih-vybara.html |date=27 лістапада 2020 }} ''Народная Воля'' (10.11.2020)</ref><ref>{{Cite web|title="Мы ідзём у нікуды": Інстытут гісторыі губляе навукоўцаў|url=https://euroradio.fm/my-idzyom-u-nikudy-instytut-gistoryi-gublyae-navukoucau|publisher=Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM|date=2020-11-30}}</ref><ref>''Алена Малачко''. Бліц. Андрэй Радаман, гісторык. «Дзейнічаць салідарна з тымі, хто нясе крыж пакут» ''Народная Воля'' № 102 (4560), с. 6 (29 снежня 2020)</ref><ref>''Deutschlandfunk Kultur''. Fazit. [https://srv.deutschlandradio.de/themes/dradio/script/aod/index.html?audioMode=2&audioID=3&state%5BlaunchMode%5D=4&state%5BlaunchModeState%5D%5Bsuche%5D%5BsearchTerm%5D=Sieben+Historiker+werden Weißrussland: Sieben Historiker werden entlassen. Gespräch mit ''Florian Kellermann'']{{Недаступная спасылка}} (05:11 min) (02.01.2021, 23:46 Uhr).</ref><ref>[https://euroradio.fm/urok-gistoryi-chym-nebyaspechnyya-sproby-yae-perapisac-efir-u-1600 «Урок гісторыі: чым небяспечныя спробы яе перапісаць?»], ''Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM''. Інтэрв’юер — Зміцер Лукашук, інтэрв’юяваны — Андрэй Радаман (прамы эфір з варшаўскай студыі Еўрарадыё 10.09.2021, 15:00 (Варшава).</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=z9_-7R6amR8 Гісторык Андрэй Радаман пра Беларусь 16 стагоддзя, 2020-ы і працу ў Акадэміі МУС, Media IQ, Надзея Белахвосцік (запіс адбыўся 10.05.2023.эфір — 15.05.2023)]</ref>. 11 жніўня 2020 года падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]]. 11 лютага 2022 года падпісаў Зварот да людзей добрай волі ў Польшчы, Беларусі, Літве, Расіі і Украіне з просьбай салідарна адмовіцца ад дзеянняў, заснаваных на прынцыпе «падзелу сфер уплыву»<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://publicystyka.ngo.pl/apel-do-ludzi-dobrej-woli-w-polsce-bialorusi-litwie-rosji-i-ukrainie-o-solidarne-odrzucenie-dzialan-w-oparciu-o-zasade-podzialu-stref-wplywow|title=Apel do ludzi dobrej woli w Polsce, Białorusi, Litwie, Rosji i Ukrainie o solidarne odrzucenie działań w oparciu o zasadę „podziału stref wpływów” - Artykuł|website=ngo.pl|date=2022-02-11|access-date=2026-07-06}}</ref>. Сябра [[Беларускі інстытут публічнай гісторыі|Беларускага інстытута публічнай гісторыі]].<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/osoby/3253129/andrei-radaman|title=Andrei Radaman {{!}} Powiązania {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-01-31|archive-date=9 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709015740/https://rejestr.io/osoby/3253129/andrei-radaman|url-status=dead}}</ref> Сябра грамадскага аб’яднання «Беларускі даследчы ўніверсітэт імя Астафея Валовіча».<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|title=STOWARZYSZENIE "ASTAFIEJ VAŁOVIC BELARUSIAN RESEARCH UNIVERSITY" {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-10-01|archive-date=23 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223001056/https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|url-status=dead}}</ref> === Навуковая дзейнасць === У спіс яго навуковых зацікаўленасцей уваходзяць: палітычная гісторыя ранняга Новага часу; гісторыя дзяржавы і права Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага і Рэчы Паспалітай абодвух народаў (Каралеўства Польскага і ВКЛ); гісторыя мясцовага самакіравання ВКЛ і Беларусі, парламенцкіх інстытутаў і парламенцкага права; [[прасапаграфія]], [[генеалогія]] і [[сфрагістыка]] палітычнай эліты ВКЛ XV—XVIII ст.; гісторыя праваахоўных органаў Беларусі. З 2000 года ўдзельнік распрацоўкі шэрагу навуковых праектаў, прафінансаваных Беларускім рэспубліканскім фондам фундаментальных даследаванняў і Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь, у тым ліку: Г 99-325 «Гістарычныя асновы развіцця інстытутаў парламентарызму ў Беларусі ў XVI—XVIII стст.» (2000—2002, кіраўнік к.ю.н. [[Галіна Вячаславаўна Дзербіна|Г. В. Дзербіна]]), Г 06М-212 «Пратэкцыянізм як форма сацыяльных і палітычных паводзін у Вялікім Княстве Літоўскім у XVI стагоддзі» (2006—2008, кіраўнік к.г.н. [[Уладзімір Аляксеевіч Падалінскі|У. А. Падалінскі]]), № Г12 МС-018 «Паслы ад ВКЛ на соймы Рэчы Паспалітай (1569—1793 гг.)​» (2012—2014, конкурс «Навука МС [міжнароднае супрацоўніцтва]», кіраўнікі к.г.н. А. Мацук, праф. А. Рахуба, вядучыя арганізацыі — Інстытут гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларуси, Інстытут гісторыі ПАН). У 2009 годзе ў межах выканання Дзяржаўнай комплекснай праграмы навуковых даследаванняў на 2006—2010 гады «Гісторыя беларускай нацыі, дзяржаўнасці і культуры» (кіраўнік — д.г.н. акадэмік сакратар НАН Беларусі А. А. Каваленя), прыняў удзел у падрыхтоўцы і публікацыі выдання «Беларусь: Народ. Дзяржава. Час». З 2009 года ўдзельнік некалькіх міжнародных навукова-даследчых праектаў, якія былі рэалізаваны і рэалізуюцца пад кіраўніцтвам праф. {{нп5|Генрык Люлевіча|Генрыка Люлевіча|pl|Henryk Lulewicz}} (1950—2019), праф. [[Анджэй Рахуба|Анджэя Рахубы]] i праф. Караля Лапатэцкага. Сярод іх праекты па выданні спісаў ураднікаў і саноўнікаў ВКЛ (Полацкае, Мсціслаўскае, Берасцейскае, Новагародскае (Навагрудскае) ваяводствы) (NPRH nr N N108 203536; NPRH nr 12H 11 0016 80; NPRH nr 11H 18 0370 86), парламентарыяў ВКЛ на соймах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (NPRH nr 11H 18 0130 87), а таксама навуковыя праекты па выданні актаў новагародскага (навагрудскага), слонімскага i полацкага соймікаў (NPRH nr 0057/NPRH2/H11/81/2012; NPRH/DN/SP/0141/2024/14; NPRH nr 11H 20 0318 88). У 2025-2028 гг. ва Універсітэце ў Беластоку разам з Каралем Лапатэцкім і [[Ігар Аляксандравіч Бортнік|Ігарам Бортнікам]] Андрэй Радаман працуе таксама над рэалізацыяй навуковага праекта "Вяршэнства права і кантроль заканадаўчай улады ў Вялікім княстве Літоўскім". Для рэалізацыі пастаўленых у рамках названых праектаў задач, працаваў у архівах і аддзелах рукапісаў бібліятэк Берліна, Дрэздэна, Варшавы, Вены, Вільні (Вільнюса), Вроцлава, Гданьска, Граца, Гродна, Кіева, Кракава, Курніка, Любліна, Масквы, Мінска, Парыжа, Познані, Санкт-Пецярбургу, Стакгольма, Торуні і інш. Прыняў непасрэдны ўдзел больш чым у 60 міжнародных і рэспубліканскіх навуковых канферэнцыях, сімпозіумах і кангрэсах, а таксама неаднаразова выступаў на пасяджэннях міжнародных круглых сталоў па гістарычнай і гісторыка-прававой праблематыцы ў Беларусі, Літве, Польшчы, Расіі, Украіне і Швецыі. Сябра рэдакцыйных рад навуковых выданняў «[[Герольд Litherland]]»<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/43223558/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_21 |title=«Герольд Litherland» |access-date=18 снежня 2020 |archive-date=7 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407211058/https://www.academia.edu/43223558/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_21 |url-status=dead }}</ref> (Гродна-Мінск) і «Rocznik Lituanistyczny»<ref>[http://rl-ihpan.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=11&Itemid=113&lang=pl Rocznik Lituanistyczny]</ref> (Варшава). У 1995—1998 гадах — сябра рэдакцыі [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускага гістарычнага агляду]]. З 2023 года — сябра суполкі літуаністычных даследаванняў у Інстытуце гісторыі ПАН<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://ihpan.edu.pl/struktura/zaklady-naukowe/zespol-badan-lituanistycznych/|title=Zespół Badań Lituanistycznych|website=Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN - Instytut Historii PAN|access-date=2024-11-11}}</ref>. Сябра Літуаністычнай камісіі пры Камітэце гістарычных навук Польскай акадэміі навук (2024)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.facebook.com/story.php/?story_fbid=1052333046896646&id=100063598801439&_rdr|title=Nowy skład Komisji Lituanistycznej|website=FB strona Komisji Lituanistycznej przy KNH PAN|date=05.09.2024}}</ref>. Сябра аргкамітэта па стварэнні Беларускага даследчага ўніверсітэта імя Астафея Валовіча (2023—2025)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/praekt-natsyyanalnaga-dasledchaga-universitetu.html|title=Нацыянальны даследчы унівэрсітэт. Што за праект?|website=budzma.org|access-date=2024-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|title=STOWARZYSZENIE "ASTAFIEJ VAŁOVIC BELARUSIAN RESEARCH UNIVERSITY" {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-10-12|archive-date=23 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223001056/https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|url-status=dead}}</ref>. Аўтар больш за 90 навуковых работ<ref>[https://scholar.google.com/citations?hl=ru&user=gt5z4lQAAAAJ Профіль Google Scholar]</ref>, а таксама шэрагу артыкулаў у [[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]], [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыі гісторыі Беларусі]], [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|энцыклапедыі «Вялікае княства Літоўскае»]]<ref>[http://www.vkl.by/search?SearchForm%5Bstring%5D=радаман&SearchForm%5Bpartition%5D=&SearchForm%5Bpartition%5D=0&yt0= Электронная энцыклапедыя «Вялікае Княства Літоўскае»]</ref>. * '''[https://scholar.google.com/citations?user=gt5z4lQAAAAJ h-індэкс 10]''' ([[Google Scholar]] Citations) '''{{нп5|ORCID||ru|}} [https://orcid.org/0000-0002-7211-124X 0000-0002-7211-124X] [[Web of Science]] Researcher ID [https://publons.com/researcher/1998776/andrei-radaman/ V-5923-2017]''' === Стажыроўкі === * 2002 год — [[Ягелонскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедрах гісторыі права Польшчы юрыдычнага факультэта і гісторыі Ранняга Новага часу гістарычнага факультэта па стыпендыі Фонду каралевы Ядвігі. * 2010 год — [[Варшаўскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедры гісторыі права Польшчы Інстытута гісторыі права факультэта права і адміністрацыі па навуковай стыпендыі Польскага камітэта па справах [[ЮНЕСКА]]. * 2018 год — [[Варшаўскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедры гісторыі Ранняга Новага часу Гістарычнага інстытута па навуковай стыпендыі Польскага камітэта па справах [[ЮНЕСКА]]. * 2019 год — [[Акадэмія навук Літвы]], навуковая стажыроўка ў рамках міжакадэмічнага абмену ў Інстытуце гісторыі Літвы. * 2021 год — {{нп5|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля Польскай акадэміі навук|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля|pl|Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk}} Польскай акадэміі навук, Нямецкі гістарычны інстытут у Варшаве<ref>{{Cite web|url=https://www.dhi.waw.pl/|title=Startseite - Deutsches Historisches Institut Warschau - DHIW|website=www.dhi.waw.pl|access-date=2024-11-12}}</ref>, даследніцкая навуковая стажыроўка на 11 месяцаў (люты-снежань)<ref>[https://www.dhi.waw.pl/aktuelle-meldungen/detail/news/wir-begruessen-forschende-aus-belarus.html Wir begrüßen Forschende aus Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301003915/https://www.dhi.waw.pl/aktuelle-meldungen/detail/news/wir-begruessen-forschende-aus-belarus.html|date=1 сакавіка 2021}}. Deutsches Historisches Institut Warschau. 01.02.2021.</ref><ref>Max Weber Stiftung. [https://www.maxweberstiftung.de/presse/aktuelles-presse/einzelansicht-pressemeldungen/detail/News/stipendien-fuer-akademikerinnen-und-akademiker-aus-belarus.html Stipendien für Akademikerinnen und Akademiker aus Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305230048/https://www.maxweberstiftung.de/presse/aktuelles-presse/einzelansicht-pressemeldungen/detail/News/stipendien-fuer-akademikerinnen-und-akademiker-aus-belarus.html |date=5 сакавіка 2021 }}. Dienstag, 02. Februar 2021.</ref><ref>WNP.PL. [https://www.wnp.pl/parlamentarny/spoleczenstwo/stypendia-dla-bialoruskich-naukowcow-od-instytutu-historii-pan-i-niemieckiego-instytutu-historycznego,122828.html Stypendia dla białoruskich naukowców od Instytutu Historii PAN i Niemieckiego Instytutu Historycznego]. 04-02-2021 13:34</ref><ref>Nauka w Polsce. [https://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C86174%2Cstypendia-dla-bialoruskich-naukowcow-od-instytutu-historii-pan-i Stypendia dla białoruskich naukowców od Instytutu Historii PAN i Niemieckiego Instytutu Historycznego]. 05.02.2021.</ref><ref>[https://ihpan.edu.pl/stypendia-dla-srodowiska-akademickiego-z-bialorusi/ Stypendia dla środowiska akademickiego z Białorusi]. Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, 05.02.2021.</ref>. * 2025 год — [[Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля Польскай акадэміі навук|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля]]<sup>[pl]</sup> Польскай акадэміі навук (стажыроўка 1 месяц (май-чэрвень). == Бібліяграфія == === Калектыўныя манаграфіі === * [http://history.by/issledovania/издательский-проект-коллективного-ф-2/ Беларусь: Народ. Государство. Время] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200629063150/http://history.by/issledovania/%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%84-2/ |date=29 чэрвеня 2020 }} / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории; редкол.: [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Коваленя]] [и др.]. Минск: Беларуская навука, 2009. * Гісторыя Навагрудка — з глыбінь вякоў да нашых дзён = История Новогрудка — из глубин веков до наших дней / [<nowiki/>[[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш.], рэд. кал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] (гал. рэд.). 1-е выд. Мінск: Белстан, 2014<ref>''Ні­на Шчарбачэвіч.'' [https://zviazda.by/be/news/20141007/1412631679-navagrudku-970 Навагрудку — 970!] ''Звязда'' (07.10.2014)</ref>; 2-е выд. Мінск: Белстан, 2016. * [https://www.academia.edu/12795611 Unus pro omnibus: Валовічы ў гісторыі Вялікага княства Літоўскага XV—XVIII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230726194620/https://www.academia.edu/12795611 |date=26 ліпеня 2023 }} Склад. [[Андрэй Янушкевіч]]. Навук. рэд. [[Аляксей Іванавіч Шаланда|Аляксей Шаланда]]. Мінск: Медысонт, 2014. * [https://www.litres.ru/raznoe-4340152/istoriya-belorusskoy-gosudarstvennosti-tom-pervyy-40259942/ История белорусской государственности: В 5 т. Т. 1 : Белорусская государственность: от истоков до конца XVIII в.] / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Коваленя]] [и др.]; отв. ред. тома [[Вольга Мікалаеўна Ляўко|О. Н. Левко]], [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|В. Ф. Голубев]]; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. Минск: Беларуская навука, 2018. * [https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781003311454 Belarus in the Twenty-First Century: Between Dictatorship and Democracy], edited by Elena Korosteleva, Irina Petrova, Anastasiia Kudlenko, 1st Edition, London: Routledge, 2023, 236 pp. DOI <nowiki>https://doi.org/10.4324/9781003311454</nowiki>; eBook <nowiki>ISBN 9781003311454</nowiki>. * [https://www.amazon.com/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-XXI-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%96-%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9-%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%8F%D0%B9/dp/1915601398 Беларусь у XXI стагоддзі. Паміж дыктатурай і дэмакратыяй], укладальнікі Алена Карасцялёва, Ірына Пятрова, Настасся Кудленка, пераклад з англійскай Уладзімір Паўловіч, Лондан: Skaryna Press, 2024. === Навукова-даведачныя выданні (ў суаўтарстве) === * Земскія ўраднікі Полацкага ваяводства (другая палова XVI — першая палова XVII стст.) / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том I. Полацак, 2004. С.73-80. * Земскія ўраднікі Віцебскага ваяводства ў другой палове XVI — першай палове XVII стст. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том II. Полацак, 2005. С. 51-61. * Земскія ўраднікі Менскага павета ў другой палове XVI — першай палове XVII стст. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том III. Полацак, 2006. С.65-69. * [https://www.academia.edu/34051158/Герольд_Litherland_nr_17 Земскія ўраднікі Гарадзенскага павета ВКЛ (другая палова XVI — першая палова XVII ст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230408095400/https://www.academia.edu/34051158/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_17 |date=8 красавіка 2023 }}. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Герольд Litherland. Год V. Горадня, 2006. № 1 (17). С. 98-109. * Милиция Беларуси. Документы и материалы (1917—2007 гг.) / Сост. К. И. Барвинок [и др.:]: под ред. канд. ист. наук, доц. К. И. Барвинка, доктора ист. наук, проф. А. Ф. Вишневского; Министерство внутренних дел; Академия МВД. Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2007. * [https://www.academia.edu/2435892/Герольд_Litherland_nr_18 Земскія ўраднікі Ваўкавыскага павета (другая палова XVI — першая палова XVII стст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210112173811/https://www.academia.edu/2435892/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_18 |date=12 студзеня 2021 }} / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Герольд Litherland. 2011. № 18. С.143-155. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. [[Анджэй Рахуба|Anrzej Rachuba]], {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», Wydawnictwo IH PAN, 2003-<2024>. [https://rcin.org.pl/Content/140339 T. V: Ziemia połocka i województwo połockie. XIV—XVIII wiek] / IH PAN; pod red. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryka Lulewicza}}, oprac. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}, [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], Andrzej Haratym, [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Andrej Macuk]], Andrej Radaman przy współpracy [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich Witala Hałubowicza] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} i Przemysława P. Romaniuka. Warszawa: Wydawnictwo IH PAN, 2018. 305, [1] s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. A. Rachuba, H. Lulewicz. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», 2003—2014, Wydawnicto IH PAN, 2018-<2024>. [https://rcin.org.pl/publication/281586 T. VI: Ziemia nowogródzka i województwo nowogródzkie XV—XVIII wiek] / IH PAN; red. Andrzej Rachuba, oprac. Henryk Lulewicz, Tomasz Jaszczołt, Andrej Radaman, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrej Macuk, Adam Danilczyk, Andrzej Haratym. — Warszawa: IH PAN, 2024. 524 s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», Wydawnictwo IH PAN, 2003-<2024>. [https://rcin.org.pl/dlibra/publication/251774/edition/233383/content T. IX: Województwo mścisławskie. XVI—XVIII wiek] / IH PAN; pod red. [[Анджэй Рахуба|Andrzeja Rachuby]], oprac. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}, [https://ihpan.edu.pl/pracownicy/270-tomasz-jaszczolt/ Tomasz Jaszczołt], Andrej Radaman, [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], Przemysław P. Romaniuk, [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Andrej Macuk]], [https://ihpan.edu.pl/pracownicy/131-adam-danilczyk/ Adam Danilczyk] i Andrzej Haratym. Warszawa: Wydawnictwo IH PAN, 2019. 262 s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. A. Rachuba, H. Lulewicz. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», 2003—2014, Wydawnicto IH PAN, 2018-<2024>. [https://rcin.org.pl/dlibra/publication/251773/edition/233372/content T. VIII: Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV—XVIII wiek] / IH PAN; red. Andrzej Rachuba, oprac. Henryk Lulewicz, Tomasz Jaszczołt, Andrej Radaman, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrej Macuk, Adam Danilczyk, Andrzej Haratym. — Warszawa: IH PAN, 2020. 405 s. === Вучэбная літаратура (у суаўтарстве) === * История органов внутренних дел Беларуси: хрестоматия] / Министерство внутренних дел Республики Беларусь, Академия МВД; сост. А. Ф. Вишневский [и ин.]. Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2009. * История органов внутренних дел Беларуси: [курс лекций для вузов] / А. Ф. Вишневский [и др.] под ред. А. Ф. Вишневского; Министерство внутренних дел Республики Беларусь; Учреждение образования «Академия Министерства внутренних дел Республики Беларусь». Минск: Академия МВД Республики Беларусь, Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2010. * История органов внутренних дел Беларуси: учеб. пособие для учреждений высшего образования] / А. В. Вениосов [и др.]; под общ. ред. В. А. Данилова, А. С. Жмуровского; учреждение образования «Акад. М-ва внутрен. дел Респ. Беларусь». Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2015. === Выбраныя навуковыя артыкулы і публікацыі крыніц === Паводле Google Scholar<ref>[https://scholar.google.com/citations?user=gt5z4lQAAAAJ&hl=ru Профіль Google Scholar]</ref>: {{кал|2}} * [https://www.academia.edu/122021195 Кіраванне соймікавамі пасяджэннямі ў Вялікім княстве Літоўскім, Рускім і Жамойцкім у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Вес. Беларус. дзярж. пед. ун-та ім. М. Танка. — 2002. — № 2(32). — С. 120—132. * [https://www.academia.edu/122019215 Інструкцыя новагародскага сойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Беларус. гіст. агляд. 2003. — Т.10, сш.1-2 (18-19). — С.163-174. * [https://www.academia.edu/122022189 Шляхецкія з’езды і соймікі Новагародскага павета і праблема ўзнікнення каптуровых судоў у Вялікім княстве Літоўскім, Рускім і Жамойцкім ў час бескаралеўяў другой паловы XVI ст.] / А. Радаман // Вест. Акад. МВД Респ. Беларусь. — 2004. № 1 (7). — С. 132—136. * [https://www.academia.edu/122021455 Справа аб парушэнні ваўкавыскім старостай Крыштафам Монвідам Дарагастайскім парадку ўступлення на пасаду і прынцыпаў прызначэння ўраднікаў гродскага суда і яе адлюстраванне ў дакументах Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі: дэкрэт Галоўнага Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкагапа справе аб парушэнні ваўкавыскім старостам Крыштафам Монвідам Дарагастайскім парадку ўступлення на пасаду і прынцыпаў прызначэння ўраднікаў гродскага суда. 23 верасня 1589 г., Менск] / А. Радаман // Архіварыус: зб. навук.паведамл. і арт. Вып.2 / рэдкал.: А. К. Галубовіч (старш.) і інш. Мінск: БелНДІДАС, 2004. — С.104-114 (Сер.: Гісторыя, архівазнаўства, крыніцазнаўства; Вып.2.). * [https://www.academia.edu/122021120 Rejestr senatorów i posłów na sejmie walnym warszawskim 9 lutego — 21 marca 1600 r.] / A. Radaman, M. Ferenc // Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne. — 2004. — T. MCCLXVII, zeszyt 131. — S. 89-107. * [https://www.academia.edu/122021766 Ухвалы соймікаў і шляхецкіх з’ездаў Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў сістэме нарматыўнага рэгулявання фінансавання соймавых паслоў у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Вес. БДПУ. Сер. 2, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2005. — № 4 (46). — С.16-21. * [https://www.academia.edu/122019074 Віленскі земскі прывілей 1565 г. вялікага князя літоўскага Жыгімонта Аўгуста] / А. Радаман // Беларус. гіст. агляд. — 2005. — Т.12, сш.1-2 (22-23). — С.132-161. * [https://www.academia.edu/122021837 Інструкцыя новагародскага сойміка паслам на варшаўскі вальны сойм 1598 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. — 2005. — № 2. — С. 97-109. * [https://www.academia.edu/122020834 Uchwała sejmikowa powiatu nowogródzkiego z 1568 r. a system finansowania posłów sejmowych Wielkiego Księstwa Litewskiego] / A.Radaman // Litwa w epoce Wazów : prace ofiarowane H.Wisnerowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin / Instytut Historii PAN im.T.Manteuffla; podred. W.Kriegseisena i A. Rachuby. — Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006. — S. 145—156. * [https://www.academia.edu/122018322 Да праблемы вызначэння мяжы паміж Новагародскім і Пінскім паветамі Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў другой палове XVI ст.] / А. Радаман // Памяць стагоддзяў на карце Айчыны: зб. навук. прац у гонар 70-годдзя М. Ф. Спірыдонава / Нац.акад.навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад. Р. А. Аляхновіч [i інш.]; рэдкал.: А. А. Каваленя (адказ.рэд.), А. І. Груша (адказ. сакр.) [і інш.]. Мінск: Беларус. навука, 2007. — С. 73-89. * [https://www.academia.edu/127384645 Інструкцыя шляхты Гарадзенскага павета паслам на Варшаўскі сойм 1572 г. з агульнаваяводскага сойміка Трокскага ваяводства, які адбыўся ў Самілішках 9 снежня 1571 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Гарадзенскі палімпсест. 2009. Дзяржаўныя ўстановы і палітычнае жыццё. XV—XX ст. / рэд. А. Ф. Смаленчук, Н. У. Сліж. Гародня: [б.в.], 2009. — С. 246—251. * [https://www.academia.edu/122018135 Samorząd sejmikowy w powiatach województwa nowogródzkiego Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1565—1632] / A. Radaman // Praktyka życia publicznego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI—XVIII wieku / red. U. Augustyniak, A.B. Zakrzewski; Komisja Lituanistyczna przy Komitecie Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, Instytut Historyczny Uiwersytetu Warszawskiego, Instytut Historii Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa: Neriton, 2010. — S. 55-103. * [https://www.academia.edu/122019652 Арганізацыя і склад полацкага земскага суда ў другой палове XVI — першай трэці XVII ст.] / А. Радаман // Герольд Litherland. — 2011. — № 18. — С.21-36. * [https://www.academia.edu/122019708 Попісавы экспедыцыйны з’езд і перадсоймавы соймік Новагародскага павета ў Капылі ў лютым 1596 г.] / А. Радаман // Капыль: гісторыя горада і рэгіёна (да 360-годдзя выдання прывілея на магдэбургскае права Капылю) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі; Ін-т гісторыі; уклад. А. А. Скеп’ян, А. Б. Доўнар, І. В. Соркіна; рэдкал. А. А. Каваленя [іінш.]. — Мінск: Беларус. навука, 2012. — С.185-210. * [https://www.academia.edu/122019977 Род Харытановічаў Вобрынскіх (Абрынскіх) уласнага герба «Харытон» у Новагародскім павеце ВКЛ у другой палове XVI ст.] / А. Радаман // Карэліччына: людзі, падзеі, час: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі; Ін-т гісторыі; уклад. А. А. Скеп’ян, В. А. Максімовіч, А. Б. Доўнар; рэдкал. А. А. Каваленя [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 2012. — С.50-63. * [https://www.academia.edu/122018259 Особенности российского администрирования и уголовного судопроизводства на территории Новогородского воеводства Великого Княжества Литовского, Русского и Жемайтского в 1657—1658 гг.] // Наследие российской государственности / Алтайская академия экономики и права; под ред. Ю. В. Анохина. Барнаул : Изд-во ААЭП, 2012. — С. 24-41. * [https://www.academia.edu/121931925 Іерархія ўраднікаў на сойміку Новагародскага павета Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў другой палове XVI — першай трэці XVII ст.] / А. Радаман // Людзі і ўлада Навагрудчыны: гісторыя ўзаемадзеяння (да 500-годдзя надання Навагрудку прывілея на магдэбургскае права) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі, уклад. А. А. Скеп’ян, В. В. Даніловіч, А. Б. Доўнар, рэдкал. А. А. Каваленя [іінш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2013. — С.162-177. * [https://www.academia.edu/121931766 Новагародскі перадсоймавы соймік 19-21 студзеня 1598 г.] / А.Радаман // Людзі і ўлада Навагрудчыны : гісторыя ўзаемадзеяння (да 500-годдзя надання Навагрудку прывілея на магдэбургскае права): зб.навук. арт./ Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі, уклад. А. Скеп’ян, В. Даніловіч, А. Доўнар, рэдкал. А. Каваленя [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 2013. — С. 139—162. * [https://www.academia.edu/121931666 Ухваленне мясцовых падаткаў на сойміках і шляхецкіх з’ездах Новагародскага ваяводства ВКЛ у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А.Радаман // Беларус. гіст. часоп. — 2013. — № 9. — С. 22-33. * [https://www.academia.edu/121930974 Патранальна-кліентальныя адносіны ў Новагародскім павеце і іх уплыў на палітыку і дзейнасць органаў шляхецкага самакіравання ў другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Магнацкі двор і сацыяльнае ўзаемадзеянне (XV—XVIII стст.) : зб. навук. прац / Установа "Музей "Замкавы комплекс «Мір»; рэд. А. М. Янушкевіч. — Мінск : Медысонт, 2014. — С. 252—294. * [https://www.academia.edu/122013379 Шляхта Новагародскага павета ў паспалітым рушэнні ВКЛ 1567 года] / А. Радаман, А. Янушкевіч // Studia z dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego (XVI—XVIII w.) / Instytut historii PAN, Polskie towarzystwo heraldyczne; red. S.Górzyński, M.Nagielski. — Warszawa: DiG, 2014. — S. 337—381. * [https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/13507 Павятовыя соймікі Новагародскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага напярэдадні кракаўскага ардынарнага сойма Рэчы Паспалітай абодвух народаў 1603 г.] / А.Радаман // Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура : зб. навук. арт. У 2 ч. Ч. 1 / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад.: А. А. Скеп’ян; рэдкал.: У. Р. Гусакоў [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2017. — С. 221—252 * [https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/13502/1/A_Radaman_Sistiematizacyja_prawa_WKL_i_wopros_poprawy_Trietjego_statuta_WKL.pdf Сістэматызацыя права ВКЛ і пытанне паправы Трэцяга статута ВКЛ на сойміках Новагародскага ваяводства ў 1587—1632 гг.] / А.Радаман // Журн. Белорус. гос. ун-та. История. — 2018. — № 2. — С. 21—31. * [https://miscellanea.uwb.edu.pl/article/download/677/588/1328 Miejsca obrad sejmików i zjazdów szlacheckich powiatu nowogródzkiego] [Places of Debates of Dietines (Sejmiks) and Other Noble Assemblies of the Nowogródek Poviat] / A, Radaman // Miscellanea Historico-Iuridica, — 2022. — T, 21(1). — S. 75-115. * [http://hdl.handle.net/11320/16699 Miejsca obrad zjazdów szlacheckich I sejmików powiatu słonimskiego] / A, Radaman // Wobec sejmików. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI—XVIII wieku, red. M. Kupczewska, K.Łopatecki, Białystok, 2024.— S. 193—213. * [https://www.researchgate.net/publication/369253316 The Political Symbols and Concepts of Statehood in the Modern History of Belarus] / Andrej Kotljarchuk, Andrej Radaman, and Elena Sinitsyna // Belarus in the Twenty-First Century: Between Dictatorship and Democracy, edited by Elena Korosteleva, Irina Petrova, and Anastasiia Kudlenko, Routledge 2023, p.&nbsp;3-15. * [https://www.academia.edu/121803032 Палітычныя сімвалы і трактоўка дзяржаўнасці ў найноўшай гісторыі Беларусі] / Андрэй Катлярчук, Андрэй Радаман, Алена Сініцына // Беларусь у XXI стагоддзі. Паміж дыктатурай і дэмакратыяй, укладальніцы Алена Карасцялёва, Ірына Пятрова, Настасся Кудленка, пераклаў з англійскай Уладзімір Паўловіч, Лондан: Skaryna Press, 2024, с. 25-38. {{канец кал}} == Узнагароды і прэміі == * Памятны медаль «80 год міліцыі Беларусі». * Юбілейны медаль «90 год міліцыі Беларусі». * Памятны знак «70 год міліцыі Мінскай вобласці». * Нагрудны знак «За адзнаку». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко. Минск : Белорусская наука, 2007, c. 312—313. * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|РАДАМАН Андрэй Аляксандравіч}}, с. 200—201. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20201031155234/http://history.by/be/radaman/ Профіль на сайце Інстытута гісторыі НАН Беларусі (2018—2020)] * [https://sm.uwb.edu.pl/wydzial/pracownicy-wydzialu/page2.html Профіль на сайце Універсітэта ў Беластоку] * [https://orcid.org/0000-0002-7211-124X ORCID] * [https://uwb.academia.edu/AndrejRadaman Старонка на academia.edu] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радаман Андрэй Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Акадэміі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Падпалкоўнікі міліцыі (Беларусь)]] 1ax4s96ehf1xb2v30x8nc8odtj2ij6j Асабняк Мірэнбурга (Бабруйск) 0 668860 5185287 4618943 2026-08-23T07:39:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185287 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|513Г000066}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1912 |Заканчэнне будаўніцтва = 1912 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Асабняк''' — будынак у [[Бабруйск]]у, размешчаны па [[вуліца Пушкіна (Бабруйск)|вуліцы Пушкіна]], 211. Мае элементы стыляў [[класіцызм]]у, [[ампір]]у і [[мадэрн]]. Дом — адзін з лепшых узораў беларускай жыллёвай архітэктуры і [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] пачатку XX ст<ref name="АБ"/>. == Гісторыя == Пабудаваны ў 1912 годзе бабруйскім лесапрамыслоўцам Мірэнбургам. З 1921 года там быў адкрыты першы радзільны дом, які праіснаваў у гэтым будынку да 1927 года. Да 1922 года тут было 15 коек. У будынку знаходзілася і гінекалагічнае аддзяленне. Потым, верагодна, дом ізноў быў жылым. У далейшым у будынку размяшчаліся яслі-сад, аддзел аховы здароўя Бабруйска<ref name="bobruisk">[https://bobruisk.ru/news/2020/08/28/im-voshishayutsya-specialisty-kotorye-vosstanavlivali-mirskij-zamok-chto-hranit-i-skryvaet-byvshij-gorodskoj-osobnyak-na-pushkina-videoekskursiya Им восхищаются специалисты, которые восстанавливали Мирский замок: что хранит и скрывает бывший городской особняк на Пушкина (+видеоэкскурсия)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210207101918/https://bobruisk.ru/news/2020/08/28/im-voshishayutsya-specialisty-kotorye-vosstanavlivali-mirskij-zamok-chto-hranit-i-skryvaet-byvshij-gorodskoj-osobnyak-na-pushkina-videoekskursiya |date=7 лютага 2021 }}</ref>. У пачатку 1990-х гадоў гарадскім аддзелам аховы здароўя праведзена рэстаўрацыя будынка. Кладкай печаў займаўся майстар гэтай справы Мацвей Зубараў, прадстаўнік дынастыі бабруйскіх печнікоў, кафляй — камастакі-керамісты мастацка-творчых майстэрняў рэспубліканскага мастацкага фонду на чале з [[Валерый Аркадзевіч Калтыгін|В. А. Калтыгіным]]<ref name="bobruisk"/>. У наш час тут размяшчаецца прадстаўніцтва [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь]] у г. Бабруйску<ref>{{Cite web |url=https://www.shukach.com/ru/node/34419 |title=Особняк лесопромышленника, ул. Пушкина, 211, г. Бобруйск |access-date=26 студзеня 2021 |archive-date=2 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202024047/https://www.shukach.com/ru/node/34419 |url-status=dead }}</ref>. == Архітэктура == [[Файл:Babruysk Pushkina 211 (3).JPG|міні|злева|Порцік]] Аднапавярховы прамавугольны ў плане цагляны будынак на высокім [[цокаль|цокалі]], накрыты [[вальма]]вым металічным дахам. На [[Тынкоўка|атынкаваным]] галоўным фасадзе засяроджаная галоўная [[архітэктурная аздоба]]. [[Кампазіцыя (архітэктура)|Кампазіцыя]] [[фасад]]а сіметрычная: у цэнтры [[ганак]] з [[порцік]]ам на дзвюх [[Канелюры|канеліраваных]] [[калона]]х [[Кампазітны ордар|кампазітнага ордара]], завершаны складаным па форме [[франтон]]ам. Абодва бакі фланкіраваны несапраўднымі [[рызаліт]]амі, утворанымі дзвюма [[пілястра]]мі з [[антаблемент]]ам і прамавугольным [[атык]]ам над імі<ref name="АБ"/>. [[Файл:Бабруйск. вуліца Пушкіна (31).jpg|thumb|Арка ў інтэр'еры]] [[Файл:Бабруйск. вуліца Пушкіна (36).jpg|thumb|злева|Адзін з зялёных камінаў]] У дэкаратыўным аздабленні [[інтэр’ер]]а галоўная роля належыць шасці [[маёліка]]вым з [[раслінны арнамент|раслінным арнаментам]] [[камін]]ам, завершаным складанымі [[карніз]]амі і [[франтон]]амі. Тры каміны [[Зялёны колер|светла-зялёныя]], два — [[Белы колер|белыя]] з размалёўкай [[золата]]м; дэкаратыўнай насычанасцю мастацкай формы вылучаецца камін з [[кафля|кафлі]] [[Карычневы колер|цёмна-кававага колеру]], упрыгожаны расліннымі трохкветкавымі сюжэтамі. Ён мае завяршэнне ў выглядзе цэнтральных і бакавых [[акратэрый|акратэрыяў]], [[антаблемент]] з раслінным [[Фрыз (архітэктура)|фрызам]]. Камінны праём фланкіруюць дзве [[карыятыда|карыятыды]], над імі — развіты пояс фрыза з [[ніша]]мі і прамавугольнымі ўстаўкамі з выявамі [[матылёк|матылькоў]], расліннымі матывамі і інш<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Бабруйскія асабнякі|[[Ю. А. Якімовіч]]}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Бабруйскія асабнякі|[[Ю. А. Якімовіч]]}} == Спасылкі == {{ГККРБ|513Г000066}} {{Commons|Category:}} * {{Архіварта|asabnjak-pa-vulicy-pushkina-211}} [[Катэгорыя:Славутасці Бабруйска]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Бабруйска]] [[Катэгорыя:Вуліца Пушкіна (Бабруйск)]] [[Катэгорыя:1912 год у Бабруйску]] [[Катэгорыя:Збудаванні Бабруйска ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі ампір]] [[Катэгорыя:Збудаванні Бабруйска ў стылі мадэрн]] npixizbzpe5tp3h25lqrmjysiaqvgpn Аляксей Васільевіч Кажакоў 0 672924 5185134 4569481 2026-08-22T17:15:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185134 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{wikify}} {{Мастак | імя = Аляксей Васільевіч Кажакоў | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = 7 мая 1931 | месца нараджэння = в. Ходараўка Горацкага раёна | грамадзянства = СССР, Украіна | жанр = тэматычная карціна, [[мастак-манументаліст]], [[пейзаж]], [[графіка]] | вучоба = Кіеўскі дзяржаўны мастацкі інстытут | стыль =[[Рэалізм (жывапіс)|рэалізм]] }} '''Аляксей Васільевіч Кажакоў''' ({{ДН|7|05|1931}}, вёска [[Ходараўка]], [[Горацкі раён]], [[Магілёўская вобласць]]) — савецкі і ўкраінскі мастак, графік, прафесар кампазіцыі Нацыянальнай акадэміі выяўленчага мастацтва і архітэктуры Украіны (1994), Заслужаны дзеяч мастацтва Украіны (1991), член Нацыянальнага саюза мастакоў Украіны. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 мая 1931 года ў в. Ходароўка [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Яго бацьку, Васіля Кажэку, удзельніка Вялікай Айчыннай вайны, адразу пасля заканчэння вайны накіравалі з Германіі на аднаўленне шахт Данбаса. Як толькі ён уладкаваўся на працу, адразу забраў дзяцей у Данецк (у той час г. Сталіна). У першы клас Аляксей пайшоў ужо ў г. Данецку. Яшчэ ў школе ён цікавіўся мастацтвам, добра маляваў, рабіў школьныя насценгазеты. І пасля заканчэння школы ў 1956—1961 гадах вучыўся ў Днепрапятроўскам мастацкім вучылішчы. Затым скончыў Кіеўскі дзяржаўны мастацкі інстытут у вучэбна-творчай майстэрні манументальнага жывапісу, якой кіраваў Народны мастак УССР Вілен Чеканюк і прафесар гісторыка-батальнага жывапісу, Народны мастак УССР Карп Трафіменка. Пасля заканчэння інстытута працаваў у Кіеўскім мастацка-вытворчым камбінаце аддзялення Мастацкага фонду РСФСР (1967—1972). У 1972—1973 гадах—мастак-афарміцель у рэспубліканскім выдавецтве «Вясёлка» <ref>Кіеўскі мастак Кожеков Аляксей Васільевіч // http://socrealizm.com.ua</ref>. == Педагагічная дзейнасць == З 1973 года А. В. Кажакоў выкладае спецыяльныя прадметы ў вучэбна-творчай майстэрні манументальнага жывапісу Нацыянальнай акадэміі выяўленчага мастацтва і архітэктуры Украіны. З 1978 г. — дацэнт, у 1994 годзе яму прысвоена званне прафесара. З 1989 па 1996 гг. абіраўся дэканам творчых факультэтаў. З 2000 года кіруе вучэбна-творчай майстэрняй манументальнага жывапісу Нацыянальнай акадэміі выяўленчага мастацтва і архітэктуры. Ім распрацаваны праграмы па кампазіцыі, методыкі выкладання спецыяльных дысцыплін: «Сграффіта», «Мазаіка», «Вітраж», «Фрэска». Ён кіруе выкананнем студэнтамі курсавых і дыпломных работ адукацыйнага ўзроўню бакалаўрыяту і магістратуры, прафесійнай і творчай падрыхтоўкай аспірантаў. Вучэбная праграма ў гэтай майстэрні пабудавана такім чынам, што кожны семестр студэнты асвойваюць адну з манументальных тэхнік, выконваючы пільны аналіз класічных і сучасных узораў. Кампазіцыйныя заданні таксама спрыяюць раскрыццю здольнасцяў навучэнцаў: ствараючы эскізы кампазіцый, сграффіта, фрэсак, мазаік для розных архітэктурных праектаў або для рэальных аб’ектаў з праяўкі кардона і рабяць гэта ў матэрыяле, навучэнцы набываюць неабходныя веды і навыкі творчасць <ref>Майстерня манументального жывапісу прафесара О. У. Кожекова. https://web.archive.org/web/20140201225637/http://www.naoma.edu.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=302&lang=ua</ref>. З гэтай майстэрні выйшлі мастакі і некаторых з іх сталі членамі Нацыянальнага саюза мастакоў Украіны, заслужанымі мастакамі Украіны, вядомымі не толькі ў Украіне, але і ў многіх краінах свету. Сярод іх вядомы мастак Дзмітрый Уладзіміравіч Калеснікаў. == Асноўныя кірункі творчасці == На думку кандыдата мастацтвазнаўства П. К. Несцярэнкі, для твораў А. В. Кажакова характэрны: мастацкае дасканаласць, філасофскі падтэкст ўтрымання, вытанчанасць каларыту і колеру, арыгінальнасць прасторавых рашэнняў <ref>Несцярэнка П. К. Кожеков Олексій Васильович http://esu.com.ua/search_articles.php?id=7538</ref>. Працуючы мастаком-манументалістам на мастацка-вытворчай фабрыцы Кіеўскага аддзялення Мастацкага фонду ён даказаў, што ў дасканаласці валодае тэхналагічнымі прыёмамі мазаікі, сграффіті, вітража, разьбы па дрэве, стварэння фрэсак і творча выкарыстоўвае асаблівасці кожнай тэхнікі, выкарыстоўваючы новыя матэрыялы. Некаторыя працы манументальна-дэкаратыўнага мастацтва выкананы ў творча распрацаваных уласных тэхніках. Яго творчы стыль як жывапісца мае ярка выяўленыя індывідуальныя асаблівасці. Жанравы дыяпазон яго карцін вызначаецца тэматычнымі кампазіцыямі, перш за ўсё — краявідамі і нацюрмортамі. У малюнках пейзажаў ён выкарыстоўвае грубы мазок, раскрываючы матэрыяльную каштоўнасць прыроды. Кампазіцыйная сістэма гэтых работ адрозніваецца структурнай збалансаванасцю прасторавай структуры, якая раскрывае характэрныя рысы мясцовасці, яе рэльеф і незвычайную эмацыйную афарбоўку выбраных элементаў. У нацюрмортах А. В. Кажакова пераважае дэкаратыўная накіраванасць, тонкае танальная пабудова фарбаў<ref>Про художника. Кожеков Олексей Васильевич // https://kozhekov.com.ua/about/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408144019/http://kozhekov.com.ua/about/ |date=8 красавіка 2016 }}</ref>. Вядомы таксама як мастак-графік, і праявіў сябе найбольш вядомым мастаком у галіне кніжных ілюстрацый для выдавецтваў «Веселка», «Днепр» і «Малады». Ілюстрацыі адрозніваюцца асаблівай мастацкай пэўнасцю, канструктыўнай адпаведнасцю зместу кнігі. == Творы жывапісу і графікі == * «Дед и внук», «Праздники» (1968) * «На южной границе» (1971) * «Октябрь в Киеве» (1972) * «Керченский причал», «Пароходы у причала» (1976) * «Судно на ремонте» (1977) * «Утро в порту», «Казацкая церковь»(1978) * «У кораблей» (1981) * «Необычный настроение», «Солнце в Ровенской»(1989) * «Женские силуэты» (1990) * «Дельтаплан в небе» (оба — 1991) * «Весна» (1992) * «Первое сентября» (1993) * «Над Бугом» (1999) * серия — «Река Буг и берега» (1997) * «За легендами Украины» (1997—1999) * «Горы Крыма» (1997—2001) * «Днестр — пограничный край» (1999) * «Дунай — пограничный край» (2000) * «Вилково» (2001) * «Горный Крым» — серыя з 30 карцін * «Подоконники из философом» (2008) * графіка «Поэт Николай Сингайвский» (1975) == Іллюстрацыі да кніг == * «Песня про елочку» И. Неходы (1974), * «Золота гора до неба» Виктора Близнеца(1980), * «Веселые путешествия» Б. Чипа (1983) * «А что было дальше» Н. Кулик (1984) * «Облако и Маринка» Л. Ковальчука (1985; все — Киев) і інш. == Працы манументальна-дэкаратыўнага мастацтва == * "Стэла герояў" (мазаіка, Крывы Рог) * вітражы і карціны ў памяшканнях Кіеўскага вышэйшага інжынерна-радыётэхнічнага вучылішча (1994—1999), ваеннага вучылішча сувязі ў Кіеве і школы № 2 г. Кіева. == Прызнанне == * прафесар (1994) * Заслужаны дзеяч мастацтва Украіны (1991) * сябра Нацыянальнага саюза мастакоў Украіны<ref>Кожеков Олексій Васильович. Київська організація Національної спілки художників України. Секція жівопісу //http://konshu.org/section/painting.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200429203929/http://konshu.org/section/painting.html |date=29 красавіка 2020 }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Алексей Кожеков. Живопись: Альбом. — К.: 2011. == Спасылкі == * Майстерня манументального жывапісу прафесара О. В. Кожекова. https://web.archive.org/web/20140201225637/http://www.naoma.edu.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=302&lang=ua * П. В. Нестеренко. Кожеков Олексій Васильович. Енциклопедія сучасної України // http://esu.com.ua/ {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Кажакоў Аляксей Васільевіч}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1931 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 7 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горацкім раёне]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Графікі Украіны]] [[Катэгорыя:Мастакі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Украіны]] [[Катэгорыя:Мастацкая адукацыя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага мастацкага інстытута]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] 0y2wpzz8gywrp9spa2py8dpqg8ceuoa Уверх (мультфільм) 0 690022 5185161 4693075 2026-08-22T18:17:23Z KarlDaBuddies 164196 5185161 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм |Выява = Uvierch_bel.png |Тып=[[камп’ютарная анімацыя]] |Студыя=[[Pixar|Pixar Animation Studios]]<br />[[Walt Disney Pictures]] |Прэм'ера=2009 }} '''«Уверх»''' ({{lang-en|Up}}) — амерыканскі 3D-анімацыйны [[фільм]] студыі «[[Pixar]]» 2009 года. У 2009 годзе мультфільм упершыню ў гісторыі адкрываў Канскі кінафестываль. У 2010 годзе ён атрымаў два «[[Залаты глобус|Залатыя глобусы]]» і два «[[Оскар]]ы» – за найлепшы анімацыйны фільм і за найлепшую арыгінальную музыку. == Сюжэт == Галоўны герой, 78-гадовы буркун Карл, пасля смерці жонкі вырашае здзейсніць іх даўнюю мару пра вялікае падарожжа і выпраўляецца ў Паўднёвую Амерыку. Ужо ў дарозе стары разумее, што ляціць не адзін, а з 8-гадовым Раселам. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у 2020 годзе на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title=Дыснееўскі мультфільм «Уверх» упершыню агучылі на беларускую мову для VOKA|url=https://www.a1.by/be/company/news/disneevskij-multfilm-vverh-vpervye-ozvuchili-na-belorusskij-yazyk-dlya-voka/p/vverh-belorusskij-yazyk|lang=ru|date=2020-12-24|accessdate=2021-10-17}}</ref>. Ролі агучвалі: * Валерый Шушкевіч — ''Карл'' * Рыгор Дзенісенка — ''Расел'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Чарльз Манц'' {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} {{Navbox |title = Узнагароды мультфільма «Уверх» |list1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Эні» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША за найлепшы анімацыйны фільм}} }} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Майкл Джакіна]] pt5o7bg8wqy87o42dohyo589gt440ti 5185168 5185161 2026-08-22T18:23:58Z KarlDaBuddies 164196 5185168 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм |Выява = Uvierch_bel.png |Тып=[[камп’ютарная анімацыя]] |Студыя=[[Pixar|Pixar Animation Studios]]<br />[[Walt Disney Pictures]] |Прэм'ера=2009 }} '''«Уверх»''' ({{lang-en|Up}}) — амерыканскі 3D-анімацыйны [[фільм]] студыі «[[Pixar]]» 2009 года. У 2009 годзе мультфільм упершыню ў гісторыі адкрываў Канскі кінафестываль. У 2010 годзе ён атрымаў два «[[Залаты глобус|Залатыя глобусы]]» і два «[[Оскар]]ы» – за найлепшы анімацыйны фільм і за найлепшую арыгінальную музыку. == Сюжэт == Галоўны герой, 78-гадовы буркун Карл, пасля смерці жонкі вырашае здзейсніць іх даўнюю мару пра вялікае падарожжа і выпраўляецца ў Паўднёвую Амерыку. Ужо ў дарозе стары разумее, што ляціць не адзін, а з 8-гадовым Раселам. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у 2020 годзе на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title=Дыснееўскі мультфільм «Уверх» упершыню агучылі на беларускую мову для VOKA|url=https://www.a1.by/be/company/news/disneevskij-multfilm-vverh-vpervye-ozvuchili-na-belorusskij-yazyk-dlya-voka/p/vverh-belorusskij-yazyk|lang=ru|date=2020-12-24|accessdate=2021-10-17}}</ref>. Ролі агучвалі: * Валерый Шушкевіч — ''Карл'' * Рыгор Дзенісенка — ''Расел'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Чарльз Манц'' * Сяргей Жбанкоў — ''Будаўнік Стыў'' {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} {{Navbox |title = Узнагароды мультфільма «Уверх» |list1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Эні» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША за найлепшы анімацыйны фільм}} }} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Майкл Джакіна]] prnhvs72t7bqpbs4awdmc1n4ehitfde Шаблон:Sfnp 10 695094 5185040 3977256 2026-08-22T13:15:08Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Шаблон:Скарочаная зноска]] 5185040 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Скарочаная зноска]] sr84gin9ns5s1fd1i467jcl52i9m89c Доктар Стрэндж: У мульцісусвеце вар'яцтва 0 698353 5185220 4012351 2026-08-23T01:53:30Z ~2026-45909-17 173019 /* */ 5185220 wikitext text/x-wiki {{Да выдалення|Паламаныя перасылкі}} #REDIRECT [[Доктар Стрэндж: У мульцісусвеце вар’яцтва]] 6ag11q6ywfh6qdt203deh7x190rluda Спіс недружалюбных краін 0 702462 5185176 4987240 2026-08-22T19:41:54Z Emilia Noah 155537 /* Гл. таксама */ 5185176 wikitext text/x-wiki {{Нарматыўны акт |від = Урадавае распараджэнне |назва = Спіс недружалюбных краін |арыгінальная назва = Список недружественных стран |выява = [[Файл:Russian-list-of-unfriendly-countries.svg|300px]] |шырыня = |подпіс выявы = |галіна права = |дзяржава = {{RUS}} |нумар = 1230-р |прыняты = |галасаванне ніжняй палаты = |ухвалены = |галасаванне верхняй палаты = |падпісаны = [[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] [[23 красавіка]] [[2021]] |набыў моц = [[13 мая]] [[2021]] |апублікаваны = |дзеючая рэдакцыя = |страціў сілу = |месца захоўвання = |Вікікрыніца = }} '''Спіс недружалюбных краін''' ({{lang-ru|Список недружественных стран}}) — пералік, зацверджаны распараджэннем [[Урад Расійскай Федэрацыі|Урада Расійскай Федэрацыі]] [[13 мая]] [[2021]] года № 1230-р<ref>{{cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202105140026?index=0&rangeSize=1 |title=Распоряжение Правительства Российской Федерации от 13.05.2021 № 1230-р |publisher=Официальный интернет-портал правовой информации |date=14.05.2021 |accessdate=07.07.2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220415214134/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202105140026?index=0&rangeSize=1 |archivedate=15 красавіка 2022 |url-status=dead }}</ref> (абноўлены ад [[5 сакавіка]] [[2022]] года №430-р<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://government.ru/news/44745/|title=Утверждён перечень недружественных России стран|website=government.ru|access-date=2022-03-07}}</ref>). У рэдакцыі распараджэння гучыць як<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2021/05/14/pravitelstvo-rossii-utverdilo-perechen-nedruzhestvennyh-stran.html|title=Россия утвердила перечень недружественных стран|website=Российская газета|access-date=2021-05-16}}</ref>: {{Цытата|Пералік замежных дзяржаў, якія здзяйсняюць недружалюбныя дзеянні ў дачыненні да Расійскай Федэрацыі, грамадзян Расійскай Федэрацыі або расійскіх юрыдычных асоб, у дачыненні да якіх прымяняюцца меры ўздзеяння (процідзеяння), устаноўленыя Указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ад 23 красавіка 2021 г. № 243 „Аб прымяненні мер уздзеяння (процідзеянні) на недружалюбныя дзеянні замежных дзяржаў“, з указаннем колькасці фізічных асоб, якія знаходзяцца на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі і з якімі дыпламатычнымі прадстаўніцтвамі і консульскімі ўстановамі, прадстаўніцтвамі дзяржаўных органаў і дзяржаўных устаноў названых дзяржаў могуць быць заключаны працоўныя дагаворы, дагаворы аб прадастаўленні працы работнікаў (персаналу) і іншыя грамадзянска-прававыя дагаворы, на падставе якіх узнікаюць працоўныя адносіны з фізічнымі асобамі, якія знаходзяцца на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі.{{oq|ru|Перечень иностранных государств, совершающих недружественные действия в отношении Российской Федерации, граждан Российской Федерации или российских юридических лиц, в отношении которых применяются меры воздействия (противодействия), установленные Указом Президента Российской Федерации от 23 апреля 2021 г. № 243 „О применении мер воздействия (противодействии) на недружественные действия иностранных государств“, с указанием количества физических лиц, которые находятся на территории Российской Федерации и с которыми дипломатическими представительствами и консульскими учреждениями, представительствами государственных органов и государственных учреждений указанных государств могут быть заключены трудовые договоры, договоры о предоставлении труда работников (персонала) и иные гражданско-правовые договоры, на основании которых возникают трудовые отношения с физическими лицами, находящимися на территории Российской Федерации.}}}} [[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] 23 красавіка падпісаў указ «Аб прымяненні мер уздзеяння (процідзеянні) на недружалюбныя дзеянні замежных дзяржаў» (Указ ад 23 красавіка 2021 г. № 243)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2021/04/26/protivodeistvie-dok.html|title=Указ Президента Российской Федерации от 23 апреля 2021 г. N 243 "О применении мер воздействия (противодействия) на недружественные действия иностранных государств"|website=Российская газета|access-date=2021-05-16}}</ref>. Дакумент абмяжоўвае заключэнне дыппрадстаўніцтвамі краін, чые дзеянні прызнаны недружалюбнымі, працоўных дагавораў з фізічнымі асобамі на тэрыторыі Расіі. Спіс такіх краін павінен быў вызначыць урад. Па стане на 5.03.2022 года ў спіс увайшлі: # {{Сцяг Албаніі}} [[Албанія]] # {{Сцяг Андоры}} [[Андора]] # {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]] # {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Злучанае Каралеўства|Брытанія]] # {{Сцяг Грузіі}} [[Грузія]] # {{Сцяг Еўрасаюза}} [[Еўрапейскі саюз]] ([[спіс краін Еўрапейскага саюза|дзяржавы-члены]]) # {{Сцяг Злучаных Штатаў Амерыкі}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] # {{Сцяг Ісландыі}} [[Ісландыя]] # {{Сцяг Канады}} [[Канада]] # {{Сцяг Карэі}} [[Рэспубліка Карэя|Карэя]] # {{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйн]] # {{Сцяг Манака}} [[Манака]] # {{Сцяг Мікранезіі}} [[Мікранезія]] # {{Сцяг Нарвегіі}} [[Нарвегія]] # {{Сцяг Новай Зеландыі}} [[Новая Зеландыя]] # {{Сцяг Паўночнай Македоніі}} [[Паўночная Македонія]] # {{Сцяг Сан-Марына}} [[Сан-Марына]] # {{Сцяг Сінгапура}} [[Сінгапур]] # {{Сцяг Тайваня}} [[Кітайская Рэспубліка|Тайвань]] # {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] # {{Сцяг Чарнагорыі}} [[Чарнагорыя]] # {{Сцяг Швейцарыі}} [[Швейцарыя]] # {{Сцяг Японіі}} [[Японія]] == Гл. таксама == * [[Вось зла]] * [[Другая халодная вайна]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Расіі]] {{Вонкавыя спасылкі}} ihq03vs09gi7rdemqz3lzp8unk28fqp Сяргей Маратавіч Гурыеў 0 707055 5185281 5073937 2026-08-23T07:18:17Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выкладчыкі Прынстанскага ўніверсітэта]]; +[[Катэгорыя:Ютуберы Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185281 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сяргей Гурыеў''' (нар. {{ДН|21|10|1971}}, г. [[Уладзікаўказ|Арджанікідзэ]], [[Паўночна-Асецінская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Паўночна-Асецінская АССР]]) — эканаміст<ref>[https://www.polskieradio.pl/396/7816/Artykul/2943941,Эканаміст-Беларусаў-і-расіян-чакае-падзенне-даходаў-і-пераход-у-катэгорыю-бедных-людзейЭканаміст: Беларусаў і расіян чакае падзенне даходаў і пераход у катэгорыю бедных людзей]</ref>, прафесарам эканомікі парыжскай Школы палітычных навук (Sciences Po), галоўным эканамістам Еўрапейскага банка рэканструкцыі і развіцця ў 2015—2019 гадах<ref>[https://tsikhanouskaya.org/be/events/news/f22e7b0aa96051e.html Алесь Аляхновіч и Сяргей Гурыеў — аб Праграме падтрымкі ўдзельнікаў стачачнага руху і важнасці Плану ЕС для дэмакратычнай Беларусі]</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/31465500.html Эканаміст Гурыеў: Беларусы жывуць вельмі кепска — у параўнаньні з тым, як маглі б у выпадку рэформаў]</ref>. Яго бацька Марат Гурыеў (нар. 1945) — доктар тэхнічных навук, прафесар. == Біяграфія == Па нацыянальнасці — [[Асеціны|асецін]]. У 1988 годзе паступіў у [[Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут]]. У 1997—1998 гадах стажыраваўся на эканамічным факультэце [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]]. {{Зноскі|2}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурыеў Сяргей}} [[Катэгорыя:Эканамісты Расіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Прынстанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ютуберы Расіі]] j5suqq6lwypwrka2iyjhd2izmvlpeug Шаблон:Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма 10 709151 5185034 5173311 2026-08-22T13:14:08Z StarDeg 16311 5185034 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма |загаловак = [[Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = background: #EEDD82; |стыль_загалоўкаў = background: #EEDD82; |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |выява = |загаловак1 = 1935—1950 |спіс1 = * [[Луі Сільверс]] <small>(1935)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} <small>(1936)</small> * {{нп5|Леа Форбстайн||en|Leo F. Forbstein}} <small>(1937)</small> * {{нп5|Чарльз Прэвін||en|Charles Previn}} <small>(1938)</small> * {{нп5|Эрых Вольфганг Корнгальд||en|Erich Wolfgang Korngold}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1939)</small> * {{нп5|Герберт Стотхарт||en|Herbert Stothart}} / {{нп5|Рычард Хейгман||en|Richard Hageman}}, {{нп5|Уільям Фрэнк Харлінг||en|W. Franke Harling}}, {{нп5|Джон Лайпалд||en|John Leipold}}, {{нп5|Леа Шукен||en|Leo Shuken}} <small>(1940)</small> * {{нп5|Лі Харлайн||en|Leigh Harline}}, {{нп5|Пол Сміт (кампазітар)|Пол Сміт|en|Paul Smith (composer)}}, {{нп5|Нэд Вашынгтан||en|Ned Washington}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1941)</small> * [[Бернард Херман]] / {{нп5|Фрэнк Чэрчыль||en|Frank Churchill}}, {{нп5|Олівер Уолес||en|Oliver Wallace}} <small>(1942)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}}, {{нп5|Хайнц Ромельд||en|Heinz Roemheld}} <small>(1943)</small> * [[Альфрэд Ньюман]] / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}} <small>(1944)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}}, {{нп5|Кармен Дрэган||en|Carmen Dragon}} <small>(1945)</small> * [[Міклаш Рожа]] / {{нп5|Джорджы Стол||en|Georgie Stoll}} <small>(1946)</small> * {{нп5|Хуга Фрыдхофер||en|Hugo Friedhofer}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}} <small>(1947)</small> * [[Міклаш Рожа]] / [[Альфрэд Ньюман]] <small>(1948)</small> * {{нп5|Браян Ісдэйл||en|Brian Easdale}} / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}} <small>(1949)</small> * [[Аарон Копленд]] / {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}}, {{нп5|Лені Хэйтан||en|Lennie Hayton}} <small>(1950)</small> |загаловак2 = 1951—1975 |спіс2 = * {{нп5|Франц Ваксман||en|Franz Waxman}} / {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}}, {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}} <small>(1951)</small> * {{нп5|Франц Ваксман||en|Franz Waxman}} / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}} <small>(1952)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1953)</small> * {{нп5|Браніслаў Капер||en|Bronisław Kaper}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1954)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}}, {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}} <small>(1955)</small> * [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] / {{нп5|Роберт Расел Бенет||en|Robert Russell Bennett}}, {{нп5|Джэй Блэктан||en|Jay Blackton}}, {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}} <small>(1956)</small> * {{нп5|Віктар Янг||en|Victor Young}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1957)</small> * {{нп5|Малкальм Арнальд||en|Malcolm Arnold}} <small>(1958)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1959)</small> * [[Міклаш Рожа]] / [[Андрэ Прэвін]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1960)</small> * {{нп5|Эрнест Голд (кампазітар)|Эрнест Голд|en|Ernest Gold (composer)}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}}, {{нп5|Гары Сукман||en|Harry Sukman}} <small>(1961)</small> * [[Генры Манчыні]] / {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}}, {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Сід Рамін||en|Sid Ramin}}, {{нп5|Ірвін Костал||en|Irwin Kostal}} <small>(1962)</small> * [[Марыс Жар]] / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}} <small>(1963)</small> * {{нп5|Джон Эдысан||en|John Addison}} / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1964)</small> * {{нп5|Рычард Мортан Шэрман||en|Richard M. Sherman}}, {{нп5|Роберт Бернард Шэрман||en|Robert B. Sherman}} / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1965)</small> * [[Марыс Жар]] / {{нп5|Ірвін Костал||en|Irwin Kostal}} <small>(1966)</small> * [[Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары]] / {{нп5|Кен Торн||en|Ken Thorne}} <small>(1967)</small> * [[Элмер Бернстайн]] / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1968)</small> * {{нп5|Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары|en|John Barry (composer)}} / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}} <small>(1969)</small> * {{нп5|Берт Бакарак||en|Burt Bacharach}} / {{нп5|Лені Хэйтан||en|Lennie Hayton}}, {{нп5|Лаянел Ньюман||en|Lionel Newman}} <small>(1970)</small> * {{нп5|Франсіс Ле||en|Francis Lai}} / [[The Beatles]]: [[Джон Ленан]], [[Пол Мак-Картні]], [[Джордж Харысан]], [[Рынга Стар]] <small>(1971)</small> * [[Мішэль Легран]] / [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] <small>(1972)</small> * [[Чарлі Чаплін]], {{нп5|Рэйманд Раш||en|Raymond Rasch}}, {{нп5|Лары Расел||en|Larry Russell}} / {{нп5|Ральф Бёрнс||en|Ralph Burns}} <small>(1973)</small> * {{нп5|Марвін Хэмліш||en|Marvin Hamlisch}} / {{нп5|Марвін Хэмліш||en|Marvin Hamlisch}} <small>(1974)</small> * [[Ніна Рота]], {{нп5|Кармайн Копала||en|Carmine Coppola}} / {{нп5|Нельсан Рыдл||en|Nelson Riddle}} <small>(1975)</small> |загаловак3 = 1976—2000 |спіс3 = * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / {{нп5|Леанард Розенман||en|Leonard Rosenman}} <small>(1976)</small> * {{нп5|Джэры Голдсміт||en|Jerry Goldsmith}} / {{нп5|Леанард Розенман||en|Leonard Rosenman}} <small>(1977)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / {{нп5|Джонатан Тунік||en|Jonathan Tunick}} <small>(1978)</small> * {{нп5|Джорджа Мародэр||en|Giorgio Moroder}} / {{нп5|Джо Рэнцэці||en|Joe Renzetti}} <small>(1979)</small> * {{нп5|Жорж Дэлеру||en|Georges Delerue}} / {{нп5|Ральф Бёрнс||en|Ralph Burns}} <small>(1980)</small> * {{нп5|Майкл Гор||en|Michael Gore}} <small>(1981)</small> * [[Вангеліс]] <small>(1982)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / [[Генры Манчыні]], {{нп5|Леслі Брыкас||en|Leslie Bricusse}} <small>(1983)</small> * {{нп5|Біл Конці||en|Bill Conti}} / [[Мішэль Легран]], {{нп5|Алан і Мэрылін Бергман|Алан Бергман|en|Alan and Marilyn Bergman}}, {{нп5|Алан і Мэрылін Бергман|Мэрылін Бергман|en|Alan and Marilyn Bergman}} <small>(1984)</small> * [[Марыс Жар]] / [[Прынс (спявак)|Прынс]] <small>(1985)</small> * {{нп5|Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары|en|John Barry (composer)}} <small>(1986)</small> * [[Хербі Хэнкак]] <small>(1987)</small> * {{нп5|Руіці Сакамота||en|Ryuichi Sakamoto}}, {{нп5|Дэвід Бірн||en|David Byrne}}, {{нп5|Цун Су||en|Cong Su}} <small>(1988)</small> * {{нп5|Дэйв Грусін||en|Dave Grusin}} <small>(1989)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1990)</small> * {{нп5|Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары|en|John Barry (composer)}} <small>(1991)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1992)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1993)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] <small>(1994)</small> * [[Ганс Цымер]] <small>(1995)</small> * {{нп5|Луіс Бакалаў||en|Luis Bacalov}} / {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}}, {{нп5|Стывен Шварц (кампазітар)|Стывен Шварц|en|Stephen Schwartz (composer)}} <small>(1996)</small> * [[Габрыэль Ярэд]] / [[Рэйчэл Портман]] <small>(1997)</small> * [[Джэймс Хорнер]] / {{нп5|Эн Дадлі||en|Anne Dudley}} <small>(1998)</small> * [[Нікола П’ёвані]] / [[Стывен Уорбек]] <small>(1999)</small> * {{нп5|Джон Карыльяна||en|John Corigliano}} <small>(2000)</small> |загаловак4 = 2001—2025 |спіс4 = * {{нп5|Тань Дунь||en|Tan Dun}} <small>(2001)</small> * [[Говард Шор]] <small>(2002)</small> * [[Эліят Голдэнталь]] <small>(2003)</small> * [[Говард Шор]] <small>(2004)</small> * {{нп5|Ян Качмарэк||en|Jan A. P. Kaczmarek}} <small>(2005)</small> * {{нп5|Густава Сантаалалья||en|Gustavo Santaolalla}} <small>(2006)</small> * {{нп5|Густава Сантаалалья||en|Gustavo Santaolalla}} <small>(2007)</small> * [[Дарыа Марыянелі]] <small>(2008)</small> * {{нп5|Ала Ракха Рахман||en|A. R. Rahman}} <small>(2009)</small> * {{нп5|Майкл Джакіна||en|Michael Giacchino}} <small>(2010)</small> * [[Трэнт Рэзнар]], {{нп5|Атыкус Рос||en|Atticus Ross}} <small>(2011)</small> * {{нп5|Людавік Бурс||en|Ludovic Bource}} <small>(2012)</small> * [[Майкл Дана]] <small>(2013)</small> * {{нп5|Стывен Прайс (кампазітар)|Стывен Прайс|en|Steven Price (composer)}} <small>(2014)</small> * [[Аляксандр Дэспла]] <small>(2015)</small> * [[Эніа Марыконэ]] <small>(2016)</small> * {{нп5|Джасцін Гурвіц||en|Justin Hurwitz}} <small>(2017)</small> * [[Аляксандр Дэспла]] <small>(2018)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2019)</small> * [[Хільдур Гуднадоўцір]] <small>(2020)</small> * [[Трэнт Рэзнар]], {{нп5|Атыкус Рос||en|Atticus Ross}}, {{нп5|Джон Батыст||en|Jon Batiste}} <small>(2021)</small> * [[Ганс Цымер]] <small>(2022)</small> * [[Хаушка]] <small>(2023)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2024)</small> * [[Дэніэл Блумберг]] <small>(2025)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2025)</small> |стыль_унізе = background: #EEDD82; |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Лаўрэаты прэміі Оскар|Музыка да фільма]] </noinclude> hwjfgjdnvwzys2gty9mmtzxfawdpu1h 5185043 5185034 2026-08-22T13:18:09Z StarDeg 16311 5185043 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма |загаловак = [[Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = background: #EEDD82; |стыль_загалоўкаў = background: #EEDD82; |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |выява = |загаловак1 = 1935—1950 |спіс1 = * [[Луі Сільверс]] <small>(1935)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} <small>(1936)</small> * {{нп5|Леа Форбстайн||en|Leo F. Forbstein}} <small>(1937)</small> * {{нп5|Чарльз Прэвін||en|Charles Previn}} <small>(1938)</small> * {{нп5|Эрых Вольфганг Корнгальд||en|Erich Wolfgang Korngold}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1939)</small> * {{нп5|Герберт Стотхарт||en|Herbert Stothart}} / {{нп5|Рычард Хейгман||en|Richard Hageman}}, {{нп5|Уільям Фрэнк Харлінг||en|W. Franke Harling}}, {{нп5|Джон Лайпалд||en|John Leipold}}, {{нп5|Леа Шукен||en|Leo Shuken}} <small>(1940)</small> * {{нп5|Лі Харлайн||en|Leigh Harline}}, {{нп5|Пол Сміт (кампазітар)|Пол Сміт|en|Paul Smith (composer)}}, {{нп5|Нэд Вашынгтан||en|Ned Washington}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1941)</small> * [[Бернард Херман]] / {{нп5|Фрэнк Чэрчыль||en|Frank Churchill}}, {{нп5|Олівер Уолес||en|Oliver Wallace}} <small>(1942)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}}, {{нп5|Хайнц Ромельд||en|Heinz Roemheld}} <small>(1943)</small> * [[Альфрэд Ньюман]] / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}} <small>(1944)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}}, {{нп5|Кармен Дрэган||en|Carmen Dragon}} <small>(1945)</small> * [[Міклаш Рожа]] / {{нп5|Джорджы Стол||en|Georgie Stoll}} <small>(1946)</small> * {{нп5|Хуга Фрыдхофер||en|Hugo Friedhofer}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}} <small>(1947)</small> * [[Міклаш Рожа]] / [[Альфрэд Ньюман]] <small>(1948)</small> * {{нп5|Браян Ісдэйл||en|Brian Easdale}} / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}} <small>(1949)</small> * [[Аарон Копленд]] / {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}}, {{нп5|Лені Хэйтан||en|Lennie Hayton}} <small>(1950)</small> |загаловак2 = 1951—1975 |спіс2 = * {{нп5|Франц Ваксман||en|Franz Waxman}} / {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}}, {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}} <small>(1951)</small> * {{нп5|Франц Ваксман||en|Franz Waxman}} / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}} <small>(1952)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1953)</small> * {{нп5|Браніслаў Капер||en|Bronisław Kaper}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1954)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}}, {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}} <small>(1955)</small> * [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] / {{нп5|Роберт Расел Бенет||en|Robert Russell Bennett}}, {{нп5|Джэй Блэктан||en|Jay Blackton}}, {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}} <small>(1956)</small> * {{нп5|Віктар Янг||en|Victor Young}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1957)</small> * {{нп5|Малкальм Арнальд||en|Malcolm Arnold}} <small>(1958)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1959)</small> * [[Міклаш Рожа]] / [[Андрэ Прэвін]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1960)</small> * {{нп5|Эрнест Голд (кампазітар)|Эрнест Голд|en|Ernest Gold (composer)}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}}, {{нп5|Гары Сукман||en|Harry Sukman}} <small>(1961)</small> * [[Генры Манчыні]] / {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}}, {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Сід Рамін||en|Sid Ramin}}, {{нп5|Ірвін Костал||en|Irwin Kostal}} <small>(1962)</small> * [[Марыс Жар]] / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}} <small>(1963)</small> * {{нп5|Джон Эдысан||en|John Addison}} / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1964)</small> * {{нп5|Рычард Мортан Шэрман||en|Richard M. Sherman}}, {{нп5|Роберт Бернард Шэрман||en|Robert B. Sherman}} / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1965)</small> * [[Марыс Жар]] / {{нп5|Ірвін Костал||en|Irwin Kostal}} <small>(1966)</small> * [[Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары]] / {{нп5|Кен Торн||en|Ken Thorne}} <small>(1967)</small> * [[Элмер Бернстайн]] / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1968)</small> * [[Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары]]| / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}} <small>(1969)</small> * {{нп5|Берт Бакарак||en|Burt Bacharach}} / {{нп5|Лені Хэйтан||en|Lennie Hayton}}, {{нп5|Лаянел Ньюман||en|Lionel Newman}} <small>(1970)</small> * {{нп5|Франсіс Ле||en|Francis Lai}} / [[The Beatles]]: [[Джон Ленан]], [[Пол Мак-Картні]], [[Джордж Харысан]], [[Рынга Стар]] <small>(1971)</small> * [[Мішэль Легран]] / [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] <small>(1972)</small> * [[Чарлі Чаплін]], {{нп5|Рэйманд Раш||en|Raymond Rasch}}, {{нп5|Лары Расел||en|Larry Russell}} / {{нп5|Ральф Бёрнс||en|Ralph Burns}} <small>(1973)</small> * {{нп5|Марвін Хэмліш||en|Marvin Hamlisch}} / {{нп5|Марвін Хэмліш||en|Marvin Hamlisch}} <small>(1974)</small> * [[Ніна Рота]], {{нп5|Кармайн Копала||en|Carmine Coppola}} / {{нп5|Нельсан Рыдл||en|Nelson Riddle}} <small>(1975)</small> |загаловак3 = 1976—2000 |спіс3 = * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / {{нп5|Леанард Розенман||en|Leonard Rosenman}} <small>(1976)</small> * {{нп5|Джэры Голдсміт||en|Jerry Goldsmith}} / {{нп5|Леанард Розенман||en|Leonard Rosenman}} <small>(1977)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / {{нп5|Джонатан Тунік||en|Jonathan Tunick}} <small>(1978)</small> * {{нп5|Джорджа Мародэр||en|Giorgio Moroder}} / {{нп5|Джо Рэнцэці||en|Joe Renzetti}} <small>(1979)</small> * {{нп5|Жорж Дэлеру||en|Georges Delerue}} / {{нп5|Ральф Бёрнс||en|Ralph Burns}} <small>(1980)</small> * {{нп5|Майкл Гор||en|Michael Gore}} <small>(1981)</small> * [[Вангеліс]] <small>(1982)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / [[Генры Манчыні]], {{нп5|Леслі Брыкас||en|Leslie Bricusse}} <small>(1983)</small> * {{нп5|Біл Конці||en|Bill Conti}} / [[Мішэль Легран]], {{нп5|Алан і Мэрылін Бергман|Алан Бергман|en|Alan and Marilyn Bergman}}, {{нп5|Алан і Мэрылін Бергман|Мэрылін Бергман|en|Alan and Marilyn Bergman}} <small>(1984)</small> * [[Марыс Жар]] / [[Прынс (спявак)|Прынс]] <small>(1985)</small> * {{нп5|Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары|en|John Barry (composer)}} <small>(1986)</small> * [[Хербі Хэнкак]] <small>(1987)</small> * {{нп5|Руіці Сакамота||en|Ryuichi Sakamoto}}, {{нп5|Дэвід Бірн||en|David Byrne}}, {{нп5|Цун Су||en|Cong Su}} <small>(1988)</small> * {{нп5|Дэйв Грусін||en|Dave Grusin}} <small>(1989)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1990)</small> * {{нп5|Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары|en|John Barry (composer)}} <small>(1991)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1992)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1993)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] <small>(1994)</small> * [[Ганс Цымер]] <small>(1995)</small> * {{нп5|Луіс Бакалаў||en|Luis Bacalov}} / {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}}, {{нп5|Стывен Шварц (кампазітар)|Стывен Шварц|en|Stephen Schwartz (composer)}} <small>(1996)</small> * [[Габрыэль Ярэд]] / [[Рэйчэл Портман]] <small>(1997)</small> * [[Джэймс Хорнер]] / {{нп5|Эн Дадлі||en|Anne Dudley}} <small>(1998)</small> * [[Нікола П’ёвані]] / [[Стывен Уорбек]] <small>(1999)</small> * {{нп5|Джон Карыльяна||en|John Corigliano}} <small>(2000)</small> |загаловак4 = 2001—2025 |спіс4 = * {{нп5|Тань Дунь||en|Tan Dun}} <small>(2001)</small> * [[Говард Шор]] <small>(2002)</small> * [[Эліят Голдэнталь]] <small>(2003)</small> * [[Говард Шор]] <small>(2004)</small> * {{нп5|Ян Качмарэк||en|Jan A. P. Kaczmarek}} <small>(2005)</small> * {{нп5|Густава Сантаалалья||en|Gustavo Santaolalla}} <small>(2006)</small> * {{нп5|Густава Сантаалалья||en|Gustavo Santaolalla}} <small>(2007)</small> * [[Дарыа Марыянелі]] <small>(2008)</small> * {{нп5|Ала Ракха Рахман||en|A. R. Rahman}} <small>(2009)</small> * {{нп5|Майкл Джакіна||en|Michael Giacchino}} <small>(2010)</small> * [[Трэнт Рэзнар]], {{нп5|Атыкус Рос||en|Atticus Ross}} <small>(2011)</small> * {{нп5|Людавік Бурс||en|Ludovic Bource}} <small>(2012)</small> * [[Майкл Дана]] <small>(2013)</small> * {{нп5|Стывен Прайс (кампазітар)|Стывен Прайс|en|Steven Price (composer)}} <small>(2014)</small> * [[Аляксандр Дэспла]] <small>(2015)</small> * [[Эніа Марыконэ]] <small>(2016)</small> * {{нп5|Джасцін Гурвіц||en|Justin Hurwitz}} <small>(2017)</small> * [[Аляксандр Дэспла]] <small>(2018)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2019)</small> * [[Хільдур Гуднадоўцір]] <small>(2020)</small> * [[Трэнт Рэзнар]], {{нп5|Атыкус Рос||en|Atticus Ross}}, {{нп5|Джон Батыст||en|Jon Batiste}} <small>(2021)</small> * [[Ганс Цымер]] <small>(2022)</small> * [[Хаушка]] <small>(2023)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2024)</small> * [[Дэніэл Блумберг]] <small>(2025)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2025)</small> |стыль_унізе = background: #EEDD82; |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Лаўрэаты прэміі Оскар|Музыка да фільма]] </noinclude> 9sphldkz7rtxl7g98hiv1qyc0ih7gby 5185259 5185043 2026-08-23T06:33:11Z StarDeg 16311 5185259 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма |загаловак = [[Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = background: #EEDD82; |стыль_загалоўкаў = background: #EEDD82; |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |выява = |загаловак1 = 1935—1950 |спіс1 = * [[Луі Сільверс]] <small>(1935)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} <small>(1936)</small> * {{нп5|Леа Форбстайн||en|Leo F. Forbstein}} <small>(1937)</small> * {{нп5|Чарльз Прэвін||en|Charles Previn}} <small>(1938)</small> * {{нп5|Эрых Вольфганг Корнгальд||en|Erich Wolfgang Korngold}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1939)</small> * {{нп5|Герберт Стотхарт||en|Herbert Stothart}} / {{нп5|Рычард Хейгман||en|Richard Hageman}}, {{нп5|Уільям Фрэнк Харлінг||en|W. Franke Harling}}, {{нп5|Джон Лайпалд||en|John Leipold}}, {{нп5|Леа Шукен||en|Leo Shuken}} <small>(1940)</small> * {{нп5|Лі Харлайн||en|Leigh Harline}}, {{нп5|Пол Сміт (кампазітар)|Пол Сміт|en|Paul Smith (composer)}}, {{нп5|Нэд Вашынгтан||en|Ned Washington}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1941)</small> * [[Бернард Херман]] / {{нп5|Фрэнк Чэрчыль||en|Frank Churchill}}, {{нп5|Олівер Уолес||en|Oliver Wallace}} <small>(1942)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}}, {{нп5|Хайнц Ромельд||en|Heinz Roemheld}} <small>(1943)</small> * [[Альфрэд Ньюман]] / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}} <small>(1944)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}}, {{нп5|Кармен Дрэган||en|Carmen Dragon}} <small>(1945)</small> * [[Міклаш Рожа]] / {{нп5|Джорджы Стол||en|Georgie Stoll}} <small>(1946)</small> * {{нп5|Хуга Фрыдхофер||en|Hugo Friedhofer}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}} <small>(1947)</small> * [[Міклаш Рожа]] / [[Альфрэд Ньюман]] <small>(1948)</small> * {{нп5|Браян Ісдэйл||en|Brian Easdale}} / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}} <small>(1949)</small> * [[Аарон Копленд]] / {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}}, {{нп5|Лені Хэйтан||en|Lennie Hayton}} <small>(1950)</small> |загаловак2 = 1951—1975 |спіс2 = * {{нп5|Франц Ваксман||en|Franz Waxman}} / {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}}, {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}} <small>(1951)</small> * {{нп5|Франц Ваксман||en|Franz Waxman}} / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}} <small>(1952)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1953)</small> * {{нп5|Браніслаў Капер||en|Bronisław Kaper}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1954)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}}, {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}} <small>(1955)</small> * [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] / {{нп5|Роберт Расел Бенет||en|Robert Russell Bennett}}, {{нп5|Джэй Блэктан||en|Jay Blackton}}, {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}} <small>(1956)</small> * {{нп5|Віктар Янг||en|Victor Young}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1957)</small> * {{нп5|Малкальм Арнальд||en|Malcolm Arnold}} <small>(1958)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1959)</small> * [[Міклаш Рожа]] / [[Андрэ Прэвін]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1960)</small> * {{нп5|Эрнест Голд (кампазітар)|Эрнест Голд|en|Ernest Gold (composer)}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}}, {{нп5|Гары Сукман||en|Harry Sukman}} <small>(1961)</small> * [[Генры Манчыні]] / {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}}, {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Сід Рамін||en|Sid Ramin}}, {{нп5|Ірвін Костал||en|Irwin Kostal}} <small>(1962)</small> * [[Марыс Жар]] / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}} <small>(1963)</small> * {{нп5|Джон Эдысан||en|John Addison}} / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1964)</small> * {{нп5|Рычард Мортан Шэрман||en|Richard M. Sherman}}, {{нп5|Роберт Бернард Шэрман||en|Robert B. Sherman}} / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1965)</small> * [[Марыс Жар]] / {{нп5|Ірвін Костал||en|Irwin Kostal}} <small>(1966)</small> * [[Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары]] / {{нп5|Кен Торн||en|Ken Thorne}} <small>(1967)</small> * [[Элмер Бернстайн]] / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1968)</small> * [[Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары]]| / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}} <small>(1969)</small> * {{нп5|Берт Бакарак||en|Burt Bacharach}} / {{нп5|Лені Хэйтан||en|Lennie Hayton}}, {{нп5|Лаянел Ньюман||en|Lionel Newman}} <small>(1970)</small> * {{нп5|Франсіс Ле||en|Francis Lai}} / [[The Beatles]]: [[Джон Ленан]], [[Пол Мак-Картні]], [[Джордж Харысан]], [[Рынга Стар]] <small>(1971)</small> * [[Мішэль Легран]] / [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] <small>(1972)</small> * [[Чарлі Чаплін]], {{нп5|Рэйманд Раш||en|Raymond Rasch}}, {{нп5|Лары Расел||en|Larry Russell}} / {{нп5|Ральф Бёрнс||en|Ralph Burns}} <small>(1973)</small> * {{нп5|Марвін Хэмліш||en|Marvin Hamlisch}} / {{нп5|Марвін Хэмліш||en|Marvin Hamlisch}} <small>(1974)</small> * [[Ніна Рота]], {{нп5|Кармайн Копала||en|Carmine Coppola}} / {{нп5|Нельсан Рыдл||en|Nelson Riddle}} <small>(1975)</small> |загаловак3 = 1976—2000 |спіс3 = * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / {{нп5|Леанард Розенман||en|Leonard Rosenman}} <small>(1976)</small> * {{нп5|Джэры Голдсміт||en|Jerry Goldsmith}} / {{нп5|Леанард Розенман||en|Leonard Rosenman}} <small>(1977)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / {{нп5|Джонатан Тунік||en|Jonathan Tunick}} <small>(1978)</small> * {{нп5|Джорджа Мародэр||en|Giorgio Moroder}} / {{нп5|Джо Рэнцэці||en|Joe Renzetti}} <small>(1979)</small> * {{нп5|Жорж Дэлеру||en|Georges Delerue}} / {{нп5|Ральф Бёрнс||en|Ralph Burns}} <small>(1980)</small> * {{нп5|Майкл Гор||en|Michael Gore}} <small>(1981)</small> * [[Вангеліс]] <small>(1982)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / [[Генры Манчыні]], {{нп5|Леслі Брыкас||en|Leslie Bricusse}} <small>(1983)</small> * {{нп5|Біл Конці||en|Bill Conti}} / [[Мішэль Легран]], {{нп5|Алан і Мэрылін Бергман|Алан Бергман|en|Alan and Marilyn Bergman}}, {{нп5|Алан і Мэрылін Бергман|Мэрылін Бергман|en|Alan and Marilyn Bergman}} <small>(1984)</small> * [[Марыс Жар]] / [[Прынс (спявак)|Прынс]] <small>(1985)</small> * [[Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары]] <small>(1986)</small> * [[Хербі Хэнкак]] <small>(1987)</small> * {{нп5|Руіці Сакамота||en|Ryuichi Sakamoto}}, {{нп5|Дэвід Бірн||en|David Byrne}}, {{нп5|Цун Су||en|Cong Su}} <small>(1988)</small> * {{нп5|Дэйв Грусін||en|Dave Grusin}} <small>(1989)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1990)</small> * {{нп5|Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары|en|John Barry (composer)}} <small>(1991)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1992)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1993)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] <small>(1994)</small> * [[Ганс Цымер]] <small>(1995)</small> * {{нп5|Луіс Бакалаў||en|Luis Bacalov}} / {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}}, {{нп5|Стывен Шварц (кампазітар)|Стывен Шварц|en|Stephen Schwartz (composer)}} <small>(1996)</small> * [[Габрыэль Ярэд]] / [[Рэйчэл Портман]] <small>(1997)</small> * [[Джэймс Хорнер]] / {{нп5|Эн Дадлі||en|Anne Dudley}} <small>(1998)</small> * [[Нікола П’ёвані]] / [[Стывен Уорбек]] <small>(1999)</small> * {{нп5|Джон Карыльяна||en|John Corigliano}} <small>(2000)</small> |загаловак4 = 2001—2025 |спіс4 = * {{нп5|Тань Дунь||en|Tan Dun}} <small>(2001)</small> * [[Говард Шор]] <small>(2002)</small> * [[Эліят Голдэнталь]] <small>(2003)</small> * [[Говард Шор]] <small>(2004)</small> * {{нп5|Ян Качмарэк||en|Jan A. P. Kaczmarek}} <small>(2005)</small> * {{нп5|Густава Сантаалалья||en|Gustavo Santaolalla}} <small>(2006)</small> * {{нп5|Густава Сантаалалья||en|Gustavo Santaolalla}} <small>(2007)</small> * [[Дарыа Марыянелі]] <small>(2008)</small> * {{нп5|Ала Ракха Рахман||en|A. R. Rahman}} <small>(2009)</small> * {{нп5|Майкл Джакіна||en|Michael Giacchino}} <small>(2010)</small> * [[Трэнт Рэзнар]], {{нп5|Атыкус Рос||en|Atticus Ross}} <small>(2011)</small> * {{нп5|Людавік Бурс||en|Ludovic Bource}} <small>(2012)</small> * [[Майкл Дана]] <small>(2013)</small> * {{нп5|Стывен Прайс (кампазітар)|Стывен Прайс|en|Steven Price (composer)}} <small>(2014)</small> * [[Аляксандр Дэспла]] <small>(2015)</small> * [[Эніа Марыконэ]] <small>(2016)</small> * {{нп5|Джасцін Гурвіц||en|Justin Hurwitz}} <small>(2017)</small> * [[Аляксандр Дэспла]] <small>(2018)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2019)</small> * [[Хільдур Гуднадоўцір]] <small>(2020)</small> * [[Трэнт Рэзнар]], {{нп5|Атыкус Рос||en|Atticus Ross}}, {{нп5|Джон Батыст||en|Jon Batiste}} <small>(2021)</small> * [[Ганс Цымер]] <small>(2022)</small> * [[Хаушка]] <small>(2023)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2024)</small> * [[Дэніэл Блумберг]] <small>(2025)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2025)</small> |стыль_унізе = background: #EEDD82; |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Лаўрэаты прэміі Оскар|Музыка да фільма]] </noinclude> kx4ztl5z2j42tz56i88jmsyy496i05p Аркадны аўтамат 0 711499 5185272 5162048 2026-08-23T06:57:22Z Emilia Noah 155537 /* */ Лепей с фонам 5185272 wikitext text/x-wiki [[Файл:"Custom" multigame arcade cabinet (2137119547).jpg|міні|Аркадны аўтамат «Custom» для некалькіх гульняў]] '''Аркадны аўтамат''' (arcade machine, coin-op) — стойка з апаратурай для запуску гульняў, звычайна {{Не перакладзена 5|Аркада (жанр)|аркаднага жанру|en|Arcade game}}, якія ўсталёўваюцца ў грамадскіх месцах, гульнявых залах і г. д. Многія вядомыя [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарныя гульні]] ўпершыню з’явіліся на гульнявых аўтаматах і толькі праз некаторы час былі {{Не перакладзена 5|Партаванне праграмнага забеспячэння|партаваны|en|Porting}} на [[Гульнявая прыстаўка|прыстаўкі]] і [[Хатні камп’ютар|хатнія камп’ютары]]. З іншага боку, гульнявыя аўтаматы часам збіраюцца на аснове звычайных камп’ютараў і гульнявых прыставак. «Залатое стагоддзе» аркадных відэагульняў звычайна вызначаецца як перыяд з канца 1970-х і да сярэдзіны 1980-х гадоў. За выключэннем кароткага адраджэння ў пачатку 1990-х, аркадная індустрыя на Захадзе ў цэлым прыйшла ў заняпад. Яна не змагла супрацьстаяць рынку хатніх гульнявых прыставак, такіх як «[[PlayStation]]», «[[Xbox]]» і «[[Nintendo]]», якія павялічвалі свае графічныя і гульнявыя магчымасці і змяншалі кошт. На Усходзе індустрыя аркадных гульняў усё яшчэ ўтрымлівае свае пазіцыі.<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2016/12/06/even-in-decline-japans-arcades-are-critically-important-to-japanese-game-makers/|title=Why Japan's arcades are its game industry's cutting-edge labs|date=2016-12-06|website=VentureBeat|language=en|accessdate=2019-05-16|archive-date=2016-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161209092438/https://venturebeat.com/2016/12/06/even-in-decline-japans-arcades-are-critically-important-to-japanese-game-makers/|url-status=live}}</ref> {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Платформы відэагульняў]] ooslpjxoczad8v0oimsbzn8b74ss9x3 Дуа Ліпа 0 723199 5185009 5070287 2026-08-22T12:25:30Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выканаўцы Warner Records]]; +[[Катэгорыя:Выканаўцы Vertigo Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185009 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ліпа (значэнні)}} {{Музыкант}} '''Ду́а Лі́па''' ({{Lang2|en|sq|Dua Lipa}}; нар. {{ДН|22|8|1995}}, [[Вэстмінстэр]], Вялікі Лондан) — брытанская спявачка косаўскага паходжання, аўтар песень і мадэль. У 2015 годзе яна падпісала кантракт з Warner Bros. Records і неўзабаве выпусціла свой першы сінгл. У снежні 2016 года пры падтрымцы часопіса [[The Fader]] быў зняты дакументальны фільм пра спявачку, See in Blue. У студзені 2017 года спявачка атрымала прэмію EBBA Public Choice Award. 2 чэрвеня 2017 года адбыўся рэліз яе аднайменнага дэбютнага альбома. Асобна ад альбома выйшла сем сінглаў, двое з якіх сталі адразу паспяховымі ў брытанскіх чартах; «Be the One» і «IDGAFruen». Сінгл «New Rules», які заняў першае месца ў Брытаніі (UK Singles Chart), здолеў таксама патрапіць на шостае месца ў чартах ЗША. У лютым 2018 года Ліпа выйграла дзве прэміі Brit Awards у намінацыі British Female Solo Artist and British Breakthrough Act. У красавіку сінгл Ліпы і Кельвіна Харыса «One Kiss» таксама здолеў дасягнуць першага месца ў UK Singles Chart. У лютым 2019 года на цырымоніі Grammy Awards, атрымала дзве ўзнагароды: у катэгорыях Найлепшы новы выканаўца і Найлепшы танцавальны запіс за сінгл «Electricity» (сумесна з дуэтам Silk City). Другі студыйны альбом спявачкі «Future Nostalgia» быў выпушчаны ў сакавіку 2020 года і атрымаў прызнанне крытыкаў. Альбом стаў першай кружэлкай № 1 для Ліпы ў Вялікабрытаніі; вядучы сінгл «Don’t Start Now» быў на другім месцы ў брытанскім (UK Singles Chart) і амерыканскім (Billboard Hot 100) хіт-парадах. На 64-й штогадовай цырымоніі ўручэння ўзнагарод «Грэмі», якая прайшла 14 сакавіка 2021 года, была ўдастоена прэміі ў катэгорыі «За найлепшы вакальны поп-альбом» (Future Nostalgia). == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Dua Lipa'' (2017) * ''Future Nostalgia'' (2020) * ''Radical Optimism'' (2024) {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліпа Дуа}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Фотамадэлі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мецца-сапрана]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Поп-вакалісты]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Warner Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Vertigo Records]] ea5magnjf2y1nd7rpnecbcnx2jx10tj Шаблон:Odn 10 723407 5185038 4262971 2026-08-22T13:14:48Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Шаблон:Скарочаная зноска]] 5185038 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Скарочаная зноска]] sr84gin9ns5s1fd1i467jcl52i9m89c Елізавета Аўстрыйская, 1436—1505 0 725887 5185214 4280197 2026-08-23T01:18:48Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Эльжбета Ракушанка]] 5185214 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эльжбета Ракушанка]] lapuvf058n4expfiq4ctg1410bbr0it Старынкаўскі чыгуналіцейны завод 0 737059 5185115 5015498 2026-08-22T16:20:48Z Ciepiersia 162280 аб'яднанне са [[Старынкаўскі металургічны і машынабудаўнічы завод А. І. Бенкендорфа]] 5185115 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Стары́нкаўскі чыгуналіце́йны заво́д'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''Старынкаўскі Уладзімірскі чыгуналіцейны завод'''{{sfn|БелЭн|2002}} — колішняе прамысловае прадпрыемства ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], якое дзейнічала з канца XVIII стагоддзя да 1872 года{{sfn|БелЭн|2002}} ў вёсцы [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынка]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]] ([[Слаўгарадскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адселенай пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]]). На свой час гэта было самае буйное металургічнае прадпрыемства на беларускіх землях. == Гісторыя == Заснаваны як медзеплавільня ў канцы XVIII стагоддзя. У 1828 годзе адстаўны паручык [[Аляксандр Іванавіч Бенкендорф]] набыў землі ў [[Быхаўскі павет|Быхаўскім]] і [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім]] паветах [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У тым ліку яму дастаўся і меднажалезаробчы завод у в. Старынка, які працаваў на бедных {{нп3|Балотная руда|балотных рудах|ru|Болотная руда}}<ref name="Машэка">[https://masheka.by/history_mogilev/mogilev_old_photo/1639-mogilev-foto-iz-proshlogosnyato-v-xix-veke.html Могилев: фото из прошлого. Снято в XIX веке] {{ref-ru}}</ref>. Завод належаў Аляксандру фон Бенкедорфу, які прыклаў шмат намаганняў для яго расшырэння<ref name="ВМуз">[https://slavgorod-museum.com/history.files/starinka_savod.html Старинка — важный промышленный центр Могилёвской губернии // Виртуальный музей «Наследие»] {{ref-ru}}</ref>. Кіраваў Старынкаўскім заводам яго брат Уладзімір фон Бенкендорф<ref name="ВМуз" />. У 1835 годзе была пабудавана [[доменная печ]], на якой выплаўлялі [[чыгун]] з мясцовай {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} [[Жалезныя руды|жалезнай руды]]. У 1839 годзе завод быў расшыраны. Ён выпускаў медныя абшыўкі і [[Порах|парахавыя]] скрынкі для [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флоту]], карабельныя [[Болт|балты]]. Самыя значныя замовы на заводзе пачаліся з 1847 года, калі на ім вырабляліся паркавыя павозкі, абозы, восі і колы для [[Гармата|гармат]], {{нп3|Лафет|лафеты|ru|Лафет}}, {{нп3|Крапасная платформа|крапасныя платформы|ru|Крепостная артиллерия}}<ref name="Машэка"/>. У 1852 годзе прадпрыемству быў замоўлены увесь механізм {{нп3|Шосткінскі казённы завод «Зорка»|Шосценскага парахавога завода|ru|Шосткинський казенний завод «Зірка»}} з {{нп3|Бегуны (тэхніка)|бегунамі|uk|Бігуни}}, [[махавік]]амі і іншым, пасля капсюльнаробныя станкі. У 1859 годзе Марское Артылерыйскае ведамства замовіла заводу {{нп3|Якарны ланцуг|карабельныя ланцугі|ru|Якорная цепь}}, драцяныя канаты, снарады для наразных гармат і, нарэшце — паравыя машыны высокага ціску для {{нп3|Бранскі арсенал|Бранскага арсенала|ru|Брянский арсенал}} і нават {{нп3|Лакамабиль (перасоўны паравы рухавік)|лакамабілі|ru|Локомобиль (передвижной паровой двигатель)}}<ref name="Машэка"/>. У перыяд 1858—1862 гадоў Старынкаўскі завод быў адным з буйнейшых металургічных прадпрыемстваў на еўрапейскай частцы Расійскай імперыі{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1863 годзе на Старынкаўскім чыгуналіцейным заводзе працавала каля 900 рабочых. З развіццём металургіі ў [[Данбас]]е завод у Старынцы стаў неканкурэнтаздольным<ref name="Машэка"/> і пасля смерці ўладальніка пачаў згортваць сваю дзейнасць<ref name="Вмуз1">[https://slavgorod-museum.com/Starinka.html Старинка // Виртуальный музей «Наследие»] {{ref-ru}}</ref>. У 1867 годзе на заводзе працавала толькі 24 рабочых<ref name="ВМуз" /><ref name="Вмуз1" />. Сваю дзейнасць завод спыніў у 1872 годзе. == Апісанне == На заводзе было занята ад 730 да 1000 чалавек. Там працавалі [[доменная печ]], дзве печы шахтнага тыпу, пяць [[Вадзяное кола|вадзяных колаў]], 2 [[Парасілавая ўстаноўка|паравыя машыны]], 50 кавальскіх {{нп3|Горан|горнаў|ru|Горно}}, 40 металаапрацоўчых станкоў. Гадавы даход перавышаў 100 тысяч рублёў. Транспарціроўка сыравіны, матэрыялаў і прадукцыі ўнутры завода ажыццяўлялася па рэйкавых шляхах на коннай цязе<ref name="Машэка"/>. Прадукцыя ([[чугун]], [[сталь]], [[медзь]]) ішла на {{нп3|Арсенал (завод, Кіеў)|Кіеўскі арсенал|uk|Арсенал (завод)}}, базы і порты [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флоту]]<ref>{{артыкул|аўтар=Хомяков Владимир Георгиевич, Шарухо Игорь Николаевич, Погоцкий Михаил Андреевич|загаловак=Формирование промышленной структуры Могилёвской области|выданне=Вестник Приамурского государственного университета им. Шолом-Алейхема|год=2016|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-promyshlennoy-struktury-mogilyovskoy-oblasti|нумар=3 (24)}}</ref>. == Чыгунка == Да завода была пракладзена адна з першых<ref>[https://www.sb.by/articles/belorusskoy-zheleznoy-doroge-150-let.html Белорусской железной дороге 150 лет] {{ref-ru}}</ref> у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейных чыгунак]], але важна адзначыць, што яна не з’яўлялася дарогай агульнага карыстання, а праходзіла толькі па тэрыторыі прадпрыемства. Дарога дзейнічала ў 1840-1860-х гадах<ref>[https://www.sb.by/articles/relsy-iz-proshlogo.html Рельсы из прошлого] {{ref-ru}}</ref>. Гэта былі чыгуначныя пуці з коннай цягай агульнай працягласцю каля шасці вёрст (прыкладна 6,4 км). Яны злучалі розныя завадскія цэхі паміж сабой і з прыстанню на рацэ [[Сож]]<ref>[https://transport-gazeta.by/v-proektax-znachilsya/#content В ПРОЕКТАХ ЗНАЧИЛСЯ…] {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стары́накаўскі чыгуналіце́йны заво́д||165}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [https://slavgorod-museum.com/history.files/starinka_savod.html Старинка — важный промышленный центр Могилёвской губернии // Виртуальный музей «Наследие»] {{ref-ru}} * [https://slavgorod-museum.com/Starinka.html Старинка // Виртуальный музей «Наследие»] {{ref-ru}} * ''Лазоўская Т.'' [https://zviazda.by/be/news/20210816/1629116638-nyazvedanaya-zagadkavaya-tayamnichaya-vuzkakaleyka Нязведаная, загадкавая, таямнічая… вузкакалейка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230410022608/https://zviazda.by/be/news/20210816/1629116638-nyazvedanaya-zagadkavaya-tayamnichaya-vuzkakaleyka |date=10 красавіка 2023 }} // [[Выдавецкі дом «Звязда»]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Металургічныя прадпрыемствы Беларусі]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэрыкаўскі павет]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слаўгарадскага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVIII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Чыгункі]] t21eq1omun0z0avzn20no5b9venmxrd Альжбета Аўстрыйская (1436—1505) 0 737654 5185210 4482214 2026-08-23T01:18:03Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Эльжбета Ракушанка]] 5185210 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эльжбета Ракушанка]] lapuvf058n4expfiq4ctg1410bbr0it Алесь Фалей 0 737808 5185154 4609925 2026-08-22T18:02:01Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Кавалі]]; дададзена [[Катэгорыя:Кавалі Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185154 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Фалей}} {{Мастак}} '''Але́сь (Аляксандр Аляксандравіч) Фале́й''' (нар. [[28 студзеня]] [[1959]], в. [[Задзвея]], [[Баранавіцкі раён]]) — беларускі [[мастак]], [[Графік (прафесія)|графік]], [[каваль]]. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Беларусі]]. == Біяграфія == Мае брата [[Генадзь Аляксандравіч Фалей|Генадзя]] (нар. 1957), таксама мастака. У 1992 годзе скончыў [[Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці]] па спецыяльнасці мастацкае праектаванне вырабаў тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці. У час вучобы захапіўся жывапісам, потым асвоіў іншыя тэхнікі выяўленчага мастацтва. Працуе ў тэхніцы жывапісу, графікі, скульптуры, ручнога ткацтва, інсталяцыі, [[арт-аб’ект]]а, мастацкага кавання і інш. З 1986 года ўдзельнічаў у больш за 90 выставах, 15 з якіх былі персанальнымі. Першая персанальная выстаўка адбылася ў 1992 годзе ў Баранавічах. Выстаўкі мастака праходзілі ў розных гарадах Беларусі, Расіі, а таксама ў [[Польшча|Польшчы]], [[Германія|Германіі]], [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Літва|Літве]], [[Шатландыя|Шатландыі]], [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Аляксандр Аляксандравіч з’яўляецца лаўрэатам конкурсу «Art-Mark», першай выстаўкі візуальных мастацтваў у Віцебску (1992). Удзельнічаў у пленэры, прысвечаным памяці мастака [[Мікалай Селяшчук|Мікалая Селешчука]] (Брэст, 2002), у міжнародным фестывалі брутальнага мастацтва «Барэй» (Санкт-Пецярбург, 2003), у нацыянальным пленэры, прысвечаным 200-годдзю з дня нараджэння [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] (Іванаўскі раён, 2006). Алесь Фалей — член творчага аб’яднання «[[Аршыца (творчае аб’яднанне)|Аршыца]]» (1991), член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1999 года. У 2004 годзе быў прыняты ў члены Міжнароднай акадэміі графікі (Санкт-Пецярбург). На міжнародным біенале графікі (Манеж, Санкт-Пецярбург, 2004) Аляксандр Фалей атрымаў першую прэмію і медаль у намінацыі «Станковая графіка». У 2006 годзе на XIV Міжнародным фестывалі мастацтваў «Майстар Клас» яму было прысвоена званне Майстра. У 2014 годзе мастак паўтара месяца правёў у горадзе [[Чанчунь]] у [[Кітай|Кітаі]], дзе на міжнародным сімпозіуме выканаў з метала трохметровую скульптуру коніка, якая ўсталявана ў адным з гарадскіх паркаў Чаньчуня<ref>[https://web.archive.org/web/20210805092248/https://www.intex-press.by/2014/09/11/baranavitski-mastak-na-simpoziume-skulptury-u-kitai-stvaryu-konika-i-kamara/ Баранавіцкі мастак на сімпозіуме скульптуры ў Кітаі стварыў коніка і камара], [[Intex-press]], 11 верасня 2014</ref>. У лютым 2016 года Фалей стварыў у Каіры дзве скульптуры з металалому<ref>[https://web.archive.org/web/20210621193534/https://www.intex-press.by/2016/03/04/u-egiptse-baranavitski-mastak-ales-falej-stvaryu-dzve-skulptury-z-metalalomu/ У Егіпце баранавіцкі мастак Алесь Фалей стварыў дзве скульптуры з металалому], [[Intex-press]], 4 сакавіка 2016</ref>. Работы мастака знаходзяцца ў дзяржаўных музеях Беларусі ([[Мінск]], [[Брэст]], [[Орша]], [[Баранавічы]]), у [[Віцебскі музей Марка Шагала|музеі Марка Шагала]] ў [[Віцебск]]у, у музеі «[[Эрарта]]» ў Санкт-Пецярбургу, універсітэце візуальных мастацтваў (г. [[Корк]], Ірландыя), прыватных калекцыях у Расіі, ЗША, Францыі, Германіі, Шатландыі, Фінляндыі, Турцыі, Канады, Ізраіля, Літвы. Жыве ў г. [[Баранавічы]]. Займаецца жывапісам і графікай, а таксама мастацкім кавальствам у суполцы «Каваль» разам з [[Іван Квятко|Іванам Квятко]] і [[Сяргей Сяргейчы|Сяргеем Сяргейчыкам]]. == Узнагароды і званні == * 1991 — Член творчага аб’яднання «Аршыца» * 1992 — Лаўрэат конкурсу «Art-mark», г. Віцебск, Беларусь. * 1999 — Член [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Беларусі]]. * 2003 — Член Міжнароднага мастацкага аб’яднання «Майстар». * 2004 — Член Міжнароднай акадэміі графікі, г. Санкт-Пецярбург, Расія. * 2004 — 2-е Міжнароднае біенале графікі, ЦВЗ «Манеж», г. Санкт-Пецярбург, Расія. Першая прэмія і медаль у намінацыі «станковая графіка». * 2006 — «Майстар-клас», г. Санкт-Пецярбург, Расія. Нададзена званне «Майстар». {{Зноскі}} == Літаратура == * Аляксандр Фалей: ["Іааны ідуць"] // Мастакі Брэстчыны : альбом-каталог. Брэст : Брэсцкая друкарня, 2010. С. 130—131. * Фалей Александр Александрович // Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. Т. 1. Брестская область: в 2 кн. Минск: БелЭн, 2009. Кн. 2.С. 430. * Александр Фалей: ["Красная дорога"] //Художники Брестчины : альбом-каталог. Минск : А. Климов, 2002. С. 124—125. * Валасюк, Л. Паміж небам і зямлёю… мастакоўскі дух : [аб выставе А. Фалея да 50-годдзя мастака ў выставачнай зале Брэсцкага АГКЦ] / Леанід Валасюк // [[Народная трыбуна]]. 2009. 28 лют. (№ 9). С. 10. * Микрюков, А. Мир + он = Мирон : [об открытии выставки А. Фалея «Между небом и землёй» в выставочном зале ОКЦ] / Александр Микрюков // Брестский курьер. 2009. 26 лютага. (№ 9). С. 9. * Фалей, А. «Мару стварыць работу сусветнага масштабу» / Алесь Фалей; гутарыў Р. Гарбачоў // [[Intex-press]], 2009. 5 лютага. С. 12. * Аляксей Белы. Алесь Фалей прызнаны майстрам і ў Піцеры / Аляксей Белы // Intex-press 2006. 13 ліпеня. С. 4. * Літоўчык, А. Там, дзе жыў Шагал… : [аб адкрыцці выставы графікі А. Фалея ў Арт-цэнтры пры музеі Марка Шагала ў Віцебску] / Алесь Літоўчык // Intex-press, 2006. 16 лютага С. 4. * Белы, А. Ураджайны сакавік : [аб выставах А. Фалея ў Аўстрыі, Расіі і Францыі] / Аляксей Белы // Intex-press, 2005. 10 сакавіка, С. 4. * Белы, А. Еднасць душ і мастацтва памкненняў : [аб выставе Антаніны, Генадзя і Алеся Фалеяў у Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)] Intex-press 2003. 17 красавіка, С. 4. * Загадская, Г. Работы его необычны : [о выставке А. Фалея в выставочном зале Барановичского краеведческого музея] / Г. Загадская //Intex-press, 2000. 20 красавіка, С. 2. == Спасылкі == * [https://vk.com/id30360807 Старонка Фалея ў ВКонтакте] * [Https://rcbs-bar.by/dlya-chitatelei-2/kraevedenie/nashi-znamenity-e-zemlyaki2/falej-alyaksandr-alyaksandravich.html Баранавіцкая РЦБС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223112920/https://rcbs-bar.by/dlya-chitatelei-2/kraevedenie/nashi-znamenity-e-zemlyaki2/falej-alyaksandr-alyaksandravich.html |date=23 лютага 2022 }} * [http://www.cp-centre.ru/autors/faley/ Цэнтр сучаснага жывапісу]{{Недаступная спасылка|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фалей Алесь}} [[Катэгорыя:Постаці Баранавічаў]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Графікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кавалі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баранавіцкім раёне]] 28y79ah2nb1u65j0rwb4xl4ze1ct430 Катэгорыя:Кавалі 14 737815 5185156 4484181 2026-08-22T18:04:53Z DzBar 156353 шаблон 5185156 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул па тэме катэгорыі}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Асобы паводле прафесій]] [[Катэгорыя:Кавальства]] kd6a4llfl2yjcpfrieej7aonn7znypd Юндзілы (род) 0 748819 5185141 4900943 2026-08-22T17:29:42Z Aliaksei Lastouski 75892 5185141 wikitext text/x-wiki [[Файл:Herb_Łabędź_1.svg|thumb|Герб «Лебедзь»]] {{значэнні|Юндзілы}} '''Юндзілы''' — шляхецкі род [[Лебедзь (герб)|герба «Лебедзь»]]. [[Родапачынальнік]] — Рачка, які жыў на мяжы XIV—XV стагоддзяў, меў сына Юндзіла, ад імя якога ўтварылася прозвішча Юндзілы. == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Мікалай Юндзілавіч]] (? — пасля 1527), сын Юндзіла Рачкавіча. Кухмістр вялікай княгіні [[Алена Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)|Алены Іванаўны]] ў 1495—1505, намеснік дубіцкі і канеўскі з 1506, харужы земскі (вялікі) у 1506—1511, маршалак гаспадарскі ў 1516—27. * [[Мацей Янавіч Юндзіл|Мацей Янавіч]] (?—?), сын Яна Юндзілавіча. Маршалак гаспадарскі ў 1538 * [[Мікалай Шымкавіч Юндзіл|Мікалай Шымкавіч]] (?—?), сын Шымкі Юндзілавіча. Войскі і канюшы гарадзенскі з 1539, намеснік мерацкі каралевы Боны ў 1541. * [[Войцех Шымкавіч Юндзіл|Войцех Шымкавіч]] (?—?), сын Шымкі Юндзілавіча. Дзяржаўца лейпунскі і алькеніцкі з 1541, ушпальскі і пенянскі, цівун і гараднічы віленскі з 1542. * [[Мікалай Юндзіл|Мікалай]] (?—?), сын Паўла Юндзілавіча. Суддзя земскі слонімскі ў 1555—1562, каралеўскі дваранін у 1570, паборца слонімскі ў 1567 і 1568. * [[Андрэй Юндзіл|Андрэй]] (? — да 14.2.1606), сын Мацея Янавіча. Маршалак ваўкавыскі ў 1586, адначасова з 1586 маршалак гаспадарскі. * [[Францішак Юндзіл (падкаморы гарадзенскі)|Францішак]] (?—1818), сын Аўгусціна. Падкаморы гарадзенскі з 1784. Валодаў маёнткам [[Муравана|Бераставіца Муравана]] ў Гарадзенскім пав. У 1798 атрымаў ад прускага караля для сябе і сваіх нашчадкаў графскі тытул. * [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслаў Баніфацый]] (1761—1847), сын Бенядзікта, прыродазнавец, батанік, член ордэна піяраў. * [[Віктар Юндзіл|Віктар]] (1790 - 1862), сын Францішка. Гаспадарыў у маёнтку Муравана. Браў удзел у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]]. З 1829 - у эміграцыі ў Швейцарыі. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юндзі́лы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{vkl.by|2008}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Юндзілы (род)| ]] stvdcfrvhne89bt2cy5u3kfpf1p88hh Каланізацыя космасу 0 749164 5185297 5184783 2026-08-23T08:21:32Z Emilia Noah 155537 /* Рабатызацыя */ дадала спасылку. 5185297 wikitext text/x-wiki [[Файл:GAX-447.jpg|міні|280x280пкс|Чалавек у скафандры, купалападобны будынак, акружаны грузам і вялікай колькасцю людзей. Поле астэроідаў і газавы гігант у небе.]] '''Каланізацыя космасу''' — гіпатэтычнае стварэнне аўтаномных чалавечых паселішчаў па-за [[Зямля (планета)|Зямлёй]]. Энтузіясты каланізацыі лічаць, што на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] і бліжэйшых да зямлі [[планета]]х і астэроідах дастаткова рэсурсаў для стварэння такога паселішча, напрыклад, з ужываннем тэхналогій рабатызаванага 3D-друку. [[Сонечная энергія]] там даволі лёгка даступная. Дасягненняў сучаснай навукі ў цэлым дастаткова для пабудовы навукова-даследчых баз за межамі зямлі, тады як стварэнне аўтаномных паселішчаў — на парадкі больш складаная задача, якая на сапраўдны момант вырашаецца для кантынентальнай Антарктыды на Зямлі (такое рашэнне для [[Арктыка|Арктыкі]] [[Расія|Расіі]] часткова рэалізавана). Аўтаномныя паселішчы могуць быць сабраныя або аўтаматычна надрукаваныя не толькі на планетах, але і ў адкрытым космасе, пры вырашэнні навукоўцамі задач процірадыяцыйнай і проціметыярытнай абароны. На выпадак глабальных катастроф Зямлі планетарнага маштабу ў чалавецтва з’яўляецца шанец зрабіць сваю «''рэзервовую копію жыцця''» (чалавека і некаторых жывёл) у выглядзе паселішчаў у космасе, напрыклад у выглядзе {{Не перакладзена 5|Стэнфардскі тор|Касмічных гарадоў-абаранкаў|ru|Стэнфордский тор}}. Праблема перанасялення Зямлі на далейшую перспектыву таксама можа быць кампенсаваная стварэннем такіх паселішчаў у космасе. Напрыклад, касмічная праграма Кітая бурна і актыўна развіваецца: упершыню за сорак з лішнім гадоў на Зямлі апынуліся месяцовыя камяні, даследчы зонд ужо ляціць на Марс, краіна праводзіць запускі часцей за ўсіх у свеце, пры гэтым планы ў Пекіна грандыёзныя. У папулярызацыю асваення касмічнай прасторы чалавецтвам унёс вялікі ўклад [[Канстанцін Эдуардавіч Цыялкоўскі|К. Э. Цыялкоўскі]], заснавальнік тэарэтычнай касманаўтыкі. Ён прадбачыў ракеты, штучныя спадарожнікі, арбітальныя станцыі і выхад у адкрыты космас задоўга да таго, як яны сталі рэальнасцю. Каланізацыя космасу таксама з’яўляецца адной з асноўных тэм [[Навуковая фантастыка|навуковай фантастыкі]]. == Сродкі == === Жыццезабеспячэнне === Для пастаяннага знаходжання чалавека па-за Зямлёй паселішча павінна падтрымліваць параметры навакольнага асяроддзя ў прыдатных для жыцця межах, гэта значыць ствараць так званы [[гамеастаз]]. Альбо чалавечае цела, у выніку тэхналагічных мутацый, павінна стаць адаптыўным да існуючых умоў пражывання. Можа быць некалькі відаў ўзаемадзеяння паміж пазаземнай навакольным асяроддзем і асяроддзем чалавечага паселішча: * Чалавечае паселішча цалкам ізалявана ад навакольнага асяроддзя (штучная [[біясфера]]). * Змяненне навакольнага асяроддзя да стану, прыдатнага для жыцця зямных арганізмаў (тэрафарміраванне). * Змена зямных арганізмаў і прыстасаванне іх да новага асяроддзя пражывання. Таксама магчымыя камбінацыі пералічаных варыянтаў. Але нельга забываць і пра гравітацыю, так як пры адсутнасці зямнога прыцягнення цела чалавека вельмі хутка атрафуецца (у асноўным мышцы, органы і сардэчная тканіна — сардэчная цягліца) === Самазабеспячэнне === [[Аўтаркія|Самазабеспячэнне]] — неабавязковы атрыбут пазаземнага паселішча, але толькі пры ўмове пастаяннага і раўнацэннага абмену рэсурсамі паміж Зямлёй і калоніяй; інакш можна казаць толькі пра базу. Аўтаномнасць калоніі дазволіла б у шмат разоў павялічыць хуткасць росту паселішча і моцна паменшыць яго залежнасць ад Зямлі. Прамежкавым этапам могуць быць калоніі, якія патрабуюць толькі інфармацыі з Зямлі: навуковай, інжынернай і т. п.<ref>{{Cite web |lang=en |url=http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586 |title=ESA Science & Technology |publisher=// [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва]] |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2012-05-22 |archiveurl=https://www.webcitation.org/67qL8K25T?url=http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586 |url-status=dead}}</ref> === Рабатызацыя === Будаўніцтва аўтаномных модуляў магчыма з дапамогай робатаў-будаўнікоў, запраграмаваных на 3D-друк і зборку канструкцый для пражывання, на абнаўленне такіх канструкцый і падтрыманне ў належным стане, на забеспячэнне жыхароў ежай. Таксама перспектыўнай з’яўляецца рабатызацыя здабычы, дастаўкі і перапрацоўкі карысных выкапняў на астэроідах (Прамысловае асваенне астэроідаў).<ref>{{Cite web|lang=ru|author=Глеб Давыдов|url=http://peremeny.ru/column/view/905/ |title=Люди в космосе. Часть 2: Гомункул |publisher=// Peremeny.ru |access-date=2009-09-30 |archive-date=2010-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126174331/http://peremeny.ru/column/view/905/ |url-status=live}}</ref> === Колькасць насельніцтва === У 2002 годзе [[Антрапалогія|антраполаг]] Джон Мур выказаў здагадку, што паселішча колькасцю 150—200 чалавек зможа нармальна існаваць на працягу 6—8 пакаленняў (каля 200 гадоў). == Размяшчэнне калоніі == Найлепшае размяшчэнне калоніі з’яўляецца адным з асноўных прадметаў спрэчкі прыхільнікаў касмічнай каланізацыі. Калоніі могуць размяшчацца ў наступных месцах: * [[планета]]<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://lenta.ru/news/2008/08/01/water/ |title=«Феникс» сумел получить воду из марсианского грунта |publisher=// {{Не перакладзена 5|Lenta.ru|Lenta.ru|ru|Lenta.ru}} |date=2008-08-01 |accessdate=2021-11-17 |archivedate=2011-08-21 |archiveurl=https://www.webcitation.org/616WQrJGe?url=http://lenta.ru/news/2008/08/01/water/ |url-status=live}}</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=502824 Обама: главная цель американских астронавтов — полёт на Марс] // {{Не перакладзена 5|Вести|Вести|ru|Вести (телепрограмма)}} {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=502824 |date=20110720164310}}</ref>, [[Спадарожнікі планет|спадарожнік планеты]] або [[астэроід]]; * [[арбіта]] вакол Зямлі, [[Сонца]] або іншага касмічнага цела; * [[Пункты Лагранжа|кропка Лагранжа]]. == Гл. таксама == * {{Не перакладзена 5|Каланізацыя Сонечнай сістэмы|Каланізацыя Сонечнай сістэмы|ru|Колонизация Солнечной системы}} * {{Не перакладзена 5|Тэрафарміраванне|Тэрафарміраванне планет|ru|Терраформирование}} * {{Не перакладзена 5|Горад пад купалам|Гарады пад купаламі|ru|Город под куполом}} * {{Не перакладзена 5|Касмічныя гарады-абаранкі|Касмічныя гарады-абаранкі|ru|Космические города-бублики}} * {{Не перакладзена 5|NewSpace|NewSpace|ru|NewSpace}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.peremeny.ru/column/view/904/ «Люди в космосе» — цикл статей и интервью по теме] // Перемены * {{cite web |lang= |url=https://tsiolkovsky.tass.ru |title=Циолковский: космические пророчества |publisher=// [[ТАСС]] |accessdate=2019-04-13 |ref=ТАСС}} {{Каланізацыя космасу}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гіпотэзы]] [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 6k0m6n299m47k0f66r89uv833xinxp5 Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5185110 5184763 2026-08-22T15:51:45Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5185110 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Карл Энгель (археолаг і гісторык)|2026-08-22T14:36:11Z|Olderman26}} {{Новы артыкул|Іпаліт Юндзіл|2026-08-22T11:16:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Георг фон Крузенштэрн|2026-08-21T10:47:09Z|Olderman26}} {{Новы артыкул|Мікалай Дзмітрыевіч Папалексі|2026-08-21T08:39:02Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анатоль Міхайлавіч Пап|2026-08-21T07:43:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ян Чэслаў Манюшка|2026-08-20T18:45:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вольфганг Панофскі|2026-08-19T11:44:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Роберт О’Хара Бёрк|2026-08-19T11:10:53Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Белыя халаты|2026-08-18T21:01:30Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Фрыдрых Адольф Панет|2026-08-18T08:21:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Хрысціян Генрых Пандэр|2026-08-18T07:38:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Іванавіч Панасюк|2026-08-18T06:13:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў|2026-08-17T06:25:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|2026-08-15T05:00:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Вінцэнцій Кадлубек|2026-08-14T16:42:43Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі|2026-08-14T06:55:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5kcc6i8x867zba0x9ks1gvtfqyt5t2b Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5185108 5184367 2026-08-22T15:51:24Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5185108 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сакотра (востраў)|2026-08-22T13:59:55Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Пантэлерыя|2026-08-20T06:42:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|В’ена (рака)|2026-08-19T13:08:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Раан|2026-08-19T12:57:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Алерон|2026-08-19T12:37:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Нуармуцье|2026-08-19T12:28:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Роберт О’Хара Бёрк|2026-08-19T11:10:53Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Зольмс|2026-08-18T12:48:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юіст|2026-08-18T06:05:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амеланд|2026-08-18T05:59:25Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тэксел|2026-08-18T05:52:11Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Працоўная вуліца (Мінск)|2026-08-17T16:09:58Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gurafte325ammulq899435982g829c8 Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5185105 5184757 2026-08-22T15:50:43Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5185105 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Старынкаўскі металургічны і машынабудаўнічы завод А. І. Бенкендорфа|2026-08-22T15:36:08Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Алекшыцкі скарб|2026-08-22T09:40:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Слуцку (1908)|2026-08-22T08:23:12Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Devby|2026-08-21T11:33:26Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Анатоль Міхайлавіч Пап|2026-08-21T07:43:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сяргей Уладзіміравіч Брылін|2026-08-21T05:24:08Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Гарадзішчанскае балота|2026-08-20T12:03:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панцялеева балота|2026-08-20T10:13:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксей Андрэевіч Панцюк-Жукоўскі|2026-08-20T08:39:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Маршалак лідскі|2026-08-20T00:37:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ілья Шынкарэнка|2026-08-19T18:25:47Z|Gleb Leo}} {{Новы артыкул|Гета ў Камені|2026-08-19T17:59:11Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Софія Сяргееўна Панкова|2026-08-19T10:55:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Белыя халаты|2026-08-18T21:01:30Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Кавалерыйская брыгада «Баранавічы»|2026-08-18T09:52:13Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Навагрудская кавалерыйская брыгада|2026-08-18T09:32:59Z|Voūk12}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> hpt8db09gs2vluz4n3yexd2fsb5ef0k 250 самых рэйтынгавых фільмаў па версіі IMDb 0 756930 5185267 5184484 2026-08-23T06:51:15Z StarDeg 16311 /* Найлепшыя 155 фільмаў станам на 15 лютага 2025 года */ 5185267 wikitext text/x-wiki '''250 самых рэйтынгавых фільмаў IMDb''' ({{lang-en|IMDb Top 250}})&nbsp;— спіс [[Мастацкі фільм|мастацкіх фільмаў]] з самым высокім сярэднім рэйтынгам карыстальнікаў на сайце [[IMDb]]<ref>{{cite web|title=Top 250 as rated by IMDb Users|url=https://www.imdb.com/chart/top|publisher=[[IMDb|imdb.com]]|accessdate=2021-03-21|lang=en|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112080254/https://www.imdb.com/chart/top|url-status=live}}</ref>. Паводле ацэнак пошукавых сістэм, гэта самы цытуемы, а значыць, і самы папулярны рэйтынг фільмаў у свеце. Таксама гэта адзін з першых кінематаграфічных рэйтынгаў, які ствараюць самі гледачы і кінаманы. Спіс уключае мастацкія фільмы і не ўключае кароткаметражныя, дакументальныя, тэлефільмы і міні-серыялы<ref name=":0">{{Cite web|title=IMDb {{!}} Help|url=https://help.imdb.com/article/imdb/track-movies-tv/ratings-faq/G67Y87TFYYP6TWAV#calculatetop|website=help.imdb.com|accessdate=2023-02-20}}</ref>. == Формула падліку == Разлік рэйтынгу фільмаў робіцца на аснове [[Баесаўская ацэнка рашэння|сапраўднай байесавай ацэнкі]] па наступнай формуле: : <math>W = {RV + CM\over V+M}\ </math> где: : ''W'' — канчатковы рэйтынг; : ''V'' — колькасць галасоў, аддадзеных за фільм; : ''M'' — мінімальная колькасць галасоў для ўключэння ў рэйтынг (у цяперашні час 25 000); : ''R'' — сярэдняя ацэнка фільма (па дзесяцібальнай шкале); : ''C'' — сярэдняя ацэнка сярод ўсіх фільмаў. Пры гэтым улічваюцца толькі галасы зарэгістраваных наведвальнікаў сайта IMDb, якія галасуюць пастаянна<ref>{{Cite web |url=https://help.imdb.com/article/imdb/featured-content/why-doesn-t-a-title-with-the-average-user-vote-of-9-4-appear-in-your-top-250-movies-or-tv-list/GTU67Q5QQ8W53RJT?ref_=helpart_nav_1 |title=Why doesn’t a title with the average user vote of 9.4 appear in your top 250 Movies or TV list? |access-date=2020-09-26 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028000814/https://help.imdb.com/article/imdb/featured-content/why-doesn-t-a-title-with-the-average-user-vote-of-9-4-appear-in-your-top-250-movies-or-tv-list/GTU67Q5QQ8W53RJT?ref_=helpart_nav_1 |url-status=live }}</ref>. == Найлепшыя 155 фільмаў станам на 15 лютага 2025 года == {| class="sortable standard" width="95%" border="1" cellspacing="1" cellpadding="2" |- !№!!Фільм!!Арыгінальная назва!!Год!!Рэжысёр |- |1 ||[[Уцёкі з Шаўшэнка]]||''The Shawshank Redemption''||1994||[[Фрэнк Дарабонт]] |- |2 ||[[Хросны бацька (фільм)|Хросны бацька]]||''The Godfather''||1972||[[Фрэнсіс Форд Копала]] |- |3 ||[[Цёмны рыцар]]||''The Dark Knight''||2008||[[Крыстафер Нолан]] |- |4 ||[[Хросны бацька 2]]||''The Godfather: Part II''||1974||[[Фрэнсіс Форд Копала]] |- |5 ||[[12 угневаных мужчын (фільм, 1957)|12 угневаных мужчын]]||''12 Angry Men''||1957||[[Сідні Люмет]] |- |6 ||[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]]||''The Lord of the Rings: The Return of the King''||2003||[[Пітэр Джэксан]] |- |7 ||[[Спіс Шындлера]]||''Schindler’s List''||1993||[[Стывен Спілберг]] |- |8 ||[[Крымінальнае чытво]]||''Pulp Fiction''||1994||[[Квенцін Таранціна]] |- |9 ||[[Уладар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка]]||''The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring''||2001||[[Пітэр Джэксан]] |- |10 ||[[Добры, дрэнны, злы]]||''Il buono, il brutto, il cattivo''||1966||[[Серджа Леонэ]] |- |11 ||[[Форэст Гамп (фільм)|Форэст Гамп]]||''Forrest Gump''||1994||[[Роберт Земекіс]] |- |12 ||[[Уладар пярсцёнкаў: Дзве вежы]]||''The Lord of the Rings: The Two Towers''||2002||[[Пітэр Джэксан]] |- |13 ||[[Байцоўскі клуб (фільм)|Байцоўскі клуб]]||''Fight Club''||1999||[[Дэвід Фінчэр]] |- |14 ||[[Пачатак (фільм, 2010)|Пачатак]]||''Inception''||2010||[[Крыстафер Нолан]] |- |15 ||[[Зорныя войны. Эпізод V: Імперыя наносіць удар у адказ]]||''Star Wars: Episode V — The Empire Strikes Back''||1980||[[Джордж Лукас]] |- |16 ||[[Матрыца (фільм)|Матрыца]]||''The Matrix''||1999||[[Браты Вачоўскі]] |- |17 ||[[Добрыя хлопцы (фільм, 1990)|Добрыя хлопцы]]||''Goodfellas''||1990||[[Марцін Скарсэзэ]] |- |18 ||[[Палёт над гняздом зязюлі (фільм)|Палёт над гняздом зязюлі]]||''One Flew Over the Cuckoo’s Nest''||1975||[[Мілаш Форман]] |- |19 ||[[Інтэрстэлар]]||''Interstellar''||2014||[[Крыстафер Нолан]] |- |20 ||[[Сем (фільм, 1995)|Сем]]||''Se7en''||1995||[[Дэвід Фінчэр]] |- |21 ||[[Гэтае цудоўнае жыццё]]||''It’s a Wonderful Life''||1946||[[Фрэнк Капра]] |- |22 ||[[Сем самураяў]]||''七人の侍 / Shichinin no samurai''||1954||[[Акіра Курасава]] |- |23 ||[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]]||''The Silence of the Lambs''||1991||[[Джонатан Дэмі]] |- |24 ||[[Выратаваць радавога Раяна]]||''Saving Private Ryan''||1998||[[Стывен Спілберг]] |- |25 ||[[Горад Бога]]||''Cidade de Deus''||2002||[[Фэрнанду Мэйрэліc]], [[Каця Лунд]] |- |26 ||[[Зялёная міля (фільм)|Зялёная міля]]||''The Green Mile''||1999||[[Фрэнк Дарабонт]] |- |27 ||[[Жыццё цудоўнае (фільм, 1997)|Жыццё цудоўнае]]||''La vita è bella''||1997||[[Раберта Беніньі]] |- |28 ||[[Тэрмінатар 2: Судны дзень]]||''Terminator 2: Judgment Day''||1991||[[Джэймс Кэмеран]] |- |29 ||[[Зорныя войны. Эпізод IV: Новая надзея]]||''Star Wars. Episode IV: A New Hope''||1977||[[Джордж Лукас]] |- |30 ||[[Назад у будучыню]]||''Back to the Future''||1985||[[Роберт Земекіс]] |- |31 ||[[Скрадзеныя прывідамі]]||''千と千尋の神隠し / Sen to Chihiro no kamikakushi''||2001||[[Хаяо Міядзакі]] |- |32 ||[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]||''The Pianist''||2002||[[Раман Паланскі]] |- |33 ||[[Гладыятар (фільм, 2000)|Гладыятар]]||''Gladiator''||2000||[[Рыдлі Скот]] |- |34 ||[[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]]||''기생충 / Gisaengchung''||2019||[[Пон Джун Хо]] |- |35 ||[[Псіха (фільм, 1960)|Псіха]]||''Psycho''||1960||[[Альфрэд Хічкак]] |- |36 ||[[Кароль Леў]]||''The Lion King''||1994||[[Роб Мінкоф]], [[Роджэр Алерс]] |- |37 ||[[Магіла светлячкоў]]||''火垂るの墓 / Hotaru no haka''||1988||[[Ісао Такахата]] |- |38 ||[[Адступнікі]]||''The Departed''||2006||[[Марцін Скарсэзэ]] |- |39 ||[[Апантанасць (фільм, 2014)|Апантанасць]]||''Whiplash''||2014||[[Дэм’ен Шазэл]] |- |40 ||[[Харакіры (фільм, 1962)|Харакіры]]||''切腹 / Seppuku''||1962||[[Масакі Кабаясі]] |- |41 ||[[Амерыканская гісторыя Ікс]]||''American History X''||1998||[[Тоні Кэй]] |- |42 ||[[Прэстыж (фільм)|Прэстыж]]||''The Prestige''||2006||[[Крыстафер Нолан]] |- |43 ||[[Леон (фільм)|Леон]]||''Léon''||1994||[[Люк Бесон]] |- |44 ||[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]||''Spider-Man: Across Spider-Verse''||2023||[[Жуакін Душ Сантуш]], [[Кэмп Пауэрс]], [[Джасцін Томсан]] |- |45 ||[[Касабланка (фільм)|Касабланка]]||''Casablanca''||1942||[[Майкл Кёртыс]] |- |46 ||[[Звычайныя падазроныя]]||''The Usual Suspects''||1995||[[Браян Сінгер]] |- |47 ||[[Недатыкальныя (фільм, 2011)|Недатыкальныя]]||''Intouchables''||2011||[[Аліўе Накаш]], [[Эрык Таледана]] |- |48 ||[[Новы кінатэатр «Парадыза»]]||''Nuovo Cinema Paradiso''||1988||[[Джузэпэ Тарнаторэ]] |- |49 ||[[Новыя часы (фільм)|Новыя часы]]||''Modern Times''||1936||[[Чарлі Чаплін]] |- |50 ||[[Чужы (фільм)|Чужы]]||''Alien''||1979||[[Рыдлі Скот]] |- |51 ||[[Акно на двор (фільм)|Акно ў двор]]||''Rear Window''||1954||[[Альфрэд Хічкак]] |- |52 ||[[Аднойчы на Дзікім Захадзе]]||''C’era una volta il West''||1968||[[Серджа Леонэ]] |- |53 ||[[Джанга вызвалены]]||''Django Unchained''||2012||[[Квенцін Таранціна]] |- |54 ||[[Агні вялікага горада]]||''City Lights''||1931||[[Чарлі Чаплін]] |- |55 ||[[Дзюна: Частка другая]]||''Dune: Part Tw''||2024||[[Дэні Вільнёў]] |- |56 ||[[Апакаліпсіс сёння]]||''Apocalypse Now''||1979||[[Фрэнсіс Форд Копала]] |- |57 ||[[Памятай]]||''Memento''||2000||[[Крыстафер Нолан]] |- |58 ||[[ВАЛЛ-І]]||''WALL·E''||2008||[[Эндру Стэнтан]] |- |59 ||[[Шукальнікі страчанага каўчэга|Індыяна Джонс: У пошуках страчанага каўчэга]]||''Raiders of the Lost Ark''||1981||[[Стывен Спілберг]] |- |60 ||[[Жыццё іншых]]||''Das Leben der Anderen''||2006||[[Флорыян Хенкель фон Донерсмарк]] |- |61 ||[[Мсціўцы: Вайна бясконцасці]]||''Avengers: Infinity War''||2018||[[Браты Русо]] |- |62 ||[[Бульвар Сансет (фільм)|Бульвар Сансет]]||''Sunset Blvd.''||1950||[[Білі Уайлдэр]] |- |63 ||[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]||''Spider-Man: Into the Spider-Verse''||2018||[[Пітэр Рэмсі]], [[Родні Ротман]], [[Боб Персічэці]] |- |64 ||[[Сцежкі славы]]||''Paths of Glory''||1957||[[Стэнлі Кубрык]] |- |65 ||[[Сведка абвінавачання (фільм, 1957)|Сведка абвінавачання]]||''Witness for the Prosecution''||1957||[[Білі Уайлдэр]] |- |66 ||[[Ззянне (фільм, 1980)|Ззянне]]||''The Shining''||1980||[[Стэнлі Кубрык]] |- |67 ||[[Вялікі дыктатар]]||''The Great Dictator''||1940||[[Чарлі Чаплін]] |- |68 ||[[12-я няўдача]]||''12th Fail''||2023||[[Відху Вінод Чопра]] |- |69 ||[[Чужыя (фільм, 1986)|Чужыя]]||''Aliens''||1986||[[Джэймс Кэмеран]] |- |70 ||[[Бясслаўныя вырадкі]]||''Inglourious Basterds''||2009||[[Квенцін Таранціна]] |- |71 ||[[Цёмны рыцар: Адраджэнне легенды]]||''The Dark Knight Rises''||2012||[[Крыстафер Нолан]] |- |72 ||[[Таямніца Кока|Коко]]||''Coco''||2017||[[Лі Анкрыч]], [[Адрыян Моліна]] |- |73 ||[[Амадэй (фільм)|Амадэй]]||''Amadeus''||1984||[[Пак Чхан Ук]] |- |74 ||[[Гісторыя цацак]]||''Toy Story''||1995||[[Джон Ласетэр]] |- |75 ||[[Мсціўцы: Фінал]]||''Avengers: Endgame''||2019||[[Браты Русо]] |- |76 ||[[Олдбой]]||''올드보이 / Oldeuboi''||2003||[[Пак Чхан Ук]] |- |77 ||[[Доктар Стрэйнджлау, або Як я навучыўся не хвалявацца і палюбіў бомбу]]||''Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb''||1964||[[Стэнлі Кубрык]] |- |78 ||[[Разумнік Уіл Хантынг]]||''Good Will Hunting''||1997||[[Гас Ван Сэнт]] |- |79 ||[[Прыгажосць па-амерыканску]]||''American Beauty''||1999||[[Сэм Мендэс]] |- |80 ||[[Адважнае сэрца (фільм)|Адважнае сэрца]]||''Braveheart''||1995||[[Мэл Гібсан]] |- |81 ||[[Лодка (фільм, 1981)|Лодка]]||''Das Boot''||1981||[[Вольфганг Петэрсен]] |- |82 ||[[Прынцэса Мананоке]]||''Mononoke-hime''||2019||[[Хаяо Міядзакі]] |- |83 ||[[Тваё імя]]||''君の名は / Kimi no na wa''||2016||[[Макота Сінкай]] |- |84 ||[[Рай і пекла]]||''天国と地獄 / Tengoku to jigoku''||1963||[[Акіра Курасава]] |- |85 ||[[3 ідыёты]]||''3 Idiots''||2009||[[Раджкумар Хірані]] |- |86 ||[[Джокер (фільм, 2019)|Джокер]]||''Joker''||2019||[[Тод Філіпс]] |- |87 ||[[Аднойчы ў Амерыцы]]||''Once Upon a Time in America''||1984||[[Серджа Леонэ]] |- |88 ||[[Капернаум (фільм)|Капернаум]]||''كفرناحوم / Capernaum''||2018||[[Надзін Лабакі]] |- |89 ||[[Спяваючы пад дажджом]]||''Singin' in the Rain''||1952||[[Стэнлі Донен]], [[Джын Келі]] |- |90 ||[[Ідзі і глядзі]]||''Иди и смотри''||1985||[[Элем Германавіч Клімаў|Элем Клімаў]] |- |91 ||[[Рэквіем па мары]]||''Requiem for a Dream''||2000||[[Дарэн Аранофскі]] |- |92 ||[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]||''Toy Story 3''||2010||[[Лі Анкрыч]] |- |93 ||[[Зорныя войны. Эпізод VI: Вяртанне джэдая]]||''Star Wars: Episode VI — Return of the Jedi''||1983||[[Рычард Маркуанд]] |- |94 ||[[Паляванне (фільм, 2012)|Паляванне]]||''Jagten''||2012||[[Томас Вінтэрберг]] |- |95 ||[[Вечнае ззянне чыстага розуму]]||''Eternal Sunshine of the Spotless Mind''||2004||[[Мішэль Гондры]] |- |96 ||[[Жыць (фільм, 1952)|Жыць]]||''生きる / Ikiru''||1952||[[Акіра Курасава]] |- |97 ||[[Касмічная адысея 2001 года]]||''2001: A Space Odyssey''||1968||[[Стэнлі Кубрык]] |- |98 ||[[Шалёныя сабакі]]||''Reservoir Dogs''||1992||[[Квенцін Таранціна]] |- |99 ||[[Кватэра (фільм, 1960)|Кватэра]]||''The Apartment''||1960||[[Білі Уайлдэр]] |- |100 ||[[Лоўрэнс Аравійскі (фільм)|Лоўрэнс Аравійскі]]||''Lawrence of Arabia''||1962||[[Дэвід Лін]] |- |101 ||[[Пажары (фільм)|Пажары]]||''Incendies''||2010||[[Дэні Вільнёў]] |- |102 ||[[Твар са шнарам (фільм, 1983)|Твар са шнарам]]||''Scarface''||1983||[[Браян Дэ Пальма]] |- |103 ||[[Двайная страхоўка]]||''Double Indemnity''||1944||[[Білі Уайлдэр]] |- |104 ||[[На поўнач праз паўночны захад]]||''North by Northwest''||1959||[[Альфрэд Хічкак]] |- |105 ||[[Heat (фільм)|Heat]]||''Heat''||1995||[[Майкл Ман]] |- |106 ||[[Грамадзянін Кейн]]||''Citizen Kane''||1941||[[Орсан Уэлс]] |- |107 ||[[М (фільм, 1931)|M]]||''M''||1931||[[Фрыц Ланг]] |- |108 ||[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]||''Up''||2009||[[Піт Доктэр]] і [[Боб Пітэрсан]] |- |109 ||[[Суцэльнаметалічная абалонка]]||''Full Metal Jacket''||1987||[[Стэнлі Кубрык]] |- |110 ||[[Галавакружэнне (фільм)|Галавакружэнне]]||''Vertigo''||1958||[[Альфрэд Хічкак]] |- |111 ||[[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]]||''Le Fabuleux Destin d’Amélie Poulain''||2001||[[Жан-П’ер Жэнэ]] |- |112 ||[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]||''Oppenheimer''||2023||[[Крыстафер Нолан]] |- |113 ||[[Завадны апельсін (фільм)|Завадны апельсін]]||''A Clockwork Orange''||1971||[[Стэнлі Кубрык]] |- |114 ||[[Забіць перасмешніка (фільм, 1962)|Забіць перасмешніка]]||''To Kill a Mockingbird''||1962||[[Роберт Маліган]] |- |115 ||[[Развод Надэра і Сімін]]||''جدایی نادر از سیمین / Jodaeiye Nader az Simin''||2011||[[Асгар Фархадзі]] |- |116 ||[[Цвёрды арэшак]]||''Die Hard''||1988||[[Джон Мак-Тырнан]] |- |117 ||[[Афёра (фільм, 1973)|Афёра]]||''The Sting''||1973||[[Джордж Рой Хіл]] |- |118 ||[[Зорачкі на зямлі]]||''तारे ज़मीन पर / Taare Zameen Par''||2007||[[Аамір Хан]] |- |119 ||[[Індыяна Джонс і апошні крыжовы паход]]||''Indiana Jones and the Last Crusade''||1989||[[Стывен Спілберг]] |- |120 ||[[Метраполіс]]||''Metropolis''||1927||[[Фрыц Ланг]] |- |121 ||[[Вялікі куш (фільм, 2000)|Вялікі куш]]||''Snatch''||2000||[[Гай Рычы]] |- |122 ||[[1917 (фільм, 2019)|1917]]||''1917''||2019||[[Сэм Мендэс]] |- |123 ||[[Сакрэты Лос-Анджэлеса (фільм)|Сакрэты Лос-Анджэлеса]]||''L.A. Confidential''||1997||[[Кёрціс Хэнсан]] |- |124 ||[[Выкрадальнікі ровараў]]||''Ladri di biciclette''||1948||[[Віторыа дэ Сіка]] |- |125 ||[[Падзенне (фільм, 2004)|Падзенне]]||''Der Untergang''||2004||[[Олівер Хіршбігель]] |- |126 ||[[Дангал]]||''दंगल / Dangal''||2016||[[Аамір Хан]] |- |127 ||[[Таксіст (фільм, 1976)|Таксіст]]||''Taxi Driver''||1976||[[Марцін Скарсэзэ]] |- |127 ||[[Я ўсё яшчэ тут (фільм, 2024)|Я ўсё яшчэ тут]]||''Ainda Estou Aqui''||2024||[[Вальтэр Салес]] |- |129 ||[[Гамільтан (фільм, 2020)|Гамільтан]]||''Hamilton''||2020||[[Томас Кейл]] |- |130 ||[[Воўк з Уол-стрыт]]||''The Wolf of Wall Street''||2013||[[Марцін Скарсэзэ]] |- |131 ||[[Бэтмен: Пачатак]]||''Batman Begins''||2005||[[Крыстафер Нолан]] |- |132 ||[[Зялёная кніга (фільм)|Зялёная кніга]]||''Green Book''||2018||[[Пітэр Фарэлі]] |- |133 ||[[На некалькі долараў больш]]||''Per qualche dollaro in più''||1965||[[Серджа Леонэ]] |- |134 ||[[Хтосьці любіць гарачае]]||''Some Like It Hot''||1959||[[Білі Уайлдэр]] |- |135 ||[[Шоу Трумана]]||''The Truman Show''||1998||[[Пітэр Уір]] |- |136 ||[[Нюрнбергскі працэс (фільм)|Нюрнбергскі працэс]]||''Judgment at Nuremberg''||1961||[[Стэнлі Крамер]] |- |137 ||[[Малы (фільм)|Малы]]||''The Kid''||1921||[[Чарлі Чаплін]] |- |138 ||[[Бацька (фільм Фларыяна Зелера, 2020)|Бацька]]||''The Father''||2020||[[Фларыян Зелер]] |- |139 ||[[Востраў праклятых]]||''Shutter Island''||2010||[[Марцін Скарсэзэ]] |- |140 ||[[Усё пра Еву]]||''All About Eve''||1950||[[Джозеф Леа Манкевіч]] |- |141 ||[[Нафта (фільм)|Нафта]]||''There Will Be Blood''||2007||[[Пол Томас Андэрсан]] |- |142 ||[[Парк юрскага перыяду (фільм)|Парк юрскага перыяду]]||''Jurassic Park''||1993||[[Стывен Спілберг]] |- |143 ||[[Казіно (фільм, 1995)|Казіно]]||''Casino''||1995||[[Марцін Скарсэзэ]] |- |144 ||[[Шостае пачуццё (фільм, 1999)|Шостае пачуццё]]||''The Sixth Sense''||1999||[[М. Найт Ш’ямалан]] |- |145 ||[[Ран (фільм)|Ран]]||''Ran''||1985||[[Акіра Курасава]] |- |146 ||[[Топ Ган: Мэверык]]||''Top Gun: Maverick''||2022||[[Джозеф Касінскі]] |- |147 ||[[Старым тут не месца (фільм)|Старым тут не месца]]||''No Country for Old Men''||2007||[[Браты Коэн]] |- |148 ||[[Нешта (фільм, 1982)|Нешта]]||''The Thing''||1982||[[Джон Карпентэр]] |- |149 ||[[Лабірынт фаўна]]||''El Laberinto del Fauno''||2006||[[Гільерма дэль Тора]] |- |150 ||[[Недараваны (фільм, 1992)|Недараваны]]||''Unforgiven''||1992||[[Клінт Іствуд]] |- |151 ||[[Гульні розуму]]||''A Beautiful Mind''||2001||[[Рон Ховард]] |- |152 ||[[Забіць Біла. Фільм 1]]||''Kill Bill: Volume 1''||2003||[[Квенцін Таранціна]] |- |153 ||[[Скарбы Сьера-Мадрэ]]||''The Treasure of the Sierra Madre''||1948||[[Джон Х’юстан]] |- |154 ||[[Целаахоўнік (фільм, 1961)|Целаахоўнік]]||''用心棒 / Yōjinbō''||1961||[[Акіра Курасава]] |- |155 ||[[Палонніцы]]||''Prisoners''||2013||[[Дэні Вільнёў]] |} == Рэжысёры == Найбольш часта ў спісе сустракаюцца фільмы наступных рэжысёраў: * [[Крыстафер Нолан]] — 8 фільмаў. * [[Стывен Спілберг]], [[Стэнлі Кубрык]], [[Марцін Скарсэзэ]] — 7 фільмаў. * [[Альфрэд Хічкак]], [[Акіра Курасава]] — 6 фільмаў. * [[Квенцін Таранціна]], [[Чарлі Чаплін]], [[Білі Уайлдэр]] — 5 фільмаў. * [[Серджа Леонэ]], [[Хаяо Міядзакі]] — 4 фільмы. * [[Пітэр Джэксан]], [[Фрэнсіс Форд Копала]], [[Дэвід Фінчэр]], [[Рыдлі Скот]], [[Джэймс Кэмеран]], [[Дэні Вільнёў]], [[Піт Доктэр]], [[Клінт Іствуд]], [[Брэд Бёрд]], [[Браты Коэн]] — 3 фільмы. == Гл. таксама == * [[100 найвялікшых фільмаў XXI стагоддзя па версіі BBC]] * [[50 фільмаў, якія неабходна паглядзець, перш чым памерці]] * [[Спіс самых касавых фільмаў]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://imdb.com/chart/top|title=IMDb Charts: Top Rated Movies (250 найлепшых фільмаў па версіі IMDb)|publisher=imdb.com|accessdate=2019-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IwMlWCTT?url=http://www.imdb.com/chart/top|archivedate=2013-08-17}} * {{cite web|url=http://imdb.com/chart/bottom|title=IMDb Charts: Lowest Rated Movies (100 найгоршых фільмаў паводле версіі IMDb)|publisher=imdb.com|accessdate=2019-05-13|lang=en}} * {{cite web|url=https://help.imdb.com/article/imdb/track-movies-tv/ratings-faq/G67Y87TFYYP6TWAV#|title=Ratings FAQ|publisher=imdb.com|accessdate=2019-05-13|lang=en}} * {{cite web|url=http://top250.info|title=IMDb Top 250: Changes, new items & other statistics|description=Сайт аб IMDB Top 250: калекцыя рэйтынгаў з 1996 года, статыстыка, графікі|publisher=imdb.com|accessdate=2019-05-13|lang=en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кінематаграфічныя рэйтынгі]] [[Катэгорыя:Спісы фільмаў]] m4kehf6mlimhkkqtn7l8oz5d8q1pfqf Антоні Язвінскі 0 763057 5185221 5000053 2026-08-23T03:03:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185221 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Антоні Язвінскі''' (нар. [[22 лютага]] [[1789]], маёнтак [[Чэрнева (Маладзечанскі раён)|Чэрнева]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] — каля [[1870]]) — польскі [[філосаф]], [[паліглот]], піянер [[Мнематэхніка|мнематэхнікі]]{{Sfn|Sikorski|1903}}{{Sfn|Molenda|2013}}, вынаходнік так званага «польскага метаду»{{Sfn|Sikorski|1903}}. == Біяграфія == Сын [[Feliks Jaźwiński|Фелікса Язвінскага]] герба [[Гжымала (герб)|Гжымала]] і Катажыны з [[Узлоўскія|Узлоўскіх]]. Бацька быў камергерам караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]. У сям’і было яшчэ некалькі сыноў і дачок, у тым ліку Юстына{{Sfn|Molenda|2013}}. Навучанне пачаў з сямі гадоў у [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкім езуіцкім калегіуме]]. У 1803 годзе, у 14 гадоў, паступіў у [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]], вывучаў права, матэматыку і прыродазнаўства. Атрымаў ступень доктара філасофіі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]]. Пасля заканчэння ўніверсітэта ўступіў у войска Варшаўскага княства. Быў брыгадзірам, потым капітанам артылерыі. Скончыў ваенную службу ў 1819 годзе.{{Sfn|Sikorski|1903}} Эміграваў у [[Італія|Італію]]. Быў выкладчыкам. Распрацаваў і апублікаваў уласны мнеманічны метад, які шырока ўжываўся ў Францыі ў 1830—1835 гадах{{Sfn|Sikorski|1903}}. [[Файл:Antoni Jazvinski (Antoni Jaźwiński), Cimkavičy. Антоні Язвінскі, Цімкавічы (2025) 01.jpg|міні|злева|Помнік на магіле Антонія Язвінскага ў Цімкавічах.]] Памёр у 1852 годзе (такая дата назначана на помніку), пахаваны на могілках у [[Цімкавічы|Цімкавічах]], помнік захаваўся. == Метад Язвінскага == [[Файл:19_of_'Krótho_zebrana_metoda_nauki_chronologii_i_dziejów_podług_..._A._J._Przełożył_z_francuzkiego_i_niektóre_objaśnienia_dodał_S._Zanański'_(11031481896).jpg|міні| Табліца з кнігі С. Зананскага з выкарыстаннем «метада Язвінскага» для выкладання гісторыі.]] Мнематэхнічны метад, які вынайшаў, удасканальваў і прапагандаваў Язвінскі, называлі «польскім метадам» або ад яго імя «метадам Язвінскага». Упершыню апублікаваны на італьянскай мове ў 1829 годзе ў Мілане як праца «Metoda generale d’insitnamento colmezzo dei numeri e dei colori, applicato allo studio dalla cronologia»{{Sfn|Jaźwiński|1829}}. Пазней апублікаваны на іншых мовах, у тым ліку на польскай у 1837 годзе{{Sfn|Jaźwiński|1829}}{{Sfn|Sikorski|1903}}. Спачатку метад Язвінскага прадугледжваў выкарыстанне [[Сістэма каардынат|сістэмы каардынат]], [[Табліца|табліц]], каляровых палос і [[Ідэаграма|ідэаграм]] для пазначэння гістарычных перыядаў і стварэння з іх дыяграм для запамінання і параўнання даных. Метад спачатку ўжываўся ў храналогіі, а пазней і ў выкладанні геаграфіі, вывучэнні моў і граматыкі. Распаўсюджанай інтэрпрэтацыяй было выкарыстанне візуалізацыі для адлюстравання лікавых і статыстычных даных{{Sfn|Jaźwiński|1837}}{{Sfn|Sikorski|1903}}. Язвінскі меў вялікую групу супрацоўнікаў і паслядоўнікаў, якія прапагандавалі метад у французскай адукацыі. Сярод іх асаблівую ролю адыграў [[Юзаф Бем]], які ў 1843 годзе апублікаваў уласную працу ''Exposé général de la Méthode mnémonique polonaise perfectionnée a Paris : bsuivi d’une application spéciale a l’histoire &#x5B;…]''<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://polona.pl/item/expose-general-de-la-methode-mnemonique-polonaise-perfectionnee-a-paris-bsuivi-d-une,MjM2NjgxODg/0/#info:metadata|title=Exposé général de la Méthode mnémonique polonaise perfectionnée a Paris : bsuivi d'une application spéciale a l'histoire ...|website=polona.pl|access-date=2024-04-07}}</ref> і [[Напалеон Фелікс Жаба|Фелікс Напалеон Жаба]]. Метадам зацікавіліся ў свеце — [[Бразілія|Бразіліі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Канада|Канадзе]]. Шмат аўтараў публікавалі па ім свае працы. У Францыі лекцыі па метадзе Язвінскага выходзілі як «скрынкавы прадукт» — навучальныя камплекты табліц. Пра папулярнасць метаду сведчыць некалькі наступных выданняў: «Methode polonaise, inventee par Iazwinski», «Méthode de A. Jazwinski, appliquée à la chronology, l’histoire, la géographie, l'étude des langues pratique et théorique» (1839), «Explication de la carte chronographique pour Pótude de l’histoire d’apres la methode dite polonaise»{{Sfn|Sikorski|1903}}{{Sfn|Molenda|2013}}{{Sfn|Jaźwiński|1837}}. Паводле французскіх выданняў, на [[Польская мова|польскую мову]] метад Язвінскага перакладзены ў працах «Nowa metoda uczenia chronologii» А. Артыхевіча (1836, Варшава), Яна Фока (1837, Вільня), С. Зарайскага (1849, Львоў). [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Аляксандар Здановіч]] выкарыстоўваў метад для выкладання польскай гісторыі ў працы ''«Tablica chronograficzna, podług metody Jaźwinskiego, obejmująca wykład nowej metody uczenia chronologii, jako też spis cesarzów i królów, w tablicy chronograficznej zawartych od N. C. do dnia dzisiejszego»'' (1845, Вільня)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://polona.pl/item/tablica-chronograficzna-podlug-metody-jazwinskiego-obejmujaca-wyklad-nowej-metody,NjYyNDcyMzM/6/#info:metadata|title=Tablica chronograficzna, podług metody Jażwińskiego obejmująca wykład nowej metody uczenia chronologii, jako też spis Cesarzów i Królów w tablicy Chronograficznej zawartych, od narodzenia Chrystusa do dnia dzisiejszego, wyd. 1845.|author=Aleksander Zdanowicz|website=polona.pl|access-date=2024-04-07}}</ref>. [[Jan Euerling|Ян Эйрлінг]] выдаў на польскай мове вялікі, у двух тамах, «Przewodnik do języka francuskiego według metody Jażwinskiego» (1846, Пецярбург){{Sfn|Sikorski|1903}}. На рускай мове паводле метаду выдадзены «Хранаграфічны атлас, з сінхроннымі табліцамі і 500 партрэтамі» (1840, Пецярбург). У 1832 годзе ў Лондане выйшла кніга «Methode Polonaise… appliquóc de la chronologie, l’histoire, la geographie, Petude des langues». У 1837 годзе Жаліве апублікавала «Methode dite polonaise; application aux langnea perfectionnóe», а Клэр ужывала для выкладання граматыкі{{Sfn|Sikorski|1903}}. == Працы == * (1829) «Metoda generale d’insitnamento colmezzo dei numeri e dei colori, applicato allo studio dalla cronologia», francuskie wydanie «Méthode mnémonique polonaise», польскае выданне ў 1837 годзе{{Sfn|Jaźwiński|1829}}{{Sfn|Sikorski|1903}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Jaźwiński|аўтар = Antoni Jaźwiński| загаловак = „Nowa metoda uczenia chronologii, wynaleziona przez A.J. z francuzkiego”| месца = Warszawa | год = 1837}} * {{кніга|ref=Jaźwiński|аўтар = Antoni Jaźwiński| загаловак = „Metoda generale d’insitnamento colmezzo dei numeri e dei colori, applicato allo studio dalla cronologia”| месца = Mediolan | год = 1829}} * {{кніга|ref=Sikorski|аўтар=Saturnin Sikorski|загаловак=Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana, tom XXXI-XXXII, (Instygator-Joel Manuel)|месца=Warszawa|год=1903|выдавецтва=Drukarnia Aleksandra Tadeusza Jezierskiego|seite=783–784}} * {{кніга|ref=Molenda|аўтар = Piotr Molenda| загаловак = Méthode mnémonique polonaise, Antoni Jaźwiński (1789–1870) i jego sztuka pamięci| месца = Poznań | год = 2013| выдавецтва = Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”| isbn = 978-83-61573-50-0}} == Спасылкі == * [http://psp.amu.edu.pl/?type=book&id_asset=61 «Méthode mnémonique polonaise, Antoni Jaźwiński (1789—1870) i jego sztuka pamięci»] * [http://psp.amu.edu.pl/?type=book&id_asset=61 Aleksander Kopiński, «Zapomniany mistrz pamięci», Rzeczpospolita 4 stycznia 2014.] * [http://marginalia.pl/zapomniany-polski-mnemonik/ Zapomniany polski mnemonik, Marginalia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240407194613/http://marginalia.pl/zapomniany-polski-mnemonik/ |date=7 красавіка 2024 }}. * [https://publicdomainreview.org/collection/visualizing-history-the-polish-system Visualizing History: The Polish System (pol. Polski system wizualizacji historii).] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Язвінскі Антоні}} [[Катэгорыя:Філосафы Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маладзечанскім раёне]] cr7lurv89yksoh5u4ofopjuq3oajr3m Моталь Абелевіч Блінчыкаў 0 763368 5185082 4712620 2026-08-22T15:10:23Z Aliaksei Lastouski 75892 ілюстрацыя 5185082 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мо́таль Я́каўлевіч Блі́нчыкаў''' (партыйныя псеўданімы: '''Л. Якаўлеў''', '''Абрам''', '''Леў'''; [[25 сакавіка|13 (25) сакавіка]] [[1896]], [[Краслава]], [[Віцебская губерня]], цяпер [[Латвія]] — [[11 лістапада]] [[1935]]) — дзеяч камуністычнага рэвалюцыйнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. == Біяграфія == У 1912—1915 гадах вёў работу ў прафсаюзах [[Віцебск]]а, быў пад уплывам [[Бунд]]а. У 1916—1917 гадах вёў рэвалюцыйную прапаганду сярод салдат, двойчы арыштоўваўся. З 1919 года ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], намеснік начальніка палітычнага аддзела 17-й дывізіі на [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходнім фронце]]{{sfn|ЭГБ|1994|с=48}}. Пасля другога абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] (31 ліпеня 1920) у [[Менск]]у. З канца 1920 года намеснік [[Народны камісарыят працы БССР|народнага камісара працы]] Беларускай ССР. З лістапада 1921 года на падпольнай рабоце ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Займае пасаду сакратара [[Беласток|Беластоцкага]] акруговага камітэта [[Камуністычная партыя Польшчы|КПП]]. У 1922—1928 гадах зняволены ў польскай турме. [[Файл:Магіла Моталя Блінчыкава на Вайсковых могілках Павонзкі.jpg|міні|Магіла Моталя Блінчыкава на Вайсковых могілках Павонзкі]] У 1928—1935 гадах сябра Бюро [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|ЦК КПЗБ]], кіраўнік [[Краявы сакратарыят ЦК Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|Краявога сакратарыята ЦК КПЗБ]], прадстаўнік ЦК КПЗБ пры [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]]. Дэлегат I (1928) і II (1935) з’ездаў КПЗБ, VI (1932) з’езда КПП, VII (1935) кангрэса [[Камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрна]]{{sfn|ЭГБ|1994|с=49}}. Праводзіў заняткі ў [[Менская школа КПЗБ|Менскай школе КПЗБ]]. == Бібліяграфія == * Заходняя Беларусь. Менск, Беларускае дзяржаўнае выдавецтва, 1931 (пад псеўданімам Л. Якаўлеў) * Што такое «Прампартыя» і за што яе судзіў Вярхоўны суд СССР. Менск, 1931 * Заходняя Беларусь. Менск, Беларускі аддзел Цэнтрвыдаву народаў СССР, 1931 (пад псеўданімам Л. Якаўлеў)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://e-catalog.nlb.by/Author/Home?author=%D0%91%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E,+%D0%9C.+%D0%90.+(1896%E2%80%941935)|title=Результаты поиска авторов|website=e-catalog.nlb.by|access-date=2024-04-14}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Блінчыкаў Моталь Абелевіч|[[Мікалай Сямёнавіч Арэхва|Мікалай Арэхва]]|48—49}} {{DEFAULTSORT:Блінчыкаў Моталь Абелевіч}} jhfyiradqwx6fib2i4ii42vnxha8b8b 5185085 5185082 2026-08-22T15:16:19Z Aliaksei Lastouski 75892 5185085 wikitext text/x-wiki {{асоба | Месца пахавання = [[Вайсковыя могілкі Павонзкі]] }} '''Мо́таль Я́каўлевіч Блі́нчыкаў''' (партыйныя псеўданімы: '''Л. Якаўлеў''', '''Абрам''', '''Леў'''; [[25 сакавіка|13 (25) сакавіка]] [[1896]], [[Краслава]], [[Віцебская губерня]], цяпер [[Латвія]] — [[11 лістапада]] [[1935]]) — дзеяч камуністычнага рэвалюцыйнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. == Біяграфія == У 1912—1915 гадах вёў работу ў прафсаюзах [[Віцебск]]а, быў пад уплывам [[Бунд]]а. У 1916—1917 гадах вёў рэвалюцыйную прапаганду сярод салдат, двойчы арыштоўваўся. З 1919 года ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], намеснік начальніка палітычнага аддзела 17-й дывізіі на [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходнім фронце]]{{sfn|ЭГБ|1994|с=48}}. Пасля другога абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] (31 ліпеня 1920) у [[Менск]]у. З канца 1920 года намеснік [[Народны камісарыят працы БССР|народнага камісара працы]] Беларускай ССР. З лістапада 1921 года на падпольнай рабоце ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Займае пасаду сакратара [[Беласток|Беластоцкага]] акруговага камітэта [[Камуністычная партыя Польшчы|КПП]]. У 1922—1928 гадах зняволены ў польскай турме. [[Файл:Магіла Моталя Блінчыкава на Вайсковых могілках Павонзкі.jpg|міні|Магіла Моталя Блінчыкава на Вайсковых могілках Павонзкі ў Варшаве]] У 1928—1935 гадах сябра Бюро [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|ЦК КПЗБ]], кіраўнік [[Краявы сакратарыят ЦК Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|Краявога сакратарыята ЦК КПЗБ]], прадстаўнік ЦК КПЗБ пры [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]]. Дэлегат I (1928) і II (1935) з’ездаў КПЗБ, VI (1932) з’езда КПП, VII (1935) кангрэса [[Камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрна]]{{sfn|ЭГБ|1994|с=49}}. Праводзіў заняткі ў [[Менская школа КПЗБ|Менскай школе КПЗБ]]. == Бібліяграфія == * Заходняя Беларусь. Менск, Беларускае дзяржаўнае выдавецтва, 1931 (пад псеўданімам Л. Якаўлеў) * Што такое «Прампартыя» і за што яе судзіў Вярхоўны суд СССР. Менск, 1931 * Заходняя Беларусь. Менск, Беларускі аддзел Цэнтрвыдаву народаў СССР, 1931 (пад псеўданімам Л. Якаўлеў)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://e-catalog.nlb.by/Author/Home?author=%D0%91%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E,+%D0%9C.+%D0%90.+(1896%E2%80%941935)|title=Результаты поиска авторов|website=e-catalog.nlb.by|access-date=2024-04-14}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Блінчыкаў Моталь Абелевіч|[[Мікалай Сямёнавіч Арэхва|Мікалай Арэхва]]|48—49}} {{DEFAULTSORT:Блінчыкаў Моталь Абелевіч}} fe1esgqpp99esfqbx4biignps10agfz Аляксей Калмакоў 0 773274 5185142 4838758 2026-08-22T17:33:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185142 wikitext text/x-wiki {{Валейбаліст}} {{цёзкі2|Калмакоў}} '''Аляксей Калмакоў''' (нар. {{ДН|13|10|2000}}, [[Улан-Удэ]], [[Расія]]) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст. == Біяграфія == У 2007 годзе пачаў займацца валейболам у ДЮСШ Баргузінскага раёна. Першым трэнерам была Яна Мікалаеўна Намсараева. Сваю прафесійную кар’еру пачаў у сезоне-2021/2022 у «Растоў-Воляй» з Вышэйшай лігі Б. Наступныя два гады правёў у Беларусі, дзе выступаў за гомельскую «Энергію». {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://bvf.by/player/kolmakov-aleksej/ Колмаков Алексей] * [https://www.volga-tv.ru/news/novosti/n-napadayushchiy-aleksey-kolmakov-pereshyel-v-voleybolnyy-klub/ Нападающий Алексей Колмаков перешёл в волейбольный клуб «АСК»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240912213343/https://www.volga-tv.ru/news/novosti/n-napadayushchiy-aleksey-kolmakov-pereshyel-v-voleybolnyy-klub/ |date=12 верасня 2024 }} * [https://www.championat.com/volleyball/news-5634800-luchshij-napadayuschij-chempionata-belarusi-kolmakov-voshyol-v-sostav-ask.html Лучший нападающий чемпионата Беларуси Колмаков вошёл в состав АСК] * [https://www.nn-volley.ru/main/team/roster/ask/2024-2025/246/ Алексей Колмаков] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Калмакоў Аляксей}} [[Катэгорыя:Валейбалісты Расіі]] 72yvtgix2c9hnija6vng0y40sy87ehl Андрэй Уладзіміравіч Унучак 0 774817 5185208 4876386 2026-08-23T01:08:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185208 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Андрэй Уладзіміравіч Унучак''' або '''Андрусь Унучак''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{Гісторык|Беларусі|XXI стагоддзя}}, [[Драматургія|драматург]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (2005). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і настаўнікаў у вёсцы Яршэвічы Валожынскага раёна Мінскай вобласці. Скончыў школу з залатым медалём. Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт у 2000 годзе з адзнакай. У 2005 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «„Наша ніва“ і беларускі нацыянальны рух (1906—1915 гг.)» (07.00.02 — Айчынная гісторыя; навуковы кіраўнік — д.г.н. [[М. С. Сташкевіч]]). З 2001 года працуе ў [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі НАН Беларусі]], у 2001—2004 гадах — аспірант; 2004—2007 — малодшы навуковы супрацоўнік; 2007—2010 — навуковы супрацоўнік; 2011 — старшы навуковы супрацоўнік; 2011—2013 — загадчык сектара гістарыяграфіі і метадаў гістарычных даследаванняў; 2014—2015 — загадчык аддзела гісторыі беларускай дзяржаўнасці; 2016—2020 — загадчык аддзела гісторыі Беларусі Новага часу. Па сумяшчальніцтве выкладаў у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] і [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|БНТУ]]. Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]] падтрымаў сваіх калег, звольненых па палітычных матывах з Інстытута гісторыі НАН Беларусі і на знак салідарнасці падаў заяву на звальненне<ref>{{Cite web|url=https://nn.by/?c=ar&i=263953&lang=ru|title=Из Института истории НАН уволены семеро сотрудников. Ещё пятеро ушли сами, в знак солидарности|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119122749/https://nn.by/?c=ar&i=263953&lang=ru|archive-date=2021-01-19|access-date=2020-12-12}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Займаецца пытаннямі беларускага нацыянальнага руху першай трэці ХХ ст., палітыкі ўладаў Расійскай імперыі на беларускіх землях у другой палове XIX ст. — пачатку XX ст., гісторыяй пратэстанцкай царквы Беларусі ў 1905—1939 гады. Даследуе біяграфіі беларускіх нацыянальных дзеячаў. Адзін з арганізатараў міжнародных навуковых канферэнцый: «Паўстанне 1863—1864 гг. у Польшчы, Беларусі, Літве і Украіне: гісторыя і памяць», «Беларусь, Нясвіжскі край і Эдвард Вайніловіч» (2016), «Евангельская Царква Беларусі: гісторыя і сучаснасць (да 500-годдзя Мікалая Радзівіла Чорнага)» (2017). Галоўны рэдактар зборніка «Лукаш Дзекуць-Малей і беларускія пераклады Бібліі» (2011)<ref>{{Cite web|url=https://store.arche.by/authors/201|title=Авторский профиль в журнале Arche|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118070057/https://store.arche.by/authors/201|archive-date=2021-01-18|access-date=2020-12-12}}</ref>. Апублікаваў каля 50 навуковых прац. === Дысертацыя === * «Наша Ніва» і беларускі нацыянальны рух (1906―1915 гг.) : аўтарэферат дысертацыі на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук : 07.00.02 : 00.00.2005 / Унучак Андрэй Уладзіміравіч ; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Дзяржаўная навуковая ўстанова Інстытут гісторыі. — Мінск, 2005. — 19 с. === Манаграфія === * «Наша ніва» і беларускі нацыянальны рух (1906—1915 гг.). — Мінск: Беларуская навука, 2008. — 186 с. === Калектыўныя манаграфіі === * Беларускі нацыянальны рух: асноўныя напрамкі развіцця / Гістарыяграфія гісторыі Беларусі канца XVIII — пачатку ХХ ст.: праблемы, здабыткі, перспектывы. — Мінск, Беларуская навука, 2006. * Культура и общественно-политическая мысль Беларуси в 1863—1900 гг.; Беларусь в начале ХХ в. Укрепление национального самосознания // История России: Новое и Новейшее время. — Москва: ЭКСМО, 2010. * «Мы ёсьць народам»: Мітрафан Доўнар-Запольскі ў апошнім перыядзе жыцця і творчасці (1918—1934) // Доўнар-Запольскі М. В. Дзяржаўная гаспадарка Вялікага Княства Літоўскага пры Ягелонах. — Мінск: Беларуская навука, 2009. * Беларуская нацыянальна-дзяржаўная ідэя ў канцы ХІХ ст. — 1917 г. // На шляху станаўлення беларускай нацыі: гістарыяграфічныя здабыткі і праблемы. — Мінск: Беларуская навука, 2011. * «Наша ніва» і беларуская нацыянальная ідэя (1906—1915 гг.) // Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў XVIII — пачатку ХХІ ст. Кн. 1. — Мінск: Беларуская навука, 2011. * История Белорусской железной дороги. Из века ХІХ — в век ХХІ / В. В. Яновская и др. — Минск: Маст. літ., 2012. == Пісьменніцкая дзейнасць == * Біблія князя Радзівіла / Андрусь Унучак. 1517 / Аляксей Шэін, Андрусь Унучак : гістарычныя п’есы. — Мінск: Пазітыў-цэнтр, 2019. — 119 с. Па п’есе пастаўлены спектакль пад кіраўніцтвам рэжысёра і акцёра Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы Паўла Харланчука<ref>{{Cite web|url=https://afisha.tut.by/theatre-brest/bibliya_knyazya_radzivila/|title=“Біблія князя Радзівіла”|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919033317/https://afisha.tut.by/theatre-brest/bibliya_knyazya_radzivila/|archive-date=2020-09-19|access-date=2020-12-12}}</ref>. Спектакль неаднаразова паказвалі ў розных тэатрах Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://tomin.by/news/2011-12-02-08-43-09/24523-872-bibliya-knyazya-radzivilla-andrej-unuchek|title=«Библия князя Радзивилла»: в Бресте прошел показ спектакля, посвящённого великому реформатору ВКЛ|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428055623/http://tomin.by/news/2011-12-02-08-43-09/24523-872-bibliya-knyazya-radzivilla-andrej-unuchek|archive-date=2019-04-28|access-date=2020-12-12}}</ref>. == Узнагароды і прэміі == * 2013 — Лаўрэат прэміі НАН Беларусі імя В. Ф. Купрэвіча для маладых навукоўцаў за цыкл работ, прысвечаных тэме «„Наша Ніва“ і гісторыя беларускага нацыянальнага руху пачатку ХХ ст.»<ref>{{Cite web|url=https://nasb.gov.by/rus/activities/prizes/premija_NAN_2013.pdf|title=Перечень лауреатов премий Национальной академии наук Беларуси 2013 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20201005010931/https://nasb.gov.by/rus/activities/prizes/premija_NAN_2013.pdf|archive-date=2020-10-05|access-date=2020-12-12}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылка == * [http://history.by/unuchak/ Профіль на сайце Інстытута гісторыі НАН РБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200627234532/http://history.by/unuchak/ |date=27 чэрвеня 2020 }} * [http://psl.by/?p=23394 Славутыя асобы Валожыншчыны]{{Недаступная спасылка}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Унучак Андрэй Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] nbkeqzsrsy0q78zck41uqzyck5y8nhz Улад А4 0 775812 5185282 5120735 2026-08-23T07:24:39Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Ютуберы Беларусі]]; +[[Катэгорыя:Каналы на YouTube, створаныя ў 2014 годзе]]; +[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185282 wikitext text/x-wiki {{YouTube персона | імя = Улад Бумага | выява = Влад Бумага (3) на VK Fest 5 (cropped).jpg | сярэбраная_кнопка = так | залатая_кнопка = так | дыяментавая_кнопка = так | рубінавая_кнопка = так | сярэбраная_кнопка_год = 2016 | залатая_кнопка_год = 2016 | дыяментавая_кнопка_год = 2019 | рубінавая_кнопка_год = 2024 | падпісанты = 91 млн | падпісанты_дата = лiстапад 2025 | прагляды = 36,5 млрд | прагляды_дата = лiстапад 2025 | назва_канала = A4 | спасылка_на_канал = channel/UC2tsySbe9TNrI-xh2lximHA | сетка = [[Mediacube]] }} '''Уладзіслаў Андрэевіч Бумага''', вядомы пад псеўданімам '''Улад А4''' або '''A4''' (нар. [[5 чэрвеня]] [[1996]], [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] і [[Расія|расійскі]] [[відэаблог]]ер, [[спявак]], уладальнік каналаў «А4» і «А5» на [[YouTube]], інстаблогер<ref>https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1269971/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201018092248/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1269971/ |date=18 кастрычніка 2020 }}</ref>. Намінант рэйтынгу [[Forbes]] «30 самых перспектыўных расіян да 30 гадоў» у катэгорыі «Новыя медыя»<ref>https://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes-photogallery/398493-ot-morgenshterna-do-kostornoy-samye-perspektivnye</ref>. == Біяграфія == Улад Бумага нарадзіўся 5 чэрвеня 1996 года ў Мінску ў сям’і настаўніцы пачатковых класаў і інжынера. Дзевяць гадоў захапляўся хакеем, гуляючы нападаючым у дзіцяча-юнацкай спартыўнай школе «Дынама» і «Юнацтва». Год трэніраваўся ў Чэхіі. Пасля траўмы сышоў са спорту. == Асабістае жыццё == У адносінах з відэаблогеркай і спявачкай [[Юлія Гадунова|Юліяй Гадуновай]]<ref>https://sputnik.by/event/20170913/1030783094/kto-takoj-vlad-bumaga.html</ref>. 8 мая 2024 года ў іх нарадзілася дачка Алівія<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/life/news/66459d5e9a79479c05eef1bc|title=Блогер Влад Бумага А4 стал отцом. Вот как назвали ребенка|website=РБК Life|access-date=2024-06-06}}</ref>. == Спрэчка == У 2021 годзе амерыканскія ютуберы MrBeast і JustDustin абвінавацілі Бумагу у плагіяце і капіраванні мініяцюр і ідэй відэа без дазволу стваральнікаў арыгінальнага відэа<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/shapito/2021/02/20/vlada-bumagu-obvinili-v-plagiate-amerikanskih-blogerov|title=Влада Бумагу обвинили в плагиате американских блогеров Ответ убил: Бумага заявил, что контент у него все равно круче, чем у «америкосов» (и тут же выложил новое видео с плагиатом)|website=Meduza|access-date=2024-10-28}}</ref>. Фігура з украінскай [[Міратворца (вэб-сайт)|базы «Міратворец»]] за ўдзел у мерапрыемствах якія падтрымліваюць інфармацыйную палітыку [[Расія|Расіі]] і распаўсюджванне [[Расійская прапаганда|расійскай прапаганды]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://charter97.org/be/news/2025/7/2/646686/|title=Беларускі блогер Улад Бумага ўнесены ў базу сайта «Міратворац»|website=charter97.org|access-date=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/102997.html|title=Беларусского блогера Влада Бумагу внесли в базу украинского «Миротворца»|website=Зеркало|date=2025-07-02|access-date=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://myrotvorets.center/criminal/bumaha-vladyslav-andreevych/|title=Бумага Владислав Андреевич|last=МІ5|website=Центр «Миротворець»|date=1996-06-05|access-date=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://news.rambler.ru/world/54923429-bloger-vlad-bumaga-vnesen-v-bazu-ukrainskogo-resursa-mirotvorets/|title=Блогер Влад Бумага внесён в базу украинского ресурса|language=ru|agency=Рамблер}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kazan.bezformata.com/listnews/mirotvoretc/148075645/|title=Белорусского блогера внесли в базу данных украинского сайта «Миротворец»|website=kazan.bezformata.com|access-date=2025-07-02}}</ref> == Дыскаграфія == === Міні-альбомы === * 2020 — «Детские песни»<ref>https://www.cosmo.ru/lifestyle/news/27-09-2020/premera-alboma-populyarnogo-blogera-vlada-bumagi-detskie-pesni/</ref> === Сінглы === * 2018 — «Батя»<ref>https://afisha.tut.by/news/anews/604259.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201018100645/https://afisha.tut.by/news/anews/604259.html |date=18 кастрычніка 2020 }}</ref> * 2019 — «Огонь» (feat. Каця Адушкіна)<ref>https://afisha.tut.by/news/anews/639824.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201019181253/https://afisha.tut.by/news/anews/639824.html |date=19 кастрычніка 2020 }}</ref> * 2019 — «Каспер Бой»<ref>https://afisha.tut.by/news/anews/639824.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201019181253/https://afisha.tut.by/news/anews/639824.html |date=19 кастрычніка 2020 }}</ref> * 2019 — «Офишлбывший»<ref name=":0">https://nvdaily.ru/info/185392.html</ref> * 2019 — «Песня про осень»<ref name=":0" /> * 2022 — «Новогодняя песня» (feat. The Limba, Jony, [[Ягор Крыд]]) * 2024 — «ЛАМА МАМА» * 2025 — «Почему молчат твои глаза» === Зборнікі === * 2021— «К мечте» {{Зноскі}} {{DEFAULTSORT:Бумага Улад}} [[Катэгорыя:Відэаблогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Відэаблогеры Расіі]] [[Катэгорыя:Ютуберы Беларусі]] [[Катэгорыя:Каналы на YouTube, створаныя ў 2014 годзе]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] athz1vx9hrpoc7t4tiiu9ljnhji1t0w Яір Лапід 0 789228 5185023 5007459 2026-08-22T13:03:14Z StarDeg 16311 5185023 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лапід}} {{ДД}} '''Яір Лапід''' ({{lang-he|יָאִיר לַפִּיד}} нар. {{ДН|5|11|1963}}, {{МН|Тэль-Авіў||}}, [[Ізраіль]]) — ізраільскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, журналіст, [[пісьменнік]], [[драматург]]. Прэм’ер-міністр Ізраіля (1 ліпеня — 29 снежня 2022). Першы старшыня і заснавальнік партыі Еш Атыд. Міністр замежных спраў Ізраіля (13 чэрвеня 2021 — 29 снежня 2022). Лідар апазіцыі ў кнэсеце. Нарадзіўся ў Тэль-Авіве ў сям’і ўраджэнца Сербіі пісьменніка і журналіста венгерскага паходжання Ёсефа (Томі) Лапіда і ўраджэнкі падмандатнай Палестыны пісьменніцы-драматурга Шуламіт Лапід. Дзяцінства Лапіда прайшло ў Тэль-Авіве і Лондане. Пачынаў як ваенны рэпарцёр у вайсковай газеце «Бамаханэ». З 1988 года працаваў рэпарцёрам і калумністам па чарзе ў дзвюх найбуйнейшых ізраільскіх газетах, «Едыёт ахранот» і «Маарыў». У Лапіда няма школьнага атэстата сталасці. У 2011 годзе быў прыняты ў дактарантуру ва ўніверсітэце імя Бар-Ілана па кафедры культуралогіі. Яго прынялі за «дасягненні ў сферы літаратуры і журналістыкі». Пасля скандалу Лапід прыпыніў сваё прасоўванне да вучонай ступені. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лапід}} szgyi4wltg3y56kl10s3sxjcgog745o Гарадок (тэлеперадача) 0 793108 5185322 5130583 2026-08-23T10:39:10Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5185322 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Гарадок (значэнні)}} {{Тэлеперадача | transfer_name = Гарадок | выява = Gorodok-OS.jpg | шырыня = 250 | description_images = Застаўка праграмы (1996—2006) | жанр = гумарыстычная праграма | аўтар = Аляксандр Жукаў | рэжысёр = Юрый Стаянаў<br>Ілля Алейнікаў | сцэнарыст = Уладзімір Трухнін<br>Ірына Палтарак<br>[[Пелішэнка, Святаслаў Барысавіч|Святаслаў Пелышэнка]]<br>[[Гельман, Ян Альбертавіч|Ян Гельман]]<br>Аляксей Карановіч<br>Ігар Осіпаў<br>Алег Расіін<ref>{{cite web | url = http://porto-fr.odessa.ua/index.php?art_num=art007&year=2010&nnumb=10 | назва = Ах, як людзям падабаецца "Гарадок" |дата=2010-03-19| выдавец = Porto Franco, нумар 10 (1006) | дата доступу = 2024-03-18 | дата архівавання = 2024-03-18 | URL архіва = https://web.archive.org/web/20240318082755/http://porto-fr.odessa.ua/index.php?art_num=art007&year=2010&nnumb=10 | статус URL = live}}</ref> | вытворчасць = Студыя "Наваком" (1993—1995)<br>да "Гарадка"<br>(1995—2004)<br>кінастудыя "Пазітыў-ТБ" (1995—2012) | вядучы = [[Алейнікаў, Ілля Львовіч|Ілля Алейнікаў]]<br>[[Стаянаў, Юрый Мікалаевіч|Юрый Стаянаў]] | галоўныя_ролі = [[Алейнікаў, Ілля Львовіч|Ілля Алейнікаў]]<br>[[Стаянаў, Юрый Мікалаевіч|Юрый Стаянаў]] | пачатковая_тэма = Чэзарэ Меніконі "Noche de Plegaria", асабліва. {{np4|Гыбш, Вацлаў|Вацлаў Гыбш|cs|Вацлаў Гыбш}} <small>(з нумара 9 «''Дню абаронцы Айчыны прысвячаецца'')</small> | final_topic = [[Варум, Анжаліка|Анжаліка Варум]] "[[Гарадоцкая (песня, 1992)|Гарадоцкая]]" <small>(з выпуску № 12 "''Камуналка''")</small> | кампазітар = Уладзімір Гарбенка<br>Артур Гарбенка | краіна = {{Flagification|Расія}} | мова = [[Руская мова|Руская]] | сезоны = 20 | выпускі = 284 | прадзюсар = Аляксандр Чыжэнак (1993)<br>Вячаслаў Макараў (1993—1995)<br>Марына Харкевіч (1995—2012) | месца здымак = [[Санкт-Пецярбург]] | фармат_выявы = [[Суадносіны бакоў экрана № 1.33:1 (4:3)|4:3]] | фармат_гуку = [[Монафанія]] | працягласць = 24-30 хвілін | статус = '''зачынена''' | канал = {{тэлепаказы|1996-цяпер|{{Сцяг России}}, Расія (з 2005, паўторы з 2000)|2005-2007|{{Сцяг России}}, [[НСТ]]|2007-цяпер|{{Сцяг России}}, [[TV 1000. Русское кино]]}} | першая_перадача = 10 траўня 1993 г | последняя_трансляция = 22 кастрычніка 2012 г | наступныя_перадачы = 100 ен | сайт = http://www.gorodok.tv }} '''Гарадок''' — тэлевізійная камедыйная праграма, якая выходзіць у эфір з красавіка [[1993|1993]] г. На канале «[[Расія (Тэлеканал)|Расія]]» з удзелам [[Юрый Мікалаевіч Стаянаў|Юрый Стаянаў]] і [[Ілья Львовіч Алейнікаў|Ілья Алейнікава]]. Узнагароджана прэміяй «[[ТЭФІ]]» у намінацыі «Забаўляльная праграма» ў [[1999]] і [[2002]] гадах, а яе вядучыя — у намінацыі «Вядучы забаўляльнай праграмы» ў [[1996]] і [[2001]] гадах. Перадача ўяўляе сабой серыю пастановачных сюжэтаў, аб’яднаных адной тэмай. [[8 верасня]] [[2002 г.]]а ад стваральнікаў «Гарадка» з’явілася праграма «[[У горадзе]]» — праграма ў скарочаным фармаце (каля 15 хвілін), прысвечаная, як правіла, нейкай бягучай падзеі ў календары. == Рубрыкі == * '''Рэклама''' * '''«Кіно»''' * '''«Аповесць»''' * '''«Жахі нашага горада»'' * '''«ЖЗЛ»''' (Жыццё выдатных людзей) * '''«Спецыяльны рэпартаж»''' * '''«Пасляслоўе»''' * '''Вернісаж'''' Здымкі фільма праходзяць у [[Санкт-Пецярбургу]]е. Раней былі загалоўкі: * '''«Музычная паўза»''' * '''«Забавы нашага горада»'' * '''перадача «Дзве Весці»''' (пародыя на праграму «[[Весці (праграма)|Весці]]»). * «„Мультфільмы нашага горада“» Стаянаў і Алейнікаў падчас працы над шоу сыгралі ў агульнай складанасці больш за 6000 розных персанажаў. == Узнагароды == Узнагароджаны прэміяй «[[ТЭФІ]]» у намінацыі «Забаўляльная праграма» ў [[1999]] і [[2002]] гадах, а яе вядучымі ў намінацыі «Вядучы забаўляльнай праграмы» ў [[1996]] і [[2001]] гадах. == Цікавыя факты == * Стаянаў і Алейнікаў нарадзіліся ў адзін дзень — [[10 ліпеня]] з розніцай у 10 гадоў. 10 ліпеня 2002 года Алейнікаў, якому споўнілася 55 гадоў, і Стаянаў, якому споўнілася 45 гадоў, адзначылі так званае «стагоддзе горада». * Апошнія некалькі гадоў Ілля Алейнікаў і Юрый Стаянаў не ўдзельнічалі ў напісанні сцэнарыяў праграмы.<ref>http://news.mail.ru/society/1676850</ref> * Да стварэння «Гарадка» Ю. Стаянаў і І. Алейнікаў прадзюсавалі тэлевізійную праграму «[[Адамава яблыка]]». * Першыя выпускі «Гарадка» былі экранізацыямі анекдотаў. Затым да стварэння праграмы прыцягваліся аўтары, якія ствараюць арыгінальныя сцэнарыі. Аднак многія гледачы дагэтуль успрымаюць «Гарадок» як праграму, заснаваную на вядомых анекдотах. У значнай ступені гэтаму спрыяе тое, што найбольш удалыя жарты і фразы з эфіру даўно сталі афарызмамі, крылатымі фразамі і, сярод іншага, анекдотамі. == Паўторы == З 1996 па 2005 год старыя выпускі праграмы паўтараліся на РТР у рамках дайджэста «Гарадка». З 2005 па 2007 год выпускі праграмы паўтараліся на канале НСТ («Настоящее смешное телевидение»). З 2007 года выпускі 1994—1997 гадоў паўтараюцца на канале TV1000. Расійскае кіно", і праграма паўтараецца без папярэджання. == Гл. таксама == * [[Маска-шоу]] * [[Шоу джэнтльменаў]] * [[Часопіс «Каламбур»]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.gorodok.net.ru/ Неафіцыйны сайт праграмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201209232951/http://www.gorodok.net.ru/ |date=9 снежня 2020 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-06}} [[Катэгорыя:Тэлевізійныя гумарыстычныя праграмы]] [[Катэгорыя:Тэлебачанне Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:З'явілася ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Тэлеперадачы Расіі]] olcw7q9bbmvlfdasra06pnmzhvi70a6 5185323 5185322 2026-08-23T10:41:23Z Emilia Noah 155537 5185323 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Гарадок (значэнні)}} {{Тэлеперадача | transfer_name = Гарадок | выява = Gorodok-OS.jpg | шырыня = 250 | description_images = Застаўка праграмы (1996—2006) | жанр = гумарыстычная праграма | аўтар = Аляксандр Жукаў | рэжысёр = Юрый Стаянаў<br>Ілля Алейнікаў | сцэнарыст = Уладзімір Трухнін<br>Ірына Палтарак<br>[[Пелішэнка, Святаслаў Барысавіч|Святаслаў Пелышэнка]]<br>[[Гельман, Ян Альбертавіч|Ян Гельман]]<br>Аляксей Карановіч<br>Ігар Осіпаў<br>Алег Расіін<ref>{{cite web | url = http://porto-fr.odessa.ua/index.php?art_num=art007&year=2010&nnumb=10 | title = Ах, як людзям падабаецца "Гарадок" |дата=2010-03-19| выдавец = Porto Franco, нумар 10 (1006) | дата доступу = 2024-03-18 | дата архівавання = 2024-03-18 | URL архіва = https://web.archive.org/web/20240318082755/http://porto-fr.odessa.ua/index.php?art_num=art007&year=2010&nnumb=10 | статус URL = live}}</ref> | вытворчасць = Студыя "Наваком" (1993—1995)<br>да "Гарадка"<br>(1995—2004)<br>кінастудыя "Пазітыў-ТБ" (1995—2012) | вядучы = [[Алейнікаў, Ілля Львовіч|Ілля Алейнікаў]]<br>[[Стаянаў, Юрый Мікалаевіч|Юрый Стаянаў]] | галоўныя_ролі = [[Алейнікаў, Ілля Львовіч|Ілля Алейнікаў]]<br>[[Стаянаў, Юрый Мікалаевіч|Юрый Стаянаў]] | пачатковая_тэма = Чэзарэ Меніконі "Noche de Plegaria", асабліва. {{np4|Гыбш, Вацлаў|Вацлаў Гыбш|cs|Вацлаў Гыбш}} <small>(з нумара 9 «''Дню абаронцы Айчыны прысвячаецца'')</small> | final_topic = [[Варум, Анжаліка|Анжаліка Варум]] "[[Гарадоцкая (песня, 1992)|Гарадоцкая]]" <small>(з выпуску № 12 "''Камуналка''")</small> | кампазітар = Уладзімір Гарбенка<br>Артур Гарбенка | краіна = {{Flagification|Расія}} | мова = [[Руская мова|Руская]] | сезоны = 20 | выпускі = 284 | прадзюсар = Аляксандр Чыжэнак (1993)<br>Вячаслаў Макараў (1993—1995)<br>Марына Харкевіч (1995—2012) | месца здымак = [[Санкт-Пецярбург]] | фармат_выявы = [[Суадносіны бакоў экрана № 1.33:1 (4:3)|4:3]] | фармат_гуку = [[Монафанія]] | працягласць = 24-30 хвілін | статус = '''зачынена''' | канал = {{тэлепаказы|1996-цяпер|{{Сцяг России}}, Расія (з 2005, паўторы з 2000)|2005-2007|{{Сцяг России}}, [[НСТ]]|2007-цяпер|{{Сцяг России}}, [[TV 1000. Русское кино]]}} | першая_перадача = 10 траўня 1993 г | последняя_трансляция = 22 кастрычніка 2012 г | наступныя_перадачы = 100 ен | сайт = http://www.gorodok.tv }} '''Гарадок''' — тэлевізійная камедыйная праграма, якая выходзіць у эфір з красавіка [[1993|1993]] г. На канале «[[Расія (Тэлеканал)|Расія]]» з удзелам [[Юрый Мікалаевіч Стаянаў|Юрый Стаянаў]] і [[Ілья Львовіч Алейнікаў|Ілья Алейнікава]]. Узнагароджана прэміяй «[[ТЭФІ]]» у намінацыі «Забаўляльная праграма» ў [[1999]] і [[2002]] гадах, а яе вядучыя — у намінацыі «Вядучы забаўляльнай праграмы» ў [[1996]] і [[2001]] гадах. Перадача ўяўляе сабой серыю пастановачных сюжэтаў, аб’яднаных адной тэмай. [[8 верасня]] [[2002 г.]]а ад стваральнікаў «Гарадка» з’явілася праграма «[[У горадзе]]» — праграма ў скарочаным фармаце (каля 15 хвілін), прысвечаная, як правіла, нейкай бягучай падзеі ў календары. == Рубрыкі == * '''Рэклама''' * '''«Кіно»''' * '''«Аповесць»''' * '''«Жахі нашага горада»'' * '''«ЖЗЛ»''' (Жыццё выдатных людзей) * '''«Спецыяльны рэпартаж»''' * '''«Пасляслоўе»''' * '''Вернісаж'''' Здымкі фільма праходзяць у [[Санкт-Пецярбургу]]е. Раней былі загалоўкі: * '''«Музычная паўза»''' * '''«Забавы нашага горада»'' * '''перадача «Дзве Весці»''' (пародыя на праграму «[[Весці (праграма)|Весці]]»). * «„Мультфільмы нашага горада“» Стаянаў і Алейнікаў падчас працы над шоу сыгралі ў агульнай складанасці больш за 6000 розных персанажаў. == Узнагароды == Узнагароджаны прэміяй «[[ТЭФІ]]» у намінацыі «Забаўляльная праграма» ў [[1999]] і [[2002]] гадах, а яе вядучымі ў намінацыі «Вядучы забаўляльнай праграмы» ў [[1996]] і [[2001]] гадах. == Цікавыя факты == * Стаянаў і Алейнікаў нарадзіліся ў адзін дзень — [[10 ліпеня]] з розніцай у 10 гадоў. 10 ліпеня 2002 года Алейнікаў, якому споўнілася 55 гадоў, і Стаянаў, якому споўнілася 45 гадоў, адзначылі так званае «стагоддзе горада». * Апошнія некалькі гадоў Ілля Алейнікаў і Юрый Стаянаў не ўдзельнічалі ў напісанні сцэнарыяў праграмы.<ref>http://news.mail.ru/society/1676850</ref> * Да стварэння «Гарадка» Ю. Стаянаў і І. Алейнікаў прадзюсавалі тэлевізійную праграму «[[Адамава яблыка]]». * Першыя выпускі «Гарадка» былі экранізацыямі анекдотаў. Затым да стварэння праграмы прыцягваліся аўтары, якія ствараюць арыгінальныя сцэнарыі. Аднак многія гледачы дагэтуль успрымаюць «Гарадок» як праграму, заснаваную на вядомых анекдотах. У значнай ступені гэтаму спрыяе тое, што найбольш удалыя жарты і фразы з эфіру даўно сталі афарызмамі, крылатымі фразамі і, сярод іншага, анекдотамі. == Паўторы == З 1996 па 2005 год старыя выпускі праграмы паўтараліся на РТР у рамках дайджэста «Гарадка». З 2005 па 2007 год выпускі праграмы паўтараліся на канале НСТ («Настоящее смешное телевидение»). З 2007 года выпускі 1994—1997 гадоў паўтараюцца на канале TV1000. Расійскае кіно", і праграма паўтараецца без папярэджання. == Гл. таксама == * [[Маска-шоу]] * [[Шоу джэнтльменаў]] * [[Часопіс «Каламбур»]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.gorodok.net.ru/ Неафіцыйны сайт праграмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201209232951/http://www.gorodok.net.ru/ |date=9 снежня 2020 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-06}} [[Катэгорыя:Тэлевізійныя гумарыстычныя праграмы]] [[Катэгорыя:Тэлебачанне Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:З'явілася ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Тэлеперадачы Расіі]] m0r4sjtn7wye4pv4uq7wh3n8uajg1is Польская сацыялістычная партыя ў Літве 0 794500 5185310 5060755 2026-08-23T09:23:11Z Aliaksei Lastouski 75892 5185310 wikitext text/x-wiki {{Партыя}} '''Польская сацыялістычная партыя ў Літве''' (пол. ''Polska partia Socjalistyczna na Litwie'') — рэгіянальнае аддзяленне [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]] (ППС), потым самастойная партыя на тэрыторыі [[Літва|Літвы]] і [[Беларусь|Беларусі]] ў 1902—1906 гг.<ref>Біч М. Польская сацыялістычная партыя ў Літве // [[Беларуская энцыклапедыя]]. — Т. 12 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў. — Мінск: БелЭн, 2001. — С. 485.</ref> == Ідэя Рэчы Паспалітай як новай федэрацыі ў праграме ППС == Польская сацыялістычная партыя была ўтворана на з’ездзе ў Парыжы ў лістападзе 1892 г. На ім была прынята так званая Парыжская праграма — першы палітычны дакумент Польскай сацыялістычнай партыі. У прэамбуле праграмы яе аўтары, сярод якіх найбольшую ролю меў [[Станіслаў Мендэльсон]], падкрэслівалі сваю пераемнасць з традыцыяй [[Польскі нацыянальны рух|польскага нацыянальна-вызваленчага руху]], паўстанняў канца XVIII—XIX стст. Падкрэслівалася ідэя стварэння незалежнай польскай дзяржавы. Разам з тым адзначалася, што [[шляхта]], якая дагэтуль была лідарам нацыянальнага руху, страціла свае вызваленчыя патэнцыі, пайшла на кампраміс з дзяржавамі-захопнікамі з мэтай захавання сваіх прывілеяў. У той жа час у выніку развіцця [[капіталізм]]у ў Польшчы сфарміраваўся новы клас — [[пралетарыят]], які ў сваёй барацьбе за сацыяльныя правы адначасова становіцца лідарам нацыянальнага змагання за палітычнае вызваленне Польшчы. Праграма змяшчала ў сабе наступныя палітычныя патрабаванні:<blockquote>''Самастойная дэмакратычная Рэч Паспалітая, заснаваная на наступных [прынцыпах]: прамое, усеагульнае і тайнае галасаванне; народнае заканадаўства; поўная роўнасць нацыянальнасцей, якія ўваходзяць у склад Рэчы Паспалітай на аснове добраахвотнай федэрацыі; мясцовае і правінцыйнае самакіраванне з выбарнасцю чыноўнікаў адміністрацыі; роўнасць усіх грамадзян без адрознення полу, расы, нацыянальнасці або рэлігіі; поўная свабода слова, друку, сходаў, асацыяцый; бясплатныя судовыя працэсы, выбарнасць суддзяў і судовая адказнасць чыноўнікаў; бясплатная, абавязковая, усеагульная поўная адукацыя; забеспячэнне студэнтаў адукацыйнымі сродкамі дзяржавай; ліквідацыя пастаяннага войска, усеагульнае ўзбраенне народа; прагрэсіўны падатак на прыбытак і маёмасць, а таксама падатак на спадчыну; адмена падаткаў на прадукты харчавання і прадметы першай неабходнасці''<ref>[https://ppspl.eu/o-nas/historia/program-paryski/ Program paryski (1892) — PPS — Polska Partia Socjalistyczna]</ref>''.''</blockquote>Такім чынам, будучая [[Рэч Паспалітая]] бачылася як [[федэрацыя]], заснаваная на добраахвотным аб’яднанні раўнапраўных нацый. Аднак гэтае сцвярджэнне мела дэкларатыўны характар, у ім не канкрэтызавалася, якія нацыі і на якіх прынцыпах будуць утвараць гэтую федэрацыю<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 130.</ref>. == Фарміраванне Літоўскай секцыі ППС == Аснову партыі ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] склалі варшаўская і віленская арганізацыі. У студзені 1893 г. [[Вільня|Вільню]] наведаў [[Станіслаў Мендэльсон]], які правёў сустрэчу з групай віленскіх сацыялістаў ([[Юзаф Пілсудскі]], [[Аляксандр Сулькевіч]], [[Стэфан Беляк]], Людвік Зайкоўскі), вынікам чаго стала стварэнне Літоўскай (або Віленскай) секцыі ППС<ref name=":0">Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 130.</ref>. І краёвы з’езд ППС адбыўся ў чэрвені 1893 года ў [[Панары|Панарах]], каля [[Вільня|Вільні]]. Галоўную ролю ў яго арганізацыі адыграла Літоўская секцыя. У з’ездзе прымалі ўдзел Юзаф Пілсудскі, Станіслаў Вайцяхоўскі, Аляксандр Сулькевіч, Стэфан Беляк і іншыя. З’езд прыняў Парыжскую праграму ППС. Было вырашана пачаць выданне газеты «[[Robotnik (czasopismo)|Robotnik]]» («Рабочы»), які стаў важным інструментам партыйнай прапаганды<ref name=":0" />. У Панарах у канцы чэрвеня 1895 г. адбыўся ІІІ з’езд ППС. У яго рашэннях партыя пазіцыянавала сябе як адзіную прадстаўніцу інтарэсаў польскага рабочага класа. У абноўлены склад Цэнтральнага рабочага камітэта ўвайшлі Юзаф Пілсудскі, Аляксандр Сулькевіч і [[Людвік Кульчыцкі]], што сведчыла пра «віленскую» дамінацыю ў кіраўніцтве партыяй<ref name=":1">Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 131.</ref>. У выніковых дакументах сцвярджалася, што <blockquote>«самым надзейным сродкам ліквідацыі царызма з’яўляецца аддзяленне ад сучаснай расійскай дзяржавы прыгнечаных народаў»<ref name=":1" />. </blockquote>ППС дэкларавала сваю падтрымку незалежніцкіх нацыянальных рухаў на тэрыторыі Расійскай імперыі. У той жа час яна выказвала прэтэнзіі на гегемонію ў рэвалюцыйным руху на ўсёй тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай. Партыя ставіла перад сабой місію абуджэння мясцовых нацыянальных сацыялістычных рухаў у сумеснай барацьбе з царызмам пад фактычна ўласным кантролем. Прычым указвалася, што расійскія рэвалюцыйныя арганізацыі павінны прызнаць лідарскую ролю ППС на гэтых землях<ref>Wasilewski L. Zarys dziejów Polskiej Partii Socjalistycznej w związku z historią socjalizmu polskiego w trzech zaborach i na emigracji. — Warszawa, 1925. — S. 41.</ref>. У гэтым кантэксце ППС крытычна ставілася да дзейнасці [[Літоўская сацыял-дэмакратычная партыя|Літоўскай сацыял-дэмакратычнай партыі]] (ЛСДП) і асабліва [[Бунд]]а. IV з’езд ППС, які адбыўся ў [[Варшава|Варшаве]] ў лістападзе 1897 г., выказаў непрыхільнае стаўленне адносна заснавання ў тым жа годзе Бунда:<blockquote>«Узяўшы пад увагу, што яўрэйскі пралетарыят можа мець пажаданні толькі супольныя з пралетарыятам нацыі, сярод якой ён пражывае; узяўшы пад увагу, што дзейнасць яўрэйскіх груп да гэтага часу, якія зараз выступаюць пад назвай „Усеагульныя яўрэйскі рабочы саюз у Расіі і Польшчы“, носіць шкодныя для руху рысы арганізацыйнай і праграмнай адасобленасці, што неаднаразова прымаюць варожую да нас пазіцыю, з’езд лічыць кірунак дзейнасці такога саюза фальшывым, тым, што адмаўляе салідарнасць з польскім і літоўскім пралетарыятам у яго барацьбе за вызваленне з-пад панавання расійскіх захопнікаў»<ref>Wasilewski L. Zarys dziejów Polskiej Partii Socjalistycznej w związku z historią socjalizmu polskiego w trzech zaborach i na emigracji. — Warszawa, 1925. — S. 59.</ref>. </blockquote>Пазіцыя ППС у дачыненні да ЛСДП, якая паўстала ў 1896 г., заключалася ў імкненні яе падпарадкавання гегемоніі польскага сацыялістычнага руху. Раздражненне выклікала нежаданне літоўскіх сацыял-дэмакратаў аб’ядноўвацца з ППС. Сцвярджалася, што пралетарыят Літвы з’яўляецца пераважна польска-, а не літоўскамоўным, а таму ён не мае патрэбы ў існаванні асобнай арганізацыі, бо яго інтарэсы адстойвае ППС<ref>Wasilewski L. Zarys dziejów Polskiej Partii Socjalistycznej w związku z historią socjalizmu polskiego w trzech zaborach i na emigracji. — Warszawa, 1925. — S. 61.</ref>. Юзаф Пілсудскі ў адным са сваіх лістоў таго часу адзначаў:<blockquote>«… Літоўскія сацыял-дэмакраты не змаглі выцягнуць з сябе, за якую яны федэрацыю: з Польшчай ці з кімсьці яшчэ … Яны федэрацыю не адмаўляюць, але толькі невядома, з кім і для чаго. У гэтым уся абсурднасць сітуацыі»<ref name=":3">Литвиненок Р. С. Социал-патриотическое направление в польском общественно-политическом движении в Беларуси и Литве на рубеже ХІХ-ХХ вв. // «Долгий ХІХ век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по новой и новейшей истории. — Вып. 3. — Минск: РИВШ, 2019. — С. 157—163.</ref>.</blockquote>У 1890-я гг. арганізацыі ППС на тэрыторыі [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] дзейнічалі ў Вільні, [[Беласток]]у і [[Гродна|Гродне]]. У 1895 г. у Гродне ўзнік сацыялістычны гурток моладзі, які знаходзіўся пад уплывам ППС. Яго заснавальнікам быў [[Пётр Шумаў]]. У 1897 г. гурток далучыўся да ППС у выглядзе Гродзенскага рабочага камітэту<ref name=":3" />. Першапачаткова прапаганда вялася сярод рабочых-яўрэяў. Толькі ў 1900 г. П. Шумаў здолеў наладзіць прапагандысцкую працу сярод каталіцкага насельніцтва Гродна. Актыўнымі дзеячамі Гродзенскага рабочага камітэту былі [[Мікалай Клачэўскі]], [[Ян Сівэк]], [[Францішак Эйдукевіч]], [[Яніна Міхнеўская]], [[Францішак Грабоўск|Францішак Грабоўскі]]. З дапамогай апошняга Гродзенскі рабочы камітэт стварыў уласную друкарню. Працяглы час гэты камітэт быў найбуйнейшай сацыялістычнай арганізацыяй на тэрыторыі Беларусі і Літвы<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 131.</ref>. У 1901—1902 гг. суполкі ППС узніклі ў [[Брэст|Брэсце]], [[Слонім]]е, [[Ваўкавыск]]у і некаторых мястэчках<ref name=":2">Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 132—133.</ref>. == Арганізацыя ППС у Літве == У чэрвені 1902 г. у [[Люблін]]е адбыўся VI з’езд ППС, які зыходзіў з перспектывы арганізацыі масавай партыі. Былі ўтвораны пяць аўтаномных партыйных акругаў, у тым ліку Літоўская акруга, або ППС у Літве. Яе буйнейшыя камітэты дзейнічалі ў [[Вільня|Вільні]], [[Гродна|Гродне]], [[Беласток]]у, [[Сувалкі|Сувалках]], [[Коўна|Коўне]] і [[Бельск Падляскі|Бельску]]<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 132.</ref><ref name=":4">Біч М. Польская сацыялістычная партыя ў Літве // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 5 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 547.</ref>. Акружны камітэт ППС у Літве размяшчаўся ў Вільні (па іншых звестках — у Гродне). Яго органам друку стала газета «Walka», галоўным рэдактарам якой з’яўляўся Юзаф Пілсудскі. Выданне заклікала да стварэння адзінай сацыялістычнай партыі на тэрыторыі [[Літва (зямля)|гістарычнай Літвы]]. Аднак ні Бунд ні [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]] не адрэагавалі на гэтыя прапановы<ref name=":2" />. У 1902—1904 гг. актывізавалі сваю дзейнасць Гродзенскі і Віленскі рабочыя камітэты ППС у Літве. Пад кіраўніцтвам першага дзейнічалі партыйныя суполкі ў [[Ваўкавыск]]у, [[Слонім]]е, [[Індура|Індуры]]; пад кіраўніцтвам другога — у [[Мінск]]у, [[Вілейка|Вілейцы]], [[Свянцяны|Свянцянах]]<ref name=":3" />. У 1903 г. ППС у Літве выступіла ў якасці аднаго з арганізатараў першых агульнагарадскіх палітычных выступленняў у Гродне, Вільні, Мінску. Так, па ініцыятыве Гродзенскага рабочага камітэта і Камітэта Бунда 17 лютага 1903 г. пахаванне ў горадзе вядомага ўрача Юльяна Бенецкага перарасло ў масавую маніфестацыю. У тым жа годзе рабочыя камітэты Вільні і Гродна арганізавалі буйныя сходы рабочых, на якіх прысутнічала каля 1 тыс. чалавек<ref name=":3" />. На аснове пастановаў VI з’езда акружны камітэт ППС у Літве атрымаў паўнамоцтвы па выданні прапагандысцкай літаратуры на мясцовых мовах. Выдаваліся брашуры і пракламацыі на польскай, рускай, беларускай мовах і ідыш<ref name=":4" />. Польскія сацыялісты ўжо мелі пэўны вопыт у гэтай галіне. Паводле даследаванняў [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], польскія сацыялісты дапамаглі пераправіць праз мяжу і распаўсюдзіць [[кракаў]]скае выданне «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]» [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], а таксама агітацыйны ананімны твор «[[Дзядзька Антон]]». У 1902—1903 гг. у лонданскай друкарні ППС былі выдадзены тры брашуры на [[Беларуская мова|беларускай мове]] [[Лацінка беларуская|лацінкай]]: «Гутарка аб тым, куды мужыцкія грошы ідуць», «Як зрабіць, каб людзям стала добра на свеце», «Хто праўдзівы прыяцель беднага народу», а таксама зварот да сельскагаспадарчых рабочых са [[Скідзель|Скідзеля]] «Да браці мужыкоў»<ref>Туронак Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі. — 2-е выданне. — Вільня, 2008. — С. 22-30, 41-43.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 308—310.</ref>. У дачыненні да няпольскіх рэвалюцыйных арганізацый у Беларусі і Літве ППС у Літве першапачаткова прытрымліваўся стратэгіі ППС: супрацоўніцтва з імі пры адначасовым імкненні паставіць іх пад свой кантроль. Нягледзячы на непрыхільнае ў цэлым стаўленне да Бунда Віленскі рабочы камітэт ППС у Літве ў 1903 г. даў дазвол сваім арганізацыям на ўдзел у акцыях, арганізаваных Бундам. Адначасова рабіліся спробы перацягнуць [[Яўрэі|яўрэйскіх]] рабочых у шэрагі сваёй партыі. У структуры ППС у Літве з’явіўся спецыяльны Яўрэйскі камітэт. Першая канферэнцыя яўрэйскіх арганізацый ППС у Літве адбылася ў Гродне 6 красавіка 1903 г. Да кастрычніка 1906 г. яўрэйскія арганізацыі ў структуры ППС у Літве дзейнічалі ў Вільні, Гродне (да 150 чалавек), Брэсце (каля 200 чалавек), Мінску і [[Баранавічы|Баранавічах]]<ref name=":3" />. Пасля з’яўлення інфармацыі аб правядзенні з’езда для ўтварэння [[Беларуская рэвалюцыйная партыя|Беларускай рэвалюцыйнай партыі]] ў 1902 г. ППС вызначыла на яго дэлегацыю з інструкцыяй, у якой выказваліся сімпатыі да беларускага нацыянальнага руху, а таксама пажаданне, каб той імкнуўся да незалежнасці і аднаўлення федэрацыі з Польшчай. Адначасова сцвярджалася, што <blockquote>«ППС лічыць сябе маючай права ўплываць на беларускае насельніцтва даступнымі ёй сродкамі, якія не супярэчаць прынцыпам і мэтам Беларускай сацыялістычнай арганізацыі»<ref name=":2" />.</blockquote>Стаўленне ППС да [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] (БСГ) было неадназначным. З аднаго боку, дэкларавалася падтрымка, аказвалася дапамога ў выданні прапагандысцкай літаратуры. У 1904 г., пасля пачатку [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны]], была выдадзена сумесная антываенная адозва ППС у Літве, БСГ, ЛСДП і [[Латышская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|Латышскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]] «Таварыш» на польскай, беларускай, літоўскай і латышскай мовах, а таксама адозва ППС у Літве і БСГ «Брацця сяляне»<ref name=":3" />. З другога, ППС імкнулася кантраляваць беларускі сацыялістычны рух, вызначаць яго мэты (у гэтай сувязі непакой магла выклікаць першая праграма БСГ 1903 г., у якой адсутнічала палажэнне аб федэрацыі Беларусі з Польшчай)<ref name=":5">Туронак Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі. — 2-е выданне. — Вільня, 2008. — С. 55-65.</ref>. У ажыццяўленні сваіх планаў адносна беларускага руху кіраўнікі ППС маглі разлічваць на створаную ў 1904 г. [[Сацыялістычная партыя Белай Русі|Сацыялістычную партыю Белай Русі]] (СПБР). Яе аснову склалі члены Гродзенскай арганізацыі ППС у Літве і некаторыя прадстаўнікі Варшаўскага камітэту ППС: [[Мар’ян Фальскі]], [[Францішак Завадскі]], [[Станіслаў Трускоўскі|Станіслаў]] і [[Казімір Трускоўскі]]я, [[Браніслаў Шушкевіч]] і інш. Новая партыя мела свае арганізацыі толькі там, дзе існавалі камітэты ППС: у [[Гродна|Гродне]], [[Вільня|Вільні]] і [[Мінск]]у. У Гродне была створаная друкарня СПБР, якой займаліся актывісты ППС, бліжэйшыя супрацоўнікі Пілсудскага [[Валеры Славак]] і [[Аляксандр Прыстар]]. На думку [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], галоўнай мэтай СПБР было наладжванне цеснага супрацоўніцтва з БСГ з наступным аб’яднаннем абедзвюх партый, каб узмацніць уплыў ППС на беларускіх сацыялістаў<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 134.</ref><ref name=":5" />. == ППС у Літве падчас рэвалюцыі 1905—1907 гг == Дзейнасць ППС у Літве значна актывізавалася падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыі 1905—1907 гг.]] Яе Гродзенскі камітэт разам з арганізацыяй Бунда кіравалі ўсімі рэвалюцыйнымі акцыямі ў горадзе: стачкамі, дэманстрацыямі. На пачатку 1906 г. пры Гродзенскім камітэце была створана баявая арганізацыя ў складзе каля 70 чалавек<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 135.</ref>. Аналагічна кааліцыя ППС у Літве і Бунда кіравала рэвалюцыйным рухам у [[Брэст|Брэсце]]<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 316.</ref>. Рашэнні VIII з’езда партыі ў лютым 1906 г. павысілі самастойнасць ППС у Літве. З гэтага часу яна стала дзейнічаць фактычна як самастойная партыя. Яна падтрымлівала партыйны лозунг ППС аб скліканні ўстаноўчых соймаў асобна для [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] ў Варшаве і для земляў гістарычнай Літвы — у Вільні. Гэтае патрабаванне садзейнічала яе збліжэнню з Літоўскай сацыял-дэмакратычнай партыяй (ЛСДП). З ёй, а таксама з БСГ вяліся перамовы аб стварэнні сумеснай арганізацыі. Ад БСГ кантакты з ППС у Літве вялі [[Антон Луцкевіч]], [[Аляксандр Уласаў]] і [[Вацлаў Іваноўскі]]. Аднак, паводле ўспамінаў Антона Луцкевіча, пагаднення не ўдалося дасягнуць з-за рознагалоссяў па аграрным пытанні: БСГ настойвала на больш радыкальнай аграрнай рэформе<ref name=":6">Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 136.</ref>. Разам з тым ППС у Літве і БСГ актыўна супрацоўнічалі на практычным узроўні. ППС у Літве падтрымлівала прапагандысцкую дзейнасць БСГ, даючы для друку некаторых беларускіх адозваў свае друкарні. Абедзьве партыі супрацоўнічалі пры арганізацыі стачкі работнікаў шпіталю ў [[Новая Вілейка (Вільня)|Новай Вілейцы]] (жнівень 1905 г.), усеагульнай палітычнай стачцы ў Вільні (снежань 1905 г.)<ref name=":5" />. На канферэнцыі 1906 г. у Вільні было вырашана пераўтварыць ППС у Літве ў Сацыял-дэмакратычную партыю Літвы. У лістападзе 1906 г., на фоне расколу ў ППС, адбылося аб’яднанне цэнтральных камітэтаў ЛСДП і СДПЛ (былой ППС на Літве), а таксама рэгіянальных арганізацый у Вільні, Коўне і Панявежы. У новы склад ЦК ад ППС у Літве увайшлі [[Пётр Шумаў]], [[Казімір Пяткевіч]], [[Вітольд Абрамовіч|Вітальд Абрамовіч]] і інш. Канчатковае аб’яднанне адбылося на з’ездзе ў [[Кракаў|Кракаве]] ў жніўні 1907 г. Такім чынам, ППС у Літве спыніла сваё існаванне. Яе намаганні да кіруючай ролі ў рэвалюцыйным руху Літвы і Беларусі ў выніку прывялі да супрацьлеглага выніку — растварэння ў літоўскай сацыял-дэмакратыі<ref name=":6" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Біч М. Польская сацыялістычная партыя ў Літве // [[Беларуская энцыклапедыя]]. — Т. 12 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў. — Мінск: БелЭн, 2001. — С. 485. * Біч М. Польская сацыялістычная партыя ў Літве // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. — Т. 5 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 547. * Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. * Забаўскі М. М., Кадзіра У. М. Польская сацыялістычная партыя ў Літве // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы VІІ междунар. науч.-теорет. конф., (г. Минск, 21 января 2013 г.). — Минск, 2014. * Литвиненок Р. С. Социал-патриотическое направление в польском общественно-политическом движении в Беларуси и Литве на рубеже ХІХ-ХХ вв. // «Долгий ХІХ век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по новой и новейшей истории. — Вып. 3. — Минск: РИВШ, 2019. — С. 157—163. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук А. Ф.]] Палякі Беларусі і Літвы ў рэвалюцыі 1905—1907 гг.. — Гродна: Ратуша, 2000. * Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. * [[Юры Туронак|Туронак Ю.]] Мадэрная гісторыя Беларусі. — 2-е выданне. — Вільня, 2008. * Wasilewski L. Zarys dziejów Polskiej Partii Socjalistycznej w związku z historią socjalizmu polskiego w trzech zaborach i na emigracji. — Warszawa, 1925. {{Бібліяінфармацыя}} o3xpz97bssixxx2g09nz6g5nzqmcusl Простая мова (група дыялектаў беларускай мовы) 0 803172 5185186 5145892 2026-08-22T20:15:31Z Rotondus 11765 /* Характарыстыка і лінгвістычны статус */ вычытка 5185186 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Простая мова (значэнні)}} '''Про́стая мо́ва''' (таксама ''просты язык'', ''па-просту''; {{lang-pl|mowa prosta, język prosty}})<ref>{{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=On the name(s) of the "prostaja mova" in the Polish-Lithuanian Commonwealth |выданне=Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae |год=2006 |нумар=51 |старонкі=97–121 |lang=en}}</ref> — размоўная і ўмоўная назва для абазначэння [[Дыялект|дыялектаў]] паўночна-заходніх абласцей [[Беларуская мова|беларускай мовы]] з [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|балта-славянскага (польска-літоўска-беларускага) памежжа]], якія вызначаюцца наяўнасцю вялікай колькасці [[Паланізм|паланізмаў]], [[Русізм|русізмаў]] і [[Літуанізм|літуанізмаў]]. Гэтыя дыялекты выкарыстоўваюцца пераважна [[Беларусы ў Польшчы|беларусамі]] і палякамі [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], [[Сакольскі павет|Сакольскага рэгіёна]] ў [[Польшча|Польшчы]]<ref>{{артыкул |аўтар=Karaś H. |загаловак=Uwagi o polszczyźnie jako języku religijnym na Wschodzie (ze szczególnym uwzględnieniem Litwy) |выданне=Studia Elbląskie |год=2019 |нумар=20 |старонкі=147–159 |lang=pl}}</ref>, на [[Віленшчына|Віленшчыне]] (у [[Літва|Літве]] і паўночна-заходняй Беларусі)<ref name="jank_zw">{{cite web |url=https://zw.lt/opinie/jankowiak-mowa-prosta-jest-dla-mnie-synonimem-gwary-bialoruskiej/ |title=Jankowiak: „Mowa prosta” jest dla mnie synonimem gwary białoruskiej |publisher=Znad Wilii |date=26 жніўня 2015 |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>, а таксама ў [[Латгалія|Латгаліі]]<ref>{{артыкул |аўтар=Ostrówka M. |загаловак=Próba ustalenia miejsca „mowy prostej” w systemie komunikacji językowej łotewskich Polaków. Materiały z badań w Latgalii |выданне=Acta Baltico Slavica |год=2005 |нумар=29 |старонкі=195–211 |lang=pl}}</ref>. Простай мовай таксама часта называюць гутарковую мову Паўднёвага [[Падляшша]] і [[Заходняе Палессе|Заходняга Палессе]], якая мае шмат рысаў украінскіх дыялектаў і якую яе носьбіты адрозніваюць ад мовы паўночных суседзяў, што бліжэй да літаратурнай беларускай<ref>{{артыкул |аўтар=Sajewicz M. |загаловак=„Nasza mowa prosta”, czyli o białorusko-ukraińskiej granicy językowej na Białostocczyźnie |выданне=Nad Buhom i Narwoju |год=1992 |нумар=3 |старонкі=15–19 |lang=pl}}</ref>. == Характарыстыка і лінгвістычны статус == У гістарычнай рэтраспектыве «простую мову» можна разглядаць як своеасаблівае [[Кайнэ (мовазнаўства)|кайнэ]] — гутарковую мову міжэтнічных зносін на шырокай тэрыторыі сумежжа Літвы і Беларусі, якая склалася стыхійна. На ёй маглі паразумецца беларусы, літоўцы, палякі, яўрэі і татары. Літаратурная беларуская мова на рубяжы XIX і XX стагоддзяў шмат у чым распрацоўвалася менавіта на яе аснове. Агітуючы за актыўнае і свядомае выкарыстанне беларускай мовы, [[Янка Купала]] пісаў у 1914 годзе ў газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]»: ''«Нам кажуць, і мы самі часта гэтаму патураем, што мова беларуская простая. А па мойму: ну і дзякаваць Богу: абы не крывая»''<ref>{{артыкул |аўтар=[[Янка Купала]] |загаловак=Ці маем мы права выракацца роднай мовы? |выданне=Наша Ніва |год=1914 |нумар=15 |дата=17 красавіка}}</ref>. Лінгвістычна «простая мова» амаль цалкам супадае паводле марфалогіі, сінтаксісу і асноўнага лексічнага фонду з дыялектамі беларускай мовы (пераважна з [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускімі]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўночна-заходнімі]]). Польскі дыялектолаг [[Міраслаў Янковяк]] адзначае, што тэрмін «простая мова» з'яўляецца сінонімам мясцовай беларускай гаворкі, якую выкарыстоўваюць жыхары незалежна ад сваёй нацыянальнай самаідэнтыфікацыі<ref name="jank_zw" />. Гэта мова паўсядзённага жыцця і простага народа, якая супрацьпастаўляецца літаратурным (нармаваным) мовам — польскай, рускай ці літоўскай. Яна выкарыстоўваецца ў паўсядзённых вусных зносінах у сельскай мясцовасці, як хатняя мова або ў размовах з суседзямі. Яна амаль ніколі не выкарыстоўваецца ва ўрачыстых выпадках, афіцыйных публікацыях або літаратуры, хоць зрэдку магла ўключацца дзеля ілюстратыўнасці або пераканаўчасці ў тэксты больш высокага статусу, напрыклад, у рэлігійныя павучанні XVIII стагоддзя<ref>{{артыкул |аўтар=Getka J. |загаловак=Prosta mowa w tekstach o charakterze religijnym XVIII wieku (Czyn jerejskogo nastawljenija, Poczajów 1776) |выданне=Rozprawy Komisji Językowej |год=2017 |нумар=64 |мова=pl}}</ref>. Перыядычна асобныя энтузіясты робяць спробы частковай кадыфікацыі той ці іншай версіі мовы. Напрыклад, у 1990-х гадах у Літве стваралася так званая «[[гальшанская мова]]», а ў наш час на Сакольшчыне (Польшча) дзейнічае гурток на чале з Уршуляй Шубздай, які заахвочвае жыхароў часцей ужываць дыялект публічна і публікуе на ім матэрыялы ў мясцовых СМІ<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/26866732.html |title=Уршуля Шубзда і «простая мова» |author=[[Ян Максімюк]] |publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]] |date=4 сакавіка 2015 |lang=be |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. У пэўным сэнсе простую мову можна разглядаць як [[сацыялект]] вясковага насельніцтва або як [[патуа]]. == Сацыялінгвістычная сітуацыя і ідэнтычнасць == Носьбіты простай мовы часта не ведаюць пра «афіцыйную» лінгвістычную прыналежнасць свайго дыялекту да беларускай мовы або неахвотна з ёй пагаджаюцца. Гэта звязана з іх пераважна польскай нацыянальнай самаідэнтыфікацыяй і нежаданнем асацыявацца з беларускім нацыянальна-культурным праектам, які гістарычна ўспрымаўся імі праз прызму расійскага імперскага ці савецкага ўплываў, а таксама дзякуючы паспяховай польскай асіміляцыйнай палітыцы ў міжваенны перыяд{{sfn|Jankowiak|2025|с=81}}. Паводле беларускага этнолага [[Юрый Унуковіч|Юрыя Унуковіча]], выкарыстанне тэрміна «простая мова» сведчыць пра дамадэрную, мясцовую (лакальную) ідэнтычнасць яе носьбіта, а не пра канкрэтную нацыянальную прыналежнасць у сучасным палітычным сэнсе. У той час як стандартныя мовы служаць выразнымі маркерамі этнічнай ідэнтычнасці (напрыклад, літоўская мова для літоўцаў), простая мова ўяўляе сабой своеасаблівую «лінгвістычную анамалію» або «лімінальную катэгорыю»{{sfn|Внуковіч|2023|с=65–87}}. Даследаванні на Віленшчыне паказваюць, што для мясцовага насельніцтва галоўным маркерам падзелу і нацыянальнай прыналежнасці служыць не мова, а рэлігія: католікаў тут строга адносяць да палякаў, а праваслаўных — да беларусаў ці рускіх{{sfn|Внуковіч|2023|с=65–87}}. Пасля Другой сусветнай вайны простая мова часта дыскрымінавалася ўладамі (як у Польшчы, так і ў Літоўскай ССР) як вясковая гаворка з нізкім сацыяльным прэстыжам. Гэта прывяло да распаўсюджанага пераканання ў яе непаўнавартаснасці ў параўнанні з літаратурнымі польскай, рускай ці літоўскай мовамі і да нежадання выкарыстоўваць яе ў публічнай прасторы<ref>{{артыкул |аўтар=Sękowska E. |загаловак=Co mówią o języku ojczystym i tożsamości narodowej prace polonistów wileńskich |выданне=Poradnik Językowy |год=2009 |нумар=2 |старонкі=5–15 |lang=pl}}</ref>. У цяперашні час простая мова выкарыстоўваецца пераважна старэйшым пакаленнем і імкліва замяняецца сярод моладзі рускай, польскай або літоўскай мовамі ў залежнасці ад краіны пражывання{{sfn|Jankowiak|2025|с=87, 89, 92}}. == Уплыў на іншыя мовы == На беларуска-літоўскім памежжы (у прыватнасці, у [[Салечніцкі раён|Салечніцкім раёне]] Літвы і [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] Беларусі) простая мова гістарычна аказвала і працягвае аказваць надзвычай моцны субстратны ўплыў на суседнія літоўскія дыялекты (паўднёвааўкштайцкую гаворку). Паводле даследаванняў літоўскай мовазнаўцы Ніёле Туомене, ва ўмовах цеснага білінгвізму і паступовага пераходу аўтахтоннага насельніцтва на славянскае маўленне, марфалагічная структура мясцовай літоўскай мовы зазнае інтэнсіўную дэградацыю пад ціскам дамінуючай простай мовы{{sfn|Tuomienė|2024|с=210, 214}}. Літоўскамоўныя жыхары пераймаюць беларускія граматычныя мадэлі: парушаюцца правілы словаўтварэння, адбываецца змяшэнне мужчынскага і жаночага родаў абстрактных назоўнікаў толькі дзеля таго, каб яны граматычна адпавядалі роду беларускага эквівалента (напрыклад, формы жаночага роду выкарыстоўваюцца замест мужчынскага пад уплывам беларускіх слоў кшталту «прыгажосць», «цемната»). Значныя змены адбываюцца і ў сістэме дзеяслова. Пад уплывам славянскай мадэлі часта будуюцца [[Зваротны дзеяслоў|зваротныя дзеясловы]] (літоўскі постфікс зваротнасці далучаецца ў самым канцы слова, капіруючы беларускія ''-ца / -ся''), а для абазначэння шматразовага дзеяння ў мінулым пачынае выкарыстоўвацца ўстаўное слова «''būdavo''» — як прамая калька з беларускага «бывала»{{sfn|Tuomienė|2024|с=214–224}}. == Гісторыя і дынаміка арэала == Прасторавы аналіз, праведзены на аснове мапы [[Ян Міхал Развадоўскі|Яна Міхала Развадоўскага]] (1901) і статыстычных даных 1890-х гадоў, паказвае, што ў канцы XIX стагоддзя шырокая зона інтэнсіўных беларуска-літоўскіх і беларуска-польскіх моўных кантактаў ахоплівала значныя тэрыторыі [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Беларускія гаворкі (простая мова) дамінавалі на велізарнай тэрыторыі на поўдзень, усход і поўнач ад Вільні{{sfn|Gudaitis|2024|с=5–11}}. Аднак на працягу XX стагоддзя арэал і шчыльнасць выкарыстання простай мовы значна скараціліся. У міжваенны перыяд, калі Віленшчына ўваходзіла ў склад Польшчы, адбылася незваротная змена моўнага кода з беларускага на польскі на вялікіх тэрыторыях{{sfn|Gudaitis|2024|с=12}}. У другой палове XX і пачатку XXI стагоддзя працэс заняпаду паскорыўся з-за адсутнасці прэстыжу, урбанізацыі і эміграцыі моладзі ў гарады, дзе яна пераходзіць на дзяржаўныя ці больш распаўсюджаныя мовы{{sfn|Gudaitis|2024|с=15–16}}. Сёння простая мова захоўваецца пераважна ў выглядзе ізаляваных арэалаў на памежжы Літвы і Беларусі. == Прыклады тэкстаў == Прыклад тэксту на «простай мове» ў параўнанні з літаратурнай беларускай і польскай мовамі (паводле выдання «Czasopis»<ref>{{cite web |url=https://czasopis.pl/sens-zycia/ |title=Sens życia |publisher=Czasopis |date=29 сакавіка 2021 |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>): {| class="wikitable" ! Простая мова (арыгінальны запіс лацінкай) ! Літаратурная беларуская мова ! Літаратурная польская мова |- | Maci lubiła hladzieć na maki. Jany raśli bieraham żyta. Lubiła hladzieć na pryrodu, kali prysiadała adpaczyć na łaǔcy pad waknom. Jana zachaplałasa naszym krajawidam. Pad samym waknom było świsłaczanskaja pole (daǔno jaho nima i ni budzia; i naszaho taho wakna nima i ni budzia) i byli tyja maki. Maci piarażyła dźwie wajny i kroǔ baczyła, swaju i czużuju. Ali maki heta maki. Krasata. Mój spicz ja zaczała ad makaǔ, bo czamu nie. | Маці любіла глядзець на макі. Яны раслі берагам жыта. Любіла глядзець на прыроду, калі прысядала адпачыць на лаўцы пад вакном. Яна захаплялася нашым краявідам. Пад самым вакном было свіслачанскае поле (даўно яго няма і не будзе; і нашага таго вакна няма і не будзе), і там былі тыя макі. Маці перажыла дзве вайны і кроў бачыла, сваю і чужую. Але макі — гэта макі. Прыгажосць. Сваю прамову я пачала з макаў, бо чаму ж не. | Mama kochała patrzeć na maki. Rosły one nad brzegiem żyta. Kochała patrzeć na przyrodę, kiedy siadała odpocząć na ławce pod oknem. Zachwycała się naszym krajobrazem. Pod samym oknem było świsłoczańskie pole (dawno go nie ma i nie będzie; i tego naszego okna nie ma i nie będzie) i były te maki. Mama przeżyła dwie wojny i widziała krew, swoją i cudzą. Ale maki to maki. Coś pięknego. Swoje przemówienie zaczęłam od maków, bo czemu nie? |} Народны анекдот з Сакольшчыны, які ілюструе розніцу паміж літаратурнай польскай і мясцовай «простай» мовамі<ref>{{cite web |url=https://isokolka.eu/blogi/161-pa-prostu/27706-teraz-astatni-moment-kab-naszu-mowu-pirachawaci-patomnym-pa-prostu |title=«Teraz astatni momant, kab naszu mowu pirachawaci patomnym» |author=Raducha H. |publisher=iSokolka.eu |date=25 студзеня 2019 |lang=pl |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>: <blockquote> ''— Kiedyści czaławiek ad nas pajechał da Puszczy Auhustouskaj pa drewo. Jedzia, a napreciu jaho jedzia Mazur, czyli zza reki. I haworyć da jaho: «Panie, cy Pan nie znalaz worek, worecek w nim chleba glomecek i poswistacem psewiązane».''<br> ''«Nie», — haworyć nasz. «Ja znajszoł miaszok, miaszoczak, u jom chleba kusoczak i puhaju zawiazany».''<br> ''«A nie, nie to nie maje», — odkazał Mazur.'' </blockquote> == Гл. таксама == * [[Трасянка]] * [[Суржык]] * [[Тутэйшыя (выраз)]] * [[Беларускія гаворкі ў Літве]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Унуковіч|Внуковіч Ю.]] |загаловак=Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку ХХІ ст.) |выданне=Studia Białorutenistyczne |тып=часопіс |год=2023 |том=17 |старонкі=65–87 |ref=Внуковіч |lang=be}} * {{артыкул |аўтар=[[Айдас Гудайціс|Gudaitis A.]] |загаловак=The Application of Geospatial Analysis Methods for the Reconstruction of Lithuanian–Slavic Ethnolinguistic Boundaries in Southeastern Lithuania |выданне=Languages |тып=часопіс |год=2024 |том=9 |нумар=359 |старонкі=1–20 |ref=Gudaitis |lang=en}} * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |ref=Jankowiak |lang=pl}} * {{артыкул |аўтар=[[Ніёле Туомене|Tuomienė N.]] |загаловак=Development of Lithuanian dialects in the active Baltic-Slavic contact zone: Signs of the decay of morphological structure |выданне=Valoda: nozīme un forma |тып=часопіс |год=2024 |том=15 |старонкі=210–226 |ref=Tuomienė |lang=en}} == Спасылкі == * [https://www.facebook.com/groups/102465516135496/ Група «Простая мова Віленшчыны»] ў сацыяльнай сетцы Facebook. {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Віленшчына]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовы Літвы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Змяшаныя мовы]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] [[Катэгорыя:Сярэднебеларускія гаворкі]] 78hdkbz06480kfts5c4847wtlyj206r Артэміда-2 0 805262 5185239 5124691 2026-08-23T06:11:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185239 wikitext text/x-wiki {{Касмічная экспедыцыя |Імя = ''Артэміда-2'' <!-- Эмблема экспедыцыі --> |Эмблема = Artemis II patch.svg <!--Палётныя даныя карабля --> |Ракета-носьбіт = [[Space Launch System|SLS Block 1 Crew]] |Стартавая пляцоўка = LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі]] [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[ЗША]] |Запуск = [[1 красавіка]], [[2026]]<br />22:35:00 [[GMT]] |Пасадка карабля = |Працягласць палёту карабля = |Маса = |NSSDC_ID =2026-069A |NORAD_ID = <!--Палётныя даныя экіпажа --> |Членаў экіпажа = 4 |Пазыўны = <!--Фота экіпажа --> |Фатаграфія = Artemis 2 Crew Portrait.jpg |Апісанне Фота = ''па гадзіннікавай стрэлке: Кох, Гловэр, Хансэн, Уайзман'' <!--Звязаныя экспедыцыі --> |Папярэдняя = [[File:Artemis I Patch.svg|100px]] [[Артэміда-1]] |Наступная = |Назва карабля=Арыён (версія CM-003) + ESM-2}} '''«Артэміда-2»''' — першая пілатуемая місія па аблёце [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] ў рамках праграмы «Артэміда». Ракета-носьбіт SLS запушчаны з касмадрома Касмічнага цэнтра імя Кэнэдзі ў 22:35 (UTC) [[1 красавіка]] 2026 года.<ref>{{Cite web|lang=руская|url=https://tech.onliner.by/2026/04/02/vpervye-za-54-goda-nasa-uspeshno-otpravila-lyudej-k-lune-v-ramkax-missii-artemis-2|title=Впервые за 54 года. NASA успешно отправила людей к Луне в рамках миссии Artemis 2|website=onliner.by}}</ref> Пад час дзесяцідзённай місіі астранаўты [[НАСА]] Рыд Уайзмэн, Віктара Гловера і Крысціна Кох, а таксама астранаўт канадскага касмічнага агенцтва Джэрэмі Хансен абляцяць вакол Месяца і вернуцца на Зямлю па траекторыі свабоднага вяртання вакол Месяца. Гэта першая пілатуемая місія для праграмы і касмічнага карабля «Арыён». Яна стала першай пілатуемай місіяй за межы нізкай калязямной арбіты з часоў «[[Апалон-17|Апалона-17]]» (снежань 1972 года), а Крысціна Кох стане першай жанчынай якая пабывае на арбіце Месяца. == Гісторыя місіі == Першапачаткова місія называлася «Exploration Mission-2» (Даследчая місія-2) і прызначалася для пазней адмененай місіі па перанакіраванні астэроідаў. У 2017 годзе планаваўся запуск ракеты Space Launch System Block 1B (мадэрнізаванай версіяй ракеты з праграмы «[[Спейс шатл]]») з верхняй прыступкай Exploration Upper Stage (дапрацаваная ступень ракета-носьбіта Дэльта), месяцовым касмічным апаратам Block 1 Orion і карыснай нагрузкай у 50,7 тон. План складаўся ў тым, каб зблізіцца з астэроідам, раней выведзеным на стабільную месяцовую арбіту рабатызаванай місіяй Asteroid Redirect Mission, і накіраваць астранаўтаў каб яны выйшаўшы ў адкрыты космас і сабралі «ўзоры глебы» з астэроіда. Але ў красавіку 2017 годзе місія па перанакіраванні астэроідаў была адменена. Замест яе была прапанавана 8-дзённая місія з экіпажам з чатырох астранаўтаў, адпраўленых па траекторыі свабоднага вяртання вакол Месяца. У тым жа 2017 годзе з’явілася прапанова адправіць чатырох астранаўтаў на борце «Арыёна» ў месяцовую місію працягласцю ад 8 да 21 дня для дастаўкі першага элемента запланаванай касмічнай станцыі «Месяцовы шлюз». Аднак гэта прапанова не была рэалізавана, і ў сакавіку 2018 года НАСА вырашыла, што першы модуль «Шлюза» будзе запушчаны з дапамогай камерцыйнай ракеты, бо ўзніклі затрымкі ў будаўніцтве мабільнай ракеты-носьбіта, неабходнай для больш магутнай верхняй ступені. У выніку ў якасці ракеты-носьбіта была абраная ракета [[Falcon Heavy|SpaceX Falcon Heavy]]. Аднак праграма"Месяцовы шлюз" была адменена ў сакавіку 2026 года. {{У планах|элемент=раздзел|прысвечаны=гісторыі падрыхтоўкі місіі Артэміда-1}} === Планаванне запуску === 12 сакавіка 2026 года, пасля праверкі гатоўнасці да палёту, былі абвешчаныя сем двухгадзінных стартавых вокнаў на 1-6 красавіка і 30 красавіка. 18 сакавіка НАСА абвясціла, што ракета-носьбіт '''Artemis II Space Launch System''' (SLS) і касмічны карабель «Арыён» будуць вывезены на наступны дзень на стартавую пляцоўку 39B у Касмічным цэнтры Кенэдзі ў Фларыдзе. Тым часам экіпаж місіі «Артэміды-2» адправіўся на каранцін у Х’юстане, каб пераканацца ў сваім здароўі перад запускам. 20 сакавіка, пасля затрымкі з-за моцнага ветру, SLS быў вывезены з будынка зборкі касмічных апаратаў на стартавую пляцоўку 39B у другі раз. == Экіпаж == Яшчэ да абвяшчэння складу экіпажа экспедыцыі было вядома, што ў склад экіпажа «Артэміды-2» з чатырох чалавек будзе ўваходзіць астранаўт канадскага касмічнага агенцтва (CSA), першы канадзец які здзейсніць падарожжа за межы [[Нізкая калязямная арбіта|нізкай калязямной арбіты]] (ён таксама стане першым астранаўтам не з ЗША які апынецца на арбіце Месяца) у адпаведнасці з умовамі дагавора 2020 года паміж ЗША і Канадай<ref name="CSA">{{cite report |url = https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/ |access-date = 2020-12-16 |title = В миссии НАСА Artemis 2 будет участвовать канадский астронавт |publisher = Global News |date = 2020-12-16 |archive-date = 2020-12-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201216151622/https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/ |url-status = live }}</ref>. У пазнейшых экспедыцыях плануецца ўдзел астранаўтаў ад іншых краін, якія падпісалі пагадненні па праграме «Артэміда». [[Файл:Artemis-II-Mascot-Crew+Mascot.webp|злева|міні|300x300пкс|Асноўны экіпаж «Артэміды-2» (27 сакавіка 2026 г.)]] 3 красавіка 2023 года НАСА аб’явіла імёны членаў экіпажа<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|lang=en-US|title=NASA Names Astronauts to Next Moon Mission, First Crew Under Artemis - NASA|url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis/}}</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Астранаўт !Краіна ! !Роля !Стаж палётаў у космасе (сут.) |- | Рыд Уайсмэн |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Камандзір |165,3 |- | Віктар Гловэр |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Пілот |167,3 |- | Крысціна Кук |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Спецыяліст палёту |328,5 |- | Джэрэмі Хансэн |{{Канада}} Канада|| [[Rанадскаt касмічнаt агенцтва|CSA]] || Спецыяліст палёту | - |} Дублёры: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Астранаўт !Краіна ! !Роля |- | Андрэ Дуглас |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Спецыяліст палёта |- | Джэні Гібанс |{{Канада}} Канада|| [[Rанадскаt касмічнаt агенцтва|CSA]]|| Спецыяліст палёта |} У выніку поспеху Гловер стане першым чорнаскурым чалавекам, Хансен — першым грамадзянінам не ЗША (і першым Канадцам), Кох — першай жанчынай, а Уайзман — самым пажылым чалавекам (50 год, папярэдні «рэкорд» у [[Алан Шэпард|Алана Шепарда]] якому на момант палёту [[Апалон-14|Апалона-14]] было 47 год), якія здзейснілі палёт за межы нізкай калязямной арбіты і паблізу месяца ў прыватнасці. == Храналогія палёту == === Старт === [[Файл:Artemis II Rollout (NHQ202601170015).jpg|злева|міні|300x300пкс|Ракетаносьбіт Space Launch System вывозяць з будынку зборкі ракет (17 студзеня 2026 года)]] Звышцяжкая ракета SLS стартавала [[1 красавіка]] 2026 года ў 22:35 UTC з пускавы пляцоўкі LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі|Касмічнага цэнтра імя Кэнэдзі]] ў [[Фларыда (штат)|Фларыдзе]] (ЗША). Экіпаж складаецца з трох астранаўтаў ЗША і аднаго астранаўта канадскага касмічнага агенцтва.[[Файл:Artemis II Ascent Graphic (Artemis II Mission Trajectory Final).jpg|міні|300x300пкс|Храналогія першага этапу місіі]]Чатыры асноўных рухавіка былі запушчаны за сем секунд да ўздыму са стартавага стала, пасля іх вываду на поўную магутнасць у момант адрыву былі запушчаны цвердапаліўныя паскаральнікі, якія забяспечвалі большую частку цягі на працягу двух хвілін. Паскаральнікі аддзяліліся на вышыні 48 км пры хуткасці 1,4 км/с. Першая ступень працавала каля 8 хвілін, у момант аддзялення Арыён апынуўся на высакаэліптычнайй арбіце з вышынёй апагею каля 2200 км. Верхняя ступень (ICPS) не задзейнічалася падчас вывядзення. === Палёт на арбіце Зямлі і праверкі сістэм === Пасля выключэння рухавіка першай ступені была праведзена праверка сістэм жыццезабеспячэння. Пасля яе паспяховага завяршэння, праз 49 хвілін пасля старту ўключылася верхняя ступень ракета-носьбіта SLS (ICPS, якая ўяўляе дапрацаваную версію аналагічнай ступені ракета-носьбітаў [[Delta (ракета-носьбіт)|Delta]]), для ўздыму [[Перыгелій|перыгелія]] (перыгея). Пры дасягненні апаратам новага перыгелія было выканана ўключэнне рухавікоў на 15 хвілін для ўздыму [[Апагей|апагею]] да вышыні 74 тыс. км, перыяд абарачэння па сфарміраванай такім чынам арбіце склаў 23,5 гадзіны. Да гэтага момант паліва ў ступені ICPS было выдаткавана амаль цалкам, яна была адстыкаваная і экіпаж пачаў шэраг манеўраў карабля ў непасрэднай блізкасці ад ICPS яе для ацэнкі кіравальнасці рухавікоў сістэмы кіравання арыентацыяй службовага модуля(частка манеўраў выконвалася ў ручным рэжыме).<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/01/artemis-ii-flight-update-apogee-raise-burn-complete-crew-looks-ahead-to-proximity-operations/|title=Artemis II Flight Update: Apogee Raise Burn Complete, Crew Looks Ahead to Proximity Operations - NASA|date=2026-04-01|access-date=2026-04-05}}</ref> Пасля гэтага ступень была пераведзена на арбіту «пахавання» на рэштках паліва (ступень накіруецца ў атмасферу такім чынам, каб незгарэўшыя ў атмасферы часткі ўпалі ў аддаленым раёне [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]). Падчас манеўравання каля ступені ICPS выкарыстоўвалася «камера стыкоўкі» для збору дадзеных аб месцазнаходжанні для дапамогі ў навігацыі падчас збліжэнняў у будучых місіях ў калямесяцовым асяроддзі, дзе для ўстаноўкі дакладнага месцазнаходжання немагчыма выкарыстоўваць сістэмы навігацыі кшталту [[GPS]]. [[Файл:Lead Artemis II Flight Director Jeff Radigan During the Proximity Operations Demonstration (jsc2026e019242).jpg|міні|300x300пкс|«Белы пакой» кіравання палётамі ў Цэнтры кіравання палётамі Касмічнага цэнтра імя Джонсана НАСА ў Х'юстане пад час праверкі «Арыёна» на здольнасць да манеўравання на арбіце Зямлі.]] Таксама ў гэты момант былі запушчаны кубсаты, выведзеныя як спадарожная нагрузка. Пасля гэтага астранаўты перавялі кабіну карабля з стартавай у палётную канфігурацыю, усталявалі трэнажоры і правялі шэраг тэстаў сістэм жыццезабеспячэння пры фізічнай нагрузцы. Пасля вячэры наступіў час сну, разбітага на два чатырохгадзінных перыяду, у сувязі з неабходнасцю пракантраляваць уключэнне рухавікоў сэрвіснага модуля з мэтай яшчэ аднаго ўздыму перыгею. Да гэтага моманту аператары НАСА павінны вызначыць гатоўнасць да ўключэння рухавікоў для пераходу на пералётную арбіту да Месяца. === Пералёт да Месяца === [[Файл:Artemis II Service Module Moved to FAST Cell (52940993210).jpg|злева|міні|«Інтэгрыці» (капсула «Арыён» разам са службовым модулем) перад устаноўкай на 2-ю ступень ракеты-носьбіта. Бачны рухавік AJ10]] Пасля завяршэння аперацый на высокай калязямной арбіце і праверкі сістэм, у 19:49 (па ўсходнеамерыканскаму часу) «Арыён» выканаў манеўр «TLI» (працягласцю 5 хвілін 49 секунд) з выкарыстаннем рухавікоў свайго службовага модуля, вывеўшы касмічны апарат на траекторыю да Месяца. Асноўны рухавік ([[AJ10]]) службовага модуля выдаткаваў на гэты манёўр каля 450 кг гіпергалічнага паліва. Зроблены манеўр выводзіць «Арыён» на траекторыю вольнага вяртання, дазваляючы яму здзейсніць круг вакол Месяца і вярнуцца на зямлю без далейшага выкарыстання рухавікоў. Па плану, далейшае ўключэнне рухавікоў планавалася толькі для нязначных карэкціровак курсу. На трэці дзень палёту быў запланаваны першы з трох запланаваных карэкціруючых манеўраў для змены траекторыі руху. Але Цэнтр кіравання палётамі вызначыў, што касмічны апарат знаходзіцца на спрыяльнай траекторыі, і карэкціроўкі пакуль не патрэбны. На чацвёрты дзень палёту Кох і Хансэн па чарзе ўручную кіравалі касмічным апаратам, каб ацаніць яго характарыстыкі ў далёкім космасе. На працягу 41 хвіліны яны тэставалі два рэжыму кіравання рухавікамі (шэсць ступеняў свабоды і тры ступені свабоды) каб даць інжынерам дадатковыя дадзеныя і перспектывы адносна кіравальнасці касмічнага апарата. Чакалася, што падарожжа да Месяца і пралёт міма яго зоймуць каля чатырох дзён, на працягу якіх экіпаж будзе сачыць за сістэмамі касмічнага апарата і збіраць дадзеныя аб уздзеянні палёту ў далёкім космасе. Пры неабходнасці магчыма было рабіць карэкціруючыя манеўры, пасля чаго «Арыён» змог бы выкарыстоўваць гравітацыю Месяца для палягчэння вяртання на зямлю па траекторыі свабоднага вяртання. На пяты дзень палёту «Арыён» выканаў карэктуючы імпульс (17,5 с)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/05/artemis-ii-flight-day-5-correction-burn-complete/|title=Artemis II Flight Day 5: Correction Burn Complete - NASA|date=2026-04-05|access-date=2026-04-08}}</ref> для падтрымання траекторыі да Месяца. Экіпаж таксама пратэставаў свае скафандры сістэмы выжывання экіпажа<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/05/artemis-ii-flight-day-5-crew-starts-day-with-suit-demo/|title=Artemis II Flight Day 5: Crew Starts Day with Suit Demo - NASA|date=2026-04-05|access-date=2026-04-08}}</ref> і правёў кансультацыі з цэнтрам кіравання палётамі, каб зверыць спіс першачарговых мэт на паверхні Месяца (выбрана 30 такіх мэт) для назірання і фотаздымаў падчас пралёта. === Пралёт каля Месяца === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена 6&nbsp;красавіка.]] На шосты дзень палёту «Арыён» увайшоў у [[Сфера дзеяння прыцягнення (астраномія)|сферу ўплыву]] Месяца (6 красавіка прыкладна ў 00:41 UTC-4), дзе месяцовая гравітацыя стала дамінуючай сілай, якая вызначае яго траекторыю. «Арыён» абляцеў Месяц на мінімальнай адлегласці каля 6545 км ад адваротнага боку месяцовай паверхні ў 23:00 UTC 6 красавіка. Яго максімальная адлегласць ад Зямлі склала 406 771 км у 23:02 UTC, і ён перасягнуў рэкорд «[[Апалон-13|Апалона-13]]» у 400 171 км як самая далёкая пілатуемая місія ад Зямлі. Пачынаючы з 22:46 UTC, калі Месяц знаходзіўся паміж «Арыёнам» і Зямлёй, на 40 хвілін адбылася запланаваная страта сігналу, у 23:24 UTC сігнал з Зямлі быў адноўлены. На працягу чатырохдзённага зваротнага палёту закладзены дадатковыя карэкціруючыя манеўры для забеспячэння дакладнага ўваходу ў [[атмасфера Зямлі|атмасферу Зямлі]]. На прыканцы сёмага дня палёту быў праведзены першы 15-секундны манеўр карэкцыі траекторыі. === Вяртанне на Зямлю === Чакаецца, што на 10-ы дзень палёту «Арыён» увойдзе ў атмасферу Зямлі з хуткасцю каля 11 км/с (38 366 км/г). Першапачаткова планавалася выкарыстоўваць «[[Скіп-ўваход]]», пры якім карабель кароткачасова апускаецца ў верхнія слаі атмасферы для стварэння пад'ёмнай сілы, рассейвання энергіі і павышэння дакладнасці пасадкі, адскоквае ад верхніх слаёў, а потым зноў апускаецца. Але гэта было заменена больш стромкім профілем уваходу пасля эрозіі цеплаахоўнага экрана, якая назіралася падчас місіі «Артэміда 1» (аднак траекторыю ўсёж спланавалі так, каб перад гэтым «Арыён» крыху больш часу правёў на арбіце Зямлі). Прывадненне запланавана на 11 красавіка 2026 года, 00:07 UTC, у Ціхім акіяне недалёка ад [[Сан-Дыега]] (Каліфорнія, ЗША), дзе ВМС ЗША падбяруць экіпаж. 7 красавіка 2026 года НАСА пацвердзіла, што карабель [[USS John P. Murtha]] пакінуў свой порт прыпіскі на ваенна-марской базе Сан-Дыега і накіраваўся да запланаванага месца прываднення «Арыёна». == Другасная карысная нагрузка == [[Файл:Artemis II Payload Integration (KSC-20250917-PH-FMX02 0017).jpg|міні|300x300пкс|Усталяванне кубсатаў у кальцы-адаптары (усталёўваюцца над ступенню ICPS). Верасень 2025 года]] Ініцыятыва НАСА па запуску малых спадарожнікаў-[[Кубсат|кубсатаў]] на Артэмідзе ўзнікла яшчэ ў 2019 годзе. Прымаліся прапановы ад амерыканскіх устаноў і кампаній аб запуску кубсатаў у якасці другасных карысных нагрузак на борце SL. НАСА планавала прыняць 6-секцыйныя (12 кг) і 12-секцыйныя (20 кг) кубсаты, якія павінны былі быць усталяваны ўнутры адаптара (пераходнага кальца) паміж верхняй ступенню SLS і службовым модулем касмічнага карабля Арыён, што пасля аддзялення Арыёна, вывела бы іх на высокую калязямную арбіту. Але ў кастрычніку 2021 года ад гэтай ідэі адмовіліся. У верасні 2024 года НАСА абвясціла, што яны адправіць пяць кубсатаў ад міжнародных партнёраў у рамках місіі «Артэміда-2». «Карысныя нагрузкі» былі адабраныя з краін, якія падпісалі пагадненне «Артэміда», і закліканы спрыяць развіццю глабальных навуковых і тэхналагічных даследаванняў, а таксама пашырыць міжнародны доступ да далёкага космасу. Было запушчана 4 кубсата:<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/image-article/nasas-sls-rocket-secondary-payloads/|title=NASA’s SLS Rocket: Secondary Payloads - NASA|access-date=2026-04-05}}</ref> — TACHELES — нямецкі кубсат які будзе вывучаць уплыў касмічных умоў на электрычныя кампаненты, якія выкарыстоўваюцца ў месяцовых апаратах. — ATENEA — кубсат Нацыянальнай камісіі па касмічнай дзейнасці Аргенціны. Мэта апарата — вывучэнне радыяцыйнай абароны, адлюстраванне навакольнага радыяцыйнага асяроддзя, збор дадзеных GPS для планавання місіі і тэставанне сістэмы далёкай сувязі. — K-RadCube ад Карэйскага аэракасмічнага кіравання, якія будуць вывучаць дазіметрычны матэрыял, які імітуе тканіну чалавечага цела, для вымярэння ўздзеяння касмічнага выпраменьвання — Space Weather CubeSat-1 — кубсат саудаўскага касмічнага агенцтва з місіяй вымярэння аспектаў касмічнага надвор’я на высокай калязямной арбіце. == Карысная нагрузка і навуковыя эксперыменты == У ходзе эксперымента AVATAR былі дастаўлены клеткі [[Касцявы мозг|касцявога мозгу]], атрыманыя з узораў крыві экіпажа, і дапаможа даследчыкам вывучыць рэакцыю імуннай сістэмы чалавека на ўмовы глыбокага космасу. Актыўнасць імунных біямаркераў дасць магчымасць атрымаць дадатковыя дадзеныя. Таксама экіпаж перыядычна збірае ўзоры сліны. Акрамя таго, нямецкае касмічнае агенцтва (DLR) паставіла некалькі датчыкаў радыяцыі M-42, якія ўстаноўлены ўнутры «Арыёна». Гэтыя датчыкі, разам з уласнымі прыборамі вымярэння радыяцыі ад НАСА, дапамагаюць вызначыць узроўні радыяцыі на борце касмічнага карабля. У дапаўненне, экіпаж носіць «актыграфічныя датчыкі», падобныя на гадзіннік, якія збіраюць дадзеныя аб стане здароўя. == Абсталяванне == [[Файл:O2O optical communications modules on the Orion Spacecraft.png|міні|300x300пкс|Сістэма аптычнай сувязі Orion Artemis II]] === Аптычная сістэма сувязі === У рамках місіі праводзяцца выпрабаванні і дэманстрацыя аптычнай сувязі з Зямлёй і назад з выкарыстаннем аптычнай сістэмы сувязі Orion Artemis II, якая выкарыстоўвае лазерныя прамяні. Такая аптычная сістэма можа быць менш і лягчэй, чым звычайная [[радыёсувязь]], а таксама спажываць менш энергіі, пры гэтым павялічваючы хуткасць перадачы. Апаратнае забеспячэнне сістэмы Orion Artemis II інтэгравана ў касмічны карабель «Арыён» і ўключае ў сябе аптычны модуль (100 мм тэлескоп і два карданных «падвеса»), мадэм і электроніку куравання. Orion Artemis II будзе падтрымліваць сувязь з наземнымі станцыямі ў Каліфорніі і Нью-Мексіке. Перадаючая прылада адпраўляе дадзеныя на Зямлю з хуткасцю перадачы да 260 Мбіт/с (у адрозненне ад чаканых 10 Мбіт/с па радыёканалах), што дазволіла экіпажу перадаць на Зямлю першыя 100 Гб дадзеных ужо да 5 красавіка.<ref>{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://telegraf.news/life/nasa-zapustilo-lazernuju-svyaz-dlya-artemida-2-vse-radi-krasivyh-snimkov-s-luny/|title=NASA запустило лазерную связь для «Артемида-2». Все ради красивых снимков с Луны? &ndash; Telegraf.news|website=Telegraf.news|access-date=2026-04-05|archive-date=20 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420003546/https://telegraf.news/life/nasa-zapustilo-lazernuju-svyaz-dlya-artemida-2-vse-radi-krasivyh-snimkov-s-luny/|url-status=dead}}</ref> Акрамя эксперыментальнай сістэмы Orion Artemis II, для сувязі з Зямлёй выкарыстоўваюцца «[[Радыёсувязь|больш звычайныя]]» сродкі сувязі якія звязваюць карабель т.з. Нізкакасмічнай (Near Space Network) і [[Сетка дальняй касмічнай сувязі НАСА|Глыбокакасмічнай сеткай сувязі НАСА]]. Гэтыя дзве «радыёсеткі» працуюць у тандэме, забяспечваючы падтрымку «Арыёна» з моманту запуску, вакол Месяца і назад на зямлю.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/communicating-with-missions/|title=SCaN: Communicating with Missions|access-date=2026-04-05}}</ref> == Няспраўнасці пад час палёту == === Туалет === Адразу пасля выхаду на каляземную арбіту, і перад далейшым разгонам да Месяца, экіпаж «Артэміды-2» прыступіў да падрыхтоўкі касмічнага карабля да жыцця ў космасе. Падчас гэтай аперацыі экіпаж паведаміў аб перарывістым індыкатары няспраўнасці туалета. Пасля кансультацый з камандай на зямлі прычына праблемы была высветлена і ліквідавана.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/01/artemis-ii-flight-update-apogee-raise-burn-complete-crew-looks-ahead-to-proximity-operations/|title=Artemis II Flight Update: Apogee Raise Burn Complete, Crew Looks Ahead to Proximity Operations - NASA|date=2026-04-01|access-date=2026-04-05}}</ref> == Іншыя факты == * iPhone 17 Pro Max ёсць у кожнага астранаўта місіі. Спецыялісты НАСА распрацавалі ўніверсальную прашыўку якая зрабіла з iPhone універсальную прыладу для хуткага маніторынгу бартавых сістэм. * Падчас пралёта экіпаж выявіў два безыменныя кратары, якія яны прапанавалі назваць «Інтэгрыці» (у гонар свайго касмічнага карабля) і «Кэрал» (у гонар памерлай жонкі Уайзмена). * у час прамой трансляцыі з камеры ўсталяванай унутры «Арыёна» быў момант калі непасрэдна перад аб'ектывам праплыла банка з шакаладнай пастай [[Nutella]]. У НАСА заявілі, што яны не займаюцца рэкламай, а сама шакаладная паста ёсць у рацыёне астранаўтаў місіі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://hi-tech.mail.ru/news/145609-na-translyacii-artemida-2-v-kadr-popala-nutella/|title=На трансляции миссии «Артемида-2» в кадр внезапно попала банка Nutella|first=Никита|last=Лактюшин|website=Hi-Tech Mail|date=2026-04-07|access-date=2026-04-09}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»]] j7uvcmlxwe4nxwisxwi8ut3gui2sj4h Зыгмунт Юндзіл 0 807114 5185018 5177374 2026-08-22T12:42:44Z Aliaksei Lastouski 75892 5185018 wikitext text/x-wiki {{Палітык |Партыя=[[Краёўцы]] |Член у=Польскае таварыства сяброў мастацтваў і навук за мяжой }} '''Зыгмунт Юндзіл''' ({{lang-pl|Zygmunt Jundziłł}}; {{ВДП}}) — віленскі і эміграцыйны палітык, [[Краёўцы|краёвец]], юрыст.<ref>{{Cite web|url=https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/zygmunt-jundzill|title=Zygmunt Jundziłł » Witryna edukacyjna Kancelarii Senatu|website=senat.edu.pl|access-date=2026-04-29}}</ref><ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://pressto.amu.edu.pl/index.php/cph/article/view/30719|аўтар=Karol Siemaszko|загаловак=„Każdy z nas ma w życiu własnem dziedzinę umiłowań i ukochań namiętnych…” Zygmunt Jundziłł (1880–1953) – senator – adwokat – zastępca profesora – emigrant|год=2021-12-21|мова=pl|выданне=Czasopismo Prawno-Historyczne|том=73|выпуск=2|старонкі=131–140|issn=2720-2186|doi=10.14746/cph.2021.2.6}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.ukw.edu.pl/index.php/dogmatyka-prawa/article/view/2086|аўтар=Karol Siemaszko|загаловак=Senator Zygmunt Jundziłł (1880 – 1953) jako literat|год=2024-10-31|мова=pl|выданне=Dogmatyka Prawa|том=1|выпуск=1|старонкі=55–63|issn=3071-7671|doi=10.34767/DP.2024.01.04}}</ref> == Біяграфія == Сын вядомага віленскага лекара [[Іпаліт Юндзіл|Гіпаліта Юндзіла]] і Марыі, народжанай Тапліцкай. У 1908 годзе ажаніўся з Марыяй Наімскай. У 1898 годзе Юндзіл закончыў гімназію ў Вільні і пачаў вучобу ў Лазараўскім інстытуце ўсходніх моў у Маскве. Аднак ён вучыўся там толькі адзін год, а ў 1899 годзе перавёўся на філалагічны факультэт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Імператарскага Варшаўскага ўніверсітэта]]. У 1900 годзе зноў змяніў напрамак навучання і паступіў на юрыдычны факультэт таго ж універсітэта. Юрыдычную вучобу ён у канчатковым выніку завяршыў не ў Варшаве, а ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеве]], і прысвяціў сваю кандыдацкую дысертацыю ў галіне грамадзянскага права пытанню валодання. У 1908 годзе ён быў прызначаны ў акруговы суд Варшавы ў якасці кандыдата на пасады суддзі. Пасля двух гадоў працы ў Варшаўскім судзе ён вярнуўся ў Вільню, дзе рыхтаваўся стаць адвакатам, і ў рэшце рэшт, у 1912 годзе, стаў прысяжным адвакатам. Напярэдадні выбуху [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], у 1913—1914 гадах, Юндзіл працаваў сакратаром інфармацыйнага бюро Кола дэпутатаў ад Літвы і Беларусі ў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Думе]]. У пачатку вайны ён як сакратар актыўна далучыўся да дзейнасці Віленска-Ковенскага грамадзянскага камітэта. Камітэт складаўся з літоўцаў, палякаў, беларусаў (з боку беларусаў — [[Вацлаў Ластоўскі|В. Ластоўскі]], [[Антон Луцкевіч|А.]] і [[Іван Луцкевіч|І. Луцкевічы]], [[Аляксандр Заштаўт|А. Заштаўт]]) і яўрэяў і быў прыняты практычна ўсімі нацыянальнымі палітычнымі партыямі. Гэтая арганізацыя павінна была выконваць двайную ролю: з аднаго боку, яна павінна была быць дабрачыннай установай, а з другога — складаць палітычнае прадстаўніцтва нацыянальнасцей, якія насялялі гэтую тэрыторыю. Паводле З. Юндзіла, гэта структура спыніла сваё існаванне па віне польскіх сяброў камітэту, якія спрабавалі выкарыстаць атрыманыя сродкі на дабрачыннасць толькі для патрэбаў польскай грамадскасці<ref name=":1">''Смалянчук Алесь''. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях, 1864 — люты 1917 г., Санкт-Пецярбург: Неўскі прастор, 2004.</ref>. Затым Юндзіл уключыўся ў дзейнасць Польскага камітэта ў Вільні, які, у адрозненне ад Грамадзянскага камітэта, быў палітычным прадстаўніцтвам толькі літоўскіх палякаў у адносінах да нямецкіх акупацыйных уладаў. Быў шчыльна звязаны з асяроддзем краёўцаў дэмакратычна-ліберальнай арыентацыі. Сцвярджаў, што палякі павінны былі прызнаць правы літоўцаў і беларусаў і выступіць як роўны партнёр у культурным і палітычным жыцці<ref name=":1" />. Браў удзел у перамовах польскага боку з літоўскай дэлегацыяй 30 снежня 1918 году, але паколькі літоўцы настойвалі на прызнанні Польшчай літоўскай дзяржавы са сталіцай у Вільні, то перамовы скончыліся безвынікова<ref>Mackiewicz, Marta, 2012. [https://bibliotekacyfrowa.pl/Content/40340/PDF/006.pdf Wilno – kwestia sporna : dyplomacja II RP wobec polityki rządu kowieńskiego w latach 1918–1920] . 2012. Wrocław: Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego</ref>. У 1919 годзе Юндзіл заняў пасаду чыноўніка ў юрыдычным аддзеле Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай адукацыі, і адначасова прыняў актыўны ўдзел у перамовах, ініцыяваных Ромерам з прадстаўнікамі літоўскага ўрада адносна стварэння польска-літоўскай федэрацыі. Юндзіл разам з [[Міхал Піус Ромер|Міхалам Ромерам]] і [[Юзаф Лукомскі|Юзафам Лукомскім]] уваходзіў у склад неафіцыйнай польскай дэлегацыі, накіраванай [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]] у [[Коўна]] ў красавіку 1919 года, якая павінна была прапанаваць [[Літоўская Тарыба|літоўскаму ўраду]] аднаўленне [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Як вядома, гэтая місія скончылася няўдачай, бо літоўскі ўрад рашуча адхіліў ідэю федэрацыі. [[Файл:Jurkiški. Юркішкі (J. Bułhak, 1934).jpg|міні|Ян Булгак. Маёнтак Зыгмунта Юндзіла Юркішкі пад Вільняй. 1934]] Адмовіўся ад прапановы [[Вітольд Абрамовіч|Вітольда Абрамовіча]] заняць пасаду палітычнага дарадцы [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], палічыўшы заняцце Вільні войскамі Жалігоўскага актам гвалту. Выкладаў [[Віленскі ўніверсітэт|ва Універсітэце Стэфана Баторыя]]. Пастановай Савета факультэта права і сацыяльных навук ад 27 ліпеня 1921 г. быў прызначаны намеснікам прафесара на вакантную пасаду кафедры прыватнага права на 1921/1922 навучальны год. 1 кастрычніка 1921 г. узначаліў першую кафедру грамадзянскага права. У снежні 1928 года Юндзіл сышоў з пасады намесніка прафесара кафедры грамадзянскага права ўсходніх зямель. Вярнуўся да выкладання ва ўніверсітэце ў 1934 годзе пасля больш чым пяцігадовага перапынку<ref name=":0" />. Акрамя выкладчыцкай дзейнасці, Юндзіл займаўся і арганізацыйнай дзейнасцю ва ўніверсітэце. У 1927 годзе стаў прэзідэнтам універсітэцкага Навуковага фонду імя [[Уладзіслаў Умястоўскі|Уладзіслава]] і [[Яніна Зоф'я Умястоўская|Яніны Умястоўскіх]]. Яго прызначэнне на гэтую адказную пасаду азначала ўзяцце на сябе складанай задачы па аднаўленні фінансаў фонду. Супольна з Зыгмунтам Рушчыцам сельскагаспадарчая школа ў Жамыслаўлі была адноўлена Юндзілам і пачала даваць добрыя вынікі<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/towns/n_zemoslaw/%D0%96%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E.html|title=Жэмаласлаў|author=Нехвядовіч Казімір|website=pawet.net|date=20.05.2007|access-date=2026-04-30}}</ref>. Таксама ўдзельнічаў у стварэнні [[Навукова-даследчы інстытут Усходняй Еўропы|Навукова-даследчага інстытута Усходняй Еўропы]] ў Вільні, быў выкладчыкам у [[Школа палітычных навук у Вільні|Школе палітычных навук у Вільні]], якая арганізацыйна была звязана з Інстытутам. Актыўна ўдзельнічаў у структурах Нацыянальнай кансерватыўнай партыі, а пазней далучыўся да Беспартыйнага блока за супрацоўніцтва з урадам. У 1928—1933 гадах быў членам Віленскага гарадскога савета, а на выбарах 1930 года быў абраны сенатарам, і гэту пасаду займаў да канца трэцяга тэрміну Сената ў 1935 годзе. У Сенаце ён уваходзіў у склад канстытуцыйнага, прававога і рэгламентнага камітэтаў. У 1930-я гады быў членам Кадыфікацыйнай камісіі, падкамісіі спадчыннага права. Аднак асноўнай сферай прафесійнай дзейнасці Юндзіла была адвакацкая дзейнасць. Кіраваў уласнай юрыдычнай фірмай у Вільні і ўдзельнічаў у працы прафесійнага самакіравання, быў членам Савета адвакатаў. Ён таксама неаднаразова абіраўся ў Вышэйшую раду адвакатаў, апошні раз на тэрмін 1938—1939 гадоў. === У эміграцыі === Пасля заняцця Вільні літоўскімі войскамі ў кастрычніку 1939 года Юндзіл застаўся ў горадзе і далучыўся да дзейнасці Польскага камітэта ў Вільні, які быў неафіцыйным прадстаўніцтвам польскага насельніцтва перад літоўскімі ўладамі. Вільню пакінуў у 1940 годзе пасля ўваходу у Літву Чырвонай Арміі, асцерагаючыся арышту. У 1944 годзе ён прабраўся ў [[Італія|Італію]]. У 1945—1947 гадах ён жыў у [[Францыя|Францыі]] ў у замку Мантрэзор, які належаў Браніцкім, а таксама ў [[Парыж]]ы. Пазней разам з сям’ёй пераехаў у [[Лондан]]. У гэтым горадзе Зыгмунт Юндзіл уключыўся ў грамадска-палітычнае жыццё польскай эміграцыі. Быў звязаны з Акадэмічнай супольнасцю Універсітэта Стэфана Баторыя — аб’яднаннем выкладчыкаў, выпускнікоў і былых студэнтаў віленскага ўніверсітэта, якое з’яўлялася яго сімвалічным працягам у эміграцыі. Таксама дзейнічаў у Саюзе паўночна-ўсходніх земляў. Не адмовіўся ён і ад навуковай дзейнасці: у 1950—1953 гадах займаў пасаду прафесара польскага права ў Польскім універсітэце ў эміграцыі. Ён таксама чытаў публічныя лекцыі, прысвечаныя, сярод іншага, гісторыі мастацтва і літаратуры. Прэзідэнт Аўгуст Залескі прызначыў яго суддзём польскага Грамадзянскага суда ў Лондане. Гэты суд, хоць паводле брытанскага права дзейнічаў як ганаровы і пасяродніцкі, меў быць намесніцтвам польскага правасуддзя, якое функцыянавала ў рамках урада ў выгнанні. 16 красавіка 1951 года З. Юндзіл быў абраны Агульным сходам Грамадзянскага суда ў Лондане для вынясення рашэнняў у апеляцыйным складзе і працаваў у ім аж да смерці — да 1953 года<ref name=":0" />. Пахаваны на могілках Ealing Borough (South Ealing Road) у Лондане (2 L BB). == Беларускія пераклады == * [https://palityka.org/wp-content/uploads/2015/03/317_Yundzil.pdf «Трагедыя ідэі]» ([https://palityka.org/2015/04/antalohija-krajovaj-ideji/ Анталогія краёвай ідэі канца ХІХ — пачатка ХХ стагоддзя]) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Адвакаты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Краёўцы]] 6l4kndkfcy0ji6ngog7ad9fjys9idl8 Анатоль Леанідавіч Адамішын 0 807462 5185196 5155781 2026-08-22T20:48:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185196 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Анатоль Леанідавіч Адамішын''' ({{lang-ru|Анатолий Леонидович Адамишин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і расійскі [[дыпламат]], дзяржаўны дзеяч. [[Дыпламатычныя рангі|Надзвычайны і паўнамоцны пасол]] (1982). == Біяграфія == Дзяцінства прайшло ў камунальнай кватэры на [[Орлікаў завулак|Орлікавым завулку]] ў [[Масква|Маскве]]. Маці, супрацоўніца савецкага ведамства, выхоўвала адзінага сына сама, без бацькі; для нагляду за дзіцем у дзённы час наймала няню. У 1957 годзе з адзнакай скончыў эканамічны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|МДУ імя М. В. Ламаносава]]. [[Кандыдат навук|Кандыдат гістарычных навук]] (тэма [[дысертацыя|дысертацыі]]: «Еўрапейская палітыка СССР 1967—1975 гг. на прыкладзе агульнаеўрапейскай нарады»). Распачаў дыпламатычную кар’еру: * У 1957—1959 гадах — рэферэнт першага еўрапейскага аддзела МЗС СССР. * У 1959—1965 гадах працаваў у [[пасольства|пасольстве]] СССР у [[Італія|Італьянскай Рэспубліцы]]: 1959—1961 — стажор, 1961-1962 — [[аташэ]], 1962—1964 — трэці сакратар, 1964—1965 — другі сакратар. * У 1965—1971 гадах працаваў у першым еўрапейскім аддзеле МЗС СССР: 1965—1966 — другі сакратар, 1966—1968 — першы сакратар, 1968—1970 — саветнік, 1970—1971 — эксперт-кансультант. * У 1971—1973 гадах — супрацоўнік, галоўны саветнік упраўлення па планаванні знешнепалітычных мерапрыемстваў (УПЗМ) МЗС СССР. * У 1973—1978 гадах — начальнік упраўлення па агульных міжнародных праблемах МЗС СССР. * У 1978—1986 гадах — загадчык першага еўрапейскага аддзела, член калегіі МЗС СССР. * У 1986—1990 гадах — намеснік міністра замежных спраў СССР. У яго вядзенне ўваходзілі гуманітарныя і культурныя сувязі, уключаючы [[ЮНЕСКА]], а таксама [[Афрыка]], дзе галоўным быў удзел ва ўрэгуляванні канфлікту на поўдні Афрыкі і прадастаўленні незалежнасці [[Намібія|Намібіі]]. * У 1987—1990 гадах, адначасова, старшыня камісіі СССР па справах [[ЮНЕСКА]]. * З 3 мая 1990 па 24 снежня 1992 года — надзвычайны і паўнамоцны пасол СССР, затым Расіі ў Італьянскай Рэспубліцы<ref>{{Cite web |url=https://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_16522.htm |title=Указ Президента СССР от 3 мая 1990 г. N 96 «О назначении тов. Адамишина А. Л. Чрезвычайным и Полномочным Послом СССР в Итальянской Республике» |access-date=7 мая 2026 |archive-date=12 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212044159/https://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_16522.htm |url-status=dead }}</ref>. * З кастрычніка 1992 па 14 лістапада 1994 года — першы намеснік міністра замежных спраў Расіі<ref>[http://government.ru/docs/all/12911/ Распоряжение Правительства Российской Федерации от 14.11.1994 г. № 1776-р]</ref>, у тым ліку курыраваў адносіны з краінамі СНД. * 12 снежня 1993 года быў абраны дэпутатам [[Дзяржаўная дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай думы]] па спісе блока «[[Яблака (партыя)|Яблака]]». Застаўся на пасадзе намесніка міністра і ў сувязі з гэтым склаў дэпутацкія паўнамоцтвы 11 мая 1994 года. Удзелу ў працы Думы не прымаў, намінальна з’яўляўся членам Камітэта па справах СНД і сувязях з суайчыннікамі. * З 5 верасня 1994 па 6 чэрвеня 1997 года — надзвычайны і паўнамоцны пасол Расіі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/6936|title=Указ Президента Российской Федерации от 05.09.1994 г. № 1842|lang=ru|website=Президент России|access-date=2023-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/11028|title=Указ Президента Российской Федерации от 06.06.1997 г. № 556|lang=ru|website=Президент России|access-date=2023-10-18}}</ref>. * У 1997—1998 гадах — міністр Расійскай Федэрацыі па супрацоўніцтве з дзяржавамі СНД. * У 1998—2005 гадах — віцэ-прэзідэнт, саветнік старшыні савета дырэктараў [[АФК «Сістэма»|акцыянернай фінансавай карпарацыі (АФК) «Сістэма»]]. * У 1999 годзе — загадчык кафедры знешняй палітыкі Расійскай акадэміі дзяржаўнай службы пры прэзідэнце Расіі. У кастрычніку 2000 года стаў адным з заснавальнікаў фонду міласэрнасці імя Ганны Паўлавай. З 2004 года прэзідэнт Асацыяцыі еўраатлантычнага супрацоўніцтва. Адначасна ўступіў у [[Яблака (партыя)|партыю «Яблака»]]. Старшы навуковы супрацоўнік [[Інстытут Еўропы РАН|Інстытута Еўропы РАН]]. [[Дыпламатычныя рангі|Надзвычайны і паўнамоцны пасол]] (12 ліпеня 1982). Член савета па знешняй і абароннай палітыцы. Валодаў [[Італьянская мова|італьянскай]], [[Англійская мова|англійскай]], [[Французская мова|французскай]], [[Украінская мова|украінскай]] мовамі. Сканаў 13 жніўня 2025 года<ref>{{Cite web |url= https://ria.ru/20250813/adamishin-2034964651.html|title= Умер бывший посол в Италии и Британии Адамишин|website= [[РИА Новости]]|date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref><ref>{{Cite web |url= https://www.vesti.ru/article/4640189|title= Ушел из жизни бывший посол РФ в Италии и Великобритании Анатолий Адамишин|website= Vesti.ru|date=2025-08-13|access-date=2025-08-13}}</ref>. Пахаваны на [[траякураўскія могілкі|Траякураўскіх могілках]]<ref>{{Cite web |url= https://moscow-tombs.ru/by-years/adamishin_al/|title= АДАМИШИН Анатолий Леонидович (1934 – 2025)|website= moscow-tombs.ru|access-date=2025-09-06}}</ref>. == Узнагароды == Мае дзяржаўныя ўзнагароды, у тым ліку два [[Ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1981, 1984), [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Дружбы народаў]] (1975), «[[Ордэн «Знак Пашаны»|Знак Пашаны]]» (1971). [[Заслужаны работнік дыпламатычнай службы Расійскай Федэрацыі]] (18 красавіка 2005)<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/22268 |title=Указ Президента Российской Федерации от 18.04.2005 г. № 439 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник дипломатической службы Российской Федерации“» |access-date=2024-12-03 |archive-date=2016-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916101047/http://www.kremlin.ru/acts/bank/22268 |url-status=live }}</ref>. Кавалер Вялікага Крыжа [[ордэн «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай»|ордэна «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай»]] (1993)<ref>[http://www.quirinale.it/qrnw/statico/onorificenze/decorato.asp?id=10609&ono=11 Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana S.E. l’Amb. Anatoli Leonidovich Adamishin]{{ref|it}}</ref>. Узнагароджаны [[Ганаровай граматай Урада Расійскай Федэрацыі|Ганаровай граматай Урада Расійскай Федэрацыі]] (2004 год)<ref>{{Cite web |url=http://government.ru/docs/all/41342/ |title=О награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Рогачёва И.А. |access-date=2023-06-13 |archive-date=2023-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184121/http://government.ru/docs/all/41342/ |url-status=live }}</ref> == Публікацыя == Мае навуковыя і публіцыстычныя Друкаваныя працы па шырокаму колу міжнародных праблем, а таксама мемуарныя замалёўкі. Аўтар кнігі «Заход і адраджэнне вялікай дзяржавы» (1993, на італьянскай мове), мемуараў «Белае сонца Анголы» (2001) і у «Розныя гады. Знешнепалітычныя нарысы» (2016). Поўны спіс: * Политика КПСС — марксизм-ленинизм в действии : Учеб. пособие для школ основ марксизма-ленинизма / [А. Л. Адамишин, Ю. А. Белик, В. И. Бровиков и др.]. — Москва : [[Политиздат]], 1976. — 416 с.; 20 см. — (В помощь изучающим материалы XXV съезда КПСС). * История внешней политики СССР. 1917—1976 : В 2 т. / Под ред. А. А. Громыко, Б. Н. Пономарева ; АН СССР. Ин-т истории СССР. — 2-е изд., доп. и перераб. — Москва : Наука, 1976-. — 22 см. Т. 2: 1945—1976 гг. Т. 2 / А. Л. Адамишин, А. М. Александров, А. И. Блатов [и др.]. — 1976-. — 670 с.; 22 см. * История внешней политики СССР. 1917—1976 : В 2 т. / Под ред. А. А. Громыко, Б. Н. Пономарева ; АН СССР. Ин-т истории СССР. — 3-е изд., доп. — Москва : Наука, 1976-. — 22 см. Т. 2: 1945—1976 гг. Т. 2 / Авт.: А. Л. Адамишин, А. М. Александров, А. И. Блатов [и др.]. — 1977. — 677 с. * От Хельсинки до Белграда : Сов. Союз и осуществление Заключит. акта общеевропейского совещ. : Документы и материалы : [Сборник] / [Сост. А. Л. Адамишин, Ю. М. Воронцов, Ю. В. Дубинин и др.]. — Москва : Политиздат, 1977. — 287 с.; 20 см. * По пути, проложенному в Хельсинки : Сов. Союз и осуществление Заключ. акта общеевроп. совещ. Документы и материалы / [Сост. Адамишин А. Л. и др.]. — Москва : Политиздат, 1980. — 511 с.; 22 см. * История внешней политики СССР, 1917—1980 / Под ред. А. А. Громыко, Б. Н. Пономарева. — М. : Прогресс, 1981. — 20 см. Т. 2. 1945—1980 / А. Л. Адамишин, А. М. Александров, А. И. Блатов и др. — Москва : Прогресс, 1981. — 726 с. * История внешней политики СССР, 1917—1980 : в 2-х т. / Под ред. А. А. Громыко, Б. Н. Пономарева ; АН СССР, Институт истории СССР. — 4-е изд., перераб. и доп. — Москва : Наука, 1980. Т. 2: 1945—1980 гг. Т. 2. — 1981. — 758 с. * Справочник пропагандиста-международника / [Адамишин А. Л., Адибеков Г. М., Алексеев Р. Ф. и др.; Под ред. В. В. Загладина, Н. В. Шишлина]. — Москва : Политиздат, 1981. — 206 с.; 17 см. * Советско-французские отношения во время Великой Отечественной войны 1941—1945: документы и материалы. / М-во иностр. дел СССР ; ред. А. Л. Адамишин. — Москва : Политиздат, 1983. * За мир и безопасность народов: документы внешней политики СССР, 1970 г. : в 2 кн. / М-во иностранных дел СССР ; редкол.: А. Л. Адамишин [и др.]. — Москва : Политиздат, 1988. — 22 см; ISBN 5-250-00180-7 * СССР и международное сотрудничество в области прав человека : Документы и материалы / М-во иностр. дел СССР; [Редкол.: А. Л. Адамишин (отв. ред.) и др.]. — Москва : Междунар. отношения, 1989. — 708,[1] с.; 22 см; ISBN 5-7133-0141-9 : 2 р. 40 к. * Международное сотрудничество в области прав человека: Документы и материалы / М-во иностр. дел РФ ; [Редкол.: А. Л. Адамишин (отв. ред.) и др.]. — М. : Междунар. отношения, 1993-. — 22 см. Вып. 2. — Москва : Междунар. отношения, 1993. — 698,[1] с.; ISBN 5-7133-0621-6 : Б. ц. * Tramonto e rinascita di una grande potenza : diario polit. dell’ultimo ambasciatore dell’Urss e del primo ambasciatore della Federazione Russa a Roma / Anatilij Adamishin; a cura di Aleksej Hazov; pref. di Francesco Cossiga; [trad. dal russo di Aleksej Hazov]. — Milano : Spirali/Vel, 1995. — 294, [1] с. ISBN 88-7770-421-7 * Белое солнце Анголы / Анатолий Адамишин. — Москва : [[Вагриус]], 2001. — 213, [1] с., [16] л. ил.; 20 см; ISBN 5-264-00686-5 * Стратегия для России: 10 лет СВОП / Ред. колл. СВОП: В. П. Аверченко, А. Л. Адамишин и др. — Вагриус, 2002. — 813 с. — (Совет по внешней и оборонной политике). * В разные годы. Внешнеполитические очерки / Анатолий Адамишин. — Москва : Весь Мир, 2016. — 447 с., [8] л. ил., портр., факс. : портр., факс.; 24 см; ISBN 978-5-7777-0651-5 : 1000 экз. * Английский дивертисмент: заметки (с комментариями) посла России в Лондоне, 1994—1997 гг. / Анатолий Адамишин. — Москва : Художественная лит., 2018. — 443, [2] с., [16] л. цв. ил., портр. : ил.; 21 см; ISBN 978-5-280-03804-2 : 1000 экз. * Как стать послом / Анатолий Адамишин; под редакцией доктора исторических наук Ю. А. Райкова ; Федеральное государственное автономное образовательное учреждение высшего образования «Московский государственный институт международных отношений (университет) Министерства иностранных дел Российской Федерации», Кафедра дипломатии. — Москва : МГИМО-университет, 2019. — 137, [2] с.; 20 см. — (Воспоминания дипломата).; ISBN 978-5-9228-2077-6 : 100 экз. * В разные годы. Внешнеполитические очерки / Анатолий Адамишин. — 2-е изд., испр. и доп. — Москва : Весь мир, 2024 (Чехов, Московская область). — 459 с., [8] л. ил., портр. : ил., портр.; 25 см; ISBN 978-5-7777-0941-7 : 1000 экз. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://svop.ru/эксперты/адамишин-анатолий-леонидович/ Биография] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241104021531/https://www.svop.ru/%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8B/%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=4 лістапада 2024 }} * [http://persona.rin.ru/cgi-bin/rus/view.pl?id=15865&a=f&idr=6 Биография] * [http://www.echo.msk.ru/programs/korzun/606301-echo/ Интервью Анатолия Адамишина на радио «Эхо Москвы»] (21.07.2009) * {{cite web|url= https://aif.ru/politics/world/anatoliy_adamishin_london_i_vashington_vozrozhdayut_obraz_imperii_zla|title= Анатолий Адамишин: Лондон и Вашингтон возрождают образ «империи зла»|publisher= «[[Аргументы и факты]]»|date=2018-04-04}} * {{cite web|url= https://lenta.ru/articles/2020/02/19/adamishin/|title= «Ситуацию усугубила наша неуклюжая ложь» Что помешало вождям СССР победить в холодной войне?|publisher= [[Lenta.ru]]|date=2020-02-19}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Эканамісты паводле алфавіта]][[Катэгорыя:Члены партыі «Яблака»]][[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]][[Катэгорыя:Эканамісты СССР]][[Катэгорыя:Эканамісты Расіі]][[Катэгорыя:Эканамісты XX стагоддзя]][[Катэгорыя:Паслы СССР]][[Катэгорыя:Паслы Расіі]][[Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі I склікання]][[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]] d85l34qea29l6ff4cmbh46gjwh9mp3u Амунула-хан 0 808299 5185173 5145258 2026-08-22T19:00:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185173 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Амунула-хан''' ({{lang-ps|امير امان الله خان}}, {{ВД-Прэамбула}}) — эмір [[Каралеўства Афганістан|Афганістана]] ў 1919—1929 гадах. Прыйшоў да ўлады ў выніку [[Трэцяя англа-афганская вайна|англа-афганскай вайны 1919 года]]. Дамогся аднаўлення поўнай незалежнасці краіны. У 1920—1928 гадах ажыццявіў серыю палітычных, эканамічных, сацыяльных, ваенных і культурных рэформаў. У 1923 годзе зацвердзіў першую афганскую Канстытуцыю. Пайшоў на [[Расійска-афганскія адносіны|збліжэнне з Савецкім Саюзам]]. У 1927—1928 гадах наведаў з візітам шэраг краін Усходу, а таксама [[Італія|Італію]], [[Англія|Англію]], [[Францыя|Францыю]], [[Германія|Германію]], СССР. У студзені 1929 года быў скінуты ў выніку паўстання плямёнаў і пачатку [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны]]. Пасля няўдалай спробы вяртання да ўлады ў маі, падтрыманай СССР, пакінуў Афганістан. Памёр у эміграцыі. == Літаратура == * Коргун, В. Г. [https://bigenc.ru/c/amanulla-khan-18630e Аманулла-хан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260227024508/https://bigenc.ru/c/amanulla-khan-18630e |date=27 лютага 2026 }} // Большая российская энциклопедия, 22 мая 2022. {{ВС}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Афганістана]][[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] o7f4wy2pl00mwi8jyhz0wu7tsjp5vtk Амерыканскі псіхапат (фільм) 0 808635 5185171 5147759 2026-08-22T18:51:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185171 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Psycho (1960 film)|Psycho (1998 film)}}{{Фільм|рэжысёр={{Plainlist| * Mary Harron * [[Guinevere Turner]] }}|прадзюсар={{Plainlist| * [[Edward R. Pressman]] * [[Chris Hanley]] * Christian Halsey Solomon }}|мова=English|Выява=Амерыканскі псіхапат (2000) VOKA.png}}'''''Амерыканскі псіхапат''''' — гэта псіхалагічная чорная камедыя жахаў 2000 года рэжысёра Мэры Хэран, якая напісала сцэнар разам з Гвіневер Тэрнер. Заснаваны на рамане 1991 года Брэта Істана Эліса, у фільме [[Крысціян Бейл|Крысціян Бэйл]] выконвае ролю Патрыка Бэйтмана, інвестыцыйнага банкіра з Нью-Ёрка, які вядзе падвойнае жыццё серыйнага забойцы. У ролях другога плана зняліся [[Уілем Дэфо]], [[Джарэд Лета]], Джош Лукас, Хлоя Севіньі, Саманта Мэціс, Кара Сеймур, Джасцін Тэру, Тэрнер і [[Рыз Уізерспун]]. Фільм спалучае псіхалагічны жах і чорную камедыю, каб высмейваць культуру [[япі]] 1980-х гадоў і спажывецтва, прадэманстраваную Бэйтманам. Эліс лічыў свой спрэчны раман непрыдатным для экранізацыі; аднак прадзюсар Эдвард Р. Прэсман быў поўны рашучасці экранізаваць яго і набыў правы на экранізацыю ў 1992 годзе. Сцюарт Гордан, [[Дэвід Кроненберг]] і Роб Вайс разглядалі магчымасць зняць фільм, перш чым Хэран і Тэрнер пачалі пісаць сцэнар у 1996 годзе. Яны імкнуліся зняць фільм у стылі 1980-х гадоў, які б падкрэсліваў сатыру рамана. Перыяд падрыхтоўкі да вытворчасці быў бурным; Хэран абрала Бэйла на ролю Бэйтмана, але, паколькі дыстрыб'ютар Lions Gate Films прапанаваў на гэтую ролю [[Леанарда Дзі Капрыа|Леанарда Ды Капрыа]], Хэран звольнілі і замянілі [[Олівер Стоўн|Оліверам Стоўнам]]. Пасля таго, як Ды Капрыа і Стоўн сышлі з-за творчых рознагалоссяў, Хэран зноў нанялі і дазволілі ёй выбраць Бэйла. Асноўныя здымкі пачаліся ў лютым 1999 года ў Таронта і Нью-Ёрку. Прэм'ера фільма ''«Амерыканскі псіхапат»'' адбылася на [[Сандэнс (кінафестываль)|кінафестывалі «Сандэнс»]] 21 студзеня 2000 года, а ў амерыканскім пракаце ён выйшаў 14 красавіка. Фільм атрымаў пераважна станоўчыя водгукі, асабліва ўхвальныя водгукі аб ігрэ Бэйла і сцэнарыі, і сабраў 34 мільёны долараў пры бюджэце ў 7 мільёнаў долараў. З 2010-х гадоў ён стаў культавым і заваяваў моцную прысутнасць у [[Інтэрнэт-мем|мем]]-культуры.<ref name="Potvin 2022">{{cite news|last1=Potvin|first1=James|title=10 Movie Characters Who Became Memes|url=https://screenrant.com/movie-characters-popular-meme-template/|access-date=4 November 2024|work=ScreenRant|date=16 March 2022}}</ref> У 2002 годзе выйшаў сіквел «''Амерыканскі псіхапат 2''», хоць ён мае мала дачынення да арыгінала. [[Файл:Bret_Easton_Ellis_in_Festival_America.jpg|справа|міні|Брэт Істан Эліс, аўтар рамана ''«Амерыканскі псіхапат»'' і ранніх чарнавікоў сцэнарыя экранізацыі, фота 2010 года]] == Рэліз == Прэм'ера фільма ''«Амерыканскі псіхапат»'' адбылася на [[Сандэнс (кінафестываль)|кінафестывалі «Сандэнс»]] у 2000 годзе.<ref name="guardian3">{{cite news|title=''American Psycho'' hits Sundance|work=[[The Guardian]]|date=2000-01-26|url=https://www.theguardian.com/film/2000/jan/26/sundancefilmfestival2000.festivals|access-date=2010-07-27}}</ref> [[Асацыяцыя кінакампаній|Амерыканская кінаасацыяцыя]] (MPAA) першапачаткова прысвоіла фільму рэйтынг NC-17 за сцэну, у якой Бэйтман займаецца сэксам з двума прастытуткамі. Прадзюсары выразалі прыблізна 18 секунд відэаматэрыялу, каб атрымаць версію фільма з рэйтынгам R.<ref>{{Cite news|date=2000-04-14|title=FILM REVIEW; Murderer! Fiend! (But Well Dressed) (Published 2000)|url=https://www.nytimes.com/2000/04/14/movies/film-review-murderer-fiend-but-well-dressed.html|access-date=2025-11-24|language=en}}</ref> Маркетынг фільма аказаўся незвычайна складаным, бо дыстрыб'ютары не былі ўпэўненыя, як гледачы ўспрымуць сумесь гвалту і сатыры. Рэкламная кампанія ў канчатковым выніку была сканцэнтравана на крытыцы фільмам празмернасцей 1980-х гадоў, а не на яго больш графічных элементах. Раннія паказы на фестывалях выклікалі неадназначную рэакцыю: некаторыя крытыкі высока ацанілі смелы танальны баланс фільма, а іншыя сумняваліся, ці не была сатыра занадта тонкай.<ref name="guardian4">{{cite news|title=''American Psycho'' cut to appease censors|work=[[The Guardian]]|date=2000-02-29|url=https://www.theguardian.com/film/2000/feb/29/news|access-date=2010-07-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lionsgate-ent.com/press/28feb00.shtml|title=American Psycho" Achieves "R" Rating From MPAA|date=February 28, 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000815102845/http://www.lionsgate-ent.com/press/28feb00.shtml|archive-date=August 15, 2000|access-date=June 10, 2019}}</ref> === У Беларусі === Фільм агучаны на беларускай мове і даступны праз сэрвіс [[VOKA]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://voka.tv/ru-RU/movies/amerykansk--ps-hapat|title=Амерыканскі псіхапат|website=[[VOKA]]|url-status=dead}}</ref> == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|схаваць=в|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Mojo title}} * {{Imdb title}} * {{Metacritic film}} * {{Rotten Tomatoes}} * [https://web.archive.org/web/20060623000551/http://www.briankotek.com/psycho/movie/am2000.cfm ''Am.Psycho2000'' e-mails] * [https://web.archive.org/web/20100624060251/http://clatl.com/culturesurfing/archives/2010/06/19/1534716-bret-easton-ellis-talks-film-adaptations-at-scad Bret Easton Ellis talks film adaptations at SCAD] {{Вонкавыя спасылкі}}{{ВП-парталы|Кінематограф}} [[Катэгорыя:Фільмы Lionsgate Films]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Таронта]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Фільмы Columbia Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2000 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2000 года]] [[Катэгорыя:Сатырычныя фільмы Канады]] [[Катэгорыя:Псіхалагічныя трылеры ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра серыйных забойцаў]] [[Катэгорыя:Фільмы Канады 2000 года]] [[Катэгорыя:Чорныя камедыі 2000 года]] opj2ql58vt6da7rfb1r47f622zyk0kh Андрэй Канстанцінавіч Мохар 0 808992 5185207 5151565 2026-08-23T00:15:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185207 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Андрэй Канстанцінавіч Мохар''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі журналіст. Генеральны дырэктар [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|Беларускага тэлеграфнага агенцтва]] (з 2026). == Біяграфія == Нарадзіўся 13 лютага 1977 года ў [[Ганцавічы|Ганцавічах]]<ref name="gants">[https://www.gants.by/hramadstva/172482.html Андрей Мохор назначен генеральным директором БЕЛТА]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Бацька — [[Канстанцін Канстанцінавіч Мохар]] (1946—2025), беларускі журналіст<ref name="gants"/>. Скончыў [[факультэт журналістыкі БДУ|факультэт журналістыкі]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], прайшоў перападрыхтоўку ў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Дзяржаўнае кіраванне і ідэалогія», стажыраваўся ў Расіі, Кітаі і ЗША<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/kollektivu-belta-predstavili-novogo-generalnogo-direktora.html Коллективу БЕЛТА представили нового генерального директора]</ref>. Кар’еру пачынаў на [[беларускае радыё|беларускім радыё]], затым узначаліў службу інфармацыі FM-радыёстанцыі. З 2005 года працаваў на тэлеканале «[[АНТ]]», каментаваў турніры па [[снукер]]ы<ref name="sb2">[https://www.sb.by/articles/andrey-mokhor-my-na-storone-pravdy.html Андрей Мохор: мы на стороне правды]</ref>, з 2023 года ўзначальваў дырэкцыю інфармацыйнага вяшчання тэлеканала<ref name="sb"/>. 9 красавіка 2026 года прызначаны генеральным дырэктарам Беларускага тэлеграфнага агенцтва<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600120 Указ Президента Республики Беларусь от 9 апреля 2026 года № 120 «Об А. К. Мохоре»]</ref>. == Узнагароды == * [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2024)<ref>[https://president.gov.by/fp/v1/681/document-thumb__52681__original/52681.1704883601.35ef0df311.pdf Распараджэнне Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 9 студзеня 2024 года № Ірп «Аб аб’яўленні Падзякі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь»]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мохар Андрэй Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] e8c9k6bx3yeai69cfk9nmhfh8b8b2ey Рота ганаровай варты (Беларусь) 0 809590 5185298 5173214 2026-08-23T08:23:52Z DBatura 73587 5185298 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | назва = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | выява = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры''' — цырыманіяльная [[воінская часць]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. Утворана 17 лютага 1995 года. Удзельнічае ў сустрэчах замежных дэлегацый на вышэйшым узроўні, пратакольных мерапрыемствах з удзелам першых асоб і іншых урачыстых мерапрыемствах (у тым ліку мерапрыемствах да Дня Перамогі і да Дня Незалежнасці). З’яўляецца адной з трох рот ганаровай варты ў Беларусі (разам з ротамі ганаровай варты [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]]). З 26 жніўня 2004 года ў Рэспубліцы Беларусь існуе і зводная рота ганаровай варты, у якую ўваходзяць прадстаўнікі арміі, пагранічнікаў і ўнутраных войск. == Утварэнне == Раней адпаведныя абавязкі пры прыёме высокіх гасцей, выстаўленні варты і ўскладанні вянкоў выконвала няштатная рота з ліку курсантаў Мінскага вышэйшага інжынернага зенітнага ракетнага вучылішча СПА<ref name=milby/>. Часам гэтыя абавязкі выконвалі і курсанты Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага вучылішча (пазней на аснове гэтых двух вучылішчаў была ўтворана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]])<ref name=":1"/>. У складзе Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь рота паштовай варты была ўтворана 17 лютага 1995 года, першым камандзірам роты стаў выпускнік Маскоўскага вышэйшае агульнавайсковае камандаванне вучылішча старшы лейтэнант Чарнецкі, які дагэтуль служыў у 339-м гвардзейскім мотастралковым палку 120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. Ён заняўся распрацоўкай праграмы навучання вайскоўцаў роты (у тым ліку методыкай страявой падрыхтоўкі)<ref name=milby/><ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 407 ад 26 жніўня 2004 года была ўтворана '''зводная рота ганаровай варты'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, якая фактычна можа лічыцца адным з падраздзяленняў-спадчыннікаў роты ганаровай варты Узброеных Сіл РБ<ref name=Кукса>{{артыкул|спасылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|загаловак=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|аўтар=Виталий Кукса|выданне=Советская Белоруссия|тып=газета|год=2016|месяц=3|чысло=12|нумар=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Яна камплектуецца з прадстаўнікоў узброеных сіл, [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]] і ўнутраных войск МУС<ref name=Зелёнко/>. Яе першапачатковы склад налічваў 119 вайскоўцаў з УС РБ, 40 вайскоўцаў з Дзяржаўнага памежнага камітэта і 40 вайскоўцаў з унутраных войскаў МУС<ref name=указ/>. Дзякуючы гэтаму ўказу існая пры МУС рота ганаровай варты здабыла афіцыйны статус і пачала сумесныя трэніроўкі з вайскоўцамі з ганаровай варты Узброеных Сіл<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Акрамя зводнай роты ганаровай варты, у цяперашні час у Рэспубліцы Беларусь існуюць тры роты ганаровай варты<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота ганаровай варты [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]] пры ваеннай камендатуры УС РБ * Рота ганаровай варты Унутраных войск МУС РБ (в/ч 3214, Уручча<ref name=belarmy/> — [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння]])<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота ганаровай варты Дзяржаўнага пагранічнага камітэта РБ (Сосны<ref name=belarmy/>, утворана ў снежні 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Абавязкі і мерапрыемствы == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Удзельнік ваенна-музычнага фестывалю «Спаская вежа» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота ганаровай варты на [[Ваенныя парады на Краснай плошчы ў 2020 годзе|Парадзе Перамогі]] 24 чэрвеня 2020 года ў Маскве]] Салдаты роты ганаровай варты выконваюць наступныя абавязкі<ref name=milby/>: * сустрэча і праводзіны кіраўнікоў замежных дзяржаў і замежных дэлегацый, якія прыбываюць з афіцыйным візітам у Рэспубліку Беларусь<ref name=башня/>; * протакольныя мерапрыемствы з удзелам першых асоб дзяржавы; * воінскія рытуалы пры забеспячэнні ўрачыстых мерапрыемстваў (у тым ліку выстаўленне варты<ref name=milby/>, ускладанне вянкоў да помнікаў і мемарыялаў, адданне воінскіх ушанаванняў на пахаванні<ref name=башня/>); * удзел у ваенных парадах (выстаўленне лінейных на парадзе) і пляц-канцэртах (страявыя прыёмы са зброяй). Штогод роце даводзіцца прымаць удзел у больш чым 50 мерапрыемствах найвышэйшага ўзроўню-мерапрыемствах з удзелам прэзідэнта, сустрэчах кіраўнікоў замежных дзяржаў і галоўных дзяржаўных святах<ref name=":1"/>. Часам байцы могуць удзельнічаць у трох мерапрыемствах за дзень, якія праходзяць у розных кропках<ref name=belarmy/>.Найважнейшыя для салдат роты мерапрыемствы праводзяцца 23 лютага ў [[Дзень абаронцаў Айчыны]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 ліпеня ў [[Дзень незалежнасці Рэспублікі Беларусь]] і 9 мая ў [[Дзень Перамогі]]. Таксама байцы роты ўдзельнічалі ў памятных мерапрыемствах у Брэсце з нагоды пачатку Вялікай Айчыннай вайны: адно такое мерапрыемства прайшло ў 2010 годзе, падчас прэм’еры фільма «[[Брэсцкая крэпасць (фільм)|Брэсцкая крэпасць]]»<ref name=belarmy/>. Рота ганаровай варты адзначана шэрагам узнагарод. У прыватнасці, у 2011 годзе яна была ўзнагароджана [[Венесуэла|венесуэльскім]] ордэнам «19 красавіка» пасля паказальнага выступлення<ref name=":1"/>, прымеркаванага да 200-годдзя [[Дзень незалежнасці Венесуэлы|незалежнасці гэтай рэспублікі]]. Тады байцы ў [[Каракас]]е прайшлі ўрачыстым маршам перад трыбунай і паказалі пляц-канцэрт, за што былі ўзнагароджаны імяннымі наручнымі гадзіннікамі з гравіроўкай «ад прэзідэнта РБ»<ref name=belarmy/>. 19 ліпеня 2014 года яна прыняла ўдзел у парадзе на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], прымеркаваным да 100-годдзя з пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]: парад адкрыўся шэсцем знаменных груп шэрагу запрошаных ваенных дэлегацый, сярод якіх была і беларуская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. У 2015 годзе падчас [[Другое мінскае пагадненне|перамоў]] «[[нармандская чацвёрка|Нармандскай чацвёркі]]» ў Мінску, прысвечаных урэгуляванню [[Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны|канфлікту на Данбасе]], байцы неслі службу ў Палацы Незалежнасці на працягу больш чым 16 гадзін, перыядычна змяняючы адзін аднаго на пастах, і толькі пасля завяршэння выканання задачы ганаровая варта вярнулася да абеду наступнага дня ў казарму<ref name=Зелёнко/>. У тым жа годзе рота прыняла ўдзел у [[Парад у Пекіне 3 верасня 2015 года|парадзе ў Пекіне]] на плошчы [[Цяньаньмэнь]], прысвечаным 70-годдзю Перамогі ў Другой сусветнай вайне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота ганаровай варты ўдзельнічае ў мерапрыемствах не толькі ў Рэспубліцы Беларусь, але і ў Расіі і іншых краінах свету. У прыватнасці, рота неаднаразова прымала ўдзел у штогадовым [[Спаская вежа (фестываль)|іжнародным ваенна-музычным фестывалі «Спаская вежа»]] ў Маскве<ref name=башня/>. Знаменная група роты ганаровай варты ўдзельнічала ў [[ВВаенныя парады на Краснай плошчы ў 2020 годзе|парадзе 24 чэрвеня 2020 года]] на Краснай плошчы, прымеркаваным да 75-годдзя Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Салдаты ўскладаюць вянок]] Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры складаецца з 180 вайскоўцаў, якія на ўрачыстых мерапрыемствах дэманструюць пад музыку сінхронныя страявыя прыёмы са зброяй<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=Фестиваль «Спасская башня»|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Зброя, з якой выконваюцца ўсе страявыя прыёмы — гэта карабіны [[самазарадны карабін Сіманава|СКС]]<ref name=Данилов/> і афіцэрскія шаблі. Хоць дадзеныя карабіны не выкарыстоўваюцца ў сучаснай беларускай арміі, яны засталіся на ўзбраенні роты ганаровай варты з дэкаратыўнай функцыяй ў якасці даніны традыцыі<ref name=":1"/>. Па словах намесніка камандзіра роты спецыяльнага прызначэння (ганаровай варты) па ідэалагічнай працы капітана Дзмітрыя Смірнова, у падраздзяленні ёсць трэніровачныя і парадныя карабіны<ref name=Зелёнко/>. Рота ганаровай варты таксама дзеліцца на спецыяльныя разлікі<ref name=Данилов/>: * ''знаменная група'' — выносіць сцяг на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''разлікі венкавых'' — ускладаюць вянкі (адзін з разлікаў заўсёды падбіраецца з двайнят ці людзей з падобнымі тварамі)<ref name=Данилов/>; * ''раслікі «кастравых»'' — стаяць на варце ля Вечнага агню; * ''«каробка»'' — стулены строй для праходжання ўрачыстым маршам; * ''«эскорт»'' — група салдат, якія ўдзельнічаюць у пахавальных працэсіях. Роту ганаровай варты на ўсіх значных выступах суправаджае '''аркестр ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры'''<ref>{{артыкул|спасылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|загаловак=Один день из жизни военного дирижёра|аўтар=Наталья Пахомович|выданне=Во славу Родины|тып=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|чысло=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, які валодае багатым рэпертуарам і выконваючы не толькі цырыманіяльную музыку і гімны краін, але і творы ваенна-патрыятычнай тэматыкі і лепшыя ўзоры сусветнай музыкі<ref name=Держанович/>. Аркестр неаднаразова ўдзельнічаў у ваенна-музычным фестывалі «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я і 2-я роты і аркестр ганаровай варты ўдастоены спецыяльнай прэміі Прэзідэнта дзеячам культуры і мастацтва з фармулёўкай «''за значныя дасягненні ў патрыятычным выхаванні моладзі, актыўны ўдзел у грамадска-палітычных і культурных мерапрыемствах''»<ref name=Держанович/>. == Асабовы склад == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Лінейны падчас Парада Перамогі 2015 года пры праходжанні музыкантаў аркестра ВПС ЗША]] Кандыдаты на месца ў роце ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры павінны мець рост не менш за 185 см, валодаць прыемнай знешнасцю і добрым целаскладам, найвышэйшым узроўнем здароўя, высокім узроўнем адукацыі і высокімі маральна-дзелавымі якасцямі<ref name=milby/> (у тым ліку не мець шкодных звычак)<ref name=МИР/>. Першасным патрабаваннем з’яўляецца менавіта рост<ref name=belarmy/> ад 185 да 195 см<ref name=minsknews/>, хоць у адным з узводаў служылі асобы ростам ад 183 да 185 см. Станам на 2012 год у роту ганаровай варты дапускаліся асобы з лёгкім скаліёзам і слабым зрокам (без ачкоў), але большую частку вайскоўцаў складалі асобы з першай групай здароўя<ref name=belarmy/>. Перавага аддаецца асобам са славянскай знешнасцю і правільнымі рысамі твару<ref name=Данилов/>. У кандыдатаў не павінна быць шнараў<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуіровак на тварах і адкрытых участках шыі, але дапушчальна наяўнасць малюнкаў на далонях або пальцах (татуіроўкі там хаваюць белыя пальчаткі, якія вайскоўцы апранаюць падчас урачыстых мерапрыемстваў)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. Па словах палкоўніка Мінскай ваеннай камендатуры Анатоля Грыцава, патрабаванні да кандыдатаў у роту ганаровай варты нават больш жорсткія, чым да кандыдатаў у [[Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь)|сілы спецыяльных аперацый]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: усё гэта звязана з тым, што кожны салдат ганаровай варты павінен вытрымліваць інтэнсіўныя заняткі на пляцы<ref name=":1"/>. Патрабаванні да байцоў РПК унутраных войск МУС РБ з’яўляюцца такімі ж жорсткімі, як і ў РПК Мінскай камендатуры: з 300 кандыдатаў камандаванне адбірае ў найлепшым выпадку 20-30 чалавек, часам заплюшчваючы вочы на недахоп росту пры наяўнасці шчырага жадання ў кандыдата служыць<ref name=Ружечка_Титов/>. Усе кандыдаты праходзяць спачатку медыцынскі агляд у медустановах па месцы жыхарства, а затым больш глыбокі медагляд у [[432-гі Галоўны ваенны клінічны медыцынскі цэнтр|432-м галоўным ваенным клінічным медыцынскім цэнтры Узброеных Сіл РБ]]<ref name=Данилов/>. Афіцэры з мэтай падрабязнага азнаямлення з кандыдатамі выязджаюць у рэгіёны, дзе маюць зносіны з мясцовымі ўладамі і супрацоўнікамі міліцыі, а таксама бацькамі кандыдатаў, школьнымі настаўнікамі і калегамі па працы<ref name=milby/>. Гутарка праводзіцца па-за залежнасці ад намінальных даных прызыўніка<ref name=":1"/>: біяграфія кожнага кандыдата павінна быць абсалютна ідэальнай<ref name=Кукса/>. Усе адабраныя кандыдаты накіроўваюцца на службу ў батальён Мінскай ваеннай камендатуры<ref name=milby/> (так званы «каранцін»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а ўжо адтуль лепшых адбіраюць у ганаровую варту<ref name=milby/>. Асобы, якія не прайшлі адбор у ганаровую варту, звычайна адпраўляюцца ў роту каравульнай службы (на гаўптвахце) або патрульную роту (патруляванне па горадзе, ажыццяўленне салютаў на гарадскіх святах) пры Мінскай ваеннай камендатуры<ref name=belarmy/>. Асабовы склад роты камплектуецца выхадцамі з усіх рэгіёнаў рэспублікі. У ёй праходзілі службу ў розны час асобы з сярэдняй спецыяльнай і вышэйшай адукацыяй, сярод іх было нямала спартсменаў-разраднікаў і майстроў спорту<ref name=Данилов/>. Салдаты, якія звальняюцца з роты ганаровай варты, могуць у далейшым працягнуць службу ў любых сілавых структурах<ref name=Кукса/> — у тым ліку рэспубліканскім МУС, МНС або ўпраўленні аховы пасольстваў<ref name=":1"/>. Некаторым салдатам даюцца спецыяльныя рэкамендацыі камандзіра вайсковай часці і камандзіра роты ганаровай варты, якія дазваляюць паступіць у сярэднюю або вышэйшую спецыяльную навучальную ўстанову па-за конкурсам (пры наяўнасці мінімальнага бала на выпускным экзамене і бала ў атэстаце не ніжэй за 7)<ref name=Беларусь1/>. У дзень, калі салдат праводзяць у запас, па традыцыі ўвесь асабовы склад роты праходзіць урачыстым маршам перад дэмабілізаванымі, што выклікае ў іх моцныя эмоцыі. Штогод у дзень свята роты ганаровай варты да КПП прыходзяць былыя салдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Салдат роты ганаровай варты ў [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палацы Незалежнасці]]]] Парадная форма была распрацавана так, каб максімальна блізка адпавядаць па афармленні параднай форме УС Рэспублікі Беларусь<ref name=milby/>. У цяперашні час у кожнага байца ёсць свой парадны мундзір, пашыты ў Доме ваеннага адзення, і вырабленыя ўручную боты са скарочанай халявай, драўлянымі калкамі замест цвікоў і металічнымі набіванкамі для чаканкі кроку на абцас. Парадны касцюм салдата пасля яго звальнення ў запас не можа паўторна выкарыстоўвацца, таму ўтылізуецца, а для прызыўніка-зменшчыка шыюць новы<ref name=":1"/>. Байцы штодня самастойна сціраюць і выгладжваюць форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; таксама ў абавязковым парадку яны гладзяць усе сцягі перад кожным мерапрыемствам<ref name=Данилов/>. Парадная шынель на парадак цяжэй, чым трэніровачная форма, таму гэтую шынель апранаюць толькі на генеральных рэпетыцыях і на саміх выступах<ref name=МИР/>. == Падрыхтоўка == === Страявая === Каля 90% заняткаў у праграме падрыхтоўкі складае страявая падрыхтоўка. Салдаты роты рэгулярна падвяргаюцца сур’ёзным нагрузкам і праводзяць інтэнсіўныя трэніроўкі ў любую пару года і любое надвор’е, сістэматычна паўтараючы рухі і завучваючы іх да аўтаматызму<ref name=Зелёнко/>. Стандартныя элементы кожнага пляц-параду, якія адпрацоўваюцца РГК пры падрыхтоўцы да ўрачыстых мерапрыемстваў і ўваходзяць у кожную праграму выступленняў — так званыя «даміно», «расчоска» і «кветка»<ref name=Ружечка_Титов/>. Па ўспамінах аднаго з вайскоўцаў, датаваных 2012 годам, трэніроўкі ў звычайныя дні доўжыліся 4 гадзіны, а пры падрыхтоўцы да параду — да 6-7 гадзін<ref name=belarmy/>. Па даных на 2020 год, у звычайныя дні трэніроўкі па страявой падрыхтоўцы доўжыліся па 6 гадзін у дзень, напярэдадні святаў — па 8 гадзін у дзень па-за залежнасці ад умоў надвор’я<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=СТВ|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Паколькі салдаты пераносяць вялікія фізічныя нагрузкі, ім належыць больш багаты штодзённы рацыён, чым звычайным армейскім байцам<ref name=Кукса/>. Кожны з навабранцаў пачынае службу з адточвання страявога кроку, адлічваючы ўслых рытм і выцягваючы шкарпэтку, а афіцэры і сяржанты ўважліва сочаць за кожным крокам маладых салдат. Звычайна прызыўніку патрабуецца не менш за месяц штодзённых заняткаў, каб стаць паўнавартасным салдатам роты ганаровай варты<ref name=":1"/>. Для карэкціроўкі паставы салдаты выкарыстоўваюць спачатку драўляныя т-вобразныя прыстасаванні<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а ў далейшым і карабіны, якія нясуць на некаторых трэніроўках за сваімі спінамі паралельна зямлі<ref name=Данилов/>. Па сведчаннях аднаго з байцоў за 2012 год, сяржанты падтрымлівалі жорсткую дысцыпліну, караючы вайскоўцаў за дробныя правіннасці, калі тыя стаялі без справы: фактычна па казарме можна было перасоўвацца толькі бегам. За няправільныя і няўзгодненыя дзеянні на занятках вынікала маментальнае пакаранне (напрыклад, адцісканне, прысяданне або бег па кругах), якое распаўсюджвалася на ўсіх салдат<ref name=belarmy/>. Фактычна з-за найменшага недахопу, дапушчанага пры адпрацоўцы элемента, заняткі на пляцы могуць расцягвацца нават на некалькі гадзін<ref name=Ружечка_Титов/>. Кожны з карабінаў, якія выкарыстоўваюцца байцамі для выканання страявых прыёмаў, важыць па 4 кг, але часам яго абцяжарваюць за кошт начэпленых на яго дыскаў для штангі, каб развіць цягавітасць. Пры падрыхтоўцы да пляц-канцэрту даводзіцца мяняць або аддаваць у рамонт ад 30 да 50 карабінаў, у якіх можа зламацца штык-нож ці трэсне драўлянае ложа. Пры няправільнай адпрацоўцы прыёму існуе рызыка сур’ёзна параніцца штык-нажом, таму вопытныя вайскоўцы трэніруюцца з дня ў дзень нароўні з навабранцамі. Па асобнай праграме займаецца знаменная група, якая выносіць сцяг і сцяг на ўрачыстых мерапрыемствах. Самымі падрыхтаванымі байцамі, якія валодаюць у дасканаласці страявымі прыёмамі, з’яўляюцца прадстаўнікі груп «лінейных» і «венкавых»<ref name=Зелёнко/>. Вопытныя байцы могуць выконваць практыкаванне адразу з двума карабінамі<ref name=Данилов/> або здзейсніць 150 абаротаў запар аднаго карабіна<ref name=Кукса/>. === Баявая і фізічная === Баявая падрыхтоўка ўключае стральбу з карабінаў на палігоне і кіданне баявых гранат<ref name=Зелёнко/>. Фізічнай падрыхтоўцы таксама надаецца вялікая ўвага<ref name=belarmy/>: на трэніроўках асабісты склад заўсёды займаецца з адмысловымі ўцяжарвальнікам для ног, умацоўваючы такім чынам мышцы<ref name=Зелёнко/> — маса ўцяжарвальнікаў складае ад 2,5 да 5 кг<ref name=Кукса/>. Байцы адпрацоўваюць страявыя прыёмы з уцяжаранымі карабінамі, не забываючы пры гэтым працаваць над расцяжкай і каардынацыяй<ref name=Зелёнко/>. Для адпрацоўкі рухаў страявым крокам выкарыстоўваюцца таксама ўцяжарвальнікам для рук<ref name=Держанович/>. Байцы павінны ўмець падымаць нагу, утвараючы кут на 90 градусаў: у прыватнасці, гэта патрабуецца ад тых, хто ўскладае вянкі<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. Пры гэтым амаль кожны салдат роты ганаровай варты з лёгкасцю можа сесці на шпагат<ref name=milby/>. Байцы знамянной групы на трэніроўках нясуць не толькі шашкі, але і 20-кілаграмовы грыф штангі. Прадстаўнікі груп вянковых на трэніроўках замест звычайных вянкоў масай 15-20 кг нясуць жалезны каркас у два разы цяжэй: вядома, што аднойчы байцы падчас шэсця ад Кастрычніцкай плошчы неслі вянок масай 30 кг на працягу дыстанцыі ў паўкіламетра<ref name=Зелёнко/>. Усе байцы роты ганаровай варты павінны валодаць высокім узроўнем вынослівасці, паколькі ім даводзіцца знаходзіцца ў нерухомым стане гадзінамі (з улікам таго, што некаторыя мерапрыемствы могуць пачынацца з велізарным спазненнем — аж да 8 гадзін). У той жа час салдаты навучаны непрыкметна падаваць сігнал аб дрэнным самаадчуванні камандзіру або калегам, каб тыя змянілі якога-небудзь байца, а афіцэры трымаюць глядзельны кантакт з падначаленымі, каб быць у курсе сітуацыі<ref name=Зелёнко/>. === Удзел у мерапрыемствах === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Адпрацоўка прыёмаў са зброяй на рэпетыцыі парада да Дня Незалежнасці, 2019 год]] Для кожнага наступнага мерапрыемства рота ганаровай варты заўсёды рыхтуе новую праграму<ref name=МИР/>. Найвышэйшым гонарам для салдата любой ганаровай варты з’яўляецца ўдзел у пляц-парадзе з нагоды Дня Незалежнасці: у ім удзельнічаюць да 160 вайскоўцаў з Узброеных Сіл, памежных войскаў і ўнутраных войскаў (ад апошніх звычайна дэлегуюцца 45 чалавек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Працэс падрыхтоўкі да свята пачынаецца за 4 месяцы, у лютым — спачатку салдаты штодня займаюцца па 4-5 гадзін страявой падрыхтоўкай, навострываючы пабудову ў «каробку» і адпрацоўваючы стандартныя прыёмы «на варту» і «на плячо». Далей яны займаюцца адпрацоўкай зладжанасці і праводзяць сумесныя рэпетыцыі з іншымі ротамі ганаровай варты. Напярэдадні парада рацыён салдатаў узрастае, паколькі яны мусяць быць падрыхтаваны да стрэсу і вялікіх перагрузак падчас мерапрыемстваў<ref name=":1"/>. Некаторыя навацыі адпавядаюць прадстаўнікамі ўсіх трох існуючых рот ганаровай варты<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналагічную падрыхтоўку салдаты вядуць і да мерапрыемстваў з нагоды Дня Перамогі<ref name=Беларусь1/>. ==Камандзіры == * старшы лейтэнант Канстанцін Вітальевіч Чарнецкі<ref name=milby/> (май 1995 — люты 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * Аляксандр Анатольевіч Пагуляйла (люты 1999 — люты 2002)<ref name=":1"/> * Мікалай Аляксандравіч Кураш (люты 2002 — люты 2004) < ref name=":1"/> * Дзмітрый Віктаравіч Карповіч (люты 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капітан Павел Васільевіч Гур’янаў<ref name=Данилов>{{артыкул|спасылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|аўтар=Андрей Данилов|выданне=Во славу Родины|тып=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|чысло=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (з мая 2009<ref name=":1"/>) * старшы лейтэнант Канстанцін Пруднікаў (камандзір зводнай роты, 2016) <ref name=Кукса/> * Уладзіслаў Валер’евіч Шапялевіч (камандзір зводнай роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> і 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капітан Кірыл Ігаравіч Карчынскі<ref name=башня/> (камандзір 1-й роты ганаровай варты, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=Мир 24|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерэя == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]] на Мінскай [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]] ў 2012 годзе Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Уладзімір Пуцін і [[Аляксандр Лукашэнка]] праводзяць агляд ганаровай варты ў аэрапорце Мінска ў 2012 годзе Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Прэзідэнт Азербайджана [[Ільхам Аліеў]] праводзіць агляд ганаровай варты на шляху ў [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палац Незалежнасці]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Ганаровая варта сустракае міністра абароны Расіі [[Сяргей Шайгу|Сяргея Шайгу]] у штабе Міністэрства абароны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Міністэрства абароны Індыі|Міністр абароны Індыі]] [[Маліпудзі Мангапаці Палам Раджу]] праводзіць агляд ганаровай варты ў кастрычніку 2009 года </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Ганаровая варта]] 0zx2ua5cdu4j906rz2ofhtbipbl1kpu 5185299 5185298 2026-08-23T08:24:08Z DBatura 73587 /* Камандзіры */ 5185299 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | назва = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | выява = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры''' — цырыманіяльная [[воінская часць]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. Утворана 17 лютага 1995 года. Удзельнічае ў сустрэчах замежных дэлегацый на вышэйшым узроўні, пратакольных мерапрыемствах з удзелам першых асоб і іншых урачыстых мерапрыемствах (у тым ліку мерапрыемствах да Дня Перамогі і да Дня Незалежнасці). З’яўляецца адной з трох рот ганаровай варты ў Беларусі (разам з ротамі ганаровай варты [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]]). З 26 жніўня 2004 года ў Рэспубліцы Беларусь існуе і зводная рота ганаровай варты, у якую ўваходзяць прадстаўнікі арміі, пагранічнікаў і ўнутраных войск. == Утварэнне == Раней адпаведныя абавязкі пры прыёме высокіх гасцей, выстаўленні варты і ўскладанні вянкоў выконвала няштатная рота з ліку курсантаў Мінскага вышэйшага інжынернага зенітнага ракетнага вучылішча СПА<ref name=milby/>. Часам гэтыя абавязкі выконвалі і курсанты Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага вучылішча (пазней на аснове гэтых двух вучылішчаў была ўтворана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]])<ref name=":1"/>. У складзе Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь рота паштовай варты была ўтворана 17 лютага 1995 года, першым камандзірам роты стаў выпускнік Маскоўскага вышэйшае агульнавайсковае камандаванне вучылішча старшы лейтэнант Чарнецкі, які дагэтуль служыў у 339-м гвардзейскім мотастралковым палку 120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. Ён заняўся распрацоўкай праграмы навучання вайскоўцаў роты (у тым ліку методыкай страявой падрыхтоўкі)<ref name=milby/><ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 407 ад 26 жніўня 2004 года была ўтворана '''зводная рота ганаровай варты'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, якая фактычна можа лічыцца адным з падраздзяленняў-спадчыннікаў роты ганаровай варты Узброеных Сіл РБ<ref name=Кукса>{{артыкул|спасылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|загаловак=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|аўтар=Виталий Кукса|выданне=Советская Белоруссия|тып=газета|год=2016|месяц=3|чысло=12|нумар=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Яна камплектуецца з прадстаўнікоў узброеных сіл, [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]] і ўнутраных войск МУС<ref name=Зелёнко/>. Яе першапачатковы склад налічваў 119 вайскоўцаў з УС РБ, 40 вайскоўцаў з Дзяржаўнага памежнага камітэта і 40 вайскоўцаў з унутраных войскаў МУС<ref name=указ/>. Дзякуючы гэтаму ўказу існая пры МУС рота ганаровай варты здабыла афіцыйны статус і пачала сумесныя трэніроўкі з вайскоўцамі з ганаровай варты Узброеных Сіл<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Акрамя зводнай роты ганаровай варты, у цяперашні час у Рэспубліцы Беларусь існуюць тры роты ганаровай варты<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота ганаровай варты [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]] пры ваеннай камендатуры УС РБ * Рота ганаровай варты Унутраных войск МУС РБ (в/ч 3214, Уручча<ref name=belarmy/> — [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння]])<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота ганаровай варты Дзяржаўнага пагранічнага камітэта РБ (Сосны<ref name=belarmy/>, утворана ў снежні 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Абавязкі і мерапрыемствы == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Удзельнік ваенна-музычнага фестывалю «Спаская вежа» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота ганаровай варты на [[Ваенныя парады на Краснай плошчы ў 2020 годзе|Парадзе Перамогі]] 24 чэрвеня 2020 года ў Маскве]] Салдаты роты ганаровай варты выконваюць наступныя абавязкі<ref name=milby/>: * сустрэча і праводзіны кіраўнікоў замежных дзяржаў і замежных дэлегацый, якія прыбываюць з афіцыйным візітам у Рэспубліку Беларусь<ref name=башня/>; * протакольныя мерапрыемствы з удзелам першых асоб дзяржавы; * воінскія рытуалы пры забеспячэнні ўрачыстых мерапрыемстваў (у тым ліку выстаўленне варты<ref name=milby/>, ускладанне вянкоў да помнікаў і мемарыялаў, адданне воінскіх ушанаванняў на пахаванні<ref name=башня/>); * удзел у ваенных парадах (выстаўленне лінейных на парадзе) і пляц-канцэртах (страявыя прыёмы са зброяй). Штогод роце даводзіцца прымаць удзел у больш чым 50 мерапрыемствах найвышэйшага ўзроўню-мерапрыемствах з удзелам прэзідэнта, сустрэчах кіраўнікоў замежных дзяржаў і галоўных дзяржаўных святах<ref name=":1"/>. Часам байцы могуць удзельнічаць у трох мерапрыемствах за дзень, якія праходзяць у розных кропках<ref name=belarmy/>.Найважнейшыя для салдат роты мерапрыемствы праводзяцца 23 лютага ў [[Дзень абаронцаў Айчыны]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 ліпеня ў [[Дзень незалежнасці Рэспублікі Беларусь]] і 9 мая ў [[Дзень Перамогі]]. Таксама байцы роты ўдзельнічалі ў памятных мерапрыемствах у Брэсце з нагоды пачатку Вялікай Айчыннай вайны: адно такое мерапрыемства прайшло ў 2010 годзе, падчас прэм’еры фільма «[[Брэсцкая крэпасць (фільм)|Брэсцкая крэпасць]]»<ref name=belarmy/>. Рота ганаровай варты адзначана шэрагам узнагарод. У прыватнасці, у 2011 годзе яна была ўзнагароджана [[Венесуэла|венесуэльскім]] ордэнам «19 красавіка» пасля паказальнага выступлення<ref name=":1"/>, прымеркаванага да 200-годдзя [[Дзень незалежнасці Венесуэлы|незалежнасці гэтай рэспублікі]]. Тады байцы ў [[Каракас]]е прайшлі ўрачыстым маршам перад трыбунай і паказалі пляц-канцэрт, за што былі ўзнагароджаны імяннымі наручнымі гадзіннікамі з гравіроўкай «ад прэзідэнта РБ»<ref name=belarmy/>. 19 ліпеня 2014 года яна прыняла ўдзел у парадзе на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], прымеркаваным да 100-годдзя з пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]: парад адкрыўся шэсцем знаменных груп шэрагу запрошаных ваенных дэлегацый, сярод якіх была і беларуская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. У 2015 годзе падчас [[Другое мінскае пагадненне|перамоў]] «[[нармандская чацвёрка|Нармандскай чацвёркі]]» ў Мінску, прысвечаных урэгуляванню [[Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны|канфлікту на Данбасе]], байцы неслі службу ў Палацы Незалежнасці на працягу больш чым 16 гадзін, перыядычна змяняючы адзін аднаго на пастах, і толькі пасля завяршэння выканання задачы ганаровая варта вярнулася да абеду наступнага дня ў казарму<ref name=Зелёнко/>. У тым жа годзе рота прыняла ўдзел у [[Парад у Пекіне 3 верасня 2015 года|парадзе ў Пекіне]] на плошчы [[Цяньаньмэнь]], прысвечаным 70-годдзю Перамогі ў Другой сусветнай вайне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота ганаровай варты ўдзельнічае ў мерапрыемствах не толькі ў Рэспубліцы Беларусь, але і ў Расіі і іншых краінах свету. У прыватнасці, рота неаднаразова прымала ўдзел у штогадовым [[Спаская вежа (фестываль)|іжнародным ваенна-музычным фестывалі «Спаская вежа»]] ў Маскве<ref name=башня/>. Знаменная група роты ганаровай варты ўдзельнічала ў [[ВВаенныя парады на Краснай плошчы ў 2020 годзе|парадзе 24 чэрвеня 2020 года]] на Краснай плошчы, прымеркаваным да 75-годдзя Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Салдаты ўскладаюць вянок]] Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры складаецца з 180 вайскоўцаў, якія на ўрачыстых мерапрыемствах дэманструюць пад музыку сінхронныя страявыя прыёмы са зброяй<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=Фестиваль «Спасская башня»|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Зброя, з якой выконваюцца ўсе страявыя прыёмы — гэта карабіны [[самазарадны карабін Сіманава|СКС]]<ref name=Данилов/> і афіцэрскія шаблі. Хоць дадзеныя карабіны не выкарыстоўваюцца ў сучаснай беларускай арміі, яны засталіся на ўзбраенні роты ганаровай варты з дэкаратыўнай функцыяй ў якасці даніны традыцыі<ref name=":1"/>. Па словах намесніка камандзіра роты спецыяльнага прызначэння (ганаровай варты) па ідэалагічнай працы капітана Дзмітрыя Смірнова, у падраздзяленні ёсць трэніровачныя і парадныя карабіны<ref name=Зелёнко/>. Рота ганаровай варты таксама дзеліцца на спецыяльныя разлікі<ref name=Данилов/>: * ''знаменная група'' — выносіць сцяг на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''разлікі венкавых'' — ускладаюць вянкі (адзін з разлікаў заўсёды падбіраецца з двайнят ці людзей з падобнымі тварамі)<ref name=Данилов/>; * ''раслікі «кастравых»'' — стаяць на варце ля Вечнага агню; * ''«каробка»'' — стулены строй для праходжання ўрачыстым маршам; * ''«эскорт»'' — група салдат, якія ўдзельнічаюць у пахавальных працэсіях. Роту ганаровай варты на ўсіх значных выступах суправаджае '''аркестр ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры'''<ref>{{артыкул|спасылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|загаловак=Один день из жизни военного дирижёра|аўтар=Наталья Пахомович|выданне=Во славу Родины|тып=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|чысло=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, які валодае багатым рэпертуарам і выконваючы не толькі цырыманіяльную музыку і гімны краін, але і творы ваенна-патрыятычнай тэматыкі і лепшыя ўзоры сусветнай музыкі<ref name=Держанович/>. Аркестр неаднаразова ўдзельнічаў у ваенна-музычным фестывалі «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я і 2-я роты і аркестр ганаровай варты ўдастоены спецыяльнай прэміі Прэзідэнта дзеячам культуры і мастацтва з фармулёўкай «''за значныя дасягненні ў патрыятычным выхаванні моладзі, актыўны ўдзел у грамадска-палітычных і культурных мерапрыемствах''»<ref name=Держанович/>. == Асабовы склад == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Лінейны падчас Парада Перамогі 2015 года пры праходжанні музыкантаў аркестра ВПС ЗША]] Кандыдаты на месца ў роце ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры павінны мець рост не менш за 185 см, валодаць прыемнай знешнасцю і добрым целаскладам, найвышэйшым узроўнем здароўя, высокім узроўнем адукацыі і высокімі маральна-дзелавымі якасцямі<ref name=milby/> (у тым ліку не мець шкодных звычак)<ref name=МИР/>. Першасным патрабаваннем з’яўляецца менавіта рост<ref name=belarmy/> ад 185 да 195 см<ref name=minsknews/>, хоць у адным з узводаў служылі асобы ростам ад 183 да 185 см. Станам на 2012 год у роту ганаровай варты дапускаліся асобы з лёгкім скаліёзам і слабым зрокам (без ачкоў), але большую частку вайскоўцаў складалі асобы з першай групай здароўя<ref name=belarmy/>. Перавага аддаецца асобам са славянскай знешнасцю і правільнымі рысамі твару<ref name=Данилов/>. У кандыдатаў не павінна быць шнараў<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуіровак на тварах і адкрытых участках шыі, але дапушчальна наяўнасць малюнкаў на далонях або пальцах (татуіроўкі там хаваюць белыя пальчаткі, якія вайскоўцы апранаюць падчас урачыстых мерапрыемстваў)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. Па словах палкоўніка Мінскай ваеннай камендатуры Анатоля Грыцава, патрабаванні да кандыдатаў у роту ганаровай варты нават больш жорсткія, чым да кандыдатаў у [[Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь)|сілы спецыяльных аперацый]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: усё гэта звязана з тым, што кожны салдат ганаровай варты павінен вытрымліваць інтэнсіўныя заняткі на пляцы<ref name=":1"/>. Патрабаванні да байцоў РПК унутраных войск МУС РБ з’яўляюцца такімі ж жорсткімі, як і ў РПК Мінскай камендатуры: з 300 кандыдатаў камандаванне адбірае ў найлепшым выпадку 20-30 чалавек, часам заплюшчваючы вочы на недахоп росту пры наяўнасці шчырага жадання ў кандыдата служыць<ref name=Ружечка_Титов/>. Усе кандыдаты праходзяць спачатку медыцынскі агляд у медустановах па месцы жыхарства, а затым больш глыбокі медагляд у [[432-гі Галоўны ваенны клінічны медыцынскі цэнтр|432-м галоўным ваенным клінічным медыцынскім цэнтры Узброеных Сіл РБ]]<ref name=Данилов/>. Афіцэры з мэтай падрабязнага азнаямлення з кандыдатамі выязджаюць у рэгіёны, дзе маюць зносіны з мясцовымі ўладамі і супрацоўнікамі міліцыі, а таксама бацькамі кандыдатаў, школьнымі настаўнікамі і калегамі па працы<ref name=milby/>. Гутарка праводзіцца па-за залежнасці ад намінальных даных прызыўніка<ref name=":1"/>: біяграфія кожнага кандыдата павінна быць абсалютна ідэальнай<ref name=Кукса/>. Усе адабраныя кандыдаты накіроўваюцца на службу ў батальён Мінскай ваеннай камендатуры<ref name=milby/> (так званы «каранцін»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а ўжо адтуль лепшых адбіраюць у ганаровую варту<ref name=milby/>. Асобы, якія не прайшлі адбор у ганаровую варту, звычайна адпраўляюцца ў роту каравульнай службы (на гаўптвахце) або патрульную роту (патруляванне па горадзе, ажыццяўленне салютаў на гарадскіх святах) пры Мінскай ваеннай камендатуры<ref name=belarmy/>. Асабовы склад роты камплектуецца выхадцамі з усіх рэгіёнаў рэспублікі. У ёй праходзілі службу ў розны час асобы з сярэдняй спецыяльнай і вышэйшай адукацыяй, сярод іх было нямала спартсменаў-разраднікаў і майстроў спорту<ref name=Данилов/>. Салдаты, якія звальняюцца з роты ганаровай варты, могуць у далейшым працягнуць службу ў любых сілавых структурах<ref name=Кукса/> — у тым ліку рэспубліканскім МУС, МНС або ўпраўленні аховы пасольстваў<ref name=":1"/>. Некаторым салдатам даюцца спецыяльныя рэкамендацыі камандзіра вайсковай часці і камандзіра роты ганаровай варты, якія дазваляюць паступіць у сярэднюю або вышэйшую спецыяльную навучальную ўстанову па-за конкурсам (пры наяўнасці мінімальнага бала на выпускным экзамене і бала ў атэстаце не ніжэй за 7)<ref name=Беларусь1/>. У дзень, калі салдат праводзяць у запас, па традыцыі ўвесь асабовы склад роты праходзіць урачыстым маршам перад дэмабілізаванымі, што выклікае ў іх моцныя эмоцыі. Штогод у дзень свята роты ганаровай варты да КПП прыходзяць былыя салдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Салдат роты ганаровай варты ў [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палацы Незалежнасці]]]] Парадная форма была распрацавана так, каб максімальна блізка адпавядаць па афармленні параднай форме УС Рэспублікі Беларусь<ref name=milby/>. У цяперашні час у кожнага байца ёсць свой парадны мундзір, пашыты ў Доме ваеннага адзення, і вырабленыя ўручную боты са скарочанай халявай, драўлянымі калкамі замест цвікоў і металічнымі набіванкамі для чаканкі кроку на абцас. Парадны касцюм салдата пасля яго звальнення ў запас не можа паўторна выкарыстоўвацца, таму ўтылізуецца, а для прызыўніка-зменшчыка шыюць новы<ref name=":1"/>. Байцы штодня самастойна сціраюць і выгладжваюць форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; таксама ў абавязковым парадку яны гладзяць усе сцягі перад кожным мерапрыемствам<ref name=Данилов/>. Парадная шынель на парадак цяжэй, чым трэніровачная форма, таму гэтую шынель апранаюць толькі на генеральных рэпетыцыях і на саміх выступах<ref name=МИР/>. == Падрыхтоўка == === Страявая === Каля 90% заняткаў у праграме падрыхтоўкі складае страявая падрыхтоўка. Салдаты роты рэгулярна падвяргаюцца сур’ёзным нагрузкам і праводзяць інтэнсіўныя трэніроўкі ў любую пару года і любое надвор’е, сістэматычна паўтараючы рухі і завучваючы іх да аўтаматызму<ref name=Зелёнко/>. Стандартныя элементы кожнага пляц-параду, якія адпрацоўваюцца РГК пры падрыхтоўцы да ўрачыстых мерапрыемстваў і ўваходзяць у кожную праграму выступленняў — так званыя «даміно», «расчоска» і «кветка»<ref name=Ружечка_Титов/>. Па ўспамінах аднаго з вайскоўцаў, датаваных 2012 годам, трэніроўкі ў звычайныя дні доўжыліся 4 гадзіны, а пры падрыхтоўцы да параду — да 6-7 гадзін<ref name=belarmy/>. Па даных на 2020 год, у звычайныя дні трэніроўкі па страявой падрыхтоўцы доўжыліся па 6 гадзін у дзень, напярэдадні святаў — па 8 гадзін у дзень па-за залежнасці ад умоў надвор’я<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=СТВ|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Паколькі салдаты пераносяць вялікія фізічныя нагрузкі, ім належыць больш багаты штодзённы рацыён, чым звычайным армейскім байцам<ref name=Кукса/>. Кожны з навабранцаў пачынае службу з адточвання страявога кроку, адлічваючы ўслых рытм і выцягваючы шкарпэтку, а афіцэры і сяржанты ўважліва сочаць за кожным крокам маладых салдат. Звычайна прызыўніку патрабуецца не менш за месяц штодзённых заняткаў, каб стаць паўнавартасным салдатам роты ганаровай варты<ref name=":1"/>. Для карэкціроўкі паставы салдаты выкарыстоўваюць спачатку драўляныя т-вобразныя прыстасаванні<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а ў далейшым і карабіны, якія нясуць на некаторых трэніроўках за сваімі спінамі паралельна зямлі<ref name=Данилов/>. Па сведчаннях аднаго з байцоў за 2012 год, сяржанты падтрымлівалі жорсткую дысцыпліну, караючы вайскоўцаў за дробныя правіннасці, калі тыя стаялі без справы: фактычна па казарме можна было перасоўвацца толькі бегам. За няправільныя і няўзгодненыя дзеянні на занятках вынікала маментальнае пакаранне (напрыклад, адцісканне, прысяданне або бег па кругах), якое распаўсюджвалася на ўсіх салдат<ref name=belarmy/>. Фактычна з-за найменшага недахопу, дапушчанага пры адпрацоўцы элемента, заняткі на пляцы могуць расцягвацца нават на некалькі гадзін<ref name=Ружечка_Титов/>. Кожны з карабінаў, якія выкарыстоўваюцца байцамі для выканання страявых прыёмаў, важыць па 4 кг, але часам яго абцяжарваюць за кошт начэпленых на яго дыскаў для штангі, каб развіць цягавітасць. Пры падрыхтоўцы да пляц-канцэрту даводзіцца мяняць або аддаваць у рамонт ад 30 да 50 карабінаў, у якіх можа зламацца штык-нож ці трэсне драўлянае ложа. Пры няправільнай адпрацоўцы прыёму існуе рызыка сур’ёзна параніцца штык-нажом, таму вопытныя вайскоўцы трэніруюцца з дня ў дзень нароўні з навабранцамі. Па асобнай праграме займаецца знаменная група, якая выносіць сцяг і сцяг на ўрачыстых мерапрыемствах. Самымі падрыхтаванымі байцамі, якія валодаюць у дасканаласці страявымі прыёмамі, з’яўляюцца прадстаўнікі груп «лінейных» і «венкавых»<ref name=Зелёнко/>. Вопытныя байцы могуць выконваць практыкаванне адразу з двума карабінамі<ref name=Данилов/> або здзейсніць 150 абаротаў запар аднаго карабіна<ref name=Кукса/>. === Баявая і фізічная === Баявая падрыхтоўка ўключае стральбу з карабінаў на палігоне і кіданне баявых гранат<ref name=Зелёнко/>. Фізічнай падрыхтоўцы таксама надаецца вялікая ўвага<ref name=belarmy/>: на трэніроўках асабісты склад заўсёды займаецца з адмысловымі ўцяжарвальнікам для ног, умацоўваючы такім чынам мышцы<ref name=Зелёнко/> — маса ўцяжарвальнікаў складае ад 2,5 да 5 кг<ref name=Кукса/>. Байцы адпрацоўваюць страявыя прыёмы з уцяжаранымі карабінамі, не забываючы пры гэтым працаваць над расцяжкай і каардынацыяй<ref name=Зелёнко/>. Для адпрацоўкі рухаў страявым крокам выкарыстоўваюцца таксама ўцяжарвальнікам для рук<ref name=Держанович/>. Байцы павінны ўмець падымаць нагу, утвараючы кут на 90 градусаў: у прыватнасці, гэта патрабуецца ад тых, хто ўскладае вянкі<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. Пры гэтым амаль кожны салдат роты ганаровай варты з лёгкасцю можа сесці на шпагат<ref name=milby/>. Байцы знамянной групы на трэніроўках нясуць не толькі шашкі, але і 20-кілаграмовы грыф штангі. Прадстаўнікі груп вянковых на трэніроўках замест звычайных вянкоў масай 15-20 кг нясуць жалезны каркас у два разы цяжэй: вядома, што аднойчы байцы падчас шэсця ад Кастрычніцкай плошчы неслі вянок масай 30 кг на працягу дыстанцыі ў паўкіламетра<ref name=Зелёнко/>. Усе байцы роты ганаровай варты павінны валодаць высокім узроўнем вынослівасці, паколькі ім даводзіцца знаходзіцца ў нерухомым стане гадзінамі (з улікам таго, што некаторыя мерапрыемствы могуць пачынацца з велізарным спазненнем — аж да 8 гадзін). У той жа час салдаты навучаны непрыкметна падаваць сігнал аб дрэнным самаадчуванні камандзіру або калегам, каб тыя змянілі якога-небудзь байца, а афіцэры трымаюць глядзельны кантакт з падначаленымі, каб быць у курсе сітуацыі<ref name=Зелёнко/>. === Удзел у мерапрыемствах === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Адпрацоўка прыёмаў са зброяй на рэпетыцыі парада да Дня Незалежнасці, 2019 год]] Для кожнага наступнага мерапрыемства рота ганаровай варты заўсёды рыхтуе новую праграму<ref name=МИР/>. Найвышэйшым гонарам для салдата любой ганаровай варты з’яўляецца ўдзел у пляц-парадзе з нагоды Дня Незалежнасці: у ім удзельнічаюць да 160 вайскоўцаў з Узброеных Сіл, памежных войскаў і ўнутраных войскаў (ад апошніх звычайна дэлегуюцца 45 чалавек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Працэс падрыхтоўкі да свята пачынаецца за 4 месяцы, у лютым — спачатку салдаты штодня займаюцца па 4-5 гадзін страявой падрыхтоўкай, навострываючы пабудову ў «каробку» і адпрацоўваючы стандартныя прыёмы «на варту» і «на плячо». Далей яны займаюцца адпрацоўкай зладжанасці і праводзяць сумесныя рэпетыцыі з іншымі ротамі ганаровай варты. Напярэдадні парада рацыён салдатаў узрастае, паколькі яны мусяць быць падрыхтаваны да стрэсу і вялікіх перагрузак падчас мерапрыемстваў<ref name=":1"/>. Некаторыя навацыі адпавядаюць прадстаўнікамі ўсіх трох існуючых рот ганаровай варты<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналагічную падрыхтоўку салдаты вядуць і да мерапрыемстваў з нагоды Дня Перамогі<ref name=Беларусь1/>. ==Камандзіры == * старшы лейтэнант Канстанцін Вітальевіч Чарнецкі<ref name=milby/> (май 1995 — люты 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * Аляксандр Анатольевіч Пагуляйла (люты 1999 — люты 2002)<ref name=":1"/> * Мікалай Аляксандравіч Кураш (люты 2002 — люты 2004)<ref name=":1"/> * Дзмітрый Віктаравіч Карповіч (люты 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капітан Павел Васільевіч Гур’янаў<ref name=Данилов>{{артыкул|спасылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|аўтар=Андрей Данилов|выданне=Во славу Родины|тып=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|чысло=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (з мая 2009<ref name=":1"/>) * старшы лейтэнант Канстанцін Пруднікаў (камандзір зводнай роты, 2016) <ref name=Кукса/> * Уладзіслаў Валер’евіч Шапялевіч (камандзір зводнай роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> і 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капітан Кірыл Ігаравіч Карчынскі<ref name=башня/> (камандзір 1-й роты ганаровай варты, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=Мир 24|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерэя == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]] на Мінскай [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]] ў 2012 годзе Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Уладзімір Пуцін і [[Аляксандр Лукашэнка]] праводзяць агляд ганаровай варты ў аэрапорце Мінска ў 2012 годзе Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Прэзідэнт Азербайджана [[Ільхам Аліеў]] праводзіць агляд ганаровай варты на шляху ў [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палац Незалежнасці]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Ганаровая варта сустракае міністра абароны Расіі [[Сяргей Шайгу|Сяргея Шайгу]] у штабе Міністэрства абароны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Міністэрства абароны Індыі|Міністр абароны Індыі]] [[Маліпудзі Мангапаці Палам Раджу]] праводзіць агляд ганаровай варты ў кастрычніку 2009 года </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Ганаровая варта]] q0syf92mdrvogpf7vmbkxj0rs84ngbn Віталь Паўлавіч Паліцаймака 0 811326 5185300 5169085 2026-08-23T08:27:56Z StarDeg 16311 5185300 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Віталь Паўлавіч Паліцаймака''' ({{lang-ru|Виталий Павлович Полицеймако}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]]. [[Народны артыст СССР]] (1957). Лаўрэат [[Сталінская прэмія|Сталінскай прэміі]] 3-й ступені (1951). == Біяграфія == Скончыў Ленінградскі тэхнікум сцэнічнага мастацтва (1927). 3 1927 года працаваў у ленінградскім тэатры юнага гледача, з 1930 года Вялікім драматычным тэатры імя М.Горкага. Акцёр яркага тэмпераменту, шырокага творчага дыяпазону, майстар псіхал. партрэта. Сярод лепшых роляў: Ягор Булычоў, Ніл, Лука, Нястрашны і Дасцігаеў («Ягор Булычоў і іншыя», «Мяшчане», «На дне», «Дасцігаеў і іншыя» [[Максім Горкі|М.Горкага]]), Фамусаў («Гора ад розуму» [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А.Грыбаедава]]), Пракопій Пазухін («Смерць Пазухіна» М.Салтыкова-Шчадрына), Эзоп («Ліса і вінаград» Г.Фігейрэду), Камедыянт («Кароль Лір» [[Уільям Шэкспір|У.Шэкспіра]]), Савельеў («Так і будзе» [[Канстанцін Сіманаў|К.Сіманава]]) і інш. Здымаўся ў кіно. == Фільмаграфія == * (1938) «[[Маска (фільм, 1938)|Маска]]» — ''Яўстрат Спірыдонавіч'' * (1958) «[[Шчасце трэба берагчы]]» — ''Шандыбовіч'' {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Паліцаймака Віталь Паўлавіч||}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паліцаймака}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] 83fftdxu1mptkjp270rt6qww5vz9s7a Беларускае кавальства 0 812006 5185016 5185000 2026-08-22T12:34:38Z Ciepiersia 162280 /* Прафесійная адукацыя */ дапаўненне 5185016 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тыс. да н. э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] t1tcs225aecs1v7i176iyciktroc01k 5185047 5185016 2026-08-22T13:20:07Z Ciepiersia 162280 /* Прафесійныя аб’яднанні */ арфаграфія 5185047 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тыс. да н. э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 965h8zcfuxl93z99wph36rwvafrhfms 5185092 5185047 2026-08-22T15:26:07Z Ciepiersia 162280 /* Руда */ дапаўненне 5185092 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === {{main|Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара}} У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Сыравінай былі мясцовыя {{нп3|Балотная руда|балотныя руды|ru|Болотная руда}}, з якіх на драўнінным вугалі выплаўлялі [[чыгун]], пудлінгавае, паласавое шыннае, круглае, квадратнае і доўгае [[жалеза]], адлівалі і будавалі машыны, у тым ліку паравыя<ref name="Болбас"/>. Працавалі 437 рабочых (1867). Выплаўка чыгуну дасягала 120 тысяч пудоў (1867?), апроч таго, штогод выплаўлялі па 20—72 тысяч пудоў жалеза і сталі<ref name="Болбас"/>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі металургічны і машынабудаўнічы завод А. І. Бенкендорфа|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тыс. да н. э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 9rxuyy0xmpqoe8zby12cpi03tzgvf6k 5185117 5185092 2026-08-22T16:21:25Z Ciepiersia 162280 /* Расійскае заводскае жалеза */ вікіфікацыя 5185117 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === {{main|Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара}} У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Сыравінай былі мясцовыя {{нп3|Балотная руда|балотныя руды|ru|Болотная руда}}, з якіх на драўнінным вугалі выплаўлялі [[чыгун]], пудлінгавае, паласавое шыннае, круглае, квадратнае і доўгае [[жалеза]], адлівалі і будавалі машыны, у тым ліку паравыя<ref name="Болбас"/>. Працавалі 437 рабочых (1867). Выплаўка чыгуну дасягала 120 тысяч пудоў (1867?), апроч таго, штогод выплаўлялі па 20—72 тысяч пудоў жалеза і сталі<ref name="Болбас"/>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тыс. да н. э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] lxsn07jxas5ts9cdvjencpu7ms3xz4y 5185122 5185117 2026-08-22T16:31:17Z Ciepiersia 162280 /* Беларускае заводскае жалеза */ дапаўненне 5185122 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тыс. да н. э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 2xlezmpe9o9pqnrghpjhkvob4xe5mo9 5185124 5185122 2026-08-22T16:33:57Z Ciepiersia 162280 /* Вугаль */ вікіфікацыя 5185124 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] e1hyaqarn9d5pofytux7mapfay7xpq6 5185140 5185124 2026-08-22T17:29:18Z Ciepiersia 162280 /* XX стагоддзе */ дапаўненне 5185140 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === Савецкія часы === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] lfn0vnpiws77wtgzrrmuiyy7go3b97e 5185143 5185140 2026-08-22T17:40:17Z Ciepiersia 162280 /* Савецкія часы */ дапаўненне 5185143 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === Савецкія часы === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40/ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 4qknynm5jv527vapghv4533str51pvi 5185145 5185143 2026-08-22T17:40:55Z Ciepiersia 162280 /* Савецкія часы */ афармленне 5185145 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === Савецкія часы === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] onkurhzne77i4b9q44kv5tf8j22bfr9 5185155 5185145 2026-08-22T18:04:08Z Ciepiersia 162280 /* Савецкія часы */ дапаўненне 5185155 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фигурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. === XX стагоддзе === ==== Усходняя Беларусь ==== Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. ==== Заходняя Беларусь ==== На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. ==== Аб'яднаная Беларусі ==== У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]].<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. === XXI стагоддзе === У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] fghwpr8jy4d47gri8u4hvmyyojzggwb Фрэнк Оўшэн 0 812047 5185075 5174958 2026-08-22T14:42:38Z DzBar 156353 5185075 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = PBR&B, [[Поп-музыка|поп]], [[хіп-хоп]] | Сайт = {{URL|frankocean.com}} | Імя = Фрэнк Оўшэн | Выява = Frank Ocean 2022 Blonded.jpg | Шырыня = 300px | Апісанне выявы = Оўшэн ў 2022 годзе | Імя пры нараджэнні = Крыстафер Эдвін Бро | Дата нараджэння = 28.10.1987 | Месца нараджэння = {{МесцаНараджэння|Лонг-Біч|у Лонг-Біч}}, [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | Прафесіі = {{спявак|XXI стагоддзя|ЗША}}, рэпер, {{музычны прадзюсар|XXI стагоддзя|ЗША}}, {{фатограф|XXI стагоддзя|ЗША}} | Гады актыўнасці = 2005 — цяперашні час | Інструменты = клавішныя музычныя інструменты, [[гітара]] | Калектывы = Odd Future | Лэйблы = [[Def Jam Recordings|Def Jam]], Stem, [[Island Records|Island]], Blonded | Узнагароды = «[[Грэмі]]» (2013 — двойчы) <br> [[Brit Award]] (2013) }} '''Крыстафер Фрэнсіс «Фрэнк» Оўшэн''' ({{Lang-en|Christopher Francis «Frank» Ocean}}), народжаны '''Крыстафер Эдвін Бро''' ({{Lang-en|Christopher Edwin Breaux}} ; [[28 кастрычніка]] [[1987]], [[Лонг-Біч]], [[Каліфорнія]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] спявак, аўтар песень і рэпер. Музычныя крытыкі адзначаюць яго працы за [[Авангард|авангардныя]] стылі і інтраспектыўную, эліптычную лірыку. Оушэн атрымаў дзве прэміі «[[Грэмі]]» і прэмію [[BRIT Awards|Brit Award]] як міжнародны мужчынскі сольны выканаўца сярод іншых узнагарод, а два яго студыйныя альбомы былі ўключаны ў спіс {{Не перакладзена 3|500 найвялікшых альбомаў усіх часоў па версіі часопіса Rolling Stone|500 найвялікшых альбомаў усіх часоў|ru|500 величайших альбомов всех времён по версии журнала Rolling Stone}} [[Rolling Stone]] (2020). Фрэнк Оўшэн пачаў сваю музычную кар'еру ў якасці {{Не перакладзена 3|Літаратурны негр|гострайтэра|ru|Литературный негр}}, перш чым далучыцца да хіп-хоп калектыву {{Не перакладзена 3|Odd Future|3=ru|4=Odd Future}} у 2010 годзе. У наступным годзе ён выпусціў свой першы мікстэйп ''{{Не перакладзена 3|Nostalgia, Ultra|3=ru|4=Nostalgia, Ultra}}'', а пасля заключыў кантракт на запіс з {{Не перакладзена 3|Def Jam Recordings|3=ru|4=Def Jam Recordings}}. Яго першы студыйны альбом, эклектычны ''{{Не перакладзена 3|Channel Orange|channel ORANGE|ru|Channel Orange}}'' (2012), аб'яднаў стылі [[Рытм-н-блюз|R&B]] і {{Не перакладзена 3|Cоўл|соўл|ru|Соул}}. На цырымоніі ўручэння прэміі «Грэмі» 2013 года ''channel ORANGE'' быў намінаваны на "Альбом года" і стаў {{Не перакладзена 3|Прэмія «Грэмі» за лепшы прагрэсіўны R&B-альбом|лепшым гарадскім сучасным альбомам|ru|Премия «Грэмми» за лучший прогрессивный R&B-альбом}}; адзін з яго сінглаў, "Thinkin Bout You", быў намінаваны на "{{Не перакладзена 3|Прэмія «Грэмі» за лепшы запіс года|Запіс года|ru|Премия «Грэмми» за лучшую запись года}}". У 2013 годзе часопіс [[Time]] назваў яго адным з самых {{Не перакладзена 3|Time 100|уплывовых людзей у свеце|ru|Time 100}}. Пасля чатырохгадовага перапынку Фрэнк выпусціў {{Не перакладзена 3|Візуальны альбом|візуальны альбом|ru|Визуальный альбом}} пад назвай ''{{Не перакладзена 3|Endless (альбом Фрэнка Оўшэна)|Endless|ru|Endless (альбом Фрэнка Оушена)}}'' у 2016 годзе, каб выканаць кантрактныя абавязацельствы з Def Jam. Фрэнк самастойна выпусціў свой другі студыйны альбом ''{{Не перакладзена 3|Blonde (альбом Фрэнка Оўшэна)|Blonde|ru|Blonde (альбом Фрэнка Оушена)}}'' на наступны дзень пасля выхаду ''Endless''. ''Blonde'' пашырыў эксперыментальны музычны падыход Фрэнка і заняў першае месца ў спісе найлепшых альбомаў {{Не перакладзена 3|Pitchfork|3=ru|4=Pitchfork}} дзесяцігоддзя 2010-х. Гэта быў яго першы альбом нумар адзін у амерыканскім ''{{Не перакладзена 3|Billboard 200|3=ru|4=Billboard 200}}'' і быў {{Не перакладзена 3|Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны плацінавым|ru|Сертификация RIAA}} [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыяй гуказапісвальнай індустрыі (RIAA)]]. Пачынаючы з 2017 года, Фрэнк час ад часу выпускаў сінглы, працаваў фатографам для часопісаў, запусціў модны брэнд {{Не перакладзена 3|Homer (брэнд)|Homer|4=Homer (brand)}} і запусціў Homer Radio: новую трансляцыю {{Не перакладзена 3|Apple Music 1|4=Apple Music 1}}, якая выходзіць кожны чацвер у 10 гадзін вечара па ўсходнім часе і апісваецца як гадзіннікавае акно таго, што адбываецца ў іх офісе. == Ранняе жыццё == Оўшэн нарадзіўся 28 кастрычніка 1987 года ў [[Лонг-Біч]], [[Каліфорнія]]. Калі яму было пяць гадоў, ён і яго сям'я пераехалі ў раён [[Новы Арлеан|Новага Арлеана]]. Ён быў выхаваны [[Хрысціянства|хрысціянінам]], у тым ліку кароткі час быў практыкуючым каталіком. Пасля заканчэння сярэдняй школы Джона Эрэта ў Марэра, штат [[Луізіяна]], у 2005 годзе Оўшэн паступіў ва Універсітэт Новага Арлеана для вывучэння англійскай мовы. Аднак ураган ''{{Не перакладзена 3|Катрына (ураган)|Катрына|ru|Катрина (ураган)}}'' абрынуўся на Новы Арлеан у жніўні 2005 года, разбурыўшы яго дом і асабістую студыю гуказапісу і вымусіўшы яго перавесціся ва Універсітэт Луізіяны ў [[Лафает (Луізіяна)|Лафееце]]. Ён прабыў там кароткі час, перш чым кінуць вучобу, каб засяродзіцца на сваёй музычнай кар'еры. == Кар'ера == === 2006—2011: Пачатак кар'еры, Odd Future і ''Nostalgia, Ultra'' === У 2006 годзе Фрэнк пераехаў у [[Лос-Анджэлес]], каб працягнуць сваю музычную кар'еру, працуючы ў розных установах хуткага харчавання і сферы абслугоўвання, каб пракарміць сябе. Менш чым за тры гады ён зарэкамендаваў сябе як аўтар песень пад імем Лоні Бро, атрымаўшы першае імя "Лоні" ў гонар свайго дзядулі па імені Лаянэл, з якім Оушэн часта меў зносіны ў дзяцінстве. Атрымаўшы кантракт на напісанне песень, Оўшэн пісаў песні для такіх артыстаў, як [[Джасцін Бібер|Джасцін Бибер]], [[Беёнсэ]], {{Не перакладзена 3|Джон Леджэнд|3=ru|4=Ледженд, Джон}} і {{Не перакладзена 3|Брэнд Норвуд|Брэндзі|ru|Норвуд, Брэнди}}. Пазней Фрэнк сказаў аб сваёй працы ў той час: {{Cquote|Быў момант, калі я складаў для іншых людзей, і, магчыма, было б зручна працягваць гэта рабіць і атрымліваць асалоду ад гэтай крыніцай даходу і ананімнасцю. Але гэта не прычына, па якой я сышоў са школы і з сям'і.}} Ён узяў сцэнічны псеўданім Фрэнк Оўшэн, запазычыўшы яго ў [[Фрэнк Сінатра|Фрэнка Сінатры]] і фільма 1960-х гадоў ''{{Не перакладзена 3|Адзінаццаць сяброў Оўшэна (фільм, 1960)|Адзінаццаць сяброў Оўшэна|ru|Одиннадцать друзей Оушена (фильм, 1960)}}'', у якім Сінатра згуляў галоўную ролю. Неўзабаве пасля гэтага ён далучыўся да хіп-хоп-калектыву Odd Future з Лос-Анджэлеса, з якім пазнаёміўся ў 2009 годзе. Яго сяброўства з удзельнікам Odd Future {{Не перакладзена 3|Tyler, the Creator|3=ru|4=Tyler, the Creator}}, надала Фрэнку новы імпульс у напісанні песень. У канцы 2009 года ён пазнаёміўся з {{Не перакладзена 3|Трыкі Сцюарт|Трыкі Сцюартам|ru|Стюарт, Трики}}, які дапамог яму падпісаць кантракт на напісанне песень з Def Jam Recordings. Фрэнк адчуў, што лэйбл грэбуе ім, і пачаў працаваць над мікстэйпам самастойна, без іх удзелу. 16 лютага 2011 года Фрэнк самастойна выпусцілі выніковы мікстэйп ''Nostalgia, Ultra'' онлайн бясплатна. Мікстэйп атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў. Мікстэйп факусуюць на міжасобасных адносінах, асабістых разважаннях і сацыяльных каментарах. Эндру Ноз з [[National Public Radio|NPR]] сказаў, што напісанне песень Фрэнкам "разумнае і вытанчанае... якое вылучае яго з натоўпу". Джона Вайнер з часопіса [[Rolling Stone]] напісаў, што Фрэнк быў "адораным авангардным R&B смузі". [[Файл:Frank_Ocean_December_2011_(cropped).jpg|справа|міні|350x350пкс| Фрэнк Оўшэн у 2011]] У красавіку 2011 года Фрэнк заявіў, што яго адносіны з Def Jam умацаваліся пасля выхаду ''Nostalgia, Ultra''. Мікстэйп зрабіў Фрэнка шырока вядомым і прывёў да яго супрацоўніцтва з рэперамі [[Jay-Z]] і [[Канье Уэст|Kanye West]] Упершыню Фрэнк з'явіўся ў кліпе Tyler, the Creator на сінгл "She" з дэбютнага студыйнага альбома {{Не перакладзена 3|Goblin (альбом)|Goblin|ru|Goblin (альбом)}} (2011). Яго першае выступленне адбылося ў супрацоўніцтве з Odd Future на {{Не перакладзена 3|Каачэла (фестываль)|фестывалі музыкі і мастацтваў у даліне Каачэла|ru|Коачелла (фестиваль)}} ў 2011 годзе, дзе пазней ён далучыўся да іх у іх першым туры па ўсходнім узбярэжжы Злучаных Штатаў. 19 мая 2011 года лэйбл гуказапісу Def Jam абвясціў аб сваіх планах перавыдаць ''Nostalgia, Ultra'' у выглядзе [[Міні-альбом|EP]]. Сінгл "Novacane" быў выпушчаны на [[iTunes]] у маі 2011 года, а EP першапачаткова павінен быў выйсці ў наступным месяцы, але быў адкладзены. У чэрвені 2011 года Оўшэн паведаміў, што ён будзе працаваць над маючым адбыцца сумесным альбомам Канье Уэста і Jay-Z ''[[Watch the Throne]]''. Оўшэн быў суаўтарам двух трэкаў: "No Church in the Wild" і "Made in America". 28 ліпеня 2011 года песня пад назвай "Thinkin Bout You" пратачылася ў Інтэрнэт. Пазней высветлілася, што песня была эталонным трэкам, напісаным Оўшэнам для дэбютнага студыйнага альбома артысткі {{Не перакладзена 3|Roc Nation|3=ru|4=Roc Nation}} Брыджыт Кэлі. Кэлі перайменавала песню ў "Thinking About Forever". У верасні 2011 года было выпушчана музычнае відэа, знятае High5Collective на версію Оўшэна, аднак песня ўсё роўна з'явілася на дэбютным EP Келі "Every Girl". У жніўні 2011 года Фрэнк Оўшэн упершыню з'явіўся на вокладцы выдання ''{{Не перакладзена 3|The Fader|3=ru|4=The Fader}}'' у яго 75-м нумары. === 2012—2013: ''channel ORANGE'' === [[Файл:Tyler_the_Creator_and_Frank_Ocean_Coachella_2012.jpg|справа|міні|350x350пкс| Оўшэн (справа) з Tyler, the Creator Coachella ў красавіку 2012 года]] Оушэн апублікаваў вокладку для вядучага сінгла свайго дэбютнага студыйнага альбома пад назвай "Thinkin Bout You", паведаміўшы, што песня будзе выпушчана ў лічбавых крамах 10 красавіка 2012 года. Аднак месяцам раней ужо пратачылася пераробленая версія песні. Аб меркаваным сінгле ён сказаў: "Гэта коратка вызначае мяне як артыста, таго, кім я з'яўляюся прама цяпер, і гэта было мэтай", – сказаў ён аб працягу сваёй нашумелай ''Nostalgia, Ultra''. "Уся справа ў гісторыях. Калі я напішу 14 гісторый, якія мне падабаюцца, то наступны крок – стварыць вакол іх музычнае асяроддзе, якое найлепшым чынам ахутае гісторыю і ўсе віды гукавай дасканаласці".  {{Quote box|quote=Магчыма, гэта момант R&B Ziggy Stardust, калі спрэчкі і публічнасць, звязаныя з сэксуальнасцю артыста, і бляск яго апошняга альбома аб'ядноўваюцца, каб надаць яго кар'еры нястрымны імпульс. — Алексіс Петрыдзіс, 2012}} У 2012 годзе Оўшэн выпусціў свой дэбютны студыйны альбом ''{{Не перакладзена 3|Channel Orange|channel ORANGE|ru|Channel Orange}}'', які атрымаў усеагульнае прызнанне крытыкаў, якія пазней назвалі яго лепшым альбомам года па выніках апытання {{Не перакладзена 3|HMV|3=ru|4=HMV}}. Ён таксама прынёс Оўшэну шэсць намінацый на прэмію «[[Грэмі]]», і некаторыя аўтары адзначылі, што ён прасунуў жанр R&B у іншым, больш складаным кірунку. Разгляданы як першы камерцыйны рэліз Оўшэна на традыцыйным лэйбле гуказапісу, ''channel ORANGE'' паказаў нетрадыцыйныя песні, якія былі адзначаны за іх апавяданне і сацыяльныя каментары, а таксама шчыльны музычны сплаў, заснаваны на [[Джаз|джазе]], соўле і R&B. Фанк і электронная музыка таксама паўплывалі на ягоны альбом. Песні пра непадзеленае каханне, у прыватнасці, прыцягнулі найбольшую ўвагу, збольшага з-за заявы Оўшэна перад выхадам альбома, калі ён прызнаўся, што яго першым каханнем быў мужчына. Гэтая аб'ява трапіла ў загалоўкі сусветных газет, і некаторыя крытыкі параўналі яго культурнае ўздзеянне з тым, калі [[Дэвід Боўі]] прызнаўся, што ён бісексуал у 1972 годзе. [[Файл:Frank_Ocean_Coachella_2012_3.jpg|справа|міні|350x350пкс| Выступ Оўшэна на Coachella 2012]] ''channel ORANGE'' дэбютаваў на другім радку ''Billboard 200'' і разыйшоўся тыражом 131 000 копій за першы тыдзень. Большая частка продажаў за першы тыдзень прыйшлася на лічбавыя копіі з iTunes, у той час як прыкладна 3000 продажаў былі фізічнымі копіямі. 30 студзеня ''channel ORANGE'' атрымаў залаты сертыфікат Амерыканскай асацыяцыі гуказапісвальнай індустрыі ([[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]]). Па дадзеных {{Не перакладзена 3|Luminate|Nielsen SoundScan|ru|Luminate}}, да верасня 2014 года было прададзена 621000 копій альбома. Оўшэн прасоўваў альбом падчас свайго летняга тура 2012 года, падчас якога адбыліся фінальныя выступы на фестывалях Coachella і {{Не перакладзена 3|Lollapalooza|3=ru|4=Lollapalooza}}. На цырымоніі [[BRIT Awards|Brit Awards]] 2013 Оушэн атрымаў прэмію Brit Award як міжнародны сольны выканаўца мужчынскага полу. 28 мая 2013 года Оўшэн анансавалі тур "You're Not Dead..." 2013; турнэ па Еўропе і Канадзе, якое складаецца з чатырнаццаці дат, якое пачалося 16 чэрвеня 2013 года ў [[Мюнхен|Мюнхене]]. У яго было запланавана выступленне ў першы вечар OVO Fest 4 жніўня 2013 года; аднак ён быў вымушаны адмяніць свой выступ з-за невялікай траўмы галасавых звязкаў. Першы вечар музычнага фестывалю пасля быў адменены, і {{Не перакладзена 3|Джэймс Блэйк (музыкант)|Джэймсу Блэйку|ru|Блейк, Джеймс (музыкант)}} было забраніравана выступленне ў другі вечар у якасці замены Оўшэна. Оўшэн з'явіўся ў альбоме {{Не перакладзена 3|Джон Мэер|Джона Мэера|ru|Мейер, Джон}} ''Paradise Valley'' у якасці выканаўцы песні пад назвай "Wildfire". === 2013—2016: ''Endless'' і ''Blonde'' === У лютым 2013 года Оўшэн пацвердзіў, што ён пачаў працу над сваім другім студыйным альбомам, які, як ён пацвердзіў, будзе яшчэ адным канцэптуальным альбомам. Ён распавёў, што над запісам працаваў з Tyler, the Creator, {{Не перакладзена 3|Фарэл Уільямс|Фарэлам Уільямсам|ru|Уильямс, Фаррелл}} і {{Не перакладзена 3|Danger Mouse|3=ru|4=Danger Mouse}}. Пазней ён заявіў, што знаходзіўся пад уплывам [[The Beach Boys]] і [[The Beatles]]. Ён заявіў, што зацікаўлены ў супрацоўніцтве з {{Не перакладзена 3|Tame Impala|3=ru|4=Tame Impala}} і {{Не перакладзена 3|King Krule|3=ru|4=King Krule}} і што ён запіша частку альбома на [[Бора-Бора]]. 10 сакавіка 2014 года песня "Hero" стала даступнай для бясплатнай запампоўкі на [[SoundCloud]]. Песня напісана сумесна з {{Не перакладзена 3|Мік Джонс (гітарыст The Clash)|Мікам Джонсам|ru|Джонс, Мик (гитарист The Clash)}}, {{Не перакладзена 3|Пол Сіманон|Полам Сіманонам|ru|Симонон, Пол}} і {{Не перакладзена 3|Diplo|3=ru|4=Дипло}} і з'яўляецца часткай трох выканаўцаў Converse. Серыя з адной песні. У красавіку 2014 года Оўшэн заявіў, што яго другі альбом амаль гатовы. У чэрвені ''Billboard'' паведаміў, што спявак працуе з шэрагам артыстаў, такіх як Хэпі Перэс (з якім ён працаваў над ''Nostalgia, Ultra''), Чарлі Гамбетта і Кевін Рыстра, у той час як прадзюсары {{Не перакладзена 3|Hit-Boy|3=ru|4=Hit-Boy}}, {{Не перакладзена 3|Родні Джэркінс||ru|Джеркинс, Родни}} і Danger Mouse, як казалі, таксама былі на борце. 29 лістапада 2014 года Оўшэн апублікаваў фрагмент новай песні, як мяркуецца, з яго далейшага працягу на ''channel ORANGE'' пад назвай "Memrise" на сваёй афіцыйнай старонцы ў [[Tumblr]]. [[The Guardian]] апісала песню так: "...песня, якая пацвярджае, што, нягледзячы на паведамленні аб змене лэйбла і мэнэджменту, ён захаваў як свае эксперыменты, так і пачуццё меланхоліі за мінулыя гады". 6 красавіка 2015 года Оўшэн абвясціў, што яго працяг ''channel ORANGE'' выйдзе ў ліпені. У канчатковым рахунку альбом не быў выпушчаны ў ліпені, без аніякіх тлумачэнняў яго затрымкі. Хадзілі чуткі, што выданне будзе называцца ''Boys Don't Cry'', і планавалася, што ў альбом увойдзе вышэйзгаданая "Memrise". У лютым 2016 года Оўшэн быў паказаны ў альбоме Канье Уэста ''[[The Life of Pablo]]'' на трэку "Wolves" разам з {{Не перакладзена 3|Вік Менса|Вікам Менсам|ru|Менса, Вик}} і [[Сія (спявачка)|Sia]]. Праз месяц Уэст адрэдагаваў песню нанова, а частка Оўшэна была аддзелена і ўнесена ў трэк-ліст як яго ўласная песня пад назвай "Frank's Track". У ліпені 2016 года ён намякнуў на магчымы другі альбом з выявай на сваім вэб-сайце, які ўказвае на ліпеньскую дату рэлізу. На малюнку паказаны бібліятэчны білет з надпісам ''Boys Don't Cry'' і шматлікімі штампамі, якія маюць на ўвазе розныя тэрміны выпуску. Даты пачынаюцца з 2 ліпеня 2015 года і заканчваюцца ў ліпені 2016 года. Брат Оўшэна, Раян Бро, таксама прапанаваў гэты рэліз, падпісаўшы ў [[Instagram]] тую ж фатаграфію з бібліятэчнай карткі, на якой напісана "BOYS DON'T CRY #JULY 2016". Да 1 жніўня 2016 года, прыкладна ў 3 гадзіны ночы, бясконцая прамая трансляцыя, знятая пры негатыўным асвятленні ў памяшканні, як мяркуецца, з'яўляецца бруклінскім складам, фундаваная [[Apple Music]], пачала з'яўляцца на boysdontcry.co на якім, як аказалася, быў паказаны Оўшэн, які працуе па дрэвах. Пазней стала зразумела, што гэтыя інструментальныя кампазіцыі былі ўзятыя з яго будучыні візуальнага альбома ''Endless''; працягласць поўнай версіі ацэньваецца ў 140 гадзін. У той жа дзень многія агенцтва навін паведамілі, што 5 жніўня 2016 года можа стаць датай выхаду ''Boys Don't Cry''. Гэтая дата таксама аказалася недакладнай, хоць на сесіі Reddit AMA яго калега Малай сказаў, што Оўшэн — перфекцыяніст, які пастаянна нешта падпраўляе, і што з яго мастацтвам нельга спяшацца. 18 і 19 жніўня 2016 года прамая трансляцыя суправаджалася музыкай, а апоўначы на Apple Music была накіравана спасылка на праект пад назвай ''Endless''. ''Endless'' стаў бы апошнім альбомам Оўшэна на Def Jam Recordings, які выканаў бы яго кантракт з гуказапісвальным лэйблам. Да выхаду візуальнага альбома на Apple Music Оўшэн ужо пачаў прыкладаць намаганні да таго, каб расстацца з Def Jam, які падпісаў кантракт з артыстам у 2009 годзе. Ён апісвае свае перамовы з лэйблам як "сямігадовую шахматную партыю", дадаючы пры гэтым, што падчас працэсу ён замяніў многіх сваіх прадстаўнікоў (уключаючы адваката і мэнэджара), а таксама быў вымушаны выкупіць усе свае майстар-запісы, якія раней належалі Def Jam. Апоўначы па ціхаакіянскім часе 20 жніўня 2016 года музычнае відэа на песню пад назвай "Nikes" было загружана на старонку Оўшэна Connect ў Apple Music, а затым на яго ўласны вэб-сайт. Таксама 20 жніўня Оўшэн абвясціў аб стварэнні ўсплывальных крам у Лос-Анджэлесе, Нью-Ёрку, Чыкага і Лондане для свайго часопіса ''Boys Don't Cry'' і выпусціў свой другі студыйны альбом ''Blonde'', які атрымаў шырокае прызнанне. ''Blonde'' дэбютаваў на першым месцы ў некалькіх краінах, уключаючы Злучаныя Штаты і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], і зафіксаваў продажу ў 232 000 копій (275 000 адзінак, эквівалентных альбому) за першы тыдзень. Замест таго, каб адправіцца ў звычайны прома-тур, гуляючы на радыё-фестывалях і з'яўляючыся ў тэлевізійных шоу, Оўшэн правёў месяц пасля выхаду ''Blonde'', падарожнічаючы па такіх краінах, як [[Кітай]], [[Японія]] і [[Францыя]]. Ён таксама вырашыў не прадстаўляць ''Blonde'' на разгляд на цырымоніі ўручэння прэміі «Грэмі», заявіўшы, што "гэта ўстанова, безумоўна, мае настальгічнае значэнне; проста, падобна, яно не вельмі добра ўяўляе людзей, якія родам адтуль, адкуль я родам, і прытрымліваюцца таго, чаго прытрымліваюся я". Time ацаніў яго як лепшы альбом 2016 года ў сваім спісе на канец года. Forbes падлічыў, што ''Blonde'' зарабіў Оўшэну амаль мільён прыбытку пасля аднаго тыдня даступнасці, прыпісаўшы гэта таму, што ён выпусціў альбом самастойна і ў якасці абмежаванага эксклюзіўнага рэлізу на iTunes і Apple Music. 9 ліпеня 2018 года ''Blonde'' атрымаў плацінавы сертыфікат [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай сацыяцыі гуказапісных кампаній (RIAA)]]. === 2017— цяперашні час: Blonded Radio, сінглы і ''Homer'' === 21 лютага 2017 года [[Шатландыя|шатландскі]] дыджэй і прадзюсар {{Не перакладзена 3|Calvin Harris|3=ru|4=Кельвин Харрис}} анансаваў свой сінгл "Slide", у якім прынялі ўдзел Оўшэн і хіп-хоп-трыо {{Не перакладзена 3|Migos|3=ru|4=Migos}}. Сінгл выйшаў два дні пазней і выйшаў з пятага студыйнага альбома Харыса ''Funk Wav Bounces Vol. 1.'' Оўшэн і Migos прыпісваюць вакальныя партыі, а ўдзельнікам Оўшэна і Migos, {{Не перакладзена 3|Quavo|3=ru|4=Quavo}} і {{Не перакладзена 3|Offset|3=ru|4=Offset}}, прыпісваюць напісанне песень, у той час як прадзюсаваннем займаецца Харыс. Іншага ўдзельніка Migos, {{Не перакладзена 3|Takeoff|3=ru|4=Takeoff}}, у песні няма. Песня была выпушчана 23 лютага 2017 года і была паказана ў першым эпізодзе радыё-шоў Оўшэна Beats 1 Blonded Radio. Гэта таксама першае запісанае супрацоўніцтва Оўшэна з таго часу, як ён пакінуў Def Jam, прычым Оўшэн паказаны ў анатацыі да альбома як "з'явіўся дзякуючы Фрэнку Оўшэну". Песня была сертыфікавана Амерыканскай асацыяцыяй гуказапісвальнай індустрыі як двойчы Плацінавая і стала першым сінглам Оўшэна з першай дзясяткі ў чарце Billboard Mainstream Top 40, дасягнуўшы 9-га радка. 10 сакавіка 2017 года Оўшэн выпусціў новы сінгл "Chanel" у другім эпізодзе Blonded Radio, а таксама сыграў альтэрнатыўную версію з удзелам амерыканскага рэпера {{Не перакладзена 3|ASAP Rocky|3=ru|4=ASAP Rocky}}. Песня стала яго першай сольнай працай, выпушчанай пасля ''Blonde'' і ''Endless'' у 2016 годзе. У наступных эпізодах Blonded Radio у красавіку адбылася прэм'ера песні Оўшэна "Biking" з удзелам [[Jay-Z]] і Tyler, the Creator "Lens", а таксама альтэрнатыўнай версіі з удзелам {{Не перакладзена 3|Трэвіс Скот|Трэвіса Скота|ru|Трэвис Скотт (рэпер)}} і рэмікса на трэк "Slide On Me" з удзелам {{Не перакладзена 3|Young Thug|3=ru|4=Young Thug}}. 15 мая Оўшэн быў паказаны ў песні {{Не перакладзена 3|ASAP Mob|3=ru|4=ASAP Mob}} "Raf", прэм'ера якой адбылася на Blonded разам з сольнай версіяй "Biking". 28 жніўня Оўшэн выпусціў яшчэ адзін сінгл, "Provider", на Blonded Radio. У кастрычніку 2017 года Оўшэн апублікаваў фотарэпартаж пад назвай "New 17" для брытанскага часопіса {{Не перакладзена 3|i-D (часопіс)|i-D|ru|I-D magazine}}. У эсэ Оўшэн сказаў: "Калі вам спадабаўся дзве тысячы сямнаццаты, то вам спадабаецца дзве тысячы васемнаццаты". У лістападзе 2017 года Оўшэн намякнуў праз Tumblr, што яго пяты праект завершаны. Аднак невядома, калі і ці будзе ён выпушчаны. Голас Оўшэна з'яўляецца ў відэагульні [[Grand Theft Auto V]], калі ён гуляе самога сябе вядучым нутрагульнявымі радыёстанцыі Blonded Los Santos 97.8 FM. Ён таксама дадаў у гульню песні "Provider", "Ivy", "Crack Rock", "Chanel", "Nights" і "Pretty Sweet" і спявае джынглы радыёстанцыі. 14 лютага 2018 года Оўшэн выпусціў "Moon River", кавер-версію песні, выкананай [[Одры Хепбёрн]] у фільме 1961 года [[Сняданне ў Тыфані (фільм)|''Сняданак у Ціфані'']]. У маі 2018 года Оўшэн быў на трэках "Brotha Man" і "Purity" з трэцяга студыйнага альбома ASAP Rocky ''{{Не перакладзена 3|Testing|3=ru|4=Testing}}''. У жніўні 2018 года Оўшэн прыняў удзел у песні "Carousel" з трэцяга студыйнага альбома Трэвіса Скота ''{{Не перакладзена 3|Astroworld|3=ru|4=Astroworld}}'', які выйшаў у той жа дзень. У верасні 2018 года паведамлялася, што Оўшэн падаў у суд на Скота з дапамогай ліста аб спыненні. Пазней Оўшэн пацвердзіў праз пост у Tumblr, што спрэчка тычылася сацыяльных пытанняў, а не музыкі, і з таго часу была вырашана паміж двума артыстамі. 6 лістапада 2018 года на працягу дня трансляваліся тры прамежкавыя спецыяльныя выпускі Blonded Radio, прысвечаныя прамежкавым выбарам, якія адбыліся ў ЗША, а таксама выпуску новых тавараў, якія бясплатна раздаваліся тым, у каго ёсць пацвярджэнне аб галасаванні ў [[Х’юстан|Х'юстане]], [[Атланта|Атланце]], [[Маямі]] і [[Далас|Даласе]]. Самі шоў не ўключалі ніякіх новых песень Оўшэна, але ўключалі розныя палітычныя дыскусіі, уключаючы дыскусію аб тым, што Оўшэн з'яўляецца "адкрыта дзіўным" чарнаскурым чалавекам у сучаснай рэп-музыцы. 5 лютага 2019 года акаўнт Оўшэна на Tumblr быў узламаны, намякаючы на інфармацыю аб большай колькасці матэрыялаў Оўшэна. З тых часоў гэтыя паведамленні былі выдаленыя. 19 кастрычніка 2019 года Оўшэн выпусціў новую песню пад назвай "DHL" на сваім радыёшоу Beats 1 Blonded Radio і анансаваў на сваім вэб-сайце 7-цалевыя вінілавыя сінглы з двума новымі песнямі пад назвай "Dear April" і "Cayendo", першапачаткова даступныя толькі ў выглядзе фізічных сінглаў з бі-сайд-рэміксамі ад Justice і Sango, адпаведна. 1 лістапада 2019 года Оўшэн рушыў услед за "DHL" з новай песняй пад назвай "In My Room", прэм'ера якой адбылася на Blonded Radio, а неўзабаве пасля гэтага, 3 лістапада, апублікаваў у Інтэрнэце яшчэ адзін вінілавы сінгл з новай песняй пад назвай "Little Demon" з рэміксам на бі-сайд ад Arca. Аднак 25 лютага 2020 года Оўшэн абвясціў, што заменіць "Little Demon" нявыдадзенай песняй, якая выйдзе 28 лютага 2020 года. Вініл для "Little Demon" быў ануляваны, і грошы былі вернутыя. Оўшэн павінен быў стаць хэдлайнерам {{Не перакладзена 3|Каачэла (фестываль)|Каачэлы|ru|Коачелла (фестиваль)}} у кастрычніку 2020 года. З-за пандэміі COVID-19 фестываль першапачаткова быў адкладзены да 9-11 кастрычніка і 16-18 кастрычніка, але ў чэрвені супрацоўнікі аховы здароўя акругі Рыверсайд абвясцілі пра гэта, і Дыліжанс быў поўнасцю адменены. У жніўні 2021 года сузаснавальнік Каачэлы Пол Толет пацвердзіў, што Оўшэн стане хэдлайнерам фестывалю ў 2023 годзе. З 25 сакавіка 2020 года вэб-сайт Оўшэн пачаў адпраўляць вінілавыя сінглы "Dear April" і "Cayendo", а таксама раней выпушчаны "In My Room", хоць пазней многія паведамлялі аб праблемах з атрыманнем заказаў на вініл або вяртанні сродкаў за адмененыя заказы. Рэміксы на гэтыя два трэкі раней гралі падчас яго начнога DJ-сэта club night PrEP+. Выпускі вінілу і эксклюзіўнасць заахвоцілі слухачоў выкласці гэтыя дзве песні на такія сайты, як [[X (сацыяльная сетка)|Twitter]] і SoundCloud, і гэтыя дзве песні былі афіцыйна выпушчаны ў лічбавым выглядзе 3 красавіка. 8 жніўня 2021 года Фрэнк Оўшэн афіцыйна прадставіў свой першы модны праект ''Homer'', першапачаткова анансаваны спеваком у інтэрв'ю [[Financial Times]]. У пытаннях і адказах, адпраўленых у прэс-рэлізе, Homer была проста пазначана як "незалежная амерыканская кампанія класа люкс, заснаваная Фрэнкам Оўшэнам". У сваім сторыс у Instagram Фрэнк напісаў: "Гэты праект прымушаў мой розум рухацца, а ўяўленне буяніць на працягу ўсяго гэтага. (...) Я спадзяюся стварыць даўгавечныя рэчы, якія цяжка разбурыць, убачыць гэта ў камені. (...) Гэта 3 гады ў працэсе распрацоўкі, і мне так шмат хочацца падзяліцца з усімі вамі. Ювелірная кампанія, якая ўжо супрацоўнічала з [[Prada]], чэрпае натхненне ў "дзіцячых дакучлівых ідэях" і "спадчыне як фантазіі". 13 верасня 2021 года ў [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]] Фрэнк наведаў гала-канцэрт [[Met Gala]]. Спявак здзівіў усіх, прыйшоўшы на мерапрыемства з рабатызаваным зялёным немаўлём (таго ж колеру, што і яго валасы), пра якое ён клапаціўся, як аб сапраўдным, буркуючы і закалыхваючы яго. На чырвонай дывановай дарожцы, у інтэрв'ю {{Не перакладзена 3|Кеке Палмер|Кеке Палмер|ru|Кеке Палмер}}, калі Фрэнка спыталі пра “запраграмаванае дзіця”, ён адказаў: "Ён уражаны, я ўражаны". Істота насіла камбінезон з галактычным прынтам і магла паднімаць свае канечнасці, з-за чаго здавалася амаль жывым. Оўшэн, з іншага боку, абраў чорны замшавы гарнітур-тройку ад Prada і белую футболку пад ім. Яго аксэсуары ўключалі капялюш з вышыўкай "Dreamcore", п'есу анімацыйнай кампаніі {{Не перакладзена 3|DreamWorks Animation|DreamWorks|ru|DreamWorks Animation}}, і каралі ад яго раскошнага ювелірнага брэнда ''Homer''. "У Амерыцы... Я адчуваю, што мы ў некаторым родзе ствараем, задаём некаторыя тэндэнцыі ў цэлым, асабліва ў музыцы", — сказаў ён аб тэме вечара "У Амерыцы: слоўнік моды". 25 снежня 2021 года Оўшэн выпусціў новую 9-хвілінную песню без назвы ў сваім радыёшоў Beats 1 Blonded Radio з музычным укладам Коры Генры. У чэрвені 2022 года было абвешчана, што Оўшэн вядзе перамовы аб зняцці свайго першага поўнаметражнага фільма з прадзюсерскай кампаніяй {{Не перакладзена 3|A24|3=ru|4=A24}}. 10 студзеня 2023 года фестываль Каачэла аб'явіў, што Оўшэн будзе хэдлайнерам фестывалю 16 і 23 красавіка, гэта яго першыя жывыя выступленні з 2017 года. == Музычны стыль == Музыка Оўшэна была ахарактарызавана музычнымі пісьменнікамі як своеасаблівая па стылі. Яго музыка звычайна ўключае электронную клавіятуру, часта выкананую самім Оўшэнам, і падмацоўваецца прыглушанай рытм-секцыяй у пастаноўцы. Яго кампазіцыі часта напісаны ў сярэднім тэмпе, змяшчаюць нетрадыцыйныя мелодыі і часам маюць эксперыментальную структуру песні. У каментарах крытыкаў ён быў ахарактарызаваны як "авангардны R&B выканаўца", "авангардны соўл-спявак" і "поп-музыка". Стывен Хайдэн назваў яго "інтраспектыўным выканаўцам душэўных балад". У напісанні песень Оўшэна Джон Парелес з [[The New York Times]] адзначае " адкрытае рэха самастойных, наватарскіх аўтараў песень у стылі R&B, такіх як [[Прынс (спявак)|Прынс]], [[Сціві Уандэр]], [[Марвін Гэй]], Максвел, {{Не перакладзена 3|Эрыка Баду|Эрыка Баду|ru|Баду, Эрика}} і асабліва {{Не перакладзена 3|R. Kelly|3=ru|4=R. Kelly}}, і яго манеру пісаць мелодыі, якія вагаюцца паміж прамовай і песняй, асіметрычныя і синкопированные." Джодзі Розен з Rolling Stone называе яго выбітным спеваком з-за "яго пачуцці рамантычнай трагедыі, якая разгортваецца ў павольна закіпаюць баладах". Крыс Рычардс з [[Washington Post|The Washington Post]] ахарактарызаваў прысутнасць Оўшэна на сцэне падчас жывых выступаў як "стрыманае". Як у ''Nostalgia, Ultra'' была прадстаўлена як арыгінальная музыка Оўшэна, так і трэкі, заснаваныя на сэмпліраваных мелодыях, ''channel ORANGE'' прадставіў Оўшэна ў якасці асноўнага музычнага кампазітара, пра які музычны журналіст Роберт Кристгау выказаў меркаванне: "Калі ён адзіны кампазітар, Оўшэн супраціўляецца выстаўленню сябе напаказ — супраціўляецца дурманліваму настрою, разумнаму тэмпу, сам па сабе трансцэндэнтны фальцэт". Тэксты песень Оўшэна закранаюць тэмы кахання, тугі, благіх прадчуванняў і настальгіі. Яго дэбютны сінгл "Novacane" супрацьпастаўляе здранцвенне і штучнасць сэксуальных адносін з тэмамі мэйнстрым-радыё, у той час як "Voodoo" аб'ядноўвае тэмы духоўнасці і сэксуальнасці і ўяўляе сабой эксцэнтрычны погляд на такія тэмы, распаўсюджаныя ў R&B. Апошняя песня была выпушчаная Оўшэнам на яго запісе ў Tumblr і змяшчае дасылкі як да традыцыйнай духоўнай песні "He's Got the Whole World in His Hands", так і да жаночай анатоміі ў прыпеве: "У яе ўвесь свет у яе juicy fruit / у яго ўвесь свет у штанах / ён абгарнуў увесь свет заручальным кольцам / затым надзеў ўвесь свет на яе рукі / у яе ў руках увесь свет / у яго ў руках увесь свет". Па словах Корбона Гобла з {{Не перакладзена 3|Stereogum|3=ru|4=Stereogum}}, лірычныя "настроі" "Voodoo" сведчаць аб "часам змрочных, дэпрэсіўных лірычных тэндэнцыях Оўшэна", як аўтар {{Не перакладзена 3|MTV News|3=ru|4=MTV News}} Тирхака Лаў лічыць такія песні аднымі з самых адметных для Оўшэна, паколькі яны зменьваюць сэнс, які ляжыць у аснове кароткатэрміновай і доўгатэрміновай памяц, і "парушыць працягу лінейнага часу, падахвочваючы нас пагрузіцца глыбока ў нашы ўласныя ўспаміны і адчуць нешта незгладжальна рэальнае". Некаторыя песні на ''channel ORANGE'' намякаюць на вопыт Оўшэна, звязаны з непадзеленага любоўю. == Уплыў == Оўшэн — адзін з самых вядомых мастакоў свайго пакалення. Музычныя крытыкі прыпісваюць яму адраджэнне дасучаснага R&B, а таксама падыход да жанру інакш, чым у яго сучаснікаў, дзякуючы выкарыстанню іншых жанраў, у тым ліку эксперыментальны, электра, рок і псіхадэлічны. Яго характэрнае гучанне і стыль аказалі ўплыў на шматлікіх выканаўцаў розных музычных жанраў. {{Не перакладзена 3|The Insider|3=ru|4=The Insider}} і {{Не перакладзена 3|The Wall Street Journal|3=ru|4=The Wall Street Journal}} лічылі Оўшэна самым дамінуючым артыстам дзесяцігоддзя 2010-х гадоў. Ён быў уключаны ў спіс {{Не перакладзена 3|Time 100|100 самых уплывовых людзей|ru|Time 100}} свету па версіі часопіса [[Time]] за 2013 год і ў спіс {{Не перакладзена 3|Forbes 30 Under 30|3=ru|4=Forbes 30 Under 30}} ва ўзросце да 30 гадоў за 2017 год. Эндзі Келлман з [[AllMusic]] напісаў:{{Cquote|Фрэнк Оўшэн быў адной з самых цікавых фігур у сучаснай музыцы з моманту свайго прыходу ў пачатку 2010-х гадоў. Спявак і аўтар песень, чыё майстэрскае творчасць не паддаецца жорсткай класіфікацыі як R&B, Ён, тым не менш, прасунуў гэты жанр наперад з дапамогай, здавалася б, бесцырымонных, але творча дэталізаваных апавяданняў, у якіх ён чаргаваўся паміж тужлівым рамантыкам і лагодным хвалько.}} Культурны крытык Нэльсан Джордж сцвярджае, што разам з Мігелем Оўшэн "заняў тэрыторыю, дзе [ён] не канкуруе з тымі хітовымі камерцыйнымі R&B-групамі" і "культывуе гук, які ўраўнаважвае клопату дарослых з пачуццём маладых людзей, якія спрабуюць зразумець свае ўласныя жадання (падыходнае апісанне акіяна, у прыватнасці)." Кэлі Олгрим, пішучая для The Insider, сказала, што Оўшэн "змяніў само наша разуменне сучаснай музыкі" і што ён абмяркоўвае такія тэмы, як маладосць, нявіннасць, страчанае каханне, адзінота, жаданне і смяротнасць у сваёй музыцы такім чынам, што "гэта здаецца свежым і экстраардынарным [і] робіць интроспективное гучанне універсальным і трансцэндэнтным [вось чаму] ён адзін з вызначальных мастакоў нашага часу".Джэйкаб Шамсіян з {{Не перакладзена 3|Business Insider|3=ru|4=Business Insider}} сказаў, што Оўшэн "не проста адзін з самых важных артыстаў у поп-музыцы, ён адзін з самых важных артыстаў ва ўсёй музыцы". У артыкуле [[GQ]] пад назвай "Чаму Фрэнк Оўшэн — музычная ікона" Джон Сэвідж апісаў Оўшэна як "аднаго з поп-эліт", "сапраўдная поп-зорка сённяшняга дня" і "непераўзыдзены сучасны артыст ва ўсіх сэнсах, які пагружаны ў новыя гукавыя магчымасці, той, хто глыбока адданы мастацкім даследаванням у самым глыбокім сэнсе". Сэвідж пахваліў Оўшэна за тое, што ён вывеў R&B на "новы ўзровень [дзякуючы] стварэння ўзрушаючых гукавых вобразаў, якія адпавядаюць яго тэкстаў". {{Не перакладзена 3|Pitchfork|3=ru|4=Pitchfork}} лічыў Оўшэна "майстрам напісання спавядальных песень, які заслужыў статус культавага абраза дзякуючы сваёй загадкавай персоны і своеасабліваму падыходу да поп-музыкі". У 2023 годзе часопіс Rolling Stone паставіў Оўшэна на 190-е месца ў сваім спісе 200 найвялікшых спевакоў усіх часоў. == Асабістае жыццё == 23 красавіка 2015 Оўшэн паспяхова змяніў сваё законнае імя з Крыстафера Эдвіна Бро на Крыстафера Фрэнсіса Оўшэна. Па паведамленнях, да змены імя артыста заахвоціў фільм 1960 года ''{{Не перакладзена 3|Адзінаццаць сяброў Оўшэна (фільм, 1960)|Адзінаццаць сяброў Оўшэна|ru|Одиннадцать друзей Оушена (фильм, 1960)}}''<ref>{{Cite web|url=http://www.thefader.com/2015/04/23/frank-ocean-legally-changed-his-name-to-frank-ocean|title=Frank Ocean Legally Changed His Name To Frank Ocean|publisher=The FADER|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054136/http://www.thefader.com/2015/04/23/frank-ocean-legally-changed-his-name-to-frank-ocean|archive-date=2016-03-04|access-date=2016-11-05|url-status=live}}</ref>. Летам 2012 Оўшэн напісаў адкрыты ліст, у якім паведаміў, што, будучы 19-гадовым, адчуваў неўзаемную любоў да хлопца, аднак называць сябе геем, [[Бісексуальнасць|бісэксуалаў]] або [[Гетэрасексуальнасць|гетэрасексуалаў]] не стаў<ref>{{Cite web|url=http://frankocean.tumblr.com/post/26473798723|title=Frank Ocean|publisher=Frank Ocean|archive-url=https://web.archive.org/web/20120908001632/http://frankocean.tumblr.com/post/26473798723|archive-date=2012-09-08|access-date=2016-11-05|url-status=live}}</ref>. Скончыў пасланне Фрэнк радком: «У мяне больш няма таямніц, якія я павінен хаваць. Я адчуваю сябе свабодным»<ref>{{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/47067-frank-ocean-opens-up-about-his-sexuality/|title=Frank Ocean Opens Up About His Sexuality {{!}} Pitchfork|publisher=pitchfork.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221902/http://pitchfork.com/news/47067-frank-ocean-opens-up-about-his-sexuality/|archive-date=2016-11-07|access-date=2016-11-05|url-status=live}}</ref>. Пасля [[Камінг-аўт|камінг-аўту]] шэраг артыстаў, уключаючы [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Беёнсэ]] і [[Jay-Z]], Публічна падтрымалі Фрэнка<ref>{{Cite news|title=Beyonce, Jay-Z support Frank Ocean in open letters; R&B singer drops 'Sweet Life'|url=http://www.hitfix.com/immaculate-noise/beyonce-jay-z-support-frank-ocean-in-open-letters-singer-drops-sweet-life|work=HitFix|access-date=2016-11-05|archive-date=2016-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021101258/http://www.hitfix.com/immaculate-noise/beyonce-jay-z-support-frank-ocean-in-open-letters-singer-drops-sweet-life}}</ref><ref>{{Cite news|title=Beyonce Applauds Frank Ocean For Coming Out|url=http://www.mtv.com/news/2498488/frank-ocean-sexaulity-speaking-out-beyonce-applauds/|work=MTV News|access-date=2016-11-05|archive-date=2017-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101163725/http://www.mtv.com/news/2498488/frank-ocean-sexaulity-speaking-out-beyonce-applauds/}}</ref>. У цэлым хіп-хоп супольнасць станоўча адрэагавала на заяву Оўшэна, у тым ліку і яго паплечнікі з {{Не перакладзена 3|Odd Future|3=ru|4=Odd Future}}<ref>{{Cite news|title=Frank Ocean's Sexual Declaration: Will It Spark Change In Hip-Hop Community?|url=http://www.mtv.com/news/2498481/frank-ocean-sexuality-effect-hip-hop-community/|work=MTV News|access-date=2016-11-05|archive-date=2016-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161028144015/http://www.mtv.com/news/2498481/frank-ocean-sexuality-effect-hip-hop-community/}}</ref><ref>{{Cite news|title=R&B singer Frank Ocean comes out|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/gossip/b-singer-frank-ocean-odd-future-summer-romance-man-changed-life-article-1.1107779|work=NY Daily News|access-date=2016-11-05|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019212837/http://www.nydailynews.com/entertainment/gossip/b-singer-frank-ocean-odd-future-summer-romance-man-changed-life-article-1.1107779}}</ref>. {{Не перакладзена 3|Расэл Сіманс|Расэл Сіманс|ru|Симмонс, Расселл}}, заснавальнік лэйбла Def Jam Recordings і адна з уплывовых фігур ранняга хіп-хопа, напісаў віншавальную артыкул у Global Grind, заявіўшы: «''Сёння вялікі дзень для ўсяго хіп-хопа. Гэты дзень вызначыць, хто мы ёсць насамрэч. Ці будзем мы спагадлівыя? Ці можам мы любіць?... Ваша рашэнне публічна прызнацца ў сваёй сэксуальнай арыентацыі дае надзею і святло для вельмі многіх маладых людзей, якія да гэтага часу жывуць у страху''»<ref>{{Cite news|title=Russell Simmons Praises 'Brave' Frank Ocean {{!}} MTV UK|url=http://www.mtv.co.uk/frank-ocean/news/russell-simmons-praises-brave-frank-ocean|access-date=2016-11-05|archive-date=2016-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161105223410/http://www.mtv.co.uk/frank-ocean/news/russell-simmons-praises-brave-frank-ocean}}</ref>. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable" !Назва ! Дэталі ! Прададзена ! Сертыфікаты |- | ''Channel Orange'' | * Дата выхаду: 10 ліпеня 2012 * Лэйбл: Def Jam | {{Не перакладзена 3|Luminate|US|ru|Luminate}}: 930 000<ref>{{Cite news|title=Frank Ocean Nabs Three Six Zero's Mark Gillespie as Manager Ahead of New Album|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/6251321/frank-ocean-nabs-three-six-zeros-mark-gillespie-as-manager-ahead-of-new|work=Billboard|access-date=2016-11-05|archive-date=2014-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140917010852/http://www.billboard.com/biz/articles/news/6251321/frank-ocean-nabs-three-six-zeros-mark-gillespie-as-manager-ahead-of-new}}</ref> | * [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]]: Залаты<ref>{{Cite news|title=Gold & Platinum - RIAA|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=FRANK+OCEAN&ti=CHANNEL+ORANGE|work=RIAA|access-date=2016-11-05|language=en|archive-date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818002932/http://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=FRANK+OCEAN&ti=CHANNEL+ORANGE}}</ref> * [[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|BPI]]: Залаты<ref name=":6">{{Cite web|url=http://www.bpi.co.uk/certified-awards/search.aspx|title=http://www.bpi.co.uk/certified-awards/search.aspx|publisher=www.bpi.co.uk|archive-url=https://www.webcitation.org/6HJ7atMsb?url=http://www.bpi.co.uk/certified-awards/search.aspx|archive-date=2013-06-11|access-date=2016-11-05|url-status=dead}}</ref> * {{Не перакладзена 3|Music Canada|MC|ru|Music Canada}}: Залаты<ref>{{Cite news|title=Gold/Platinum - Music Canada|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?fwp_gp_search=%20Frank+Ocean|work=Music Canada|access-date=2016-11-05|language=en|archive-date=2016-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161105231602/http://musiccanada.com/gold-platinum/?fwp_gp_search=%20Frank+Ocean}}</ref> * {{Не перакладзена 3|Аўстралійская асацыяцыя гуказапісвальных кампаній|ARIA|ru|Австралийская ассоциация звукозаписывающих компаний}}: Плацінавы<ref>{{Cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-albums-2013.htm|title=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2013.htm|publisher=www.aria.com.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20160922094626/http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-albums-2013.htm|archive-date=2016-09-22|access-date=2016-11-05|url-status=live}}</ref> |- |''Blonde'' | * Дата выхаду: 20 жніўня 2016 * Лэйбл: Boys Don't Cry | US: 1 000 000<ref>{{Cite news|title=Frank Ocean Seeks Distribution Deal for Physical Version of 'Blonde' Album|url=http://www.billboard.com/articles/business/7510410/frank-ocean-distribution-deal-physical-cd-release-blond-blonde|work=Billboard|access-date=2016-11-05|archive-date=2016-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20161102002627/http://www.billboard.com/articles/business/7510410/frank-ocean-distribution-deal-physical-cd-release-blond-blonde}}</ref> | * [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]]: Плацінавы * BPI: Сярэбраны<ref name=":6" /> |} === Сумесныя альбомы === {| class="wikitable" !Назва ! Дэталі |- | ''The OF Tape Vol.'' ''2'' <small>(разам з Odd Future)</small> | * Дата выхаду: 20 сакавіка 2012 * Лэйбл: Odd Future |} === Мікстэйпы === {| class="wikitable" !Назва ! Дэталі ! Запампавана |- | ''Nostalgia, Ultra'' | * Дата выхаду: 16 лютага 2011 | 870'000<ref>{{Cite web|url=http://www.datpiff.com/Frank-Ocean-Nostalgia-Ultra-mixtape.210282.html|title=Frank Ocean - Nostalgia, Ultra. Hosted by OFWGKTA|publisher=DatPiff|archive-url=https://web.archive.org/web/20161029200203/http://www.datpiff.com/Frank-Ocean-Nostalgia-Ultra-mixtape.210282.html|archive-date=2016-10-29|access-date=2016-11-05|url-status=live}}</ref> |} === Відэаальбомы === {| class="wikitable" !Назва ! Дэталі |- | ''Endless'' | * Дата выхаду: 19 жніўня 2016 * Лэйбл: Def Jam; Thresh Produce |} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя|Вікіцытатнік=en:Frank Ocean}} * {{Афіцыйны сайт|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=а}} * [https://respect-mag.com/2012/07/respect-online-exclusive-success-is-certain-elliott-wilson-interviews-frank-ocean/ 2012 interview] in ''[[Respect (magazine)|Respect]]'' * [https://www.theguardian.com/music/2012/jul/21/frank-ocean-guardian-exclusive-interview 2012 interview] in ''[[The Guardian]]'' * [https://www.gq.com/story/frank-ocean-interview-gq-december-2012 2012 interview] and [https://www.gq.com/gallery/frank-ocean-photos-gq-december-2012 photos] in ''[[GQ]]'' * {{Discogs artist}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ў жанры соўл]] [[Катэгорыя:Барытоны]] [[Катэгорыя:Фатографы ЗША]] [[Катэгорыя:Фатографы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музычныя прадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Рэперы ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лонг-Біч]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 6ca4omuyj5txkmloqeyfjcsko91tvnt Тэрафармаванне Венеры 0 812526 5185292 5181601 2026-08-23T08:00:43Z Emilia Noah 155537 /* Цяжкасці асваення і тэрафарміравання */ 5185292 wikitext text/x-wiki [[Выява:TerraformedVenus.jpg|міні|Канцэптуальная выява [[Венера (планета)|Венеры]] ў выпадку яе тэрафармавання. Цікавыя хмарныя ўтварэнні і наяўнасць палярных шапак характарызуюць яе атмасферу. Дзве ячэйкі Хэдлі, уласцівыя гэтай планеце, заканчваюцца на 70-й паралелі паўночнай і паўднёвай шыраты, таму палярныя рэгіёны аказваюцца адрэзанымі ад патокаў цёплага паветра. Акрамя таго, павольнае вярчэнне планеты прыводзіць да таго, што хмары імкліва аблятаюць яе — асабліва на экватары, — каб згладзіць розніцу тэмператур паміж дзённым і начным бакамі.]] '''Тэрафармаванне Венеры''' — гіпатэтычны працэс стварэння ўмоў, прыдатных для [[Жыццё|жыцця]] чалавека на [[Венера (планета)|Венеры]]. {{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаваная|ru|Терраформирование}} Венера можа ўяўляць сабой [[Планета|планету]] з цёплым і вільготным [[клімат]]ам. Падлічана, што калі б венерыянская атмасфера мела зямны састаў, то яе сярэдняя тэмпература была б каля {{Num|26|°C}} (на Зямлі {{Num|15|°C}})<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://it-day.ru/space/52-earth.html|title=Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом|access-date=2009-07-11|archive-date=2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206085812/http://it-day.ru/space/52-earth.html|url-status=live}}</ref>. ==Сучасныя ўмовы на Венеры== Сярэдняя [[тэмпература]] + 467 °C ([[Венера (планета)|Венера]] — адна з самых гарачых [[Планета|планет]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]), [[атмасферны ціск]] — каля 93 атм ([[Бар (адзінка вымярэння)|бар]]), склад атмасферы: [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслы газ]] — 96,5 %, [[азот]] — 3,5 %, [[Монааксід вугляроду|угарны газ]] і {{Не перакладзена 5|Аксід серы|сярністы газ|ru|Оксид серы(IV)}} — 0,197 %, {{Не перакладзена 5|Вадзяны пар|вадзяны пар|ru|Водяной пар}} — 0,003 %. ==Прывабнасць асваення== #Венера — сястра-блізнюк нашай планеты: сярэдні дыяметр Венеры {{Num|12103,6|км}} ({{Num|95|%}} ад сярэдняга дыяметра [[Зямля|Зямлі]]), маса 4,87{{E|24}} кг ({{Num|81,5|%}} ад масы Зямлі), паскарэнне вольнага падзення {{Num|8,9|м/с²}} ({{Num|90,4|%}} ад зямной). #Венера — самая блізкая да Зямлі планета. #На Венеру трапляе шмат сонечнай энергіі, якую можна выкарыстоўваць для тэрафармавання. == Цяжкасці асваення і тэрафарміравання == #На Венеры вельмі горача — сярэдняя тэмпература на паверхні +{{Num|467|°C}} (гарачэй, чым на [[Меркурый|Меркурыі]]). #Ціск на паверхні Венеры 93 [[Атмасфера (адзінка вымярэння)|атмасферы]]. #Атмасфера Венеры складаецца на 96,5 % з CO<sub>2</sub>. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Жыццё на Венеры|Жыццё на Венеры|ru|Жизнь на Венере}} *[[Каланізацыя Венеры]] *{{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаванне|ru|Терраформирование}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== *[https://web.archive.org/web/20031015225932/http://www.geocities.com/alt_cosmos/index.html An approach to terraforming Venus] *[http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/phpBB2/viewtopic.php?t=407 Терраформирование] — обсуждение на форуме журнала «Новости космонавтики». *[https://web.archive.org/web/20070928003349/http://forum.membrana.ru/forum/space.html?parent=1052201440 Терраформирование Венеры] — обсуждение на сайте «Мембрана.ру». * [http://it-day.ru/space/52-earth.html Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Венера}} {{Даследаванне Венеры АМС}} {{Каланізацыя космасу}} [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] [[Катэгорыя:Венера (планета)]] 7sw3z2uznnxcvh51cutvt2en02pnhwq 5185293 5185292 2026-08-23T08:04:08Z Emilia Noah 155537 /* Цяжкасці асваення і тэрафарміравання */ 5185293 wikitext text/x-wiki [[Выява:TerraformedVenus.jpg|міні|Канцэптуальная выява [[Венера (планета)|Венеры]] ў выпадку яе тэрафармавання. Цікавыя хмарныя ўтварэнні і наяўнасць палярных шапак характарызуюць яе атмасферу. Дзве ячэйкі Хэдлі, уласцівыя гэтай планеце, заканчваюцца на 70-й паралелі паўночнай і паўднёвай шыраты, таму палярныя рэгіёны аказваюцца адрэзанымі ад патокаў цёплага паветра. Акрамя таго, павольнае вярчэнне планеты прыводзіць да таго, што хмары імкліва аблятаюць яе — асабліва на экватары, — каб згладзіць розніцу тэмператур паміж дзённым і начным бакамі.]] '''Тэрафармаванне Венеры''' — гіпатэтычны працэс стварэння ўмоў, прыдатных для [[Жыццё|жыцця]] чалавека на [[Венера (планета)|Венеры]]. {{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаваная|ru|Терраформирование}} Венера можа ўяўляць сабой [[Планета|планету]] з цёплым і вільготным [[клімат]]ам. Падлічана, што калі б венерыянская атмасфера мела зямны састаў, то яе сярэдняя тэмпература была б каля {{Num|26|°C}} (на Зямлі {{Num|15|°C}})<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://it-day.ru/space/52-earth.html|title=Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом|access-date=2009-07-11|archive-date=2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206085812/http://it-day.ru/space/52-earth.html|url-status=live}}</ref>. ==Сучасныя ўмовы на Венеры== Сярэдняя [[тэмпература]] + 467 °C ([[Венера (планета)|Венера]] — адна з самых гарачых [[Планета|планет]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]), [[атмасферны ціск]] — каля 93 атм ([[Бар (адзінка вымярэння)|бар]]), склад атмасферы: [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслы газ]] — 96,5 %, [[азот]] — 3,5 %, [[Монааксід вугляроду|угарны газ]] і {{Не перакладзена 5|Аксід серы|сярністы газ|ru|Оксид серы(IV)}} — 0,197 %, {{Не перакладзена 5|Вадзяны пар|вадзяны пар|ru|Водяной пар}} — 0,003 %. ==Прывабнасць асваення== #Венера — сястра-блізнюк нашай планеты: сярэдні дыяметр Венеры {{Num|12103,6|км}} ({{Num|95|%}} ад сярэдняга дыяметра [[Зямля|Зямлі]]), маса 4,87{{E|24}} кг ({{Num|81,5|%}} ад масы Зямлі), паскарэнне вольнага падзення {{Num|8,9|м/с²}} ({{Num|90,4|%}} ад зямной). #Венера — самая блізкая да Зямлі планета. #На Венеру трапляе шмат сонечнай энергіі, якую можна выкарыстоўваць для тэрафармавання. == Цяжкасці асваення і тэрафарміравання == #На Венеры вельмі горача — сярэдняя тэмпература на паверхні +{{Num|467|°C}} (гарачэй, чым на [[Меркурый|Меркурыі]]). #Ціск на паверхні Венеры 93 [[Атмасфера (адзінка вымярэння)|атмасферы]]. #Атмасфера Венеры складаецца на 96,5 % з CO<sub>2</sub>. #На Венеры амаль няма вады, таму яе трэба альбо даставіць з камет ці астэроідаў, альбо сінтэзаваць (напрыклад, з атмасфернага CO<sub>2</sub> і вадароду). ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Жыццё на Венеры|Жыццё на Венеры|ru|Жизнь на Венере}} *[[Каланізацыя Венеры]] *{{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаванне|ru|Терраформирование}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== *[https://web.archive.org/web/20031015225932/http://www.geocities.com/alt_cosmos/index.html An approach to terraforming Venus] *[http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/phpBB2/viewtopic.php?t=407 Терраформирование] — обсуждение на форуме журнала «Новости космонавтики». *[https://web.archive.org/web/20070928003349/http://forum.membrana.ru/forum/space.html?parent=1052201440 Терраформирование Венеры] — обсуждение на сайте «Мембрана.ру». * [http://it-day.ru/space/52-earth.html Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Венера}} {{Даследаванне Венеры АМС}} {{Каланізацыя космасу}} [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] [[Катэгорыя:Венера (планета)]] llljdbmza2lewac9mou4q3ctetjz3n7 5185295 5185293 2026-08-23T08:06:03Z Emilia Noah 155537 /* Цяжкасці асваення і тэрафарміравання */ 5185295 wikitext text/x-wiki [[Выява:TerraformedVenus.jpg|міні|Канцэптуальная выява [[Венера (планета)|Венеры]] ў выпадку яе тэрафармавання. Цікавыя хмарныя ўтварэнні і наяўнасць палярных шапак характарызуюць яе атмасферу. Дзве ячэйкі Хэдлі, уласцівыя гэтай планеце, заканчваюцца на 70-й паралелі паўночнай і паўднёвай шыраты, таму палярныя рэгіёны аказваюцца адрэзанымі ад патокаў цёплага паветра. Акрамя таго, павольнае вярчэнне планеты прыводзіць да таго, што хмары імкліва аблятаюць яе — асабліва на экватары, — каб згладзіць розніцу тэмператур паміж дзённым і начным бакамі.]] '''Тэрафармаванне Венеры''' — гіпатэтычны працэс стварэння ўмоў, прыдатных для [[Жыццё|жыцця]] чалавека на [[Венера (планета)|Венеры]]. {{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаваная|ru|Терраформирование}} Венера можа ўяўляць сабой [[Планета|планету]] з цёплым і вільготным [[клімат]]ам. Падлічана, што калі б венерыянская атмасфера мела зямны састаў, то яе сярэдняя тэмпература была б каля {{Num|26|°C}} (на Зямлі {{Num|15|°C}})<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://it-day.ru/space/52-earth.html|title=Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом|access-date=2009-07-11|archive-date=2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206085812/http://it-day.ru/space/52-earth.html|url-status=live}}</ref>. ==Сучасныя ўмовы на Венеры== Сярэдняя [[тэмпература]] + 467 °C ([[Венера (планета)|Венера]] — адна з самых гарачых [[Планета|планет]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]), [[атмасферны ціск]] — каля 93 атм ([[Бар (адзінка вымярэння)|бар]]), склад атмасферы: [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслы газ]] — 96,5 %, [[азот]] — 3,5 %, [[Монааксід вугляроду|угарны газ]] і {{Не перакладзена 5|Аксід серы|сярністы газ|ru|Оксид серы(IV)}} — 0,197 %, {{Не перакладзена 5|Вадзяны пар|вадзяны пар|ru|Водяной пар}} — 0,003 %. ==Прывабнасць асваення== #Венера — сястра-блізнюк нашай планеты: сярэдні дыяметр Венеры {{Num|12103,6|км}} ({{Num|95|%}} ад сярэдняга дыяметра [[Зямля|Зямлі]]), маса 4,87{{E|24}} кг ({{Num|81,5|%}} ад масы Зямлі), паскарэнне вольнага падзення {{Num|8,9|м/с²}} ({{Num|90,4|%}} ад зямной). #Венера — самая блізкая да Зямлі планета. #На Венеру трапляе шмат сонечнай энергіі, якую можна выкарыстоўваць для тэрафармавання. == Цяжкасці асваення і тэрафарміравання == #На Венеры вельмі горача — сярэдняя тэмпература на паверхні +{{Num|467|°C}} (гарачэй, чым на [[Меркурый|Меркурыі]]). #Ціск на паверхні Венеры 93 [[Атмасфера (адзінка вымярэння)|атмасферы]]. #Атмасфера Венеры складаецца на 96,5 % з CO<sub>2</sub>. #На Венеры амаль няма вады, таму яе трэба альбо даставіць з камет ці астэроідаў, альбо сінтэзаваць (напрыклад, з атмасфернага CO<sub>2</sub> і вадароду). #Венера круціцца ў зваротны бок у параўнанні з Зямлёй і іншымі планетамі Сонечнай сістэмы, нахіл восі кручэння да вектару кутняй хуткасці кручэння вакол Сонца — 178 °. З-за такога незвычайнага спалучэння напрамкаў і перыядаў кручэння і абарачэння вакол Сонца адны суткі на Венеры доўжацца 116 дзён і 18 гадзін, а працягласць дзённага і начнога часу складае па 58 дзён і 9 гадзін. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Жыццё на Венеры|Жыццё на Венеры|ru|Жизнь на Венере}} *[[Каланізацыя Венеры]] *{{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаванне|ru|Терраформирование}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== *[https://web.archive.org/web/20031015225932/http://www.geocities.com/alt_cosmos/index.html An approach to terraforming Venus] *[http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/phpBB2/viewtopic.php?t=407 Терраформирование] — обсуждение на форуме журнала «Новости космонавтики». *[https://web.archive.org/web/20070928003349/http://forum.membrana.ru/forum/space.html?parent=1052201440 Терраформирование Венеры] — обсуждение на сайте «Мембрана.ру». * [http://it-day.ru/space/52-earth.html Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Венера}} {{Даследаванне Венеры АМС}} {{Каланізацыя космасу}} [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] [[Катэгорыя:Венера (планета)]] hgu4cbw91y1vgu0aoqhzw21vzkdou9q 5185296 5185295 2026-08-23T08:13:27Z Emilia Noah 155537 5185296 wikitext text/x-wiki [[Выява:TerraformedVenus.jpg|міні|Канцэптуальная выява [[Венера (планета)|Венеры]] ў выпадку яе тэрафармавання. Цікавыя хмарныя ўтварэнні і наяўнасць палярных шапак характарызуюць яе атмасферу. Дзве ячэйкі Хэдлі, уласцівыя гэтай планеце, заканчваюцца на 70-й паралелі паўночнай і паўднёвай шыраты, таму палярныя рэгіёны аказваюцца адрэзанымі ад патокаў цёплага паветра. Акрамя таго, павольнае вярчэнне планеты прыводзіць да таго, што хмары імкліва аблятаюць яе — асабліва на экватары, — каб згладзіць розніцу тэмператур паміж дзённым і начным бакамі.]] '''Тэрафармаванне Венеры''' — гіпатэтычны працэс стварэння ўмоў, прыдатных для [[Жыццё|жыцця]] чалавека на [[Венера (планета)|Венеры]]. {{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаваная|ru|Терраформирование}} Венера можа ўяўляць сабой [[Планета|планету]] з цёплым і вільготным [[клімат]]ам. Падлічана, што калі б венерыянская атмасфера мела зямны састаў, то яе сярэдняя тэмпература была б каля {{Num|26|°C}} (на Зямлі {{Num|15|°C}})<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://it-day.ru/space/52-earth.html|title=Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом|access-date=2009-07-11|archive-date=2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206085812/http://it-day.ru/space/52-earth.html|url-status=live}}</ref>. ==Сучасныя ўмовы на Венеры== Сярэдняя [[тэмпература]] + 467 °C ([[Венера (планета)|Венера]] — адна з самых гарачых [[Планета|планет]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]), [[атмасферны ціск]] — каля 93 атм ([[Бар (адзінка вымярэння)|бар]]), склад атмасферы: [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслы газ]] — 96,5 %, [[азот]] — 3,5 %, [[Монааксід вугляроду|угарны газ]] і {{Не перакладзена 5|Аксід серы|сярністы газ|ru|Оксид серы(IV)}} — 0,197 %, {{Не перакладзена 5|Вадзяны пар|вадзяны пар|ru|Водяной пар}} — 0,003 %. ==Прывабнасць асваення== #Венера — сястра-блізнюк нашай планеты: сярэдні дыяметр Венеры {{Num|12103,6|км}} ({{Num|95|%}} ад сярэдняга дыяметра [[Зямля|Зямлі]]), маса 4,87{{E|24}} кг ({{Num|81,5|%}} ад масы Зямлі), паскарэнне вольнага падзення {{Num|8,9|м/с²}} ({{Num|90,4|%}} ад зямной). #Венера — самая блізкая да Зямлі планета. #На Венеру трапляе шмат сонечнай энергіі, якую можна выкарыстоўваць для тэрафармавання. == Цяжкасці асваення і тэрафарміравання == #На Венеры вельмі горача — сярэдняя тэмпература на паверхні +{{Num|467|°C}} (гарачэй, чым на [[Меркурый|Меркурыі]]). #Ціск на паверхні Венеры 93 [[Атмасфера (адзінка вымярэння)|атмасферы]]. #Атмасфера Венеры складаецца на 96,5 % з CO<sub>2</sub>. #На Венеры амаль няма вады, таму яе трэба альбо даставіць з [[Камета|камет]] ці астэроідаў, альбо сінтэзаваць (напрыклад, з атмасфернага CO<sub>2</sub> і вадароду). #Венера круціцца ў зваротны бок у параўнанні з Зямлёй і іншымі планетамі Сонечнай сістэмы, нахіл восі кручэння да вектару кутняй хуткасці кручэння вакол Сонца — 178 °. З-за такога незвычайнага спалучэння напрамкаў і перыядаў кручэння і абарачэння вакол Сонца адны суткі на Венеры доўжацца 116 дзён і 18 гадзін, а працягласць дзённага і начнога часу складае па 58 дзён і 9 гадзін. #[[Магнітасфера|Магнітасферы]] ў Венеры няма, акрамя таго, Венера размешчана бліжэй да Сонца, чым Зямля. З прычыны гэтага падчас тэрафармавання (пры памяншэнні масы атмасферы) узровень радыяцыі на паверхні планеты можа апынуцца падвышаным у параўнанні з Зямлёй. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Жыццё на Венеры|Жыццё на Венеры|ru|Жизнь на Венере}} *[[Каланізацыя Венеры]] *{{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаванне|ru|Терраформирование}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== *[https://web.archive.org/web/20031015225932/http://www.geocities.com/alt_cosmos/index.html An approach to terraforming Venus] *[http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/phpBB2/viewtopic.php?t=407 Терраформирование] — обсуждение на форуме журнала «Новости космонавтики». *[https://web.archive.org/web/20070928003349/http://forum.membrana.ru/forum/space.html?parent=1052201440 Терраформирование Венеры] — обсуждение на сайте «Мембрана.ру». * [http://it-day.ru/space/52-earth.html Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Венера}} {{Даследаванне Венеры АМС}} {{Каланізацыя космасу}} [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] [[Катэгорыя:Венера (планета)]] gftzp32wmayerff5o0z4btg4n9yz3q1 Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі 4 812700 5185327 5183852 2026-08-23T10:54:30Z JerzyKundrat 174 5185327 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі|Вікі любіць вёскі]]». == 2026 == тут бы, можа, не зашкодзілі подпісы (праз кнопку на панэлі або <nowiki>--~~~~</nowiki>) * [[User:Tess Mattew|Tess Mattew]] * [[User:Dina Panayotis|Dina Panayotis]] * [[User:Yuras Furs|Yuras Furs]] * [[User:Zmicer Gerasimovich|Zmicer Gerasimovich]] * [[User:Unity71|Unity71]] * [[User:AzimsV|AzimsV]] * [[User:Иван Петрожицкий|Иван Петрожицкий]] * [[User:Dubagamisa|Dubagamisa]] * [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 943sdl2qv6ro6lnr2yw3wx9k68a6t1y 5185328 5185327 2026-08-23T10:54:45Z JerzyKundrat 174 5185328 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі|Вікі любіць вёскі]]». == 2026 == тут бы, можа, не зашкодзілі подпісы (праз кнопку на панэлі або <nowiki>--~~~~</nowiki>) * [[User:Tess Mattew|Tess Mattew]] * [[User:Dina Panayotis|Dina Panayotis]] * [[User:Yuras Furs|Yuras Furs]] * [[User:Zmicer Gerasimovich|Zmicer Gerasimovich]] * [[User:Unity71|Unity71]] * [[User:AzimsV|AzimsV]] * [[User:Иван Петрожицкий|Иван Петрожицкий]] * [[User:Dubagamisa|Dubagamisa]] * [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] rrnuu9b0afbzw2h8lsg1gc2a83qe6sw Джу Жундзі 0 812729 5185315 5181835 2026-08-23T09:48:01Z Emilia Noah 155537 5185315 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Джу Жундзі''' (часам ''Чжу Жунцзы''; {{Lang-zh|朱镕基}}; [[Міжнародны фанетычны алфавіт|IPA]] : [ʈʂú ɻʊ ̌ ŋ.tɕi ́]; {{ВД-Прэамбула}}) — кітайскі палітык і [[Электратэхніка|інжынер-электрык]], пяты прэм'ер-міністр Кітая з 1998 па 2003 год. Ён таксама быў членам ''Пастаяннага камітэта Палітбюро'' [[Камуністычная партыя Кітая|Камуністычнай партыі Кітая]] (КПК) з 1992 па 2002 год разам з [[Генеральны сакратар ЦК КПК|генеральным сакратаром КПК]] [[Цзян Цзэмінь|Цзян Цзэмінем]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе Чанша правінцыі Хунань. Стаў членам КПК у 1949 годзе, у тым жа годзе, калі была створана [[Кітайская Народная Рэспубліка]]. Ён працаваў у Дзяржаўнай планавай камісіі з 1952 па 1958 год і крытыкаваў эканамічную палітыку лідара КПК [[Маа Цзэдун|Мао Цзэдуна]] падчас кампаніі «Сто кветак» у 1957 годзе, што прывяло да таго, што ў наступнай антыправай кампаніі яго назвалі «правым», што прывяло да паніжэння Джу ў пасадзе і выключэння з КПК. Пасля гэтага яго накіравалі працаваць у аддаленую кадравую школу. Ён быў памілаваны, хоць і не палітычна рэабілітаваны, у 1962 годзе пасля голаду, выкліканага [[Вялікі скачок|Вялікім скачком]], і зноў быў прызначаны ў Дзяржаўную камісію па планаванні. Падчас [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|Культурнай рэвалюцыі]] яго зноў знішчылі, і ён быў адпраўлены на перавыхаванне ў ''кадравую школу Сёмага мая''. Пасля смерці Мао ў 1976 годзе і наступнага ўздыму [[Дэн Сяапін|Дэн Сяапіна]] Джу быў палітычна рэабілітаваны і атрымаў дазвол вярнуцца ў КПК. З 1976 па 1979 год ён працаваў у Міністэрстве нафты, а ў 1979 годзе далучыўся да Дзяржаўнай эканамічнай камісіі, пераемніцы Дзяржаўнай планавай камісіі; з 1983 па 1987 год ён займаў пасаду намесніка міністра камісіі. У 1988 годзе ён стаў мэрам Шанхая, дзе правёў эканамічныя рэформы. Ён працаваў з сакратаром КПК Шанхая Цзян Цзэмінем, якога ён змяніў на пасадзе сакратара КПК Шанхая ў 1989 годзе, калі Цзян быў павышаны да генеральнага сакратара КПК. Джу стаў першым віцэ-прэм'ерам у 1993 годзе, працуючы пры прэм'ер-міністры [[Лі Пэн|Лі Пэне]], дзе ён працягваў эканамічныя рэформы. У 1998 годзе ён быў далей павышаны да прэм'ер-міністра. На пасадзе першага віцэ-прэм'ера і прэм'ер-міністра Джу лічыўся вядучай фігурай у эканамічнай палітыцы Кітая і ключавым чалавекам, які прымаў рашэнні ў галіне рэформаў і адкрытасці. Джу меў рэпутацыю жорсткага, але прагматычнага адміністратара. Падчас яго знаходжання на пасадзе кітайская эканоміка паказала двухзначны рост. Джу таксама быў значна больш папулярным сярод кітайскай грамадскасці, чым яго папярэднік Лі Пэн. Аднак праціўнікі Джу сцвярджаюць, што яго жорсткая і прагматычная пазіцыя ў палітыцы была нерэалістычнай і непатрэбнай, і многія з яго абяцанняў засталіся нявыкананымі. Джу выйшаў на пенсію ў 2003 годзе і пасля гэтага больш не быў публічнай асобай. Памёр у Пекіне ў 2026 годзе ва ўзросце 97 гадоў. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэта Цынхуа]] 34u3cfxd2fujx3lg6v5ht6yepku3ghf SimCity 0 812745 5185066 5181970 2026-08-22T14:04:59Z Emilia Noah 155537 /* */ 5185066 wikitext text/x-wiki {{Пра|гульню 1989 года|пра1=1||{{Не перакладзена 5|SimCity (серыя)|SimCity (серыя)|ru|SimCity (серия игр)}}}} {{Картка гульні}} SimCity, таксама вядомая як Micropolis або SimCity Classic[23], — кампутарная гульня, якая паклала пачатак горадабудаўнічаму сімулятару як паўнавартаснаму жанру ў гульнявой індустрыі ➤. Гульня была распрацавана Уілам Райтам і выпушчана для шэрагу платформ пераважна ў 1989—1991 гадах➤. SimCity выканана ў двухмернай графіцы, агляд горада адбываецца "зверху". Сутнасць гульнявога працэсу зводзіцца да стварэння горада, развіццю жылых і прамысловых зон, будаўніцтву інфраструктуры і збору падаткаў для далейшага развіцця горада. У гульні, як і ў рэальным свеце, важна павышаць узровень жыцця насельніцтва і падтрымліваць баланс паміж рознымі сектарамі, у адваротным выпадку населены пункт можа прыйсці ў заняпад і нават збанкрутаваць ➤. Нягледзячы на ​​тое, што выпуск гульні адбыўся ў 1989 годзе, сімулятар быў самастойна распрацаваны Уілам Райтам у 1985 годзе, калі той толькі пачынаў сваю кар'еру ў якасці індзі-распрацоўшчыка, гэта значыць яшчэ да адукацыі студыі Maxis➤. Аднак на працягу чатырох гадоў гульнявыя выдаўцы адмаўляліся выпускаць праект з-за боязі правалу продажаў, бо ў гульні адсутнічалі якія-небудзь элементы аркады ці экшэна, якія панавалі на рынку кампутарных гульняў у 1980-е гады. У выніку на распаўсюджванне гульні пагадзілася кампанія Brøderbund➤. Хоць спачатку SimCity прадавалася дрэнна, але пасля станоўчых водгукаў ад гульнявой прэсы продажу сімулятара выраслі. Атрымаўшы статут «бэстсэлера», сімулятар быў выпушчаны на мноства іншых платформаў, самай папулярнай з якіх апынулася версія для гульнявой прыстаўкі SNES, выдадзеная ў 1991 году, у якой пры саўдзеле кампаніі Nintendo быў значна палепшаны гульнявы ​​працэс➤. Горадабудаўнічы сімулятар быў прызнаны новым феноменам у гульнявой індустрыі, і на думку прэсы зламаў сярод многіх карыстальнікаў персанальных кампутараў перакананне, што кампутарныя гульні прызначаны перш за ўсё для дзяцей. SimCity атрымала 24 узнагароды ад розных навінавых выдаўцоў і асацыяцый➤. Крытыкі ў асноўным станоўча адазваліся аб SimCity, назваўшы яе геймплэй наватарскім для 1980-х гадоў, а саму гульню вельмі зацягвае, нават нягледзячы на ​​тое, што яна пазбаўленая элементаў шутэра і платформер. Таксама, на думку рэцэнзентаў, гульня вельмі павучальная і дапаможа гульцу зразумець асновы ўрбаністыкі, палітыкі і эканомікі➤. Пасля выпуску было прададзена 300000 копій SimCity для кампутараў і амаль 2 мільёны асобнікаў гульні для гульнявой прыстаўкі SNES. Поспех гульні паклаў пачатак лінейцы гульняў - горадабудаўнічых сімулятараў і традыцыі студыі Maxis выпускаць нелінейныя гульні-сімулятары, адна з якіх - The Sims - перасягнула ўсіх сваіх папярэднікаў па папулярнасці, стаўшы самай прадаванай франшызай у гісторыі кампутарных гульняў ➤. == Зноскі == '''Каментарыі''' {{Крыніцы|2|group="кам."}} '''Крыніцы''' {{Крыніцы|3}} gu45tymvtw4jftv5ruy0y69ymyx6x7a 5185068 5185066 2026-08-22T14:20:43Z Emilia Noah 155537 /* Зноскі */ 5185068 wikitext text/x-wiki {{Пра|гульню 1989 года|пра1=1||{{Не перакладзена 5|SimCity (серыя)|SimCity (серыя)|ru|SimCity (серия игр)}}}} {{Картка гульні}} SimCity, таксама вядомая як Micropolis або SimCity Classic[23], — кампутарная гульня, якая паклала пачатак горадабудаўнічаму сімулятару як паўнавартаснаму жанру ў гульнявой індустрыі ➤. Гульня была распрацавана Уілам Райтам і выпушчана для шэрагу платформ пераважна ў 1989—1991 гадах➤. SimCity выканана ў двухмернай графіцы, агляд горада адбываецца "зверху". Сутнасць гульнявога працэсу зводзіцца да стварэння горада, развіццю жылых і прамысловых зон, будаўніцтву інфраструктуры і збору падаткаў для далейшага развіцця горада. У гульні, як і ў рэальным свеце, важна павышаць узровень жыцця насельніцтва і падтрымліваць баланс паміж рознымі сектарамі, у адваротным выпадку населены пункт можа прыйсці ў заняпад і нават збанкрутаваць ➤. Нягледзячы на ​​тое, што выпуск гульні адбыўся ў 1989 годзе, сімулятар быў самастойна распрацаваны Уілам Райтам у 1985 годзе, калі той толькі пачынаў сваю кар'еру ў якасці індзі-распрацоўшчыка, гэта значыць яшчэ да адукацыі студыі Maxis➤. Аднак на працягу чатырох гадоў гульнявыя выдаўцы адмаўляліся выпускаць праект з-за боязі правалу продажаў, бо ў гульні адсутнічалі якія-небудзь элементы аркады ці экшэна, якія панавалі на рынку кампутарных гульняў у 1980-е гады. У выніку на распаўсюджванне гульні пагадзілася кампанія Brøderbund➤. Хоць спачатку SimCity прадавалася дрэнна, але пасля станоўчых водгукаў ад гульнявой прэсы продажу сімулятара выраслі. Атрымаўшы статут «бэстсэлера», сімулятар быў выпушчаны на мноства іншых платформаў, самай папулярнай з якіх апынулася версія для гульнявой прыстаўкі SNES, выдадзеная ў 1991 году, у якой пры саўдзеле кампаніі Nintendo быў значна палепшаны гульнявы ​​працэс➤. Горадабудаўнічы сімулятар быў прызнаны новым феноменам у гульнявой індустрыі, і на думку прэсы зламаў сярод многіх карыстальнікаў персанальных кампутараў перакананне, што кампутарныя гульні прызначаны перш за ўсё для дзяцей. SimCity атрымала 24 узнагароды ад розных навінавых выдаўцоў і асацыяцый➤. Крытыкі ў асноўным станоўча адазваліся аб SimCity, назваўшы яе геймплэй наватарскім для 1980-х гадоў, а саму гульню вельмі зацягвае, нават нягледзячы на ​​тое, што яна пазбаўленая элементаў шутэра і платформер. Таксама, на думку рэцэнзентаў, гульня вельмі павучальная і дапаможа гульцу зразумець асновы ўрбаністыкі, палітыкі і эканомікі➤. Пасля выпуску было прададзена 300000 копій SimCity для кампутараў і амаль 2 мільёны асобнікаў гульні для гульнявой прыстаўкі SNES. Поспех гульні паклаў пачатак лінейцы гульняў - горадабудаўнічых сімулятараў і традыцыі студыі Maxis выпускаць нелінейныя гульні-сімулятары, адна з якіх - The Sims - перасягнула ўсіх сваіх папярэднікаў па папулярнасці, стаўшы самай прадаванай франшызай у гісторыі кампутарных гульняў ➤. == Зноскі == '''Каментарыі''' {{Крыніцы|2|group="кам."}} '''Крыніцы''' {{Крыніцы|3}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [[iarchive:msdos SimCity 1989|SimCity]] на сайце [[Архіў Інтэрнэту|Archive.org]]{{In lang|en}} * [http://www.classicdosgames.com/game/SimCity.html SimCity] {{Wayback|url=http://www.classicdosgames.com/game/SimCity.html|date=20160112192714}} на сайце ClassicDosGames{{In lang|en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] [[Катэгорыя:Горадабудаўнічыя сімулятары]] [[Катэгорыя:Гульні для ZX Spectrum]] [[Катэгорыя:Гульні для SNES]] [[Катэгорыя:Гульні для Virtual Console]] [[Катэгорыя:Гульні для DOS]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] [[Катэгорыя:Відэагульні з двухмернай графікай]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] 8i7k7m0y4utn5x3egvusfw77fs1hfp6 5185071 5185068 2026-08-22T14:31:15Z Emilia Noah 155537 5185071 wikitext text/x-wiki {{Пра|гульню 1989 года|пра1=1||{{Не перакладзена 5|SimCity (серыя)|SimCity (серыя)|ru|SimCity (серия игр)}}}} {{Картка гульні}} '''«SimCity»''', таксама вядомая як «Micropolis» або «SimCity Classic»<ref>{{Cite web|url=http://www.abandonia.com/en/games/393/SimCity+Classic.html|title=SimCity classic|work=SimCity|access-date=2016-01-09|archive-date=2015-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151229150836/http://www.abandonia.com/en/games/393/SimCity+Classic.html|url-status=live}}</ref>, — камп’ютарная гульня, якая паклала пачатак горадабудаўнічаму сімулятару як паўнавартаснаму жанру ў гульнявой індустрыі. Гульня была распрацавана Уілам Райтам і выпушчана для шэрагу платформ пераважна ў 1989—1991 гадах. «SimCity» выканана ў двухмернай графіцы, агляд горада адбываецца «зверху». Сутнасць гульнявога працэсу зводзіцца да стварэння горада, развіццю жылых і прамысловых зон, будаўніцтву інфраструктуры і збору падаткаў для далейшага развіцця горада. У гульні, як і ў рэальным свеце, важна павышаць узровень жыцця насельніцтва і падтрымліваць баланс паміж рознымі сектарамі, у адваротным выпадку населены пункт можа прыйсці ў заняпад і нават збанкрутаваць. Нягледзячы на ​​тое, што выпуск гульні адбыўся ў 1989 годзе, сімулятар быў самастойна распрацаваны Уілам Райтам у 1985 годзе, калі той толькі пачынаў сваю кар’еру ў якасці індзі-распрацоўшчыка, гэта значыць яшчэ да адукацыі студыі «Maxis». Аднак на працягу чатырох гадоў гульнявыя выдаўцы адмаўляліся выпускаць праект з-за боязі правалу продажаў, бо ў гульні адсутнічалі якія-небудзь элементы аркады ці экшэна, якія панавалі на рынку камп’ютарных гульняў у 1980-я гады. У выніку на распаўсюджванне гульні пагадзілася кампанія «Brøderbund». Хоць спачатку «SimCity» прадавалася дрэнна, але пасля станоўчых водгукаў ад гульнявой прэсы продажу сімулятара выраслі. Атрымаўшы статут «бэстсэлера», сімулятар быў выпушчаны на мноства іншых платформаў, самай папулярнай з якіх апынулася версія для гульнявой прыстаўкі SNES, выдадзеная ў 1991 годзе, у якой пры саўдзеле кампаніі «Nintendo» быў значна палепшаны гульнявы ​​працэс. Горадабудаўнічы сімулятар быў прызнаны новым феноменам у гульнявой індустрыі, і на думку прэсы зламаў сярод многіх карыстальнікаў персанальных камп’ютараў перакананне, што камп’ютарныя гульні прызначаны перш за ўсё для дзяцей. «SimCity» атрымала 24 узнагароды ад розных навінавых выдаўцоў і асацыяцый. Крытыкі ў асноўным станоўча адазваліся аб «SimCity», назваўшы яе геймплэй наватарскім для 1980-х гадоў, а саму гульню вельмі зацягваючай, нават нягледзячы на ​​тое, што яна пазбаўленая элементаў шутэра і платформера. Таксама, на думку рэцэнзентаў, гульня вельмі павучальная і дапаможа гульцу зразумець асновы ўрбаністыкі, палітыкі і эканомікі. Пасля выпуску было прададзена {{Num|300000|копій}} «SimCity» для камп’ютараў і амаль 2 мільёны асобнікаў гульні для гульнявой прыстаўкі SNES. Поспех гульні паклаў пачатак лінейцы гульняў — горадабудаўнічых сімулятараў і традыцыі студыі «Maxis» выпускаць нелінейныя гульні-сімулятары, адна з якіх — «The Sims» — перасягнула ўсіх сваіх папярэднікаў па папулярнасці, стаўшы самай прадаванай франшызай у гісторыі камп’ютарных гульняў. == Зноскі == {{Крыніцы|3}} == Спасылкі == {{Афіцыйны сайт}} * [[iarchive:msdos SimCity 1989|SimCity]] на сайце [[Архіў Інтэрнэту|Archive.org]]{{In lang|en}} * [http://www.classicdosgames.com/game/SimCity.html SimCity] {{Wayback|url=http://www.classicdosgames.com/game/SimCity.html|date=20160112192714}} на сайце ClassicDosGames{{In lang|en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] [[Катэгорыя:Горадабудаўнічыя сімулятары]] [[Катэгорыя:Гульні для ZX Spectrum]] [[Катэгорыя:Гульні для SNES]] [[Катэгорыя:Гульні для Virtual Console]] [[Катэгорыя:Гульні для DOS]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] [[Катэгорыя:Відэагульні з двухмернай графікай]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] elx46jyf0v2smdnxegfyvdzqvpu5385 5185238 5185071 2026-08-23T05:49:14Z Emilia Noah 155537 /* */ 5185238 wikitext text/x-wiki {{Пра|гульню 1989 года|пра1=1||{{Не перакладзена 5|SimCity (серыя)|SimCity (серыя)|ru|SimCity (серия игр)}}}} {{Картка гульні}} '''«SimCity»''', таксама вядомая як «Micropolis» або «SimCity Classic»<ref>{{Cite web|url=http://www.abandonia.com/en/games/393/SimCity+Classic.html|title=SimCity classic|work=SimCity|access-date=2016-01-09|archive-date=2015-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151229150836/http://www.abandonia.com/en/games/393/SimCity+Classic.html|url-status=live}}</ref>, — [[Відэагульня|камп’ютарная гульня]], якая паклала пачатак {{Не перакладзена 5|Горадабудаўнічы сімулятар|горадабудаўнічаму сімулятару|ru|Градостроительный симулятор|r=1}} як паўнавартаснаму жанру ў гульнявой індустрыі. Гульня была распрацавана {{Не перакладзена 5|Уіл Райт|Уілам Райтам|ru|Райт, Уилл}} і выпушчана для шэрагу платформ пераважна ў [[1989 год у гісторыі відэагульняў|1989]]—[[1991 год у гісторыі відэагульняў|1991 гадах]]. «SimCity» выканана ў {{Не перакладзена 5|Камп’ютарная графіка|двухмернай графіцы|ru|Компьютерная графика}}, агляд горада адбываецца «зверху». Сутнасць гульнявога працэсу зводзіцца да стварэння горада, развіццю жылых і прамысловых зон, будаўніцтву інфраструктуры і збору падаткаў для далейшага развіцця горада. У гульні, як і ў рэальным свеце, важна павышаць узровень жыцця насельніцтва і падтрымліваць баланс паміж рознымі сектарамі, у адваротным выпадку населены пункт можа прыйсці ў заняпад і нават збанкрутаваць. Нягледзячы на ​​тое, што выпуск гульні адбыўся ў 1989 годзе, сімулятар быў самастойна распрацаваны Уілам Райтам у 1985 годзе, калі той толькі пачынаў сваю кар’еру ў якасці {{Не перакладзена 5|Індзі-гульня|індзі|ru|Инди-игра}}-распрацоўшчыка, гэта значыць яшчэ да адукацыі студыі «{{Не перакладзена 5|Maxis|Maxis|ru|Maxis}}». Аднак на працягу чатырох гадоў гульнявыя выдаўцы адмаўляліся выпускаць праект з-за боязі правалу продажаў, бо ў гульні адсутнічалі якія-небудзь элементы {{Не перакладзена 5|Аркада (жанр)|аркады|ru|Аркада (жанр)}} ці [[Экшан (жанр відэагульняў)|экшэна]], якія панавалі на рынку камп’ютарных гульняў у 1980-я гады. У выніку на распаўсюджванне гульні пагадзілася кампанія «{{Не перакладзена 5|Brøderbund|Brøderbund|ru|Brøderbund}}». Хоць спачатку «SimCity» прадавалася дрэнна, але пасля станоўчых водгукаў ад гульнявой прэсы продажу сімулятара выраслі. Атрымаўшы статут «[[бестселер]]а», сімулятар быў выпушчаны на мноства іншых платформаў, самай папулярнай з якіх апынулася версія для гульнявой прыстаўкі [[Super Nintendo Entertainment System|SNES]], выдадзеная ў 1991 годзе, у якой пры саўдзеле кампаніі «[[Nintendo]]» быў значна палепшаны гульнявы ​​працэс. Горадабудаўнічы сімулятар быў прызнаны новым феноменам у гульнявой індустрыі, і на думку прэсы зламаў сярод многіх карыстальнікаў [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]] перакананне, што камп’ютарныя гульні прызначаны перш за ўсё для дзяцей. «SimCity» атрымала 24 узнагароды ад розных навінавых выдаўцоў і асацыяцый. Крытыкі ў асноўным станоўча адазваліся аб «SimCity», назваўшы яе [[геймплэй]] наватарскім для 1980-х гадоў, а саму гульню вельмі зацягваючай, нават нягледзячы на ​​тое, што яна пазбаўленая элементаў [[шутар]]а і {{Не перакладзена 5|Платформер|платформера|ru|Платформер}}. Таксама, на думку рэцэнзентаў, гульня вельмі павучальная і дапаможа гульцу зразумець асновы ўрбаністыкі, палітыкі і эканомікі. Пасля выпуску было прададзена {{Num|300000|копій}} «SimCity» для камп’ютараў і амаль 2 мільёны асобнікаў гульні для гульнявой прыстаўкі SNES. Поспех гульні паклаў пачатак лінейцы гульняў — горадабудаўнічых сімулятараў і традыцыі студыі «{{Не перакладзена 5|Maxis|Maxis|ru|Maxis}}» выпускаць нелінейныя гульні-сімулятары, адна з якіх — «{{Не перакладзена 5|The Sims|The Sims|ru|The Sims}}» — перасягнула ўсіх сваіх папярэднікаў па папулярнасці, стаўшы самай прадаванай франшызай у гісторыі камп’ютарных гульняў. == Зноскі == {{Крыніцы|3}} == Спасылкі == {{Афіцыйны сайт}} * [[iarchive:msdos SimCity 1989|SimCity]] на сайце [[Архіў Інтэрнэту|Archive.org]]{{In lang|en}} * [http://www.classicdosgames.com/game/SimCity.html SimCity] {{Wayback|url=http://www.classicdosgames.com/game/SimCity.html|date=20160112192714}} на сайце ClassicDosGames{{In lang|en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Стратэгіі ў рэальным часе]] [[Катэгорыя:Горадабудаўнічыя сімулятары]] [[Катэгорыя:Гульні для ZX Spectrum]] [[Катэгорыя:Гульні для SNES]] [[Катэгорыя:Гульні для Virtual Console]] [[Катэгорыя:Гульні для DOS]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] [[Катэгорыя:Відэагульні з двухмернай графікай]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] cpt6pes3eop4w3rlupjqoccaz0z82i9 Аперацыя «Кітана» 0 812796 5185228 5183989 2026-08-23T04:06:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185228 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Аперацыя «Кітана»|частка = [[Другая кангалезская вайна]]|выява =[[File:Situation in Kinshasa (August 1998).svg|300px]] |загаловак =Карта падзей у наваколлях Кіншасы ў жніўні 1998 года.|дата =[[4 жніўня|4]] — [[30 жніўня]] [[1998]]|месца = Заходняя частка ДР Конга|прычына = |casus belli = |вынік =перамога ўрада ДР Конга і саюзнікаў|змены = |праціўнік1 = * [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[ДР Конга]] * {{Сцягафікацыя|Ангола}} * {{Сцягафікацыя|Зімбабвэ}} |праціўнік2 = * [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]] [[Руанда]] * {{Сцягафікацыя|Уганда}} * [[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю]] |камандзір1 = [[Ларан Кабіла]] |камандзір2 = [[Джэймс Кабарэбэ]] |сілы1 = невядомая колькасць урадавых сіл, 800 зімбабвійскіх і 2500 ангольскіх вайскоўцаў |сілы2 = 3000 інтэрвентаў і 15 000 паўстанцаў |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} '''Аперацыя «Кітана»''' — аперацыя руандыйскіх і ўгандыйскіх войск падчас [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]]. За час яе рэалізацыі на адлегласць 1900 км, на захад ДР Конга з аэрадрома Гома, быў перакінуты дэсант, які захапіў шэраг ключавых аб’ектаў і накіраваўся на сталіцу краіны. Аднак праз умяшанне [[Зімбабвэ]] і [[Ангола|Анголы]] руандыйска-ўгандыйскі кантынгент быў разбіты. Аперацыя прыцягнула ўвагу [[Ваенная навука|ваенных навукоўцаў]] ва ўсім свеце дзякуючы наватарскаму вакарыставанню паветранага дэсанту<ref name=":6" /><ref name=":2" />. == Перадгісторыя == {{Гл. таксама|Генацыд у Руандзе|Першая кангалезская вайна}} У 1994 годзе ў [[Руанда|Руандзе]] прадстаўнікі народа [[хуту]] ўчынілі генацыд [[тутсі]]. Калі [[Руандыйскі патрыятычны фронт]], які прадстаўляў апошніх, захапіў уладу ў краіне, больш за мільён хуту збеглі ў суседні [[Рэспубліка Заір|Заір]]. Сярод іх было шмат байцоў сіл самаабароны хуту [[Інтэрахамвэ]] — галоўных вінаватых у генацыдзе. Заірскі лідар [[Мабуту Сесе Секо]] прыняў бок хуту, спадзяваючыся з іх дапамогай выціснуць з краіны кангалезскіх тутсі ([[баньямуленге]]), якія не раз у мінулым падымалі супраць яго паўстанні{{Sfn|Коновалов|2012|p=67}}. Гэта праблема наклалася на іншыя канфлікты, абвастрыўшы этнічныя супярэчнасці паміж рознымі народамі{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}, што толькі пагоршыла палітычны крызіс у краіне, які дапаўняўся карумпаванасцю і беспрацоўем{{sfn|Россия и Африка|2023|p=89}}. У 1996 годзе супраць уладаў паўстала групоўка «[[Альянс дэмакратычных сіл за вызваленне Конга]]», якую ўзначаліў [[Ларан Кабіла]]. Па выніку грамадзянскай вайны баевікі перамаглі, зрынуўшы Мабуту. Кабіла стаў прэзідэнтам краіны і пераназваў Заір у Дэмакратычную Рэспубліку Конга (ДРК){{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=90}}. Новы ўрад сутыкнуўся з шэрагам праблем. Адной з іх стала ваенная прысутнасць [[Уганда|Уганды]], Руанды і [[Бурундзі]], якія дапамагалі баевікам Кабілы ў вайне з Мабуту. Гэты фактар выклікаў недавер насельніцтва да ўладаў{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. Так, у кастрычніку 1997 года, паводле апытання Bureau d’etudes, de Recherches, et de Consulting International (BERCI), 71 % рэспандэнтаў лічылі, што кіраўнік дзяржавы знаходзіцца пад замежным уплывам<ref>BERCI, October 1997. p. 38, as cited in International Crisis Group, 21 May 1999. [https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way How Kabila Lost His Way: The performance of Laurent Désiré Kabila’s government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920202922/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way |date=20 September 2021 }}. p. 9. Texts have been modified and adapted from the original.</ref>. Другой праблемай сталі спробы інтэграваць ва [[узброеныя сілы|ўзброеныя сілы]] паўстанцаў-тутсі і афіцэраў былой арміі Заіра{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. 14 ліпеня 1998 года Кабіла звольніў руандыйца [[Джэймс Кабарэбэ|Джэймса Кабарэбэ]] з пасады начальніка штаба УС ДРК і замяніў яго карэнным кангалезцам Селесцінам Кіфвам<ref>{{Cite book|title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006|last=Reyntjens|first=Filip|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521169059|location=New York|pages=169}}</ref>. Праз два тыдні прэзідэнт прыбраў усіх тутсі з урада і загадаў выслаць з краіны руандыйскіх [[ваенны саветнік|ваенных інструктараў]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. На працягу 24 гадзін замежныя [[ваенны спецыяліст|вайсковыя спецыялісты]], якія пражывалі ў [[Кіншаса|Кіншасе]], былі бесцырымонна вывезены на самалётах. Больш за ўсё гэты загад устрывожыў баньямуленге на ўсходзе ДР Конга<ref>James Rupert. [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/10/01/nationalist-outcry-threatens-tutsis-in-congo-capital/5137fa97-4f7e-452f-b831-0e2553648a36/ NATIONALIST OUTCRY THREATENS TUTSIS IN CONGO CAPITAL] // The Washington Post, 1 octobre 1998</ref>. Кампанія ўладаў супраць замежнікаў справакавала ўсплёск міжэтнічных сутыкненняў, розныя народнасці пачалі ствараць баявыя атрады{{sfn|Россия и Африка|2023|pp=90-91}}. == Планы і падрыхтоўка == У красавіку 1998 года міністр абароны Руанды Пол Кагамэ, занепакоены сітуацыяй у суседняй краіне, пачаў распрацоўваць планы ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. Кабарэбэ прапанаваў перакінуць дэсант на авіябазу Кітана на захадзе ДР Конга, якая знаходзілася за 320 км ад Кіншасы. Патрабавалася пераадолець адлегласць больш за 1900 км. Захоп Кітаны дазволіў бы узяць пад кантроль эканамічна важную правінцыю Ніжняе Конга, дзе размешчаны марскія парты і плаціны Інга, якія з’яўляюцца асноўнай крыніцай электраэнергіі для заходняга Конга. У наступным хаосе меркавалася рушыць на сталіцу, зрынуць Кабілу і ўсталяваць праруандыйскі урад<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/kitona.aspx#|title=Military History Online - The Kitona Operation: Rwanda's African Odyssey|website=www.militaryhistoryonline.com|access-date=2019-03-30}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2 жніўня паднялі мяцеж два найлепшых злучэнні арміі ДРК — 10-я ([[Гома]]) і 12-я пяхотныя брыгады ([[Букаву]]). Яны складаліся пераважна з баньямуленге{{sfn|Johnson|2009|p=86}}. Неадкладна ўспыхнулі баі ў Кіншасе, дзе салдаты-тутсі адмовіліся падпарадкавацца загаду раззброіцца. Урадавыя часці хутка здушылі амаль усе ачагі выступленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. Аднак на ўсходзе краіны мяцежныя вайскоўцы на чале з генералам-маёрам Андэканам, былым паплечнікам Кабілы, яшчэ працягвалі супраціўляцца. На другі дзень яны ўсталявалі кантроль над гарадамі [[Увіра]] і Букаву<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5391/is_199810/ai_n21427817 Blow by blow in the Congo crisis]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У першы ж дзень вайны руандыйскія спецназаўцы увайшлі ў горад Гома, захапілі аэрапорт, а таксама чатыры цывільныя авіялайнеры і некалькі лёгкіх транспартных сродкаў{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. На наступны дзень яны ўзялі пад кантроль міжнародны аэрапорт Гома, захапіўшы чатыры грамадзянскіх самалёта, два Boeing 727 і два Boeing 707. 4 жніўня да спецназаўцаў далучыліся яшчэ руандыйскія і угандыйскія салдаты, уключаючы ўгандыйскае падраздзяленне лёгкай артылерыі, усяго больш за 500 вайскоўцаў. Палонным пілотам пад пагрозай пісталета быў аддадзены загад ляцець на захад, на авіябазу Кітана<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|title=Pilot's Account Seems to Confirm Rwanda Role in Congo Strife|last=French|first=Howard W.|date=1998-08-10|work=The New York Times|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=2023-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110223725/https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|url-status=live}}</ref>. == Баявыя дзеянні == === Высадка і прасоўванне === Раніцай 4 жніўня ў Кітане два самалёты Boeing 727 высадзілі руандыйскі камандас{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. За 30 хвілін дэсант захапіў аэрадром і асноўныя збудаванні{{sfn|Stejskal|2013|p=100}}, пасля чаго прыбылі асноўныя сілы. Да 5 жніўня ў Кітану было перакінута больш за 3000 руандыйских і угандыйскіх вайскоўцаў. Да іх далучыліся больш за 2000 кангалезскіх паўстанцаў, якія мелі танкі Type 59 і Type 62 і зенітныя гарматы ZU-23{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Адначасна была захоплена нафтавая інфраструктура ў Маандзе і порт Банана. У раёнах, акупаваных руандыйцамі, рушылі ўслед масавыя рабаванні і марадзёрства. 7 жніўня быў узяты Бома, размешчаны за 100 км ад Кітаны. 10 жніўня Матадзі, найважнейшы марскі порт Др Конга, таксама трапіў у рукі інтэрвентаў. Праз тры дні, 13 жніўня, былі ўзяты пад кантроль плаціны Інга. Кабарэбе загадаў спыніць турбіны, цалкам адключыўшы электразабеспячэнне Кіншасы<ref name=":2" />. Кіншаса апынулася адрэзанай ад знешняга свету і пазбаўленай электрычнасці, частка Усходняга Конга знаходзілася пад кантролем паўстанцаў, а добра ўзброеныя руандыйские войскі знаходзіліся ўсяго за 230 км ад сталіцы. Урад і насельніцтва ахапіла паніка. Улады і [[сродкі масавай інфармацыі]] заклікалі жыхароў да мабілізацыі для абароны сталіцы і выкаранення нелаяльных рэжыму. [[Баньямуленге]], тутсі, палітычныя праціўнікі Кабілы, а таксама звычайныя грамадзяне, якія лічыліся ворагамі, падвяргаліся пераследу{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}} === Умяшанне Зімбабвэ і Анголы === Яшчэ 4 жніўня Зімбабвэ і ДР Конга падпісалі дамову аб ваенным супрацоўніцтве. 8 жніўня, у рамках аперацыі «Суверэнітэт і легітымнасць», кантынгент зімбабвійскага спецназа пад камандаваннем маршала авіяцыі Перанса Шыры прыбыў у аэрапорт Нджылі пад Кіншасай{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Да 12 жніўня ў Кіншасу па паветры было перакінута больш за 800 зімбабвійскіх дэсантнікаў і некалькі бронемашын «Каскавел»{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}<ref name=":2" />. 11 жніўня руандыйские войскі атакавалі Касангулу, размешчаную за 45 км на поўдзень ад сталіцы. Да 17 жніўня яны былі ўжо за 30 км на поўдзень ад Кіншасы, але неўзабаве ў інтэрвентаў скончылася паліва. Адначасна руандыйцы трапілі пад удары зімбабвійскай авіяцыя. Зеніткамі ЗП-23 вайскоўцы не ўмелі карыстацца, а таму інтэрвенты апынуліся бездапаможны. Так, напрыклад, 24 жніўня зімбабвійскія верталёты атакавалі калону руандыйскіх танкаў у ваколіцах Касангулу, знішчыўшы галаўную машыну. Неўзабаве руандыйцаў атакавалі зімбабвійскія спецназаўцы. Усе танкі былі альбо знішчаны, альбо захоплены. 22 жніўня на дапамогу ДР Конга прыйшла Ангола, калі атрад з 2500 вайскоўца перайшоў дзяржаўную граніцу і на наступную раніцу адваяваў Кітану{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/08/25/angola-sends-thousands-of-troops-to-back-kabila/c5da7c99-0f4a-469a-8a32-a74d46b79a0d/|title=ANGOLA SENDS THOUSANDS OF TROOPS TO BACK KABILA|date=1998-08-25|newspaper=Washington Post|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref>. 28-га былі адбіты Банана і Моанда, дзе ангольцы зладзілі згвалтаванні і рабаванні{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. === Баі за Кіншасу і Нджылі === 26 жніўня кангалезскія паўстанцы, замаскіраваныя пад салдат урадавай арміі, здолелі пракрасціся ў сталіцу. Адна з гэтых груп накіравалася да аэрадрома Нджылі, але былі разбіты зімбабвійцамі. Неўзабаве аэрапорт атакаваны зноў, на гэты раз пры ўдзеле руандыйцаў, якія захапілі заходні канец узлётна-пасадачнай паласы, а таксама галоўны тэрмінал і ангары. Дыспетчарская вышка і ўсходні канец узлётна-пасадачнай паласы засталіся ў руках зімбабвійцаў. Адсюль усе астатнія верталёты і самалёты ВПС Зімбабвэ падняліся ў паветра. Яны бесперапынна абстрэльвалі руандыйскія пазіцыі па ўсім горадзе. У той жа дзень пасля абеду два верталёты ВПС Зімбабвэ эвакуіравалі Кабілу з прэзідэнцкага палаца, пасля чаго ён быў дастаўлены ў бяспечнае месца ў Лубумбашы. Спарадычныя баі працягваліся па ўсёй Кіншасе да канца 26-га чысла. Раніцай 27 жніўня Кабарэбе задзейнічаў астатнія танкі і зенітныя гарматы ў апошняй спробе захапіць астатнюю частку аэрадрома. На працягу дня самалёты ВПС Зімбабвэ здзяйснялі бесперапынныя вылеты, узлятаючы з паўночнага боку ўзлётна-пасадачнай паласы. У разгар баёў сярэдні час развароту самалётаў скарацілася да менш чым пяці хвілін. З-за пастаянных паветраных нападаў і рашучай абароны пакінутай часткі аэрадрома першая атака была адбітая. Другая атака пазней днём таксама правалілася і прывяла да страты ўсіх танкаў і зенітных гармат{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}<ref name=":6">{{Cite web|url=https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|title=Bomb the Other Side of the Runway!|date=26 June 2017 |language=en-US|access-date=2019-03-30|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702062943/https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|url-status=live}}</ref>. 28-га інтэрвенты адступілі ад Нджылі, 30-га таксама ад Кіншасы. === Адступленне Кабарэбэ === Сілы Кабарэбэ апынуліся ў цяжкім становішчы: яны знаходзіліся амаль за 1500 км ад бліжэйшых саюзных войскаў у Ківу і былі акружаны з трох бакоў. На захадзе размяшчаўся Кітана, якая цяпер кантралявалася ангольцамі, якія накіроўваліся ў бок Кіншасы; на поўначы працякала [[рака Конга]], якую Кабарэбе не мог перасекчы з-за недахопу лодак; а на ўсходзе распасціраліся 1500 км джунгляў і кангалезская ўрадавая армія. У выніку яны рушылі на поўдзень, да Анголы і дружалюбным сілам [[УНІТА]]. 1 верасня ангольскія войскі пры падтрымцы зімбабвійскіх спецназаўцаў нарэшце адбілі плаціны Інга, разбіўшы ўгандыйцаў{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}<ref name=":2" />. == Наступныя падзеі == У Анголе сілы Кабарэбэ пры падтрымцы УНІТА бяруць аэрапорт Макела ду Зомба, адкуль да 24 снежня эвакуяваліся ў Руанду{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}<ref name=":2" />. Пасля адступлення Кабарэбэ кангалезскія, зімбабвійскія і ангольскія войскі большую частку наступных некалькіх месяцаў займаліся аднаўленнем парадку на захадзе Конга{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite book|last=Cooper|first=Tom|title=Great Lakes Conflagration: Second Congo War, 1998–2003 |publisher=Helion & Company Limited|date=2013|url=https://books.google.com/books?id=3uXZAwAAQBAJ |isbn=978-1-920143-84-8 |location=Solihull}} * {{cite journal| last=Stejskal| first=James| title=The Kitona Operation: Rwanda's Gamble to Capture Kinshasa and the Misreading of an "Ally"| journal=Joint Force Quarterly| issue=68| pages=99–104| date=2013| issn=1070-0692}} * {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc358527_231486350?hash=FZgoTjppMxXiXiUIDmiS8sb5vUDSo3hj05hMzq3UFsk|аўтар=Коновалов И.П.|год =2012|загаловак=Африканские войны современности|выдавецтва=Центр стратегической конъюнктуры|месца=Пушкино|старонак=98|ISBN=978-5-906233-01-1|ref=Коновалов}} * {{артыкул|аўтар=Денисова Т.С., Костелянец С.В.|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения|год=2023|нумар=1 (23)|старонкі=37—47|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/demokraticheskaya-respublika-kongo-politicheskaya-nestabilnost-i-faktor-ruandy|ref=Денисова и Костелянец}} * {{кніга|аўтар=Троянский М. Г., Карпович О. Г., Сидорова Г. М., Шангараев Р. Н.|загаловак=Россия-Африка: стратегическое сотрудничество: монография|выдавецтва=Дипломатическая академия МИД России|год=2023|спасылка=http://ruspolitology.ru/wp-content/uploads/2023/Afrika_Rossia.pdf|старонак=324|ref=Россия и Африка}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Жнівень 1998 года]][[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]] c7o4tsoav1a9r22whxwx3to2qul1x0k Крывы горад (Вільня) 0 812900 5185112 5184992 2026-08-22T15:54:40Z M.L.Bot 261 /* Археалагічныя */ 5185112 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830-1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка -- цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі яго месцам Бекешаву гару, а назву горада звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя на гэтай гары матэрыялы. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую («паўднёвы амфітэатр», зона Am3). Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды пасялення пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. На грунце шчыльнай старажытнай забудовы Галубовічы зрабілі выснову, што Крывы горад размяшчаўся непасрэдна на гары Бекеша. Даследчыкі прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы крывічам і з імі звязвалі назву горад. Працяглы час пасля публікацый Галубовічаў у 1939 і 1945 гадах многія гісторыкі пагаджаліся з прапанаванай імі лакалізацыяй замка. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша была зрэзана як мінімум на 2 метры (было скапана каля 2 230 кубічных метраў грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў правёў раскопкі [[Адольфас Таўтавічус]], знайшоў матэрыялы XIII—XIV ст. і лакалізаваў замак на Лысай гары. Першыя ўмацаванні на гэтым месцы датуюць пачаткам 1-га тысячагоддзя н.э. Апошнія ўмацаванні пабудаваны ў XIII—XIV ст. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб'ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008–2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура -- два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця -- ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} b7sdfvgu9tgmk29usz3zcxu9u5pzqkd 5185129 5185112 2026-08-22T17:00:42Z M.L.Bot 261 /* Археалагічныя */ 5185129 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830—1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. Пасля раскопак 1930-х гадоў [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі месцам горада Бекешаву гару, а назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы. У 1950-я гады высновы Галубовічаў пасля ўласных раскопак крытыкаваў Адольфас Таўтавічус, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. На грунце шчыльнай старажытнай забудовы Галубовічы зрабілі выснову, што Крывы горад размяшчаўся непасрэдна на гары Бекеша. Даследчыкі прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы крывічам і з імі звязвалі назву горад. Працяглы час пасля публікацый Галубовічаў у 1939 і 1945 гадах многія гісторыкі пагаджаліся з прапанаванай імі лакалізацыяй замка. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2 230 м3 грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]]. Ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка («паўночны амфітэатр»). На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт насельніцтва. Па выніках Таўтавічус напісаў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958). Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта гэтыя тэрасы былі забудаваны. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі. У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў Вітаўтас Даўгудзіс. Раскопы закладзены на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў. Выўлены рэшткі валаў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты. * I тысячагоддзя н. э. — умацаванае паселішча культуры штрыхаванай керамікі. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі. Даўгудзіса адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага. Даследчыкі 2008—2011 гадоў бурэннем свідравін цалкам пацвердзілі стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, Ласавіцкасам і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, радыёвугляродны аналіз (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны значна пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII ці XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і графічных чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі Андрус Вайцэкаўскаса і Саўлюс Сарцэвічуса. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач каля будынкаў па вуліцы Тадэвуша Касцюшкі-3 на беразе Віліі на былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены унутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., якія мацавалі насып. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут праходзіла першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Сігітас Ласавіцкас у 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылася раней, а рака Вілія залучана ў абарончую і планіровачную структуру Вільні. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала ўжо не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} dsbr993wnstdsaad2bh3e4k8mmdw2zt 5185130 5185129 2026-08-22T17:01:20Z M.L.Bot 261 /* Тапаграфічныя */ 5185130 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830—1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. Пасля раскопак 1930-х гадоў [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі месцам горада Бекешаву гару, а назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы. У 1950-я гады высновы Галубовічаў пасля ўласных раскопак крытыкаваў Адольфас Таўтавічус, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. На грунце шчыльнай старажытнай забудовы Галубовічы зрабілі выснову, што Крывы горад размяшчаўся непасрэдна на гары Бекеша. Даследчыкі прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы крывічам і з імі звязвалі назву горад. Працяглы час пасля публікацый Галубовічаў у 1939 і 1945 гадах многія гісторыкі пагаджаліся з прапанаванай імі лакалізацыяй замка. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2 230 м3 грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]]. Ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка («паўночны амфітэатр»). На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт насельніцтва. Па выніках Таўтавічус напісаў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958). Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта гэтыя тэрасы былі забудаваны. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі. У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў Вітаўтас Даўгудзіс. Раскопы закладзены на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў. Выўлены рэшткі валаў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты. * I тысячагоддзя н. э. — умацаванае паселішча культуры штрыхаванай керамікі. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі. Даўгудзіса адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага. Даследчыкі 2008—2011 гадоў бурэннем свідравін цалкам пацвердзілі стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, Ласавіцкасам і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, радыёвугляродны аналіз (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны значна пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII ці XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і графічных чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі Андрус Вайцэкаўскаса і Саўлюс Сарцэвічуса. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач каля будынкаў па вуліцы Тадэвуша Касцюшкі-3 на беразе Віліі на былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены унутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., якія мацавалі насып. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут праходзіла першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Сігітас Ласавіцкас у 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылася раней, а рака Вілія залучана ў абарончую і планіровачную структуру Вільні. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} dyu0agye7g8kxbl9me4kifxw80t4reu 5185131 5185130 2026-08-22T17:07:02Z M.L.Bot 261 /* Даследаванні */ 5185131 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830—1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. Пасля раскопак 1930-х гадоў [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі месцам горада Бекешаву гару, а назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы. У 1950-я гады высновы Галубовічаў пасля ўласных раскопак крытыкаваў Адольфас Таўтавічус, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. На думку [[Ежы Ахманскі|Ежы Ахманскага]], Крывы замак размяшчаўся на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і св. Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». У 1956 годзе пасля раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] лакалізаваў замак на гары Трох Крыжоў. == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2 230 м3 грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]]. Ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка («паўночны амфітэатр»). На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт насельніцтва. Па выніках Таўтавічус напісаў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958). Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта гэтыя тэрасы былі забудаваны. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі. У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў Вітаўтас Даўгудзіс. Раскопы закладзены на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў. Выўлены рэшткі валаў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты. * I тысячагоддзя н. э. — умацаванае паселішча культуры штрыхаванай керамікі. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі. Даўгудзіса адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага. Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, Ласавіцкасам і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, радыёвугляродны аналіз (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі Андрус Вайцэкаўскаса і Саўлюс Сарцэвічуса. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач будынкаў па вуліцы Тадэвуша Касцюшкі-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., якія мацавалі насып. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Сігітаса Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія залучана абарончую і планіровачную структуру Вільні. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} gfr0vfw6n3eao01pjf8k50gjt26wtaj 5185137 5185131 2026-08-22T17:25:27Z M.L.Bot 261 /* Гістарыяграфія */ 5185137 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830—1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Размяшчэнне Крывога горада пэўны час было дыскусійным. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. Пасля раскопак 1930-х гадоў [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі месцам горада Бекешаву гару, а назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы. У 1950-я гады высновы Галубовічаў пасля ўласных раскопак крытыкаваў Адольфас Таўтавічус, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. У 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2 230 м3 грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]]. Ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка («паўночны амфітэатр»). На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт насельніцтва. Па выніках Таўтавічус напісаў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958). Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта гэтыя тэрасы былі забудаваны. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі. У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў Вітаўтас Даўгудзіс. Раскопы закладзены на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў. Выўлены рэшткі валаў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты. * I тысячагоддзя н. э. — умацаванае паселішча культуры штрыхаванай керамікі. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі. Даўгудзіса адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага. Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, Ласавіцкасам і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, радыёвугляродны аналіз (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі Андрус Вайцэкаўскаса і Саўлюс Сарцэвічуса. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач будынкаў па вуліцы Тадэвуша Касцюшкі-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., якія мацавалі насып. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Сігітаса Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія залучана абарончую і планіровачную структуру Вільні. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} n1mk4j2vlnn6ecfcbmg6x5iul0ir2x9 5185313 5185137 2026-08-23T09:33:19Z M.L.Bot 261 /* Гістарыяграфія */ 5185313 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830—1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Лакалізацыя Крывога горада была дыскусійнай. Спачатку, следам за хронікамі Яна Длугаша, Мацея Стрыйкоўскага і працамі Альберта Каяловіча, яго працяглы час атаяснялі з Ніжнім замкам. Міхал Балінскі сцвярджаў, што даліну Свентарога (Swiat-Roh) русіны пазней называлі Крыўгорад. Юзаф Ігнацы Крашэўскі ў даследаванні гісторыі Вільні (1840), Уладзіслаў Загорскі і Юліуш Клос у сваіх пуцяводніках па Вільні (адпаведна, 1923 і 1929), выдаўцы архіўных дакументаў віленскага капітулу Ян Фіялэк і Уладзіслаў Сямковіч атаяснялі Ніжні замак з Крывым горадам. У планах ўпарадкавання зялёных насаджэнняў Вільні 1920-х і 1930-х гадош Ніжні замак таксама называўся Крывым горадам. На думку [[Марыя Лаўмянская|Марыі Лаўмянскай]], ён мог стаяць на гары Бакшта. Пасля раскопак 1930-х гадоў [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі месцам горада Бекешаву гару, а назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы. У 1950-я гады высновы Галубовічаў пасля ўласных раскопак крытыкаваў Адольфас Таўтавічус, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. У 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2 230 м3 грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]]. Ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка («паўночны амфітэатр»). На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт насельніцтва. Па выніках Таўтавічус напісаў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958). Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта гэтыя тэрасы былі забудаваны. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі. У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў Вітаўтас Даўгудзіс. Раскопы закладзены на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў. Выўлены рэшткі валаў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты. * I тысячагоддзя н. э. — умацаванае паселішча культуры штрыхаванай керамікі. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі. Даўгудзіса адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага. Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, Ласавіцкасам і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, радыёвугляродны аналіз (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі Андрус Вайцэкаўскаса і Саўлюс Сарцэвічуса. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач будынкаў па вуліцы Тадэвуша Касцюшкі-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., якія мацавалі насып. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Сігітаса Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія залучана абарончую і планіровачную структуру Вільні. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} nloayqkca4tvsd93qurqk7j88laf8wx 5185316 5185313 2026-08-23T09:54:41Z M.L.Bot 261 /* Гістарыяграфія */ 5185316 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830—1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Лакалізацыя Крывога горада была дыскусійнай. Спачатку, следам за хронікамі Яна Длугаша, Мацея Стрыйкоўскага і працамі Альберта Каяловіча, яго працяглы час атаяснялі з Ніжнім замкам. Міхал Балінскі сцвярджаў, што даліну Свентарога (Swiat-Roh) русіны пазней называлі Крыўгорад. Юзаф Ігнацы Крашэўскі ў даследаванні гісторыі Вільні (1840), Уладзіслаў Загорскі і Юліуш Клос у сваіх пуцяводніках па Вільні (адпаведна, 1923 і 1929), выдаўцы архіўных дакументаў віленскага капітулу Ян Фіялэк і Уладзіслаў Сямковіч атаяснялі Ніжні замак з Крывым горадам. У планах ўпарадкавання зялёных насаджэнняў Вільні 1920-х і 1930-х гадош Ніжні замак таксама называўся Крывым горадам. Першым абгрунтаваў існаванне трох асобных віленскіх замкаў — Верхняга, Ніжняга і Крывога, Васіль Васілеўскі, у дакладзе на IX-м з'ездзе расійскіх археолагаў (1893) у Вільні. Аднак Васілеўскі лакалізаваў Крывы горад на вуліцы Бакшта, на месцы бастэі. Мечыслаў Ліманоўскі падтрымаў гіпотэзу ў працы Najstarsze Wilno (1930), а Уладзіслаў Сямковіч у артыкуле пра віленскага намесніка Гануля (1931). Да такой думкі пра лакалізацыю далучылася і [[Марыя Лаўмянская]]. Пасля раскопак 1930-х гадоў [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі месцам горада Бекешаву гару, а назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы. У 1950-я гады высновы Галубовічаў пасля ўласных раскопак крытыкаваў Адольфас Таўтавічус, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. У 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2 230 м3 грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]]. Ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка («паўночны амфітэатр»). На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт насельніцтва. Па выніках Таўтавічус напісаў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958). Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта гэтыя тэрасы былі забудаваны. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі. У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў Вітаўтас Даўгудзіс. Раскопы закладзены на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў. Выўлены рэшткі валаў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты. * I тысячагоддзя н. э. — умацаванае паселішча культуры штрыхаванай керамікі. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі. Даўгудзіса адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага. Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, Ласавіцкасам і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, радыёвугляродны аналіз (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі Андрус Вайцэкаўскаса і Саўлюс Сарцэвічуса. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач будынкаў па вуліцы Тадэвуша Касцюшкі-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., якія мацавалі насып. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Сігітаса Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія залучана абарончую і планіровачную структуру Вільні. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} 0cc8jsjg99ojmiv0es6jmqbttrerbld 5185317 5185316 2026-08-23T09:58:43Z M.L.Bot 261 /* Гістарыяграфія */ 5185317 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830—1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Праз скупасць крыніц лакалізацыя Крывога горада была дыскусійнай. Працяглы час, следам за хронікамі Яна Длугаша, Мацея Стрыйкоўскага і працамі Альберта Каяловіча, яго атаяснялі з Ніжнім замкам. Міхал Балінскі сцвярджаў, што даліну Свентарога (Swiat-Roh) русіны пазней называлі Крыўгорад. Юзаф Ігнацы Крашэўскі ў даследаванні гісторыі Вільні (1840), Уладзіслаў Загорскі і Юліуш Клос у сваіх пуцяводніках па Вільні (адпаведна, 1923 і 1929), выдаўцы архіўных дакументаў віленскага капітулу Ян Фіялэк і Уладзіслаў Сямковіч атаяснялі Ніжні замак з Крывым горадам. У планах ўпарадкавання зялёных насаджэнняў Вільні 1920-х і 1930-х гадош Ніжні замак таксама называўся Крывым горадам. Першым абгрунтаваў існаванне трох асобных віленскіх замкаў — Верхняга, Ніжняга і Крывога, Васіль Васілеўскі, у дакладзе на IX-м з'ездзе расійскіх археолагаў (1893) у Вільні. Аднак Васілеўскі лакалізаваў Крывы горад на вуліцы Бакшта, на месцы бастэі. Мечыслаў Ліманоўскі падтрымаў гіпотэзу ў працы Najstarsze Wilno (1930), а Уладзіслаў Сямковіч у артыкуле пра віленскага намесніка Гануля (1931). Да такой думкі пра лакалізацыю далучылася і [[Марыя Лаўмянская]]. Пасля раскопак 1930-х гадоў [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы лічылі месцам горада Бекешаву гару, а назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы. У 1950-я гады высновы Галубовічаў пасля ўласных раскопак крытыкаваў Адольфас Таўтавічус, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. У 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2 230 м3 грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]]. Ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка («паўночны амфітэатр»). На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт насельніцтва. Па выніках Таўтавічус напісаў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958). Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта гэтыя тэрасы былі забудаваны. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі. У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў Вітаўтас Даўгудзіс. Раскопы закладзены на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў. Выўлены рэшткі валаў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты. * I тысячагоддзя н. э. — умацаванае паселішча культуры штрыхаванай керамікі. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі. Даўгудзіса адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага. Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, Ласавіцкасам і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, радыёвугляродны аналіз (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі Андрус Вайцэкаўскаса і Саўлюс Сарцэвічуса. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач будынкаў па вуліцы Тадэвуша Касцюшкі-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., якія мацавалі насып. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Сігітаса Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія залучана абарончую і планіровачную структуру Вільні. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} rp90x0lbc9plgxz5htsudr6s8pnrb70 5185319 5185317 2026-08-23T10:31:22Z M.L.Bot 261 /* Гістарыяграфія */ 5185319 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830—1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Праз скупасць крыніц лакалізацыя Крывога горада была дыскусійнай. Працяглы час, следам за хронікамі Яна Длугаша, Мацея Стрыйкоўскага і працамі Альберта Каяловіча, яго атаяснялі з Ніжнім замкам. Міхал Балінскі сцвярджаў, што даліну Свентарога (Swiat-Roh) русіны пазней называлі Крыўгорад. Юзаф Ігнацы Крашэўскі ў даследаванні гісторыі Вільні (1840), Уладзіслаў Загорскі і Юліуш Клос у сваіх пуцяводніках па Вільні (адпаведна, 1923 і 1929), выдаўцы архіўных дакументаў віленскага капітулу Ян Фіялэк і Уладзіслаў Сямковіч атаяснялі Ніжні замак з Крывым горадам. У планах ўпарадкавання зялёных насаджэнняў Вільні 1920-х і 1930-х гадош Ніжні замак таксама называўся Крывым горадам. Першым абгрунтаваў існаванне трох асобных віленскіх замкаў — Верхняга, Ніжняга і Крывога, Васіль Васілеўскі, у дакладзе на IX-м з'ездзе расійскіх археолагаў (1893) у Вільні. Аднак Васілеўскі лакалізаваў Крывы горад на вуліцы Бакшта, на месцы бастэі. Мечыслаў Ліманоўскі падтрымаў гіпотэзу ў працы Najstarsze Wilno (1930), а Уладзіслаў Сямковіч у артыкуле пра віленскага намесніка Гануля (1931). Да такой думкі пра лакалізацыю далучылася і [[Марыя Лаўмянская]]. Гіпотэзу пра асобны трэці замак падтрымалі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, пасля раскопак 1930-х гадоў, яны лакалізоўвалі Крывы горад на Бекешавай гары, а яго назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы. У 1950-я гады высновы Галубовічаў пасля ўласных раскопак крытыкаваў Адольфас Таўтавічус, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. У 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2 230 м3 грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]]. Ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка («паўночны амфітэатр»). На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт насельніцтва. Па выніках Таўтавічус напісаў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958). Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта гэтыя тэрасы былі забудаваны. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі. У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў Вітаўтас Даўгудзіс. Раскопы закладзены на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў. Выўлены рэшткі валаў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты. * I тысячагоддзя н. э. — умацаванае паселішча культуры штрыхаванай керамікі. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі. Даўгудзіса адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага. Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, Ласавіцкасам і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, радыёвугляродны аналіз (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі Андрус Вайцэкаўскаса і Саўлюс Сарцэвічуса. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач будынкаў па вуліцы Тадэвуша Касцюшкі-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., якія мацавалі насып. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Сігітаса Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія залучана абарончую і планіровачную структуру Вільні. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} 2ca654512eq0y3rsr32tpiz9h9tgztw 5185321 5185319 2026-08-23T10:37:20Z M.L.Bot 261 /* Гістарыяграфія */ 5185321 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830—1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Праз скупасць крыніц лакалізацыя Крывога горада была дыскусійнай. Працяглы час, следам за хронікамі Яна Длугаша, Мацея Стрыйкоўскага і працамі Альберта Каяловіча, яго атаяснялі з Ніжнім замкам. Міхал Балінскі сцвярджаў, што даліну Свентарога (Swiat-Roh) русіны пазней называлі Крыўгорад. Юзаф Ігнацы Крашэўскі ў даследаванні гісторыі Вільні (1840), Уладзіслаў Загорскі і Юліуш Клос у сваіх пуцяводніках па Вільні (адпаведна, 1923 і 1929), выдаўцы архіўных дакументаў віленскага капітулу Ян Фіялэк і Уладзіслаў Сямковіч атаяснялі Ніжні замак з Крывым горадам. У планах ўпарадкавання зялёных насаджэнняў Вільні 1920-х і 1930-х гадош Ніжні замак таксама называўся Крывым горадам. Першым абгрунтаваў існаванне трох асобных віленскіх замкаў — Верхняга, Ніжняга і Крывога, Васіль Васілеўскі, у дакладзе на IX-м з'ездзе расійскіх археолагаў (1893) у Вільні. Аднак Васілеўскі лакалізаваў Крывы горад на вуліцы Бакшта, на месцы бастэі. Мечыслаў Ліманоўскі падтрымаў гіпотэзу ў працы Najstarsze Wilno (1930), а Уладзіслаў Сямковіч у артыкуле пра віленскага намесніка Гануля (1931). Да такой думкі пра лакалізацыю далучылася і [[Марыя Лаўмянская]]. Гіпотэзу пра асобны трэці замак падтрымалі і [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, пасля раскопак 1930-х гадоў, яны лакалізоўвалі Крывы горад на Бекешавай гары, а яго назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы. У 1950-я гады высновы Галубовічаў пасля ўласных раскопак крытыкаваў Адольфас Таўтавічус, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. У 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2 230 м3 грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]]. Ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка («паўночны амфітэатр»). На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт насельніцтва. Па выніках Таўтавічус напісаў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958). Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта гэтыя тэрасы былі забудаваны. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі. У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў Вітаўтас Даўгудзіс. Раскопы закладзены на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў. Выўлены рэшткі валаў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты. * I тысячагоддзя н. э. — умацаванае паселішча культуры штрыхаванай керамікі. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі. Даўгудзіса адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага. Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, Ласавіцкасам і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, радыёвугляродны аналіз (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі Андрус Вайцэкаўскаса і Саўлюс Сарцэвічуса. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач будынкаў па вуліцы Тадэвуша Касцюшкі-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., якія мацавалі насып. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Сігітаса Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія залучана абарончую і планіровачную структуру Вільні. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} d3b6kwt5hdv0xfz9qwdy1ro9699grk8 5185324 5185321 2026-08-23T10:48:47Z M.L.Bot 261 /* Гістарыяграфія */ 5185324 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830—1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Праз скупасць крыніц лакалізацыя Крывога горада была дыскусійнай. Працяглы час, следам за хронікамі Яна Длугаша, Мацея Стрыйкоўскага і працамі Альберта Каяловіча, яго атаяснялі з Ніжнім замкам. Міхал Балінскі сцвярджаў, што даліну Свентарога (Swiat-Roh) русіны пазней называлі Крыўгорад. Юзаф Ігнацы Крашэўскі ў даследаванні гісторыі Вільні (1840), Уладзіслаў Загорскі і Юліуш Клос у сваіх пуцяводніках па Вільні (адпаведна, 1923 і 1929), выдаўцы архіўных дакументаў віленскага капітулу Ян Фіялэк і Уладзіслаў Сямковіч атаяснялі Ніжні замак з Крывым горадам. У планах ўпарадкавання зялёных насаджэнняў Вільні 1920-х і 1930-х гадош Ніжні замак таксама называўся Крывым горадам. Першым абгрунтаваў існаванне трох асобных віленскіх замкаў — Верхняга, Ніжняга і Крывога, Васіль Васілеўскі, у дакладзе на IX-м з'ездзе расійскіх археолагаў (1893) у Вільні. Аднак Васілеўскі лакалізаваў Крывы горад на вуліцы Бакшта, на месцы бастэі. Мечыслаў Ліманоўскі падтрымаў гіпотэзу ў працы Najstarsze Wilno (1930), а Уладзіслаў Сямковіч у артыкуле пра віленскага намесніка Гануля (1931). Да такой думкі пра лакалізацыю далучылася і [[Марыя Лаўмянская]]. Гіпотэзу пра асобны трэці замак падтрымалі і [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, пасля раскопак 1930-х гадоў, яны лакалізоўвалі Крывы горад на Бекешавай гары, а яго назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы. У 1940 годзе М. Марэлоўскі адзначаў, што ўзвышша Алтары ўключае не толькі гару Бекеша, але і іншыя, большыя і вышэйшыя, у першую чаргу Лысую, якую таксама называюць Крывую або Трох Крыжоў, а таксама Столавая. Шмат гісторыкаў пагадзілася з ідэяй лакалізацыі Галубовіча, але заставаліся і тыя, хто сумняваўся. У 1950-я гады высновы Галубовічаў пасля ўласных раскопак крытыкаваў Адольфас Таўтавічус, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. Яшчэ ў 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2 230 м3 грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]]. Ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка («паўночны амфітэатр»). На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт насельніцтва. Па выніках Таўтавічус напісаў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958). Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта гэтыя тэрасы былі забудаваны. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі. У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў Вітаўтас Даўгудзіс. Раскопы закладзены на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў. Выўлены рэшткі валаў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты. * I тысячагоддзя н. э. — умацаванае паселішча культуры штрыхаванай керамікі. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі. Даўгудзіса адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага. Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, Ласавіцкасам і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, радыёвугляродны аналіз (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі Андрус Вайцэкаўскаса і Саўлюс Сарцэвічуса. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач будынкаў па вуліцы Тадэвуша Касцюшкі-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., якія мацавалі насып. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Сігітаса Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія залучана абарончую і планіровачную структуру Вільні. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} lb0mf5kxwuaa806wecc6wh02lx5y8p3 5185326 5185324 2026-08-23T10:53:38Z M.L.Bot 261 /* Гістарыяграфія */ 5185326 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830—1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Праз скупасць крыніц лакалізацыя Крывога горада была дыскусійнай. Працяглы час, следам за хронікамі Яна Длугаша, Мацея Стрыйкоўскага і працамі Альберта Каяловіча, яго атаяснялі з Ніжнім замкам. Міхал Балінскі сцвярджаў, што даліну Свентарога (Swiat-Roh) русіны пазней называлі Крыўгорад. Юзаф Ігнацы Крашэўскі ў даследаванні гісторыі Вільні (1840), Уладзіслаў Загорскі і Юліуш Клос у сваіх пуцяводніках па Вільні (адпаведна, 1923 і 1929), выдаўцы архіўных дакументаў віленскага капітулу Ян Фіялэк і Уладзіслаў Сямковіч атаяснялі Ніжні замак з Крывым горадам. У планах ўпарадкавання зялёных насаджэнняў Вільні 1920-х і 1930-х гадош Ніжні замак таксама называўся Крывым горадам. Першым абгрунтаваў існаванне трох асобных віленскіх замкаў — Верхняга, Ніжняга і Крывога, Васіль Васілеўскі, у дакладзе на IX-м з'ездзе расійскіх археолагаў (1893) у Вільні. Аднак Васілеўскі лакалізаваў Крывы горад на вуліцы Бакшта, на месцы бастэі. Мечыслаў Ліманоўскі падтрымаў гіпотэзу ў працы Najstarsze Wilno (1930), а Уладзіслаў Сямковіч у артыкуле пра віленскага намесніка Гануля (1931). Да такой думкі пра лакалізацыю далучылася і [[Марыя Лаўмянская]]. Гіпотэзу пра асобны трэці замак падтрымалі і [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, пасля раскопак 1930-х гадоў, яны лакалізоўвалі Крывы горад на Бекешавай гары, а яго назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы. У 1940 годзе М. Марэлоўскі адзначаў, што ўзвышша Алтары ўключае не толькі гару Бекеша, але і іншыя, большыя і вышэйшыя, у першую чаргу Лысую, якую таксама называюць Крывую або Трох Крыжоў, а таксама Столавая. Шмат гісторыкаў пагадзілася з ідэяй лакалізацыі Галубовіча, але заставаліся і тыя, хто сумняваўся. У 1950-я гады пасля ўласных раскопак Адольфас Таўтавічус крытыкаваў высновы Галубовічаў, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. Гіпотэза Таўтавічуса пацвердзілася раскопкамі Вітаўтаса Даўгудзіса ў 1988 і 1991 гадах. Яшчэ ў 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2 230 м3 грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]]. Ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка («паўночны амфітэатр»). На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт насельніцтва. Па выніках Таўтавічус напісаў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958). Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта гэтыя тэрасы былі забудаваны. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі. У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў Вітаўтас Даўгудзіс. Раскопы закладзены на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў. Выўлены рэшткі валаў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты. * I тысячагоддзя н. э. — умацаванае паселішча культуры штрыхаванай керамікі. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі. Даўгудзіса адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага. Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, Ласавіцкасам і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, радыёвугляродны аналіз (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі Андрус Вайцэкаўскаса і Саўлюс Сарцэвічуса. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач будынкаў па вуліцы Тадэвуша Касцюшкі-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., якія мацавалі насып. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Сігітаса Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія залучана абарончую і планіровачную структуру Вільні. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} nv0o8wsypmaqv2ie6i215zr62nr16qx 5185330 5185326 2026-08-23T11:09:27Z M.L.Bot 261 /* Гістарыяграфія */ 5185330 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830—1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Праз скупасць крыніц лакалізацыя Крывога горада была дыскусійнай. Працяглы час, следам за хронікамі Яна Длугаша, Мацея Стрыйкоўскага і працамі Альберта Каяловіча, яго атаяснялі з Ніжнім замкам. Міхал Балінскі сцвярджаў, што даліну Свентарога (Swiat-Roh) русіны пазней называлі Крыўгорад. Юзаф Ігнацы Крашэўскі ў даследаванні гісторыі Вільні (1840), Уладзіслаў Загорскі і Юліуш Клос у сваіх пуцяводніках па Вільні (адпаведна, 1923 і 1929), выдаўцы архіўных дакументаў віленскага капітулу Ян Фіялэк і Уладзіслаў Сямковіч атаяснялі Ніжні замак з Крывым горадам. У планах ўпарадкавання зялёных насаджэнняў Вільні 1920-х і 1930-х гадош Ніжні замак таксама называўся Крывым горадам. Першым абгрунтаваў існаванне трох асобных віленскіх замкаў — Верхняга, Ніжняга і Крывога, Васіль Васілеўскі, у дакладзе на IX-м з'ездзе расійскіх археолагаў (1893) у Вільні. Аднак Васілеўскі лакалізаваў Крывы горад на вуліцы Бакшта, на месцы бастэі. Мечыслаў Ліманоўскі падтрымаў гіпотэзу ў працы Najstarsze Wilno (1930), а Уладзіслаў Сямковіч у артыкуле пра віленскага намесніка Гануля (1931). Да такой думкі пра лакалізацыю далучылася і [[Марыя Лаўмянская]]. Гіпотэзу пра асобны трэці замак падтрымалі і [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, пасля раскопак 1930-х гадоў, яны лакалізоўвалі Крывы горад на Бекешавай гары, а яго назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы. У 1940 годзе Марыян Маралёўскі адзначаў, што ўзвышша Алтары ўключае не толькі гару Бекеша, але і іншыя, большыя і вышэйшыя, у першую чаргу Лысую, якую таксама называюць Крывую або Трох Крыжоў, а таксама Столавая. Шмат гісторыкаў пагадзілася з ідэяй лакалізацыі Галубовіча, але заставаліся і тыя, хто сумняваўся. У 1950-я гады пасля ўласных раскопак Адольфас Таўтавічус крытыкаваў высновы Галубовічаў, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. Гіпотэза Таўтавічуса пацвердзілася раскопкамі Вітаўтаса Даўгудзіса ў 1988 і 1991 гадах. Яшчэ ў 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2 230 м3 грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]]. Ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка («паўночны амфітэатр»). На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт насельніцтва. Па выніках Таўтавічус напісаў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958). Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта гэтыя тэрасы былі забудаваны. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі. У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў Вітаўтас Даўгудзіс. Раскопы закладзены на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў. Выўлены рэшткі валаў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты. * I тысячагоддзя н. э. — умацаванае паселішча культуры штрыхаванай керамікі. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі. Даўгудзіса адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага. Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, Ласавіцкасам і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, радыёвугляродны аналіз (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі Андрус Вайцэкаўскаса і Саўлюс Сарцэвічуса. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач будынкаў па вуліцы Тадэвуша Касцюшкі-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., якія мацавалі насып. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Сігітаса Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія залучана абарончую і планіровачную структуру Вільні. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} gdfo7ezrh0jv59u18nch4ce1hl9n7iz 5185334 5185330 2026-08-23T11:46:17Z M.L.Bot 261 5185334 wikitext text/x-wiki {{Пішу|M.L.Bot}} {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох ўмацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на Канстанцкі сабор (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.<ref>''Rowell S. C.''</ref> Умацаванні былі драўляныя і дастаткова вялікія, каб змясціць 3000 чалавек з іх скарбам. Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Крывой, Лысай), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля паўстання 1830—1831 гадоў [[Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці]]. Здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту. == Гістарыяграфія == Праз скупасць крыніц лакалізацыя Крывога горада была дыскусійнай. Працяглы час, следам за хронікамі Яна Длугаша, Мацея Стрыйкоўскага і працамі Альберта Каяловіча, яго атаяснялі з Ніжнім замкам. Міхал Балінскі сцвярджаў, што даліну Свентарога (Swiat-Roh) русіны пазней называлі Крыўгорад. Юзаф Ігнацы Крашэўскі ў даследаванні гісторыі Вільні (1840), Уладзіслаў Загорскі і Юліуш Клос у сваіх пуцяводніках па Вільні (адпаведна, 1923 і 1929), выдаўцы архіўных дакументаў віленскага капітулу Ян Фіялэк і Уладзіслаў Сямковіч атаяснялі Ніжні замак з Крывым горадам. У планах ўпарадкавання зялёных насаджэнняў Вільні 1920-х і 1930-х гадош Ніжні замак таксама называўся Крывым горадам. Першым абгрунтаваў існаванне трох асобных віленскіх замкаў — Верхняга, Ніжняга і Крывога, Васіль Васілеўскі, у дакладзе на IX-м з’ездзе расійскіх археолагаў (1893) у Вільні. Аднак Васілеўскі лакалізаваў Крывы горад на вуліцы Бакшта, на месцы бастэі. Мечыслаў Ліманоўскі падтрымаў гіпотэзу ў працы Najstarsze Wilno (1930), а Уладзіслаў Сямковіч у артыкуле пра віленскага намесніка Гануля (1931). Да такой думкі пра лакалізацыю далучылася і [[Марыя Лаўмянская]]. Гіпотэзу пра асобны трэці замак падтрымалі і [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, пасля раскопак 1930-х гадоў, яны лакалізоўвалі Крывы горад на Бекешавай гары, а яго назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы. У 1940 годзе Марыян Маралёўскі адзначаў, што ўзвышша Алтары ўключае не толькі гару Бекеша, але і іншыя, большыя і вышэйшыя, у першую чаргу Лысую, якую таксама называюць Крывую або Трох Крыжоў, а таксама Столавая. Шмат гісторыкаў пагадзілася з ідэяй лакалізацыі Галубовіча, але заставаліся і тыя, хто сумняваўся. У 1950-я гады пасля ўласных раскопак Адольфас Таўтавічус крытыкаваў высновы Галубовічаў, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. Гіпотэза Таўтавічуса пацвердзілася раскопкамі Вітаўтаса Даўгудзіса ў 1988 і 1991 гадах. Яшчэ ў 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе [[Вільня (рака)|Вільні]], на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней збудавалі касцёл св. Францішка і Бярнарда, даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада». == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — непасрэдна ў лагчыне паміж гарой Бекеша і гарой Трох Крыжоў. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў. Гэтыя знаходкі былі датаваны XII—XIV стагоддзямі. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшынёй ад 1,5 да 4,2 метраў. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2 230 м3 грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы і змаглі яго адкапаць. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]]. Ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка («паўночны амфітэатр»). На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт насельніцтва. Па выніках Таўтавічус напісаў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958). Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта гэтыя тэрасы былі забудаваны. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі. У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў Вітаўтас Даўгудзіс. Раскопы закладзены на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў. Выўлены рэшткі валаў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты. * I тысячагоддзя н. э. — умацаванае паселішча культуры штрыхаванай керамікі. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі. Даўгудзіса адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага. Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, Ласавіцкасам і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, радыёвугляродны аналіз (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі Андрус Вайцэкаўскаса і Саўлюс Сарцэвічуса. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач будынкаў па вуліцы Тадэвуша Касцюшкі-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., якія мацавалі насып. Даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Сігітаса Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія залучана абарончую і планіровачную структуру Вільні. === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа. У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар Сігітас Ласавіцкас. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама Сталовую гару, гару Бекеша і тры плато паміж імі. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя. У 2010 годзе выйшла даследаванне Гедзімінаса Вайткевічуса і Лідыі Кішкене ў рэканструкцыі палеарэльефа Крывога горада. Для аднаўлення першапачатковага ландшафту яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлай глебы і абгрунтавалі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння на ёй галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам. Вайткевічуса і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць па розных частках узвышша, але гэта не прымяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы Віргіліюс Пугачаўскас, Саўлюс Сарцэвічус і Аксана Валёнене. Па выніках апублікаваны некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ. Былі праведзены геалагічныя даследаванні — зроблены 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў глебы. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі. ; Асноўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў даўжэй у паўднёва-ўсходнім кірунку. * Сталовая гара да 1831 года не мела плоскага плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі . * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * ''Rowell S. C.'' Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą // Lietuvos pilys. — 2008. — P. 112—127. * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė'' ''O.'', ''Pugačiauskas'' ''V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В., Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Бібліяінфармацыя}} 4fqbd6e5c8ux45mvq7zn7kh9vvzlp0p Аперацыя «Артэміда» 0 813049 5185227 5184797 2026-08-23T04:00:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5185227 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Артэміда» |частка = [[Ітурыйскі канфлікт]] і [[Другая кангалезская вайна]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = 30 мая — 1 верасня 2003 |месца = [[правінцыя Ітуры]] |прычына = |casus belli = |вынік = заяўленыя мэты не дасягнуты |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Еўрапейскі Саюз}}<br>{{Сцягафікацыя|ААН}}<br>{{Сцягафікацыя|ДР Конга}} |праціўнік2 = [[Хіма (народ)|Хема]] ------ [[Ленду]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}'''Аперацыя «Артэміда»''' — ваенная інтэрвенцыя міратворчых войск [[ААН]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] ў [[ДР Конга]] ў рамках [[Ітурыйскі канфлікт|Ітурыйскага канфлікту]]. == Правядзенне аперацыі == Пасля пачатку беспарадкаў у [[Ітуры (правінцыя)|правінцыі Ітуры]] на ўсходзе Дэмакратычнай Рэспублікі Конга ў маі 2003 года ААН неафіцыйна звярнулася да Францыі з прапановай разгледзець магчымасць разгортвання ваенных сіл для падтрымкі міратворчага батальёна ААН<ref>{{Cite web |url=http://pbpu.un.org/ |title=Peacekeeping Best Practices Unit Military Division: „Operation Artemis: The lessons of the interim emergency multinational force“, Oktober 2004 (PDF, 388 kB) |access-date=21 жніўня 2026 |archive-date=3 лютага 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203000000/http://pbpu.un.org/ |url-status=dead }}</ref>. [[30 мая]] [[Савет Бяспекі ААН]] рэзалюцыяй 1484 прадаставіў мандат, які пасля быў ухвалены [[Савет Еўрапейскага саюза|Саветам ЕС]] 12 чэрвеня 2003 года. Дакумент прадугледжваў разгортванне ваенных сіл краін ЕС для стабілізацыя абстаноўкі ў сферы бяспекі і паляпшэнне гуманітарнай сітуацыі ў Ітуры. Акрамя таго , войскам было даручана абараняць мясцовыя лагеры бежанцаў, забяспечваць бяспеку аэрапорта Бунія і гарантаваць бяспеку грамадзянскага насельніцтва, супрацоўнікаў ААН і работнікаў гуманітарных арганізацый<ref>[http://www.consilium.europa.eu/App/NewsRoom/loadDocument.aspx?id=360&lang=EN&directory=en/er/&fileName=76197.pdf EU-Pressemitteilung „EU launches the "Artemis" military operation in the Democratic Republic of Congo (DRC)“ vom 12. Juni 2003 (PDF, 96kb)]</ref>. Да місіі далучыліся [[Аўстрыя]], [[Бельгія]], [[Бразілія]], [[Канада]], [[Кіпр]], [[Грэцыя]], [[Венгрыя]], [[Ірландыя]], [[Італія]], [[Нідэрланды]], [[Партугалія]], [[ПАР]], [[Іспанія]], [[Вялікабрытанія]], [[Германія]]. Найбольшы кантынгент прадставіла Францыя<ref>[https://dip21.bundestag.de/dip21/btd/15/019/1501956.pdf „Antwort der Bundesregierung auf die Kleine Anfrage <nowiki>[...]</nowiki> Abgeordneter und der Fraktion der FDP – Drucksache 15/1766 – Ergebnisse der Operation ARTEMIS in der Demokratischen Republik Kongo“ vom 10. November 2003 (PDF, 92&nbsp;kB)]</ref> (900 чалавек з 1400<ref>{{Cite news |url=http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1761541/2003/06/05/Groen-licht-voor-EU-missie-Congo.dhtml |title=Groen licht voor EU-missie Congo |work=Trouw |date=5 June 2003 |access-date=11 July 2015 |language=nl}}</ref>). Кантынгент падтрымлівала французская авіяцыя і шведскія спецназаўцы і дэсантнікі<ref>{{cite web |url=http://www.forsvarsmakten.se/sv/aktuellt/2008/04/svar-operation-i-kongo/ |publisher=[[Swedish Armed Forces]] |title=Svår operation i Kongo |trans-title=Difficult operation in Congo |date=4 April 2008 |access-date=1 June 2016 |language=sv}}</ref>. Аператыўны штаб (размешчаны ў [[Парыж]]ы) узначальваў [[Бруна Нэво]], камандуючым у зоне баявых дзеянняў прызначаны [[Жан-Поль Танье]]<ref>[https://www.alat.fr/historiques-operations-exterieures-artemis-republique-democratique-congo.html OPÉRATION ARTÉMIS (République Démocratique du Congo)]</ref><ref>[https://www.bmlv.gv.at/pdf_pool/publikationen/20101004_et_eu_auf_dem_weg_zur_militaermacht_marchl.pdf Die EU auf dem Weg zur Militärmacht?]</ref>. Аднак прыпыніць канфлікт войскам не атрымалася, нават павялічыўшы асабовы склад да 1800 вайскоўцаў<ref name="Uppsala">{{Cite encyclopedia |url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=38&regionSelect=2-Southern_Africa |title=DR Congo (Zaire) > Non-state Conflict > Hema - Lendu > Summary |encyclopedia=Conflict Encyclopedia |publisher=[[Uppsala Conflict Data Program]] |access-date=12 July 2015 |archive-date=26 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626140257/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=38&regionSelect=2-Southern_Africa |url-status=dead }}</ref>. З [[1 верасня]] іх замянілі байцы [[MONUSCO]]<ref name="Dikkers">{{Cite news |url=http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1774585/2003/09/09/Nederlandse-troepen-naar-Grote-Meren.dhtml |title=Nederlandse troepen naar Grote Meren |author=Sjoera Dikkers & Roeland Muskens |work=[[Trouw]] |date=9 September 2003 |access-date=11 July 2015 |language=nl}}</ref>. == Значэнне == Стала першай ваеннай аперацыяй пад кіраўніцтвам ЕС, першай аўтаномнай аперацыяй ЕС, першай місіяй хуткага рэагавання ЕС, першай аперацыяй за межамі Еўропы, першай аперацыяй з прымяненнем прынцыпу рамачнай дзяржавы, і першым прыкладам «эстафетнай аперацыі», праведзенай у супрацоўніцтве паміж ЕС і ААН<ref>Türke 2008, p. 4</ref><ref>Türke 2016, p. 53-106</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * András István Türke, La géopolitique des premières missions de l`Union européenne en Afrique, Paris : L`Harmattan, 2016 (2) * Türke, András István, [http://europavarietas.org/files/cerpesc07af022008en.pdf The Operation ARTEMIS in the Democratic Republic of Congo], CERPESC Analyses, 07/AF/02/2008 - 21 January 2008 {{ВС}} [[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]][[Катэгорыя:Ваенныя і грамадзянскія місіі Еўрапейскага Саюза]] aq5yodaox9lwf1w59id974zi9uzdx0y Вайсковыя могілкі Павонзкі 0 813059 5185079 5184980 2026-08-22T15:03:39Z Aliaksei Lastouski 75892 5185079 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Старыя Павонзкі|}}{{Некропаль}} [[Файл:Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach_Groby_poległych_w_wojnie_bolsko-bolszewickiej.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] 1920 года]] [[Файл:Groby_żołnierzy_Ludowego_Wojska_Polskiego_na_cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach.jpg|міні| Магілы салдат Польскай народнай арміі]] [[Файл:Sady_Żoliborskie,_Warszawa,_Poland_-_panoramio_-_Roman_Eugeniusz_(1).jpg|міні| Помнік ахвярам Катынскага расправы ў Катынскай даліне]] [[Файл:Pomnik_ofiar_katastrofy_smoleńskiej_na_Cmentarzu_Wojskowym_na_Powązkach_w_Warszawie_2017.jpg|міні| Помнік ахвярам Смаленскай катастрофы]] [[Файл:Pomnik_–_„Chwała_Lotnikom_Polskim”.jpg|міні| Помнік — «Слава польскім лётчыкам»]] [[Файл:Groby_ofiar_Zamachu_Majowego.jpg|міні| Магілы салдат, якія загінулі падчас [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту]]]] [[Файл:Kwatera_Batalionu_Zośka_Cmentarz_Wojskowy_na_Powązkach.JPG|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Зоська»]] [[Файл:Powązki_Wojskowe,_kwatera_B24.jpg|міні| Штаб-кватэра скаўцкага батальёна Арміі Краёвай «Гарнас», B24]] [[Файл:Пахаванне Аляксандра Мілінкевіча на Вайсковых могілках Павонзкі, 22.08.2026.jpg|міні|Пахаванне Аляксандра Мілінкевіча на Вайсковых могілках Павонзкі, 22.08.2026]] '''Вайсковыя могілкі Павонзкі''', больш вядомыя як '''Вайсковыя Павонзкі -''' [[Могілкі|гарадскія могілкі,]] якія знаходзяцца на вуліцы Павонзкоўскай 43/45 у [[Варшава|Варшаве]].<ref>{{Cite web|url=https://mohilki.org/places/place/voennoe-kladbische-povonzki|title=Вайсковыя могілкі Павонзкі|website=Mohilki.org|access-date=2026-08-22}}</ref> [[Некропаль]] размешчаны ў раёне [[Жалібож]], займае плошчу 24,3 га. Часам гэтыя могілкі блытаюць са значна старэйшымі каталіцкімі [[Старыя Павонзкі|Павонзкімі могілкамі,]] размешчанымі на той жа вуліцы. == Гісторыя == Могілкі былі заснаваныя ў 1912 годзе ўладамі [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]] як [[Праваслаўе|праваслаўныя]] могілкі для памерлых расійскіх салдат. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] там хавалі не толькі рускіх салдат, але і [[Ваеннапалонныя|ваеннапалонных.]]Пасля акупацыі Варшавы нямецкімі войскамі ў жніўні 1915 некропаль перайшоў пад кіраванне нямецкага гарнізона. У яго паўночна-заходняй частцы пачаліся пахаванні загінулых і памерлых нямецкіх салдат. Пасля 1918 года могілкі былі ўзятыя пад кантроль польскіммі вайсковымі ўладамі, якія перадалі іх пад кіраванне курыі ваеннага біскупа. У 1922 годзе курыя перадала непасрэдны нагляд за могілкамі новаўтворанаму прыходу [[Іасафат Кунцэвіч|святога Язафата]]. Могілкі сталі традыцыйным месцам пахавання салдат, якія загінулі ў мірны час, і членаў іх сем'яў. Пасля 1921 тут былі пахаваны ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830-31 і 1863-64 гадоў]], [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)|Вялікапольскага і]] Сілезскага паўстанняў, героі [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і бітваў за межы Польскай Рэспублікі, а таксама ахвяры [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту 1926 года]]. Падчас [[Абарона Варшавы (1939)|абароны Варшавы]] ў верасні 1939 г. на могілках хавалі загінулых салдат, часта ахвяр авіяналётаў. Пасля капітуляцыі горада туды былі перанесены эксгумаваныя целы салдат, пахаваных на гарадскіх плошчах і ў парках. У 1941 годзе акупацыйныя ўлады пачалі хаваць нямецкіх салдат на могілках. Для гэтай мэты немцы занялі тэрыторыю плошчай пяць гектараў з боку вуліцы Павонзкоўскай, загадаўшы эксгумаваць 59 магіл польскіх салдат, якія там знаходзіліся. Былі створаны т.зв. Могілкі герояў ( {{Lang-de|''Heldenfriedhof''}} ).<ref name="GW5">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,23090768,hans-schmalz-panienka-zboczeniec-morderca-kat-warszawy.html|title=Hans Schmalz "Panienka": zboczeniec, morderca, kat Warszawy. Zginął w błyskawicznej i mało znanej akcji Armii Krajowej|first=Wojciech|last=Königsberg|website=wyborcza.pl|date=5 marca 2018}}</ref> Вызначаная тэрыторыя некропаля была агароджана, а галоўная брама зачынена для польскага насельніцтва. Падчас акупацыі на могілках хавалі ўдзельнікаў польскага руху супраціву, звычайна пад выдуманымі імёнамі, там жа хавалі савецкіх ваеннапалонных. У 1945–1947 гадах на могілкі былі перавезены эксгумаваныя целы паўстанцаў і мірных жыхароў, пахаваных у горадзе падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. На кампактнай тэрыторыі могілак пахаваны салдаты [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], якія загінулі падчас паўстання, а таксама салдаты [[Армія Людова|Арміі Людовай]]. 1 жніўня 1946 года, у другую гадавіну пачатку паўстання, у секцыі А-26 быў адкрыты помнік «''Gloria Victis''». Адначасова на сметніку могілак (зараз - раён Ланчка) праводзіліся таемныя пахаванні антыкамуністычных дзеячоў, зняволеных Службай бяспекі (СБ), якіх лічылі ворагамі народнай улады і асуджалі на смерць на таемных судовых працэсах. Уздоўж часткі галоўнай алеі ў 1950-я была створана Алея Заслужаных, на якой былі пахаваны найбольш выбітныя асобы польскай камуністычнай дзяржавы: чыноўнікі, афіцэры Польскай Арміі Людовай, камуністычныя дзеячы і мастакі. Было пабудавана свецкае пахавальнае бюро, каб афіцыйныя дзяржаўныя пахавальныя цырымоніі больш не маглі мець рэлігійны характар. 1 студзеня 1964 года вайсковыя могілкі былі аб'яднаны з гарадскімі, у выніку чаго аб'ект, які перайшоў пад кіраванне горада, быў перайменаваны ў «''Гарадскія могілкі-Павонзкі»''. У 1998 годзе Варшаўская рада аднавіла назву «''Вайсковыя могілкі''», якая выкарыстоўвалася да 1964 года. == Пахаваныя на могілках == === Кіраўнікі ПНР === * [[Эдвард Асубка-Мараўскі|Эдвард Асубка-Мараўск]]<nowiki/>і, старшыня Польскага камітэта нацыянальнага вызвалення, прэм'ер-міністр Часовага ўрада і Часовага ўрада нацыянальнага адзінства ([[1944]]-[[1947]]). * [[Балеслаў Берут|Баляслаў Берут]], галоўны партыйны і дзяржаўны лідар у 1944-1956 гадах * [[Уладзіслаў Гамулка]], I сакратар ЦК [[Польская Рабочая Партыя|Польскай рабочай партыі]] ([[1943]]—[[1948]]), I сакратар ЦК [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]] ([[1956]]—[[1970]]) * [[Аляксандр Завадскі]], палітык і дзяржаўны дзеяч * [[Станіслаў Каня]], першы сакратар цэнтральнага камітэта [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|Польскай аб’яднанай рабочай партыі]] (1980—1981) * [[Юзаф Пінькоўскі]], старшыня Савета міністраў [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]] з [[5 верасня]] [[1980]] па [[11 лютага]] [[1981]] года * [[Мечыслаў Ракоўскі]], камуністычны дзеяч часоў ПНР * [[Эдвард Охаб]], [[Прэзідэнт Польшчы|Старшыня Дзяржаўнага савета]] [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] у жніўні 1964 — красавіку 1968 гадоў * [[Марыян Спыхальскі]], дзяржаўны і камуністычны дзеяч, [[маршал Польшчы]] * [[Юзаф Цыранкевіч]], прэм'ер-міністр у 1947-1952 і 1954-1970 гг. * [[Генрык Яблоньскі]], вайсковы лідар, палітык, гісторык. * [[Пётр Ярашэвіч]], у 1970—1980 гг. старшыня Савета міністраў [[ПНР]] * [[Войцех Ярузельскі]], апошні кіраўнік ПНР === Палітычныя дзеячы === * [[Юзаф Алексы]], [[Прэм’ер-міністр Польшчы|прэм'ер-міністр Польшчы]] ў [[1995]]-[[1996]] гадах * [[Ян Альшэўскі]], [[Прэм’ер-міністр Польшчы|прэм'ер-міністр Польшчы]] ў [[1991]]-[[1992]] гадах. * [[Юзаф Бэк]], дзяржаўны дзеяч, міністр замежных спраў [[Польшча|Польшчы]] ў 1932—1939 гг. * [[Гуган Ганке]] - [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] дзеяч і палітык, у [[1955]] годзе — кіраўнік [[Урад Польшчы ў выгнанні|урада Польшчы ў выгнанні]] * [[Аляксандр Завіша]], дыпламат, палітык і юрыст, кіраўнік [[Урад Польшчы ў выгнанні|ўрада Польшчы ў выгнанні]] * [[Яўгенія Красоўска-Ядлоўска]], польскі дзяржаўны дзяяч * [[Яцак Курань]], польскі палітык і прафсазны дзеяч * [[Енджэй Марачэўскі]], [[Польшча|польскі]] [[палітык]], грамадскі дзеяч, [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] лідар, прэм'ер-міністр [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] (1918-1919) * [[Юльян Мархлеўскі]], дзеяч польскага і міжнароднага сацыялістычнага руху, эканаміст * [[Марыя Сапега (1910—2009)|Марыя Сапега]], грамадская дзяячка, сузаснавальніца і прэзідэнт фундацыі Ex Animo * [[Казімеж Світальскі]], [[прэм’ер-міністр Польшчы]] (1929) * [[Валеры Славак]], тройчы [[прэм’ер-міністр Польшчы]]. * [[Аляксандр Сулькевіч]], палітык-сацыяліст татарскага паходжання === Вайскоўцы === * [[Андрэй Брахоцкі]], вайсковы і грамадскі дзеяч * [[Януш Брохвіч-Лявіньскі|Януш Брохвіч-Лявінскі]], генерал Войска Польскага * [[Аляксандр Аляксандравіч Вашкевіч|Аляксандр Вашкевіч]], савецкі ваенны дзеяч, [[генерал-маёр]] * [[Стэфан Вітажэнец]], польскі пілот, ас-знішчальнік у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] * [[Франтішек Гонгора|Францішак Гангора]], начальнік Генеральнага штаба Узброеных сіл Польшчы * [[Люцыян Жалігоўскі]], генерал, ваенны міністр (1925–1926) * [[Баляслаў Завадскі]], [[маёр]] пяхоты Войска Польскага * [[Ян Зумбах]], пілот * [[Міхал Ісаевіч]], [[маёр]] [[Войска Польскае|Войска Польскага]], салдат [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] * [[Болеслав Ковальський|Баляслаў Кавальскі]], палкоўнік Арміі Народнай, камандзір Варшаўскай акругі Войска Польскага, адзін з кіраўнікоў [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] * [[Тадэвуш Камароўскі]], галоўны камендант [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] ([[1943]]—[[1944]]), [[галоўнакамандуючы]] [[Узброеныя сілы Польшчы|Узброенымі Сіламі Польшчы]] ([[1945]]—[[1947]]) * [[Міраслаў Крышчукайціс]], удзельнік [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]], капітан [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] * [[Тадэвуш Кутшэба]], [[генерал дывізіі]] Войска Польскага * [[Густаў Пашкевіч]], польскі вайсковы дзяяч * [[Канстанцін Перасвет-Солтан]], [[падпалкоўнік]] пяхоты Войска Польскага * [[Ян Рандкоўскі]], камандзір [[Літоўска-беларускія дывізіі|1 Літоўска-беларускай дывізіі]] і вайсковага корпуса [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] * [[Міхал Роля-Жымерскі]], маршал Польшчы * [[Караль Свярчэўскі]], дзяржаўны і ваенны дзеяч, генерал * [[Марыян Спыхальскі]], маршал Польшчы * [[Віктар Таме]], брыгадны генерал Войска Польскага * [[Станіслаў Цясара]], [[брыгадны генерал]] [[Войска Польскае|Войска Польскага,]] кіраўнік [[Корпус аховы памежжа|Корпуса аховы памежжа]] (1929—1930) * [[Міхаіл Якубік]], брыгадны генерал Войска Польскага === Культурныя дзеячы === * [[Эрвін Аксер]], {{Рэжысёр тэатра|Польшчы|XX стагоддзя}} і {{Тэатральны педагог|Польшчы|XX стагоддзя}} * [[Гражына Бацэвіч]], скрыпачка і кампазітар * [[Тадэвуш Бароўскі]], паэт і празаік * [[Кшыштаф Каміль Бачыньскі]], паэт * [[Мая Беразоўская]], мастачка * [[Ян Бжэхва]], паэт * [[Яніна Бранеўская]], пісьменніца * [[Уладзіслаў Бранеўскі]], паэт * [[Канстанты Ільдэфонс Гальчынскі]], паэт * [[Бажэна Дыкель]], актрыса тэатра і кіно, спявачка, тэлевядучая. * [[Ежы Каваляровіч]], кінарэжысёр * [[Станіслаў Вінцэнтавіч Казура|Станіслаў Казура]], кампазітар, харавы дырыжор * [[Тадэвуш Канвіцкі]], пісьменнік і кінарэжысёр * [[Рышард Капусцінскі]], пісьменнік, публіцыст * [[Лідыя Карсакуўна]], актрыса * [[Яцак Качмарскі]], бард, паэт * [[Аляксандр Кобздзей]], мастак, архітэктар * [[Тадэвуш Кулісевіч]], графік, ілюстратар * [[Збігнеў Ленгрэн]], графік, карыкатурыст, ілюстратар * [[Альфрэд Леніца]], жывапісец * [[Станіслаў Ежы Лец]], паэт, афарыст * [[Ян Махульскі]], акцёр тэатра, кіно і тэлебачання, тэатральны рэжысёр і педагог * [[Анджэй Мунк]], кінарэжысёр * [[Зоф’я Налкоўская|Зоф'я Налкоўская]], пісьменніца * [[Ігар Неверлі]], пісьменнік * [[Сяргей Пясецкі]], пісьменнік * [[Ежы Путрамант|Ежы Путрамент]], пісьменнік * [[Войцех Пшоняк]], акцёр тэатра і кіно * [[Генрык Стажэўскі]], мастак-абстракцыяніст * [[Анджэй Струг]], пісьменнік * [[Тэрэза Тараньска]], журналістка і пісьменніца * [[Вераніка Трапачынская-Агарак]], пісьменніца * [[Юліян Тувім|Юльян Тувім]], паэт, перакладчык * [[Ежы Шаняўскі]], драматург і фельетаніст * [[Аліна Яноўская]], актрыса, удзельніца Варшаўскага паўстання === Навукоўцы === * [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]], польская [[мовазнаўца]], [[паланіст]], [[славіст]], [[прафесар]], заснавальніца польскай [[Беларусістыка|беларусістыкі]]. * [[Юліюш Бардах]], даследчык праўнай, гістарычнай і палітычнай культуры Вялікага Княства Літоўскага * [[Павел Вечаркевіч]], гісторык * [[Леапольд Інфельд]], фізік * [[Лешак Калакоўскі]], філосаф * [[Юльян Кжыжаноўскі]], літаратуразнавец і фалькларыст * [[Габрыэль Корбут]], гісторык літаратуры, мовазнавец * [[Фларыян Няўважны]], славіст, спецыяліст па ўсходнеславянскіх літаратурах * [[Станіслаў Аляксандравіч Прыбытак|Станіслаў Прыбытак]], медык, хімік, педагог * [[Збігнеў Раліга]], кардыяхірург * [[Ганна Садурская]], археолаг, гісторык мастацтва * [[Феліцыян Сурын]], гісторык, этнограф * [[Шыман Сыркус]], архітэктар * [[Ян Цыбіс]], жывапісец === Беларускія дзеячы === * [[Моталь Абелевіч Блінчыкаў|Моталь Блінчыкаў]], дзеяч камуністычнага рэвалюцыйнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] * [[Сабіна Іваноўская]], педагог, жонка [[Вацлаў Іваноўскі|Вацлава Іваноўскага]] * [[Эдуард Анатолевіч Лобаў|Эдуард Лобаў]], сустаршыня "[[Малады Фронт|Маладога фронта]]", баец [[Тактычная група «Беларусь»|Тактычнай групы «Беларусь»]] ў [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайне на ўсходзе Украіны]] * [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандр Мілінкевіч]], палітык, грамадскі дзяяч, кандыдат у прэзідэнты на прэзідэнцкіх выбарах у Беларусі 2006 года * [[Казімір Казіміравіч Петрусевіч|Казімір Петрусевіч]], беларускі і польскі вучоны-біёлаг, удзельнік рэвалюцыйнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] * [[Мар’ян Фальскі|Мар'ян Фальскі]], беларускі і польскі грамадскі дзеяч, навуковец, арганізатар асветы == Літаратура == ''Encyklopedia Warszawy''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Wydawnictwo Naukowe PWN,&#x20;1994. S. 112-113. Juliusz Jerzy&#x20;Malczewski:&#x20;''Cmentarz komunalny (dawny Wojskowy) na Powązkach''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Krajowa Agencja Wydawnicza,&#x20;1975. Marian&#x20;Gajewski:&#x20;''Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Państwowy Instytut Wydawniczy,&#x20;1979. ISBN&#x20;83-06-00089-7. Tadeusz&#x20;Sobieraj:&#x20;''Orły Niepodległości. Cmentarz Wojskowy na Powązkach w Warszawie w setną rocznicę jego powstania (1912–2012)''.&#x20;Ząbki&#x3A;&#x20;Apostolicum,&#x20;2012. ISBN&#x20;978-83-7031-808-6. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] im7nuyzam8g1w5cxqlwls5swql1kro6 Вінгры 0 813060 5185077 5184973 2026-08-22T14:48:26Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5185077 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Вінгры | Нацыянальная назва = {{lang-lt|Vingrių šaltiniai}} | Выява = | Подпіс = Сучасны сквер Вінгры побач з Музеем МА | Катэгорыя МСАП = III | Статус = Гідралагічны помнік прыроды |lat_dir = N|lat_deg = 54.678617 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 25.275912 |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = 10000 | Размяшчэнне = [[Вільня]] | Краіна = Літва | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 1,5 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = [[1986]] (як помнік прыроды) | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = [[Віленскае гарадское самакіраванне]] | Сусветная спадчына = | Сайт = | На карце 1 = Вільня | Шырыня карты 1 = 280 | crosses180 = | На карце 2 = | Шырыня карты 2 = | Катэгорыя на ВікіСховішчы = }} '''Ві́нгры''', '''Ві́нгра''', '''Ві́нгер''', '''Ве́нгры''', '''Вінграўскія крыніцы''' ({{lang-lt|Vingrių šaltiniai}}, {{lang-pl|Wingry}}, {{lang-ru|Вингеръ, Вингра, Вингры, Венгры}})&nbsp;— адны з найстарэйшых і самых вядомых крыніц [[Вільня|Вільні]], якія далі пачатак першаму цэнтралізаванаму [[віленскі вадаправод|віленскаму вадаправоду]]. Гістарычная мясцовасць, дзе яны размяшчаюцца, знаходзіцца паміж сучаснымі вуліцамі [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай]], [[Вуліца Міндоўга (Вільня)|Міндоўга]] і [[Вінграўская вуліца (Вільня)|Вінграўскай]]. На працягу некалькіх стагоддзяў гэтыя крыніцы з'яўляліся адной з галоўных жыццёвых артэрый горада, забяспечваючы віленчукоў чыстай пітной вадой. Сёння тэрыторыя крыніц ператварылася ў сучасны сквер і галерэю мастацтва пад адкрытым небам. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне вадаправода === [[Файл:Vilnia. Вільня (1875). Венгерскі завулак.jpg|міні|злева|Крыніца на [[Венгерскі завулак (Вільня)|Венгерскім завулку]] на плане горада 1875 года]] [[Файл:Vilnia. Вільня (1892). Венгры.jpg|міні|злева|Крыніцы Венгры на плане горада 1892 года]] Вінгры як натуральныя водныя крыніцы сфарміраваліся яшчэ ў ледавіковы перыяд і мелі надзвычайную ваданоснасць. У сярэдзіне XIX стагоддзя гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] адзначаў, што ў гістарычных дакументах сустракаюцца розныя варыянты наймення гэтай мясцовасці: ''Вінгер'', ''Вінгра'', ''Вінгры'' і ''Венгры''. Абапіраючыся на працы гісторыка [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], ён пісаў, што найбольш верагодна назва паходзіць ад палонных [[венгры|венграў (вугорцаў)]], якіх у XIV стагоддзі вялікі князь літоўскі [[Альгерд]] пасяліў у цэлым прадмесці паміж гарадскімі [[Троцкая брама|Троцкай]] і [[Рудніцкая брама|Рудніцкай]] брамамі<ref name="Narbutt">''Narbutt T.'' Dzieje starożytne narodu litewskiego. T. V. S. 159; T. VI. S. 387.</ref>{{sfn|Киркор|1852|с=79}}. На думку Нарбута, ужо ў часы Альгерда вада з крыніц магла размяркоўвацца па горадзе праз сістэму адкрытых каналаў. Ад крыніц атрымаў сваё імя і невялікі Вінгерскі завулак, які праходзіў побач у гістарычным Рудніцкім прадмесці{{sfn|Киркор|1852|с=165, 166}}. Іншы вядомы гісторык і езуіт [[Альберт Віюк-Каяловіч]] у сваіх працах згадваў гэтае месца як «Вінгрскае балота» (''ad paludem Vinkram'')<ref name="vv">{{cite web|url=https://www.vv.lt/apie-mus/istorija/vilniaus-senojo-vandentiekio-vandenvietes/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=Vilniaus vandenys|lang=lt}}</ref>. Упершыню пэўна згаданы ў прывілеі караля [[Аляксандр Ягелончык]] ад 10 мая 1501 года манахам-[[Дамініканцы|дамініканцам]] на зямельныя ўладанні, чатыры карчмы і самі Вінгры. У грамаце кароль даў ім выключнае права забяспечваць горад вадой. Згодна з гістарычнымі даследаваннямі, манахі атрымалі крыніцы ўжо ў той час, калі водаправодная сістэма часткова функцыянавала. Праз тое, што дамініканцы манапалізавалі доступ да вады, у горадзе пастаянна ўзнікалі судовыя спрэчкі. Напрыклад, у дакументах «[[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі]]» захаваліся шматлікія скаргі віленскага магістрата і жыхароў на тое, што манахі перашкаджаюць вольнаму доступу да вады ці патрабуюць за гэта празмерную плату{{sfn|АВАК|1893|с=LXXXIV}}. Асабліва востра стаяла пытанне ў параўнанні з іншай віленскай крыніцай — [[Жупранскія крыніцы|Жупранскай]] (на вуліцы [[Вуліца Субач|Субач]]), якую вялікі князь перадаў непасрэдна ў гарадскую ўласнасць, тады як з прыватных Вінграў гораду даставалася толькі «збытачная вада» (''vodu zbytočnuju''), што сцякала ў гарадскі роў{{sfn|АВАК|1893|с=CXXVI}}<ref name="vv" />. Урэшце пасля доўгіх спрэчак магістрат выкупіў у дамініканцаў правы на крыніцы за 100 коп грошаў і 10 талераў перцу<ref name="vv" />. Да канца XIX стагоддзя вада з Вінграў цякла ў Стары горад па драўляных (хваёвых) трубах. Як адзначаў [[А. Кіркор|Адам&nbsp;Кіркор]], галоўная сістэма складалася з чатырох падземных труб, якія ішлі ад крыніц, размешчаных на захад ад горада паблізу прадмесця [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянка]]{{sfn|Киркор|1852|с=79}}. Адна з помпавых станцый знаходзілася каля [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёла Святых Янаў]], таму мясцовыя жыхары часта называлі гэтую ваду «святаянскай»<ref name="vgo">{{cite web|url=http://www.vilniusgo.lt/2017/10/08/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=VilniusGO|date=8 кастрычніка 2017|lang=lt}}</ref>. === Трансфармацыя ў XIX—XX стагоддзях === З ростам горада ў XIX стагоддзі адкрыты ручай, які выцякаў з крыніц і ішоў у бок [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]], стаў моцна забруджвацца. Мясцовыя жыхары пастаянна скардзіліся на непрыемны пах, таму падчас добраўпарадкавання вуліцы Завальнай было прынята рашэнне схаваць ручай пад зямлю, замураваўшы яго ў калектар. З гэтага часу ён апынуўся пад сучаснай вуліцай Вінграў. У сярэдзіне XIX стагоддзя чыстая вада з крыніц па трубах падавалася да вялікай грамадскай лазні на вуліцы Завальнай, якую заснаваў Юзаф Стэфаноўскі (цяпер будынак па вул. Завальнай, 19)<ref name="vyst">{{cite web|url=https://www.vilniausvystymas.lt/projektas/vilnius/vingriu-gatve/|title=Vingrių skveras|publisher=Vilniaus vystymo kompanija|lang=lt}}</ref>{{sfn|Šležas|2021|с=519}}. У 1870—1882 гадах падчас мадэрнізацыі састарэлай і занядбанай сістэмы водазабеспячэння вакол крыніц пачалі будаваць новыя рэзервуары. У савецкі перыяд, у другой палове XX стагоддзя, гістарычныя крыніцы былі канчаткова дрэніраваны, а на іх месцы былі ўладкаваны падземныя бетонныя рэзервуары. Вада з іх выкарыстоўвалася выключна для тэхнічных патрэб: паліву гарадскіх вуліц, кветнікаў і забеспячэння пажарных службаў<ref name="vgo"/>{{sfn|Šležas|2021|с=517}}. Тэрыторыя вакол крыніц прыйшла ў заняпад і была закрыта для жыхароў. У 1986 годзе Вінгры былі афіцыйна абвешчаны гідралагічным помнікам прыроды, а ў 2005 годзе тэрыторыя крыніц была ўключана ў [[рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]]<ref name="vgo"/>. == Археалагічныя даследаванні == Гістарычная тэрыторыя крыніц даволі доўга заставалася маладаследаванай. Толькі ў пачатку XXI стагоддзя, у сувязі з маштабнай рэканструкцыяй навакольных вуліц і будаўніцтвам [[Музей МА|Музея сучаснага мастацтва МА]] (MO muziejus), тут пачаліся грунтоўныя раскопкі. У 2017 годзе каля будынка былога [[Кінатэатр «Летува»|кінатэатра «Летува»]] археолагі знайшлі адразу тры лініі старажытнага драўлянага вадаправода. У 2020 і 2021 гадах даследаванні працягнуліся пад кіраўніцтвам [[Віталія Вяжэвічэне|Віталіі Вяжэвічэне]] і [[Андрус Шляжас|Андруса Шляжаса]]. Археолагі абследавалі тэрыторыю плошчай больш за 5500 квадратных метраў{{sfn|Šležas|2021|с=517—519}}. Падчас раскопак былі выяўлены ўнікальныя артэфакты: рэшткі драўлянага вадаправода XVIII стагоддзя з захаванымі жалезнымі муфтамі, які вёў у бок [[Троцкая брама|Троцкай брамы]], фрагменты цагляных рэзервуараў і нават падмуркі прамысловай печы (меркавана, былой [[Васкабойня|васкабойні]]). Акрамя інжынерных камунікацый, было сабрана больш за 1100 гістарычных знаходак: фрагменты паліванай кафлі (зялёнай і паліхромнай), керамічны посуд, манеты часоў [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і [[Аляксандр II|Аляксандра II]], а таксама гліняныя [[Люлька|люлькі]] для курэння{{sfn|Šležas|2021|с=520—521}}. == Рэвіталізацыя і мастацкая галерэя == У 2020—2022 гадах па ініцыятыве Віленскага гарадскога самакіравання на тэрыторыі закінутых крыніц быў рэалізаваны маштабны праект рэвіталізацыі коштам каля 1,4 млн [[Еўра|еўра]]. Бетонныя савецкія рэзервуары былі часткова дэмантаваны, а гістарычная вада Вінграў зноў была выведзена на паверхню — цяпер яна цячэ па адкрытых бетонных латках у выглядзе каскадаў да невялікага басейна. На тэрыторыі плошчай 1,5 гектара былі ўладкаваны пешаходныя дарожкі, аглядныя пляцоўкі з відам на Стары горад, дзіцячыя пляцоўкі і сучаснае асвятленне<ref name="vyst"/>. У 2022 годзе, дзякуючы супрацоўніцтву горада з суседнім Музеем МА (заснаваным мецэнатамі [[Дангуоле Буткене|Дангуоле]] і [[Віктарас Буткус|Віктарасам Буткусамі]]), сквер Вінгры ператварыўся ў экспазіцыю сучаснай скульптуры пад адкрытым небам. Музей перадаў гораду сем скульптур вядомых літоўскіх аўтараў, аб'яднаных тэмай вады. Сярод іх працы лаўрэатаў Нацыянальнай прэміі: «Цюльпан» [[Пятрас Мазурас|Пятраса Мазураса]], «Пагружаны» [[Нярыюс Эрмінас|Нярыюса Эрмінаса]], «Назіральнік» [[Ёнас Анічас|Ёнаса Анічаса]], «Востраў» [[Таўрас Кянсмінас|Таўраса Кянсмінаса]], «Асукас» [[Беатрычэ Макявічуце]], «Вугры» [[Мікалас Саўкас|Мікаласа Саўкаса]] і «Чорная гума» [[Вітаўтас Віржбіцкас|Вітаўтаса Віржбіцкаса]]<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/naujienos/miestas/vingriu-skvere-salia-mo-muziejaus-isikurs-7-naujos-skulpturos/|title=Vingrių skvere, šalia MO muziejaus, įsikurs 7 naujos skulptūros|publisher=Made in Vilnius|date=7 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/kultura/12/1803529/vilniuje-atidarytas-vingriu-skveras-lankytojus-trauks-siuolaikinemis-skulpturomis-po-atviru-dangumi|title=Vilniuje atidarytas Vingrių skveras – lankytojus trauks šiuolaikinėmis skulptūromis po atviru dangumi|publisher=LRT|date=18 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref>. Галоўным мастацкім акцэнтам сквера з'яўляецца аб'ект «Вадзяныя лілеі» (стваральніца — вядомая мастачка [[Северыя Інчыраўскайце-Краўнявічэне]]). Ён уяўляе сабой сапраўдны прамысловы рэзервуар для вады, вышыты матывамі прэснаводных раслін у архаічнай тэхніцы крыжыка. Скульптура сімвалізуе важнасць гістарычных крыніц для горада і прыцягвае ўвагу да глабальных экалагічных праблем, звязаных з недахопам або лішкам вады ў сучасным свеце<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/ru/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4/%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D1%81%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/|title=Новое произведение современного искусства расположено рядом со старыми источниками Вингрии|publisher=Made in Vilnius|date=6 чэрвеня 2019|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{артыкул |аўтар=Šležas A. |загаловак=Vingrių gatvės šaltiniai |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2021 metais |год=2021 |старонкі=517—521 |ref=Šležas}} * {{кніга|загаловак=Акты Виленской археографической комиссии|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|том=XX. Акты, касающиеся города Вильны|старонак=715|ref=АВАК|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_20.pdf}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Крыніцы]] hz89edhi8h0yoxk7thcqq7h2pvkhrty 5185136 5185077 2026-08-22T17:20:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5185136 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Вінгры | Нацыянальная назва = {{lang-lt|Vingrių šaltiniai}} | Выява = | Подпіс = Сучасны сквер Вінгры побач з Музеем МА | Катэгорыя МСАП = III | Статус = Гідралагічны помнік прыроды |lat_dir = N|lat_deg = 54.678617 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 25.275912 |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = 10000 | Размяшчэнне = [[Вільня]] | Краіна = Літва | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 1,5 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = [[1986]] (як помнік прыроды) | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = [[Віленскае гарадское самакіраванне]] | Сусветная спадчына = | Сайт = | На карце 1 = Вільня | Шырыня карты 1 = 280 | crosses180 = | На карце 2 = | Шырыня карты 2 = | Катэгорыя на ВікіСховішчы = }} '''Ві́нгры''', '''Ві́нгра''', '''Ві́нгер''', '''Ве́нгры''', '''Вінграўскія крыніцы''' ({{lang-lt|Vingrių šaltiniai}}, {{lang-pl|Wingry}}, {{lang-ru-dor|Вингеръ, Вингра, Вингры, Венгры}})&nbsp;— адны з найстарэйшых і самых вядомых крыніц [[Вільня|Вільні]], якія далі пачатак першаму цэнтралізаванаму [[віленскі вадаправод|віленскаму вадаправоду]]. Гістарычная мясцовасць, дзе яны размяшчаюцца, знаходзіцца паміж сучаснымі вуліцамі [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай]], [[Вуліца Міндоўга (Вільня)|Міндоўга]] і [[Вінграўская вуліца (Вільня)|Вінграўскай]]. На працягу некалькіх стагоддзяў гэтыя крыніцы з'яўляліся адной з галоўных жыццёвых артэрый горада, забяспечваючы віленчукоў чыстай пітной вадой. Сёння тэрыторыя крыніц ператварылася ў сучасны сквер і галерэю мастацтва пад адкрытым небам. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне вадаправода === [[Файл:Vilnia. Вільня (1875). Венгерскі завулак.jpg|міні|злева|Крыніца на [[Венгерскі завулак (Вільня)|Венгерскім завулку]] на плане горада 1875 года]] [[Файл:Vilnia. Вільня (1892). Венгры.jpg|міні|злева|Крыніцы Венгры на плане горада 1892 года]] Вінгры як натуральныя водныя крыніцы сфарміраваліся яшчэ ў ледавіковы перыяд і мелі надзвычайную ваданоснасць. У сярэдзіне XIX стагоддзя гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] адзначаў, што ў гістарычных дакументах сустракаюцца розныя варыянты наймення гэтай мясцовасці: ''Вінгер'', ''Вінгра'', ''Вінгры'' і ''Венгры''. Абапіраючыся на працы гісторыка [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], ён пісаў, што найбольш верагодна назва паходзіць ад палонных [[венгры|венграў (вугорцаў)]], якіх у XIV стагоддзі вялікі князь літоўскі [[Альгерд]] пасяліў у цэлым прадмесці паміж гарадскімі [[Троцкая брама|Троцкай]] і [[Рудніцкая брама|Рудніцкай]] брамамі<ref name="Narbutt">''Narbutt T.'' Dzieje starożytne narodu litewskiego. T. V. S. 159; T. VI. S. 387.</ref>{{sfn|Киркор|1852|с=79}}. На думку Нарбута, ужо ў часы Альгерда вада з крыніц магла размяркоўвацца па горадзе праз сістэму адкрытых каналаў. Ад крыніц атрымаў сваё імя і невялікі Вінгерскі завулак, які праходзіў побач у гістарычным Рудніцкім прадмесці{{sfn|Киркор|1852|с=165, 166}}. Іншы вядомы гісторык і езуіт [[Альберт Віюк-Каяловіч]] у сваіх працах згадваў гэтае месца як «Вінгрскае балота» (''ad paludem Vinkram'')<ref name="vv">{{cite web|url=https://www.vv.lt/apie-mus/istorija/vilniaus-senojo-vandentiekio-vandenvietes/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=Vilniaus vandenys|lang=lt}}</ref>. Упершыню пэўна згаданы ў прывілеі караля [[Аляксандр Ягелончык]] ад 10 мая 1501 года манахам-[[Дамініканцы|дамініканцам]] на зямельныя ўладанні, чатыры карчмы і самі Вінгры. У грамаце кароль даў ім выключнае права забяспечваць горад вадой. Згодна з гістарычнымі даследаваннямі, манахі атрымалі крыніцы ўжо ў той час, калі водаправодная сістэма часткова функцыянавала. Праз тое, што дамініканцы манапалізавалі доступ да вады, у горадзе пастаянна ўзнікалі судовыя спрэчкі. Напрыклад, у дакументах «[[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі]]» захаваліся шматлікія скаргі віленскага магістрата і жыхароў на тое, што манахі перашкаджаюць вольнаму доступу да вады ці патрабуюць за гэта празмерную плату{{sfn|АВАК|1893|с=LXXXIV}}. Асабліва востра стаяла пытанне ў параўнанні з іншай віленскай крыніцай — [[Жупранскія крыніцы|Жупранскай]] (на вуліцы [[Вуліца Субач|Субач]]), якую вялікі князь перадаў непасрэдна ў гарадскую ўласнасць, тады як з прыватных Вінграў гораду даставалася толькі «збытачная вада» (''vodu zbytočnuju''), што сцякала ў гарадскі роў{{sfn|АВАК|1893|с=CXXVI}}<ref name="vv" />. Урэшце пасля доўгіх спрэчак магістрат выкупіў у дамініканцаў правы на крыніцы за 100 коп грошаў і 10 талераў перцу<ref name="vv" />. Да канца XIX стагоддзя вада з Вінграў цякла ў Стары горад па драўляных (хваёвых) трубах. Як адзначаў [[А. Кіркор|Адам&nbsp;Кіркор]], галоўная сістэма складалася з чатырох падземных труб, якія ішлі ад крыніц, размешчаных на захад ад горада паблізу прадмесця [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянка]]{{sfn|Киркор|1852|с=79}}. Адна з помпавых станцый знаходзілася каля [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёла Святых Янаў]], таму мясцовыя жыхары часта называлі гэтую ваду «святаянскай»<ref name="vgo">{{cite web|url=http://www.vilniusgo.lt/2017/10/08/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=VilniusGO|date=8 кастрычніка 2017|lang=lt}}</ref>. === Трансфармацыя ў XIX—XX стагоддзях === З ростам горада ў XIX стагоддзі адкрыты ручай, які выцякаў з крыніц і ішоў у бок [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]], стаў моцна забруджвацца. Мясцовыя жыхары пастаянна скардзіліся на непрыемны пах, таму падчас добраўпарадкавання вуліцы Завальнай было прынята рашэнне схаваць ручай пад зямлю, замураваўшы яго ў калектар. З гэтага часу ён апынуўся пад сучаснай вуліцай Вінграў. У сярэдзіне XIX стагоддзя чыстая вада з крыніц па трубах падавалася да вялікай грамадскай лазні на вуліцы Завальнай, якую заснаваў Юзаф Стэфаноўскі (цяпер будынак па вул. Завальнай, 19)<ref name="vyst">{{cite web|url=https://www.vilniausvystymas.lt/projektas/vilnius/vingriu-gatve/|title=Vingrių skveras|publisher=Vilniaus vystymo kompanija|lang=lt}}</ref>{{sfn|Šležas|2021|с=519}}. У 1870—1882 гадах падчас мадэрнізацыі састарэлай і занядбанай сістэмы водазабеспячэння вакол крыніц пачалі будаваць новыя рэзервуары. У савецкі перыяд, у другой палове XX стагоддзя, гістарычныя крыніцы былі канчаткова дрэніраваны, а на іх месцы былі ўладкаваны падземныя бетонныя рэзервуары. Вада з іх выкарыстоўвалася выключна для тэхнічных патрэб: паліву гарадскіх вуліц, кветнікаў і забеспячэння пажарных службаў<ref name="vgo"/>{{sfn|Šležas|2021|с=517}}. Тэрыторыя вакол крыніц прыйшла ў заняпад і была закрыта для жыхароў. У 1986 годзе Вінгры былі афіцыйна абвешчаны гідралагічным помнікам прыроды, а ў 2005 годзе тэрыторыя крыніц была ўключана ў [[рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]]<ref name="vgo"/>. == Археалагічныя даследаванні == Гістарычная тэрыторыя крыніц даволі доўга заставалася маладаследаванай. Толькі ў пачатку XXI стагоддзя, у сувязі з маштабнай рэканструкцыяй навакольных вуліц і будаўніцтвам [[Музей МА|Музея сучаснага мастацтва МА]] (MO muziejus), тут пачаліся грунтоўныя раскопкі. У 2017 годзе каля будынка былога [[Кінатэатр «Летува»|кінатэатра «Летува»]] археолагі знайшлі адразу тры лініі старажытнага драўлянага вадаправода. У 2020 і 2021 гадах даследаванні працягнуліся пад кіраўніцтвам [[Віталія Вяжэвічэне|Віталіі Вяжэвічэне]] і [[Андрус Шляжас|Андруса Шляжаса]]. Археолагі абследавалі тэрыторыю плошчай больш за 5500 квадратных метраў{{sfn|Šležas|2021|с=517—519}}. Падчас раскопак былі выяўлены ўнікальныя артэфакты: рэшткі драўлянага вадаправода XVIII стагоддзя з захаванымі жалезнымі муфтамі, які вёў у бок [[Троцкая брама|Троцкай брамы]], фрагменты цагляных рэзервуараў і нават падмуркі прамысловай печы (меркавана, былой [[Васкабойня|васкабойні]]). Акрамя інжынерных камунікацый, было сабрана больш за 1100 гістарычных знаходак: фрагменты паліванай кафлі (зялёнай і паліхромнай), керамічны посуд, манеты часоў [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і [[Аляксандр II|Аляксандра II]], а таксама гліняныя [[Люлька|люлькі]] для курэння{{sfn|Šležas|2021|с=520—521}}. == Рэвіталізацыя і мастацкая галерэя == У 2020—2022 гадах па ініцыятыве Віленскага гарадскога самакіравання на тэрыторыі закінутых крыніц быў рэалізаваны маштабны праект рэвіталізацыі коштам каля 1,4 млн [[Еўра|еўра]]. Бетонныя савецкія рэзервуары былі часткова дэмантаваны, а гістарычная вада Вінграў зноў была выведзена на паверхню — цяпер яна цячэ па адкрытых бетонных латках у выглядзе каскадаў да невялікага басейна. На тэрыторыі плошчай 1,5 гектара былі ўладкаваны пешаходныя дарожкі, аглядныя пляцоўкі з відам на Стары горад, дзіцячыя пляцоўкі і сучаснае асвятленне<ref name="vyst"/>. У 2022 годзе, дзякуючы супрацоўніцтву горада з суседнім Музеем МА (заснаваным мецэнатамі [[Дангуоле Буткене|Дангуоле]] і [[Віктарас Буткус|Віктарасам Буткусамі]]), сквер Вінгры ператварыўся ў экспазіцыю сучаснай скульптуры пад адкрытым небам. Музей перадаў гораду сем скульптур вядомых літоўскіх аўтараў, аб'яднаных тэмай вады. Сярод іх працы лаўрэатаў Нацыянальнай прэміі: «Цюльпан» [[Пятрас Мазурас|Пятраса Мазураса]], «Пагружаны» [[Нярыюс Эрмінас|Нярыюса Эрмінаса]], «Назіральнік» [[Ёнас Анічас|Ёнаса Анічаса]], «Востраў» [[Таўрас Кянсмінас|Таўраса Кянсмінаса]], «Асукас» [[Беатрычэ Макявічуце]], «Вугры» [[Мікалас Саўкас|Мікаласа Саўкаса]] і «Чорная гума» [[Вітаўтас Віржбіцкас|Вітаўтаса Віржбіцкаса]]<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/naujienos/miestas/vingriu-skvere-salia-mo-muziejaus-isikurs-7-naujos-skulpturos/|title=Vingrių skvere, šalia MO muziejaus, įsikurs 7 naujos skulptūros|publisher=Made in Vilnius|date=7 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/kultura/12/1803529/vilniuje-atidarytas-vingriu-skveras-lankytojus-trauks-siuolaikinemis-skulpturomis-po-atviru-dangumi|title=Vilniuje atidarytas Vingrių skveras – lankytojus trauks šiuolaikinėmis skulptūromis po atviru dangumi|publisher=LRT|date=18 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref>. Галоўным мастацкім акцэнтам сквера з'яўляецца аб'ект «Вадзяныя лілеі» (стваральніца — вядомая мастачка [[Северыя Інчыраўскайце-Краўнявічэне]]). Ён уяўляе сабой сапраўдны прамысловы рэзервуар для вады, вышыты матывамі прэснаводных раслін у архаічнай тэхніцы крыжыка. Скульптура сімвалізуе важнасць гістарычных крыніц для горада і прыцягвае ўвагу да глабальных экалагічных праблем, звязаных з недахопам або лішкам вады ў сучасным свеце<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/ru/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4/%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D1%81%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/|title=Новое произведение современного искусства расположено рядом со старыми источниками Вингрии|publisher=Made in Vilnius|date=6 чэрвеня 2019|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{артыкул |аўтар=Šležas A. |загаловак=Vingrių gatvės šaltiniai |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2021 metais |год=2021 |старонкі=517—521 |ref=Šležas}} * {{кніга|загаловак=Акты Виленской археографической комиссии|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|том=XX. Акты, касающиеся города Вильны|старонак=715|ref=АВАК|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_20.pdf}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Крыніцы]] prk8mcfdhjps0inp6k0tpcsv6mvy7k0 5185144 5185136 2026-08-22T17:40:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5185144 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Вінгры | Нацыянальная назва = {{lang-lt|Vingrių šaltiniai}} | Выява = | Подпіс = Сучасны сквер Вінгры побач з Музеем МА | Катэгорыя МСАП = III | Статус = Гідралагічны помнік прыроды |lat_dir = N|lat_deg = 54.678617 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 25.275912 |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = 10000 | Размяшчэнне = [[Вільня]] | Краіна = Літва | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 1,5 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = [[1986]] (як помнік прыроды) | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = [[Віленскае гарадское самакіраванне]] | Сусветная спадчына = | Сайт = | На карце 1 = Вільня | Шырыня карты 1 = 280 | crosses180 = | На карце 2 = | Шырыня карты 2 = | Катэгорыя на ВікіСховішчы = }} '''Ві́нгры''', '''Ві́нгра''', '''Ві́нгер''', '''Ве́нгры''', '''Вінграўскія крыніцы''' ({{lang-lt|Vingrių šaltiniai}}, {{lang-pl|Wingry}}, {{lang-ru-dor|Вингеръ, Вингра, Вингры, Венгры}})&nbsp;— адны з найстарэйшых і самых вядомых крыніц [[Вільня|Вільні]], якія далі пачатак першаму цэнтралізаванаму [[віленскі вадаправод|віленскаму вадаправоду]]. Гістарычная мясцовасць, дзе яны размяшчаюцца, знаходзіцца паміж сучаснымі вуліцамі [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай]] і [[Вуліца Міндоўга (Вільня)|Міндоўга]], у раёне [[Вінграўская вуліца (Вільня)|Вінграўскай]]. На працягу некалькіх стагоддзяў гэтыя крыніцы з'яўляліся адной з галоўных жыццёвых артэрый горада, забяспечваючы віленчукоў чыстай пітной вадой. Сёння тэрыторыя крыніц ператварылася ў сучасны сквер і галерэю мастацтва пад адкрытым небам. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне вадаправода === [[Файл:Vilnia. Вільня (1875). Венгерскі завулак.jpg|міні|злева|Крыніца на [[Венгерскі завулак (Вільня)|Венгерскім завулку]] на плане горада 1875 года]] [[Файл:Vilnia. Вільня (1892). Венгры.jpg|міні|злева|Крыніцы Венгры на плане горада 1892 года]] Вінгры як натуральныя водныя крыніцы сфарміраваліся яшчэ ў ледавіковы перыяд і мелі надзвычайную ваданоснасць. У сярэдзіне XIX стагоддзя гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] адзначаў, што ў гістарычных дакументах сустракаюцца розныя варыянты наймення гэтай мясцовасці: ''Вінгер'', ''Вінгра'', ''Вінгры'' і ''Венгры''. Абапіраючыся на працы гісторыка [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], ён пісаў, што найбольш верагодна назва паходзіць ад палонных [[венгры|венграў (вугорцаў)]], якіх у XIV стагоддзі вялікі князь літоўскі [[Альгерд]] пасяліў у цэлым прадмесці паміж гарадскімі [[Троцкая брама|Троцкай]] і [[Рудніцкая брама|Рудніцкай]] брамамі<ref name="Narbutt">''Narbutt T.'' Dzieje starożytne narodu litewskiego. T. V. S. 159; T. VI. S. 387.</ref>{{sfn|Киркор|1852|с=79}}. На думку Нарбута, ужо ў часы Альгерда вада з крыніц магла размяркоўвацца па горадзе праз сістэму адкрытых каналаў. Ад крыніц атрымаў сваё імя і невялікі Вінгерскі завулак, які праходзіў побач у гістарычным Рудніцкім прадмесці{{sfn|Киркор|1852|с=165, 166}}. Іншы вядомы гісторык і езуіт [[Альберт Віюк-Каяловіч]] у сваіх працах згадваў гэтае месца як «Вінгрскае балота» (''ad paludem Vinkram'')<ref name="vv">{{cite web|url=https://www.vv.lt/apie-mus/istorija/vilniaus-senojo-vandentiekio-vandenvietes/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=Vilniaus vandenys|lang=lt}}</ref>. Упершыню пэўна згаданы ў прывілеі караля [[Аляксандр Ягелончык]] ад 10 мая 1501 года манахам-[[Дамініканцы|дамініканцам]] на зямельныя ўладанні, чатыры карчмы і самі Вінгры. У грамаце кароль даў ім выключнае права забяспечваць горад вадой. Згодна з гістарычнымі даследаваннямі, манахі атрымалі крыніцы ўжо ў той час, калі водаправодная сістэма часткова функцыянавала. Праз тое, што дамініканцы манапалізавалі доступ да вады, у горадзе пастаянна ўзнікалі судовыя спрэчкі. Напрыклад, у дакументах «[[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі]]» захаваліся шматлікія скаргі віленскага магістрата і жыхароў на тое, што манахі перашкаджаюць вольнаму доступу да вады ці патрабуюць за гэта празмерную плату{{sfn|АВАК|1893|с=LXXXIV}}. Асабліва востра стаяла пытанне ў параўнанні з іншай віленскай крыніцай — [[Жупранскія крыніцы|Жупранскай]] (на вуліцы [[Вуліца Субач|Субач]]), якую вялікі князь перадаў непасрэдна ў гарадскую ўласнасць, тады як з прыватных Вінграў гораду даставалася толькі «збытачная вада» (''vodu zbytočnuju''), што сцякала ў гарадскі роў{{sfn|АВАК|1893|с=CXXVI}}<ref name="vv" />. Урэшце пасля доўгіх спрэчак магістрат выкупіў у дамініканцаў правы на крыніцы за 100 коп грошаў і 10 талераў перцу<ref name="vv" />. Да канца XIX стагоддзя вада з Вінграў цякла ў Стары горад па драўляных (хваёвых) трубах. Як адзначаў [[А. Кіркор|Адам&nbsp;Кіркор]], галоўная сістэма складалася з чатырох падземных труб, якія ішлі ад крыніц, размешчаных на захад ад горада паблізу прадмесця [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянка]]{{sfn|Киркор|1852|с=79}}. Адна з помпавых станцый знаходзілася каля [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёла Святых Янаў]], таму мясцовыя жыхары часта называлі гэтую ваду «святаянскай»<ref name="vgo">{{cite web|url=http://www.vilniusgo.lt/2017/10/08/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=VilniusGO|date=8 кастрычніка 2017|lang=lt}}</ref>. === Трансфармацыя ў XIX—XX стагоддзях === З ростам горада ў XIX стагоддзі адкрыты ручай, які выцякаў з крыніц і ішоў у бок [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]], стаў моцна забруджвацца. Мясцовыя жыхары пастаянна скардзіліся на непрыемны пах, таму падчас добраўпарадкавання вуліцы Завальнай было прынята рашэнне схаваць ручай пад зямлю, замураваўшы яго ў калектар. З гэтага часу ён апынуўся пад сучаснай вуліцай Вінграў. У сярэдзіне XIX стагоддзя чыстая вада з крыніц па трубах падавалася да вялікай грамадскай лазні на вуліцы Завальнай, якую заснаваў Юзаф Стэфаноўскі (цяпер будынак па вул. Завальнай, 19)<ref name="vyst">{{cite web|url=https://www.vilniausvystymas.lt/projektas/vilnius/vingriu-gatve/|title=Vingrių skveras|publisher=Vilniaus vystymo kompanija|lang=lt}}</ref>{{sfn|Šležas|2021|с=519}}. У 1870—1882 гадах падчас мадэрнізацыі састарэлай і занядбанай сістэмы водазабеспячэння вакол крыніц пачалі будаваць новыя рэзервуары. У савецкі перыяд, у другой палове XX стагоддзя, гістарычныя крыніцы былі канчаткова дрэніраваны, а на іх месцы былі ўладкаваны падземныя бетонныя рэзервуары. Вада з іх выкарыстоўвалася выключна для тэхнічных патрэб: паліву гарадскіх вуліц, кветнікаў і забеспячэння пажарных службаў<ref name="vgo"/>{{sfn|Šležas|2021|с=517}}. Тэрыторыя вакол крыніц прыйшла ў заняпад і была закрыта для жыхароў. У 1986 годзе Вінгры былі афіцыйна абвешчаны гідралагічным помнікам прыроды, а ў 2005 годзе тэрыторыя крыніц была ўключана ў [[рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]]<ref name="vgo"/>. == Археалагічныя даследаванні == Гістарычная тэрыторыя крыніц даволі доўга заставалася маладаследаванай. Толькі ў пачатку XXI стагоддзя, у сувязі з маштабнай рэканструкцыяй навакольных вуліц і будаўніцтвам [[Музей МА|Музея сучаснага мастацтва МА]] (MO muziejus), тут пачаліся грунтоўныя раскопкі. У 2017 годзе каля будынка былога [[Кінатэатр «Летува»|кінатэатра «Летува»]] археолагі знайшлі адразу тры лініі старажытнага драўлянага вадаправода. У 2020 і 2021 гадах даследаванні працягнуліся пад кіраўніцтвам [[Віталія Вяжэвічэне|Віталіі Вяжэвічэне]] і [[Андрус Шляжас|Андруса Шляжаса]]. Археолагі абследавалі тэрыторыю плошчай больш за 5500 квадратных метраў{{sfn|Šležas|2021|с=517—519}}. Падчас раскопак былі выяўлены ўнікальныя артэфакты: рэшткі драўлянага вадаправода XVIII стагоддзя з захаванымі жалезнымі муфтамі, які вёў у бок [[Троцкая брама|Троцкай брамы]], фрагменты цагляных рэзервуараў і нават падмуркі прамысловай печы (меркавана, былой [[Васкабойня|васкабойні]]). Акрамя інжынерных камунікацый, было сабрана больш за 1100 гістарычных знаходак: фрагменты паліванай кафлі (зялёнай і паліхромнай), керамічны посуд, манеты часоў [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і [[Аляксандр II|Аляксандра II]], а таксама гліняныя [[Люлька|люлькі]] для курэння{{sfn|Šležas|2021|с=520—521}}. == Рэвіталізацыя і мастацкая галерэя == У 2020—2022 гадах па ініцыятыве Віленскага гарадскога самакіравання на тэрыторыі закінутых крыніц быў рэалізаваны маштабны праект рэвіталізацыі коштам каля 1,4 млн [[Еўра|еўра]]. Бетонныя савецкія рэзервуары былі часткова дэмантаваны, а гістарычная вада Вінграў зноў была выведзена на паверхню — цяпер яна цячэ па адкрытых бетонных латках у выглядзе каскадаў да невялікага басейна. На тэрыторыі плошчай 1,5 гектара былі ўладкаваны пешаходныя дарожкі, аглядныя пляцоўкі з відам на Стары горад, дзіцячыя пляцоўкі і сучаснае асвятленне<ref name="vyst"/>. У 2022 годзе, дзякуючы супрацоўніцтву горада з суседнім Музеем МА (заснаваным мецэнатамі [[Дангуоле Буткене|Дангуоле]] і [[Віктарас Буткус|Віктарасам Буткусамі]]), сквер Вінгры ператварыўся ў экспазіцыю сучаснай скульптуры пад адкрытым небам. Музей перадаў гораду сем скульптур вядомых літоўскіх аўтараў, аб'яднаных тэмай вады. Сярод іх працы лаўрэатаў Нацыянальнай прэміі: «Цюльпан» [[Пятрас Мазурас|Пятраса Мазураса]], «Пагружаны» [[Нярыюс Эрмінас|Нярыюса Эрмінаса]], «Назіральнік» [[Ёнас Анічас|Ёнаса Анічаса]], «Востраў» [[Таўрас Кянсмінас|Таўраса Кянсмінаса]], «Асукас» [[Беатрычэ Макявічуце]], «Вугры» [[Мікалас Саўкас|Мікаласа Саўкаса]] і «Чорная гума» [[Вітаўтас Віржбіцкас|Вітаўтаса Віржбіцкаса]]<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/naujienos/miestas/vingriu-skvere-salia-mo-muziejaus-isikurs-7-naujos-skulpturos/|title=Vingrių skvere, šalia MO muziejaus, įsikurs 7 naujos skulptūros|publisher=Made in Vilnius|date=7 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/kultura/12/1803529/vilniuje-atidarytas-vingriu-skveras-lankytojus-trauks-siuolaikinemis-skulpturomis-po-atviru-dangumi|title=Vilniuje atidarytas Vingrių skveras – lankytojus trauks šiuolaikinėmis skulptūromis po atviru dangumi|publisher=LRT|date=18 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref>. Галоўным мастацкім акцэнтам сквера з'яўляецца аб'ект «Вадзяныя лілеі» (стваральніца — вядомая мастачка [[Северыя Інчыраўскайце-Краўнявічэне]]). Ён уяўляе сабой сапраўдны прамысловы рэзервуар для вады, вышыты матывамі прэснаводных раслін у архаічнай тэхніцы крыжыка. Скульптура сімвалізуе важнасць гістарычных крыніц для горада і прыцягвае ўвагу да глабальных экалагічных праблем, звязаных з недахопам або лішкам вады ў сучасным свеце<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/ru/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4/%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D1%81%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/|title=Новое произведение современного искусства расположено рядом со старыми источниками Вингрии|publisher=Made in Vilnius|date=6 чэрвеня 2019|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{артыкул |аўтар=Šležas A. |загаловак=Vingrių gatvės šaltiniai |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2021 metais |год=2021 |старонкі=517—521 |ref=Šležas}} * {{кніга|загаловак=Акты Виленской археографической комиссии|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|том=XX. Акты, касающиеся города Вильны|старонак=715|ref=АВАК|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_20.pdf}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Крыніцы]] gul2hraxbb7s8zayb30ugfc0n10lxl0 5185146 5185144 2026-08-22T17:45:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5185146 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Вінгры | Нацыянальная назва = {{lang-lt|Vingrių šaltiniai}} | Выява =Wingry springs water intake in Vilnia by Jan Bulhak (1916).jpg | Подпіс = Павільён над крыніцамі Вінгры ў Вільні. Фотаздымак Яна Булгака, 1916 год. | Катэгорыя МСАП = III | Статус = Гідралагічны помнік прыроды |lat_dir = N|lat_deg = 54.678617 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 25.275912 |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = 10000 | Размяшчэнне = [[Вільня]] | Краіна = Літва | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 1,5 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = [[1986]] (як помнік прыроды) | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = [[Віленскае гарадское самакіраванне]] | Сусветная спадчына = | Сайт = | На карце 1 = Вільня | Шырыня карты 1 = 280 | crosses180 = | На карце 2 = | Шырыня карты 2 = | Катэгорыя на ВікіСховішчы = }} '''Ві́нгры''', '''Ві́нгра''', '''Ві́нгер''', '''Ве́нгры''', '''Вінграўскія крыніцы''' ({{lang-lt|Vingrių šaltiniai}}, {{lang-pl|Wingry}}, {{lang-ru-dor|Вингеръ, Вингра, Вингры, Венгры}})&nbsp;— адны з найстарэйшых і самых вядомых крыніц [[Вільня|Вільні]], якія далі пачатак першаму цэнтралізаванаму [[віленскі вадаправод|віленскаму вадаправоду]]. Гістарычная мясцовасць, дзе яны размяшчаюцца, знаходзіцца паміж сучаснымі вуліцамі [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай]] і [[Вуліца Міндоўга (Вільня)|Міндоўга]], у раёне [[Вінграўская вуліца (Вільня)|Вінграўскай]]. На працягу некалькіх стагоддзяў гэтыя крыніцы з'яўляліся адной з галоўных жыццёвых артэрый горада, забяспечваючы віленчукоў чыстай пітной вадой. Сёння тэрыторыя крыніц ператварылася ў сучасны сквер і галерэю мастацтва пад адкрытым небам. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне вадаправода === [[Файл:Vilnia. Вільня (1875). Венгерскі завулак.jpg|міні|злева|Крыніца на [[Венгерскі завулак (Вільня)|Венгерскім завулку]] на плане горада 1875 года]] [[Файл:Vilnia. Вільня (1892). Венгры.jpg|міні|злева|Крыніцы Венгры на плане горада 1892 года]] Вінгры як натуральныя водныя крыніцы сфарміраваліся яшчэ ў ледавіковы перыяд і мелі надзвычайную ваданоснасць. У сярэдзіне XIX стагоддзя гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] адзначаў, што ў гістарычных дакументах сустракаюцца розныя варыянты наймення гэтай мясцовасці: ''Вінгер'', ''Вінгра'', ''Вінгры'' і ''Венгры''. Абапіраючыся на працы гісторыка [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], ён пісаў, што найбольш верагодна назва паходзіць ад палонных [[венгры|венграў (вугорцаў)]], якіх у XIV стагоддзі вялікі князь літоўскі [[Альгерд]] пасяліў у цэлым прадмесці паміж гарадскімі [[Троцкая брама|Троцкай]] і [[Рудніцкая брама|Рудніцкай]] брамамі<ref name="Narbutt">''Narbutt T.'' Dzieje starożytne narodu litewskiego. T. V. S. 159; T. VI. S. 387.</ref>{{sfn|Киркор|1852|с=79}}. На думку Нарбута, ужо ў часы Альгерда вада з крыніц магла размяркоўвацца па горадзе праз сістэму адкрытых каналаў. Ад крыніц атрымаў сваё імя і невялікі Вінгерскі завулак, які праходзіў побач у гістарычным Рудніцкім прадмесці{{sfn|Киркор|1852|с=165, 166}}. Іншы вядомы гісторык і езуіт [[Альберт Віюк-Каяловіч]] у сваіх працах згадваў гэтае месца як «Вінгрскае балота» (''ad paludem Vinkram'')<ref name="vv">{{cite web|url=https://www.vv.lt/apie-mus/istorija/vilniaus-senojo-vandentiekio-vandenvietes/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=Vilniaus vandenys|lang=lt}}</ref>. Упершыню пэўна згаданы ў прывілеі караля [[Аляксандр Ягелончык]] ад 10 мая 1501 года манахам-[[Дамініканцы|дамініканцам]] на зямельныя ўладанні, чатыры карчмы і самі Вінгры. У грамаце кароль даў ім выключнае права забяспечваць горад вадой. Згодна з гістарычнымі даследаваннямі, манахі атрымалі крыніцы ўжо ў той час, калі водаправодная сістэма часткова функцыянавала. Праз тое, што дамініканцы манапалізавалі доступ да вады, у горадзе пастаянна ўзнікалі судовыя спрэчкі. Напрыклад, у дакументах «[[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі]]» захаваліся шматлікія скаргі віленскага магістрата і жыхароў на тое, што манахі перашкаджаюць вольнаму доступу да вады ці патрабуюць за гэта празмерную плату{{sfn|АВАК|1893|с=LXXXIV}}. Асабліва востра стаяла пытанне ў параўнанні з іншай віленскай крыніцай — [[Жупранскія крыніцы|Жупранскай]] (на вуліцы [[Вуліца Субач|Субач]]), якую вялікі князь перадаў непасрэдна ў гарадскую ўласнасць, тады як з прыватных Вінграў гораду даставалася толькі «збытачная вада» (''vodu zbytočnuju''), што сцякала ў гарадскі роў{{sfn|АВАК|1893|с=CXXVI}}<ref name="vv" />. Урэшце пасля доўгіх спрэчак магістрат выкупіў у дамініканцаў правы на крыніцы за 100 коп грошаў і 10 талераў перцу<ref name="vv" />. Да канца XIX стагоддзя вада з Вінграў цякла ў Стары горад па драўляных (хваёвых) трубах. Як адзначаў [[А. Кіркор|Адам&nbsp;Кіркор]], галоўная сістэма складалася з чатырох падземных труб, якія ішлі ад крыніц, размешчаных на захад ад горада паблізу прадмесця [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянка]]{{sfn|Киркор|1852|с=79}}. Адна з помпавых станцый знаходзілася каля [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёла Святых Янаў]], таму мясцовыя жыхары часта называлі гэтую ваду «святаянскай»<ref name="vgo">{{cite web|url=http://www.vilniusgo.lt/2017/10/08/vingriu-saltiniai/|title=Vingrių šaltiniai|publisher=VilniusGO|date=8 кастрычніка 2017|lang=lt}}</ref>. === Трансфармацыя ў XIX—XX стагоддзях === З ростам горада ў XIX стагоддзі адкрыты ручай, які выцякаў з крыніц і ішоў у бок [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]], стаў моцна забруджвацца. Мясцовыя жыхары пастаянна скардзіліся на непрыемны пах, таму падчас добраўпарадкавання вуліцы Завальнай было прынята рашэнне схаваць ручай пад зямлю, замураваўшы яго ў калектар. З гэтага часу ён апынуўся пад сучаснай вуліцай Вінграў. У сярэдзіне XIX стагоддзя чыстая вада з крыніц па трубах падавалася да вялікай грамадскай лазні на вуліцы Завальнай, якую заснаваў Юзаф Стэфаноўскі (цяпер будынак па вул. Завальнай, 19)<ref name="vyst">{{cite web|url=https://www.vilniausvystymas.lt/projektas/vilnius/vingriu-gatve/|title=Vingrių skveras|publisher=Vilniaus vystymo kompanija|lang=lt}}</ref>{{sfn|Šležas|2021|с=519}}. У 1870—1882 гадах падчас мадэрнізацыі састарэлай і занядбанай сістэмы водазабеспячэння вакол крыніц пачалі будаваць новыя рэзервуары. У савецкі перыяд, у другой палове XX стагоддзя, гістарычныя крыніцы былі канчаткова дрэніраваны, а на іх месцы былі ўладкаваны падземныя бетонныя рэзервуары. Вада з іх выкарыстоўвалася выключна для тэхнічных патрэб: паліву гарадскіх вуліц, кветнікаў і забеспячэння пажарных службаў<ref name="vgo"/>{{sfn|Šležas|2021|с=517}}. Тэрыторыя вакол крыніц прыйшла ў заняпад і была закрыта для жыхароў. У 1986 годзе Вінгры былі афіцыйна абвешчаны гідралагічным помнікам прыроды, а ў 2005 годзе тэрыторыя крыніц была ўключана ў [[рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]]<ref name="vgo"/>. == Археалагічныя даследаванні == Гістарычная тэрыторыя крыніц даволі доўга заставалася маладаследаванай. Толькі ў пачатку XXI стагоддзя, у сувязі з маштабнай рэканструкцыяй навакольных вуліц і будаўніцтвам [[Музей МА|Музея сучаснага мастацтва МА]] (MO muziejus), тут пачаліся грунтоўныя раскопкі. У 2017 годзе каля будынка былога [[Кінатэатр «Летува»|кінатэатра «Летува»]] археолагі знайшлі адразу тры лініі старажытнага драўлянага вадаправода. У 2020 і 2021 гадах даследаванні працягнуліся пад кіраўніцтвам [[Віталія Вяжэвічэне|Віталіі Вяжэвічэне]] і [[Андрус Шляжас|Андруса Шляжаса]]. Археолагі абследавалі тэрыторыю плошчай больш за 5500 квадратных метраў{{sfn|Šležas|2021|с=517—519}}. Падчас раскопак былі выяўлены ўнікальныя артэфакты: рэшткі драўлянага вадаправода XVIII стагоддзя з захаванымі жалезнымі муфтамі, які вёў у бок [[Троцкая брама|Троцкай брамы]], фрагменты цагляных рэзервуараў і нават падмуркі прамысловай печы (меркавана, былой [[Васкабойня|васкабойні]]). Акрамя інжынерных камунікацый, было сабрана больш за 1100 гістарычных знаходак: фрагменты паліванай кафлі (зялёнай і паліхромнай), керамічны посуд, манеты часоў [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]] і [[Аляксандр II|Аляксандра II]], а таксама гліняныя [[Люлька|люлькі]] для курэння{{sfn|Šležas|2021|с=520—521}}. == Рэвіталізацыя і мастацкая галерэя == У 2020—2022 гадах па ініцыятыве Віленскага гарадскога самакіравання на тэрыторыі закінутых крыніц быў рэалізаваны маштабны праект рэвіталізацыі коштам каля 1,4 млн [[Еўра|еўра]]. Бетонныя савецкія рэзервуары былі часткова дэмантаваны, а гістарычная вада Вінграў зноў была выведзена на паверхню — цяпер яна цячэ па адкрытых бетонных латках у выглядзе каскадаў да невялікага басейна. На тэрыторыі плошчай 1,5 гектара былі ўладкаваны пешаходныя дарожкі, аглядныя пляцоўкі з відам на Стары горад, дзіцячыя пляцоўкі і сучаснае асвятленне<ref name="vyst"/>. У 2022 годзе, дзякуючы супрацоўніцтву горада з суседнім Музеем МА (заснаваным мецэнатамі [[Дангуоле Буткене|Дангуоле]] і [[Віктарас Буткус|Віктарасам Буткусамі]]), сквер Вінгры ператварыўся ў экспазіцыю сучаснай скульптуры пад адкрытым небам. Музей перадаў гораду сем скульптур вядомых літоўскіх аўтараў, аб'яднаных тэмай вады. Сярод іх працы лаўрэатаў Нацыянальнай прэміі: «Цюльпан» [[Пятрас Мазурас|Пятраса Мазураса]], «Пагружаны» [[Нярыюс Эрмінас|Нярыюса Эрмінаса]], «Назіральнік» [[Ёнас Анічас|Ёнаса Анічаса]], «Востраў» [[Таўрас Кянсмінас|Таўраса Кянсмінаса]], «Асукас» [[Беатрычэ Макявічуце]], «Вугры» [[Мікалас Саўкас|Мікаласа Саўкаса]] і «Чорная гума» [[Вітаўтас Віржбіцкас|Вітаўтаса Віржбіцкаса]]<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/naujienos/miestas/vingriu-skvere-salia-mo-muziejaus-isikurs-7-naujos-skulpturos/|title=Vingrių skvere, šalia MO muziejaus, įsikurs 7 naujos skulptūros|publisher=Made in Vilnius|date=7 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/kultura/12/1803529/vilniuje-atidarytas-vingriu-skveras-lankytojus-trauks-siuolaikinemis-skulpturomis-po-atviru-dangumi|title=Vilniuje atidarytas Vingrių skveras – lankytojus trauks šiuolaikinėmis skulptūromis po atviru dangumi|publisher=LRT|date=18 кастрычніка 2022|lang=lt}}</ref>. Галоўным мастацкім акцэнтам сквера з'яўляецца аб'ект «Вадзяныя лілеі» (стваральніца — вядомая мастачка [[Северыя Інчыраўскайце-Краўнявічэне]]). Ён уяўляе сабой сапраўдны прамысловы рэзервуар для вады, вышыты матывамі прэснаводных раслін у архаічнай тэхніцы крыжыка. Скульптура сімвалізуе важнасць гістарычных крыніц для горада і прыцягвае ўвагу да глабальных экалагічных праблем, звязаных з недахопам або лішкам вады ў сучасным свеце<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/ru/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4/%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D1%81%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/|title=Новое произведение современного искусства расположено рядом со старыми источниками Вингрии|publisher=Made in Vilnius|date=6 чэрвеня 2019|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{артыкул |аўтар=Šležas A. |загаловак=Vingrių gatvės šaltiniai |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2021 metais |год=2021 |старонкі=517—521 |ref=Šležas}} * {{кніга|загаловак=Акты Виленской археографической комиссии|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|том=XX. Акты, касающиеся города Вильны|старонак=715|ref=АВАК|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_20.pdf}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Крыніцы]] kntaxhjj7berkwvseybf0gygk3kk579 Іпаліт Юндзіл 0 813069 5185006 5185004 2026-08-22T12:09:47Z Aliaksei Lastouski 75892 5185006 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Hipolit Jundziłł | месца нараджэння = Буйвіды, Салечніцкі раён | выява = [[File:Hipolit Jundziłł.jpg|Hipolit Jundziłł.jpg]] }} [[Файл:Table_Hipolit_Jundziłł_1898.jpg|міні|240x240пкс| Мемарыяльная дошка Гіпаліта Юндзіла ў касцёле св. Якава і Філіпа ў Вільні]] '''Іпаліт (Гіпаліт) Юндзіл''' ([[Польская мова|пол.]] ''Hipolit Jundziłł''''',''' [[2 кастрычніка]] [[1846]], Буйвіды, парафія [[Эйшышкі|Эйшышак]] [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]] - [[18 красавіка]] [[1898]], [[Вільня]]) — віленскі [[Хірургія|хірург]].<ref>{{Cite web|url=https://rossa.lt/index.php/trasy?view=point&id=51|title=Hipolit Jundziłł (1846-1898)|website=rossa.lt|access-date=2026-08-22}}</ref><ref>''Stocki Edward.'' Jundziłł Hipolit // Polski Słownik Biograficzny. T. XI. S. 318-319.</ref> Нарадзіўся 2 кастрычніка 1846 года ў Эйшышскай парафіі ў сям'і Адама Юндзіла і Петранэлы з Радзікоўскіх. Яго сваякамі былі [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслаў Баніфацый Юндзіл]] і [[Юзаф Юндзіл]]. З 1858 года вучыўся ў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Віленскім шляхецкім інстытуце]], пасля яго закрыцця расійскімі ўладамі ў 1863 годзе, вучыўся ў [[Віленская гімназія (1803—1914)|Віленскай мужчынскай гімназіі]], якую скончыў у 1865 годзе. У 1865 годзе пачаў вучобу ў [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкім універсітэце]], спачатку на факультэце заалогіі, а праз год на медыцынскім факультэце. Належаў да акадэмічнай карпарацыі ''Konwent Polonia''. У 1870-72 дасканаліўся ў берлінскіх хірургаў. Абараніў доктарскую дысертацыю ў Дэрпце ў 1873 годзе.[https://dspace.ut.ee/server/api/core/bitstreams/8a108154-07cc-49ac-a409-e53b40695e41/content] 16 лютага 1874 года стаў штатным асістэнтам у гарадской бальніцы імя Савіча ў Вільні па адрасе вуліца Бакшта, 6. З лістапада 1875 года працаваў у гарадской бальніцы пры касцёле святога Якава і Філіпа. Працаваў хірургам у гэтай бальніцы да 1882 года. У 1882 годзе ён стаў галоўным урачом шпіталя Савіча і займаў гэтую пасаду наступныя дванаццаць гадоў, да сваёй смерці ў 1898 годзе. Быў вядомым хірургам, штодня выконваў некалькі хірургічных аперацый. Першым правёў у Вільні лапаратамію, аперацыі па выдаленні зоба і некаторыя пластычныя аперацыі. Сачыў за прагрэсам у медыцыне і імкнуўся новыя дасягненні выкарыстоўваць у сваёй хірургічнай практыцы. З 1874 па 1878 год ён займаў пасаду сакратара Віленскага медычнага таварыства (пазней стаў яго віцэ-прэзідэнтам). Дзякуючы намаганням Юндзіла быў падрыхтаваны «''Album Historicum Cesareae Societas Medicinae Vilnensis''».<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/146035890/Vilniaus_imperatori%C5%A1kosios_medicinos_draugijos_albumas_kaip_ikonografinio_paveldo_%C5%A1altinis|аўтар=Irena Katiliene|загаловак=Vilniaus imperatoriškosios medicinos draugijos albumas kaip ikonografinio paveldo šaltinis|год=2015-01-01|выданне=Vilniaus universiteto bibliotekos metraštis}}</ref> У 1897 годзе ён быў аднагалосна абраны прэзідэнтам Віленскага медычнага таварыства. Быў вельмі папулярным лекарам, асабліва сярод бедных жыхароў Вільні, якіх лячыў бясплатна. Пахаваны на [[Роса|могілках Росы]] ў Вільні. Жонка - Марыя Францішка з Тапліцкіх. Сыны - [[Зыгмунт Юндзіл]], быў вядомым юрыстам і палітыкам-краёўцам, і Адам Юзаф Юндзіл, дочкі - Тэрэза і Яніна. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Юндзіл Іпаліт}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:Хірургі Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Дэрпцкага ўніверсітэта]] dw35g3eizd37c4rr1txpcpyqm06tgqd 5185010 5185006 2026-08-22T12:25:56Z Aliaksei Lastouski 75892 5185010 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Hipolit Jundziłł | месца нараджэння = Буйвіды, Салечніцкі раён | выява = [[File:Hipolit Jundziłł.jpg|Hipolit Jundziłł.jpg]] }} [[Файл:Table_Hipolit_Jundziłł_1898.jpg|міні|240x240пкс| Мемарыяльная дошка Гіпаліта Юндзіла ў касцёле св. Якава і Філіпа ў Вільні]] '''Іпаліт (Гіпаліт) Юндзіл''' ([[Польская мова|пол.]] ''Hipolit Jundziłł''''',''' [[2 кастрычніка]] [[1846]], Буйвіды, парафія [[Эйшышкі|Эйшышак]] [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]] - [[18 красавіка]] [[1898]], [[Вільня]]) — віленскі [[Хірургія|хірург]].<ref>{{Cite web|url=https://rossa.lt/index.php/trasy?view=point&id=51|title=Hipolit Jundziłł (1846-1898)|website=rossa.lt|access-date=2026-08-22}}</ref><ref>''Stocki Edward.'' Jundziłł Hipolit // Polski Słownik Biograficzny. T. XI. S. 318-319.</ref> Нарадзіўся 2 кастрычніка 1846 года ў Эйшышскай парафіі ў сям'і Адама Юндзіла і Петранэлы з Радзікоўскіх. Яго сваякамі былі [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслаў Баніфацый Юндзіл]] і [[Юзаф Юндзіл]]. З 1858 года вучыўся ў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Віленскім шляхецкім інстытуце]], пасля яго закрыцця расійскімі ўладамі ў 1863 годзе, вучыўся ў [[Віленская гімназія (1803—1914)|Віленскай мужчынскай гімназіі]], якую скончыў у 1865 годзе. У 1865 годзе пачаў вучобу ў [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкім універсітэце]], спачатку на факультэце заалогіі, а праз год на медыцынскім факультэце. Належаў да акадэмічнай карпарацыі ''Konwent Polonia''. У 1870-72 дасканаліўся ў берлінскіх хірургаў. Абараніў доктарскую дысертацыю ў Дэрпце ў 1873 годзе.[https://dspace.ut.ee/server/api/core/bitstreams/8a108154-07cc-49ac-a409-e53b40695e41/content] 16 лютага 1874 года стаў штатным асістэнтам у гарадской бальніцы імя Савіча ў Вільні па адрасе вуліца Бакшта, 6. З лістапада 1875 года працаваў у гарадской бальніцы пры касцёле святога Якуба і Філіпа. Працаваў хірургам у гэтай бальніцы да 1882 года. У 1882 годзе ён стаў галоўным урачом шпіталя Савіч і займаў гэтую пасаду наступныя дванаццаць гадоў, да сваёй смерці ў 1898 годзе. Быў вядомым хірургам, штодня выконваў некалькі хірургічных аперацый. Першым правёў у Вільні лапаратамію, аперацыі па выдаленні зоба і некаторыя пластычныя аперацыі. Сачыў за прагрэсам у медыцыне і імкнуўся новыя дасягненні выкарыстоўваць у сваёй хірургічнай практыцы. З 1874 па 1878 год ён займаў пасаду сакратара Віленскага медычнага таварыства (пазней стаў яго віцэ-прэзідэнтам). Дзякуючы намаганням Юндзіла быў падрыхтаваны «''Album Historicum Cesareae Societas Medicinae Vilnensis''».<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/146035890/Vilniaus_imperatori%C5%A1kosios_medicinos_draugijos_albumas_kaip_ikonografinio_paveldo_%C5%A1altinis|аўтар=Irena Katiliene|загаловак=Vilniaus imperatoriškosios medicinos draugijos albumas kaip ikonografinio paveldo šaltinis|год=2015-01-01|выданне=Vilniaus universiteto bibliotekos metraštis}}</ref> У 1897 годзе ён быў аднагалосна абраны прэзідэнтам Віленскага медычнага таварыства. Быў вельмі папулярным лекарам, асабліва сярод бедных жыхароў Вільні, якіх лячыў бясплатна. [[Уладзіслаў Загорскі]] пісаў пра яго ў некралогу: <blockquote>Доктар Юндзіл прысвяціў сябе хірургіі, часткова афтальмалогіі, хоць ён таксама меў рэпутацыю добрага і паспяховага тэрапеўта. Вільня шмат яму абавязаная; пасля закрыцця ўніверсітэта і медыка-хірургічнай акадэміі ў Вільні амаль не праводзіліся буйныя аперацыі, і тыя, хто меў патрэбу, звярталіся па дапамогу ў Варшаву ці Кёнігсберг. Юндзіл быў першым выдатным хірургам новай школы тут. Ён першым правёў аперацыі ў бальніцы Святога Якуба з паспяховымі аперацыямі па аварыятоміі, зобе, гастрастоміі, выдаленні маткі per taginam і г.д. Таму шматлікія пацыенты, якія звярталіся па хірургічную дапамогу, сцякаліся да яго нават з аддаленых месцаў. Спачатку, як кіраўнік шпіталя Святога Якуба, а ў апошнія 12 гадоў — як галоўны ўрач шпіталя Савіч, ён аперыраваў сотні пацыентаў, часцей за ўсё ў вельмі неспрыяльных умовах. Часта здаралася, што ён праводзіў чатыры ці пяць сур'ёзных аперацый за адзін дзень. Колькі год таму ледзь не заплаціў сваім жыццём за сваё прысвячэнне. У выніку атручвання пальца падчас аперацыі развілася піемія. Яго жыццё было выратавана, але палец заставаўся нерухомым. Доктар Юндзіл гасцінна адчыніў дзверы шпіталя Савіч маладым лекарам, заахвочваючы іх карыстацца шырокімі рэсурсамі шпіталя і цёпла і прыязным чынам дзелячыся сваімі шырокімі ведамі. Стараннасць Юндзіла выклікае захапленне. Гэты чалавек не ведаў перадышкі і нават у дзень сваёй смерці, нягледзячы на ​​тое, што гэта было першае свята Вялікадня, ён апераваў зашчэпленую кілу. <ref>[https://dlibra.wum.edu.pl/dlibra/doccontent?id=3487 Medycyna, 1898, T. 26, nr 21. S. 497-498.]</ref></blockquote>Пахаваны на [[Роса|могілках Росы]] ў Вільні. Жонка - Марыя Францішка з Тапліцкіх. Сыны - [[Зыгмунт Юндзіл]], быў вядомым юрыстам і палітыкам-краёўцам, і Адам Юзаф Юндзіл, дочкі - Тэрэза і Яніна. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Юндзіл Іпаліт}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:Хірургі Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Дэрпцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Хірургі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] sbj3pkrb89qlkeprmxhka8wbeyiy38k Катэгорыя:Альбомы Island Records 14 813071 5185013 2026-08-22T12:30:27Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Island Records]] [[Катэгорыя:Альбомы паводле лэйблаў|Island]] [[Катэгорыя:Альбомы Universal Music Group|Island]]» 5185013 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Island Records]] [[Катэгорыя:Альбомы паводле лэйблаў|Island]] [[Катэгорыя:Альбомы Universal Music Group|Island]] 3qzyn94rg0n5okb05t6jf81fme9oxc5 Катэгорыя:Island Records 14 813072 5185015 2026-08-22T12:32:57Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]]» 5185015 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]] 4bqwjzuye7j8v05apihsxj26z3j94jm Джо Борг 0 813073 5185019 2026-08-22T12:56:05Z StarDeg 16311 Новая старонка: «'''Джо Борг''' (англ.: Joe Borg; нар. 19 сакавіка 1952, Валета, Мальта) — мальтыйскі палітык і дыпламат. Быў міністрам замежных спраў і кіраваў перамовамі Мальты наконт уступлення ў ЕС. == Біяграфія == Джо Борг нарадзіўся 19 сакавіка 1952 года. Вышэйшую адукацыю атрыма...» 5185019 wikitext text/x-wiki '''Джо Борг''' (англ.: Joe Borg; нар. 19 сакавіка 1952, Валета, Мальта) — мальтыйскі палітык і дыпламат. Быў міністрам замежных спраў і кіраваў перамовамі Мальты наконт уступлення ў ЕС. == Біяграфія == Джо Борг нарадзіўся 19 сакавіка 1952 года. Вышэйшую адукацыю атрымаў ва Ўэльсе ў 1988 годзе. У 1975 годзе на Мальце абараніў званне доктара юрыдычных навук і магістра права. Пачынаючы з 1979 года, Борг займаў розныя акадэмічныя пасады ў Мальтыйскім універсітэце, у асноўным засяроджваючыся на законах аб Прамысловае права і Еўрапейскае права. Ён таксама займаў пасады юрыдычнага дарадцы кампаній і карпаратыўных органаў на Мальце і іншых краінах. У палітыцы Борг распачаў сваю кар’еру дарадцам міністра замежных спраў па пытаннях Еўрапейскага Саюза, знаходзіўся на пасадзе з 1989 па 1995 год. З 1992 па 1995 год таксама быў чальцом Рады дырэктараў Мальтыйскага цэнтральнага банка. Быў абраны Парламентам у 1995 годзе сябрам Нацыяналістычнай партыі. Пазней ён займаў пасаду сакратара парламента ў Міністэрстве замежных справаў з 1998 па 1999 год. У 1999 годзе быў назначаны Міністрам замежных спраў. Ён займаў гэтую пасаду, пакуль не быў прызначаны камісарам па пытаннях рыбнай гаспадаркі і марскіх спраў у 2004 годзе пасля ўступлення Мальты ў ЕС. Джо Борг — першы мальтыйскі камісар ЕС. 6wxxifqyvw7nroffyc9ck4dbyu6h4p8 5185020 5185019 2026-08-22T12:57:47Z StarDeg 16311 5185020 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джо Борг''' ({{lang-en|Joe Borg}}; нар. 19 сакавіка 1952, Валета, Мальта) — мальтыйскі палітык і дыпламат. Быў міністрам замежных спраў і кіраваў перамовамі Мальты наконт уступлення ў ЕС. == Біяграфія == Джо Борг нарадзіўся 19 сакавіка 1952 года. Вышэйшую адукацыю атрымаў ва Ўэльсе ў 1988 годзе. У 1975 годзе на Мальце абараніў званне доктара юрыдычных навук і магістра права. Пачынаючы з 1979 года, Борг займаў розныя акадэмічныя пасады ў Мальтыйскім універсітэце, у асноўным засяроджваючыся на законах аб Прамысловае права і Еўрапейскае права. Ён таксама займаў пасады юрыдычнага дарадцы кампаній і карпаратыўных органаў на Мальце і іншых краінах. У палітыцы Борг распачаў сваю кар’еру дарадцам міністра замежных спраў па пытаннях Еўрапейскага Саюза, знаходзіўся на пасадзе з 1989 па 1995 год. З 1992 па 1995 год таксама быў чальцом Рады дырэктараў Мальтыйскага цэнтральнага банка. Быў абраны Парламентам у 1995 годзе сябрам Нацыяналістычнай партыі. Пазней ён займаў пасаду сакратара парламента ў Міністэрстве замежных справаў з 1998 па 1999 год. У 1999 годзе быў назначаны Міністрам замежных спраў. Ён займаў гэтую пасаду, пакуль не быў прызначаны камісарам па пытаннях рыбнай гаспадаркі і марскіх спраў у 2004 годзе пасля ўступлення Мальты ў ЕС. Джо Борг — першы мальтыйскі камісар ЕС. jlg5ov8cw2b0sj1ercja2zqoj9uq1qh 5185021 5185020 2026-08-22T12:59:11Z StarDeg 16311 5185021 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джо Борг''' ({{lang-en|Joe Borg}}; нар. 19 сакавіка 1952, Валета, Мальта) — мальтыйскі палітык і дыпламат. Быў міністрам замежных спраў і кіраваў перамовамі Мальты наконт уступлення ў ЕС. == Біяграфія == Джо Борг нарадзіўся 19 сакавіка 1952 года. Вышэйшую адукацыю атрымаў ва Ўэльсе ў 1988 годзе. У 1975 годзе на Мальце абараніў званне доктара юрыдычных навук і магістра права. Пачынаючы з 1979 года, Борг займаў розныя акадэмічныя пасады ў Мальтыйскім універсітэце, у асноўным засяроджваючыся на законах аб Прамысловае права і Еўрапейскае права. Ён таксама займаў пасады юрыдычнага дарадцы кампаній і карпаратыўных органаў на Мальце і іншых краінах. У палітыцы Борг распачаў сваю кар’еру дарадцам міністра замежных спраў па пытаннях Еўрапейскага Саюза, знаходзіўся на пасадзе з 1989 па 1995 год. З 1992 па 1995 год таксама быў чальцом Рады дырэктараў Мальтыйскага цэнтральнага банка. Быў абраны Парламентам у 1995 годзе сябрам Нацыяналістычнай партыі. Пазней ён займаў пасаду сакратара парламента ў Міністэрстве замежных справаў з 1998 па 1999 год. У 1999 годзе быў назначаны Міністрам замежных спраў. Ён займаў гэтую пасаду, пакуль не быў прызначаны камісарам па пытаннях рыбнай гаспадаркі і марскіх спраў у 2004 годзе пасля ўступлення Мальты ў ЕС. Джо Борг — першы мальтыйскі камісар ЕС. {{Першая камісія Барозу}} {{Бібліяінфармацыя}} 111e08tfx4vbikgf9c1x0nbc05tsmxm 5185022 5185021 2026-08-22T13:00:41Z StarDeg 16311 5185022 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джо Борг''' ({{lang-en|Joe Borg}}; нар. [[19 сакавіка]] [[1952]], Валета, Мальта) — мальтыйскі палітык і дыпламат. Быў міністрам замежных спраў і кіраваў перамовамі Мальты наконт уступлення ў ЕС. == Біяграфія == Джо Борг нарадзіўся 19 сакавіка 1952 года. Вышэйшую адукацыю атрымаў ва Ўэльсе ў 1988 годзе. У 1975 годзе на Мальце абараніў званне доктара юрыдычных навук і магістра права. Пачынаючы з 1979 года, Борг займаў розныя акадэмічныя пасады ў Мальтыйскім універсітэце, у асноўным засяроджваючыся на законах аб Прамысловае права і Еўрапейскае права. Ён таксама займаў пасады юрыдычнага дарадцы кампаній і карпаратыўных органаў на Мальце і іншых краінах. У палітыцы Борг распачаў сваю кар’еру дарадцам міністра замежных спраў па пытаннях Еўрапейскага Саюза, знаходзіўся на пасадзе з 1989 па 1995 год. З 1992 па 1995 год таксама быў чальцом Рады дырэктараў Мальтыйскага цэнтральнага банка. Быў абраны Парламентам у 1995 годзе сябрам Нацыяналістычнай партыі. Пазней ён займаў пасаду сакратара парламента ў Міністэрстве замежных справаў з 1998 па 1999 год. У 1999 годзе быў назначаны Міністрам замежных спраў. Ён займаў гэтую пасаду, пакуль не быў прызначаны камісарам па пытаннях рыбнай гаспадаркі і марскіх спраў у 2004 годзе пасля ўступлення Мальты ў ЕС. Джо Борг — першы мальтыйскі камісар ЕС. {{зноскі}} {{Першая камісія Барозу}} {{Бібліяінфармацыя}} mgb49d16ub01h7mk7wb9mzprxaqhnbf Елізавета Аўстрыйская (1526—1545) 0 813074 5185026 2026-08-22T13:05:07Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Елізавета Аўстрыйская (1526—1545)]] у [[Эльжбета Габсбург]]: Больш распаўсюджаная назва 5185026 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эльжбета Габсбург]] pel39ybrl9susdcb9xp8jlpavop5u3r Джон Бары (кампазітар) 0 813075 5185028 2026-08-22T13:08:05Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{асоба}} '''Джон Бары''' ({{lang-en|John Barry}}, урожд. Джон Бары Прэндэргаст; 3 лістапада 1933, Ёрк, Англія — 30 студзеня 2011, Глен-Коў, штат Нью-Ёрк, ЗША) — ангельскі кампазітар, аўтар музыкі да фільмаў, уладальнік узнагарод «Залаты глобус» і BAFTA, пяціразовы лабары. Афіцэ...» 5185028 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Джон Бары''' ({{lang-en|John Barry}}, урожд. Джон Бары Прэндэргаст; 3 лістапада 1933, Ёрк, Англія — 30 студзеня 2011, Глен-Коў, штат Нью-Ёрк, ЗША) — ангельскі кампазітар, аўтар музыкі да фільмаў, уладальнік узнагарод «Залаты глобус» і BAFTA, пяціразовы лабары. Афіцэр ордэна Брытанскай імперыі (OBE). Найбольш вядомы аўтарствам музыкі да 11 фільмаў пра Джэймса Бонда; аказаў вялікі ўплыў на запамінальны стыль серыі фільмаў пра агента 007. dv0y901r3hsgd9z31og5m4b292utwus 5185029 5185028 2026-08-22T13:10:20Z StarDeg 16311 5185029 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Джон Бары''' ({{lang-en|John Barry}}, урожд. Джон Бары Прэндэргаст; 3 лістапада 1933, Ёрк, Англія — 30 студзеня 2011, Глен-Коў, штат Нью-Ёрк, ЗША) — ангельскі кампазітар, аўтар музыкі да фільмаў, уладальнік узнагарод «Залаты глобус» і BAFTA, пяціразовы лабары. Афіцэр ордэна Брытанскай імперыі (OBE). Найбольш вядомы аўтарствам музыкі да 11 фільмаў пра Джэймса Бонда; аказаў вялікі ўплыў на запамінальны стыль серыі фільмаў пра агента 007. {{Бібліяінфармацыя}} 2kus1dy9f0f2itbubnnnus8aa2hqipn 5185030 5185029 2026-08-22T13:11:22Z StarDeg 16311 5185030 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Джон Бары''' ({{lang-en|John Barry}}, урожд. Джон Бары Прэндэргаст; 3 лістапада 1933, Ёрк, Англія — 30 студзеня 2011, Глен-Коў, штат Нью-Ёрк, ЗША) — ангельскі кампазітар, аўтар музыкі да фільмаў, уладальнік узнагарод «Залаты глобус» і BAFTA, пяціразовы лабары. Афіцэр ордэна Брытанскай імперыі (OBE). Найбольш вядомы аўтарствам музыкі да 11 фільмаў пра Джэймса Бонда; аказаў вялікі ўплыў на запамінальны стыль серыі фільмаў пра агента 007. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма}} lhcnmk1ty1tcg4iej9utvimzjhopm7s 5185031 5185030 2026-08-22T13:12:51Z StarDeg 16311 5185031 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Джон Бары''' ({{lang-en|John Barry}}, урожд. Джон Бары Прэндэргаст; [[3 лістапада]] [[1933]], Ёрк, Англія — [[30 студзеня]] [[2011]], Глен-Коў, штат Нью-Ёрк, ЗША) — ангельскі кампазітар, аўтар музыкі да фільмаў, уладальнік узнагарод «Залаты глобус» і BAFTA, пяціразовы лабары. Афіцэр ордэна Брытанскай імперыі (OBE). Найбольш вядомы аўтарствам музыкі да 11 фільмаў пра Джэймса Бонда; аказаў вялікі ўплыў на запамінальны стыль серыі фільмаў пра агента 007. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма}} s8nn64kjbrmd8bnf6z1wi3vyzwx968f 5185042 5185031 2026-08-22T13:17:02Z StarDeg 16311 5185042 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Джон Бары''' ({{lang-en|John Barry}}, урожд. Джон Бары Прэндэргаст; [[3 лістапада]] [[1933]], Ёрк, Англія — [[30 студзеня]] [[2011]], Глен-Коў, штат Нью-Ёрк, ЗША) — ангельскі кампазітар, аўтар музыкі да фільмаў, уладальнік узнагарод «Залаты глобус» і BAFTA, пяціразовы лабары. Афіцэр ордэна Брытанскай імперыі (OBE). Найбольш вядомы аўтарствам музыкі да 11 фільмаў пра Джэймса Бонда; аказаў вялікі ўплыў на запамінальны стыль серыі фільмаў пра агента 007. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма}} [[Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда]] {{DEFAULTSORT:Бары Джон}} 4crsouip62zm8yah6lc51q1bp147lpp 5185049 5185042 2026-08-22T13:21:56Z StarDeg 16311 5185049 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Джон Бары''' ({{lang-en|John Barry}}, урожд. Джон Бары Прэндэргаст; [[3 лістапада]] [[1933]], Ёрк, Англія — [[30 студзеня]] [[2011]], Глен-Коў, штат Нью-Ёрк, ЗША) — ангельскі кампазітар, аўтар музыкі да фільмаў, уладальнік узнагарод «Залаты глобус» і BAFTA, пяціразовы лабары. Афіцэр ордэна Брытанскай імперыі (OBE). Найбольш вядомы аўтарствам музыкі да 11 фільмаў пра Джэймса Бонда; аказаў вялікі ўплыў на запамінальны стыль серыі фільмаў пра агента 007. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма}} [[Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда]] [[Катэгорыя:Кампазітары Вялікабрытаніі]] {{DEFAULTSORT:Бары Джон}} lhg5xtu02q24fsvsn855lks8lkjzuw3 5185050 5185049 2026-08-22T13:22:19Z StarDeg 16311 5185050 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Джон Бары''' ({{lang-en|John Barry}}, урожд. Джон Бары Прэндэргаст; [[3 лістапада]] [[1933]], Ёрк, Англія — [[30 студзеня]] [[2011]], Глен-Коў, штат Нью-Ёрк, ЗША) — ангельскі кампазітар, аўтар музыкі да фільмаў, уладальнік узнагарод «Залаты глобус» і BAFTA, пяціразовы лабары. Афіцэр ордэна Брытанскай імперыі (OBE). Найбольш вядомы аўтарствам музыкі да 11 фільмаў пра [[Джэймс Бонд|Джэймса Бонда]]; аказаў вялікі ўплыў на запамінальны стыль серыі фільмаў пра агента 007. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма}} [[Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда]] [[Катэгорыя:Кампазітары Вялікабрытаніі]] {{DEFAULTSORT:Бары Джон}} 7aamns2qj4li5zchgm6mqhqv8eti2ul Канферэнц-цэнтр імя Елізаветы II 0 813076 5185046 2026-08-22T13:19:36Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Канферэнц-цэнтр імя Елізаветы II]] у [[Канферэнц-цэнтр імя Лізаветы II]]: Паводле назвы асноўнага артыкула "Лізавета II" 5185046 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Канферэнц-цэнтр імя Лізаветы II]] mrlcaf650d5yg82awerm84swv3krbwe Эльжбета Аўстрыйская 0 813077 5185057 2026-08-22T13:31:23Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Эльжбета Габсбург]] 5185057 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эльжбета Габсбург]] pel39ybrl9susdcb9xp8jlpavop5u3r Лізавета Габсбург 0 813078 5185061 2026-08-22T13:44:58Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Лізавета Габсбург]] у [[Эльжбета Ракушанка]]: Больш распаўсюджаная назва: Змена імя паводле крыніц 5185061 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эльжбета Ракушанка]] lapuvf058n4expfiq4ctg1410bbr0it Сакотра (востраў) 0 813079 5185063 2026-08-22T13:59:55Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1369859268|Socotra]]» 5185063 wikitext text/x-wiki {{Востраў|Назва=Сакотра}} '''Сакотра''',{{Efn|{{IPAc-en|s|ə|ˈ|k|oʊ|t|r|ə|,_|s|oʊ|-|,_|ˈ|s|ɒ|k|ə|t|r|ə}}; {{langx|ar|سُقُطْرَىٰ}} {{transliteration|ar|Suquṭrā}}}} мясцова вядомы як '''Сакатры''',{{Efn|{{langx|sqt|ساقطْري|Sāqaṭri}}}} — [[Емен|еменскі]] востраў у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]]. Ён размешчаны паміж [[Адэнскі заліў|Адэнскім залівам]], пралівам Гуардафуі і [[Аравійскае мора|Аравійскім морам]], паблізу асноўных суднаходных шляхоў. Найбуйнейшы з шасці астравоў архіпелага [[Сакотра]], ён складае каля 95% сушы архіпелага. Ён размешчаны ў 380 кіламетрах на поўдзень ад [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскага паўвострава]] і 232 км на ўсход ад [[Самалі (паўвостраў)|Афрыканскага Рога]].{{Скарочаная зноска|Brown|Mies|2012|p=6}} Востраў культурна і адміністрацыйна з'яўляецца часткай Емена, але геаграфічна належыць да Афрыкі, бо ўяўляе сабой кантынентальны фрагмент, геалагічна звязаны з [[Самалійская пліта|Самалійскай плітой]]. Жыхары вострава размаўляюць на [[Арабская мова|арабскай]] і сакотрыйскай мовах. Сакотра незвычайны тым, што тут расце вялікая колькасць [[Эндэмізм|эндэмічных]] відаў; траціна яе расліннасці не сустракаецца больш нідзе на Зямлі. З-за незвычайнай геаграфіі вострава яго называюць «найбольш іншапланетным месцам на Зямлі».<ref name="Huntingford2">{{cite book|last=Huntingford|first=George Wynn Brereton|author-link=George Wynn Brereton Huntingford|title=The Periplus of the Erythraean Sea|publisher=[[Hakluyt Society]]|year=1980|page=103|isbn=978-0-904180-05-3}}</ref> Памеры вострава складаюць 132 км (82 мілі) у даўжыню і 42 км (26 мілі) у самым шырокім месцы.<ref>{{Cite web|url=http://www.darkroastedblend.com/2008/09/most-alien-looking-place-on-earth.html|title=The Most Alien-Looking Place on Earth|author=Abrams|first=Avi|website=DarkRoastedBlend.com|date=4 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005054207/http://www.darkroastedblend.com/2008/09/most-alien-looking-place-on-earth.html|archive-date=5 October 2012|access-date=30 August 2011|url-status=dead}}</ref> У 2008 годзе Сакотра быў прызнана [[Сусветная спадчына|аб'ектам Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]].<ref name="autogenerated12">{{cite news|url=http://www.sabanews.net/en/news151852.htm|title=EU to protect Socotra archipelago environment|publisher=[[Yemen News Agency]]|work=SabaNews.net|date=15 April 2008}}</ref> == Заўвагі == {{Notelist|group=Заўв.}} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://latimes.com/travel/la-tr-socotra-pg,0,7583685.photogallery Фотагалерэя LA Times] * [http://www.friendsofsoqotra.org/ Глабальная арганізацыя «Сябры Сакотры» ў любым аспекце са штаб-кватэрай у Эдынбургу, Шатландыя] * Картэр, Майк. [https://www.theguardian.com/travel/2006/apr/16/yemen.observerescapesection «Зямля, якую забыў час»], ''The Observer'' . Нядзеля, 16 красавіка 2006 г. * [https://web.archive.org/web/20060806223654/http://www.aiys.org/webdate/socot.html Гістарычная генеалогія Сакотры як аб'ект міфічных разважанняў, навуковых даследаванняў і эксперыментаў па распрацоўцы] * [https://web.archive.org/web/20040211074302/http://socotraisland.org/intro/ Арганізацыя SCF] * [https://travel.nytimes.com/2007/03/25/travel/tmagazine/03well.socotra.t.html Артыкул у часопісе T Style – NYTimes] * [https://archive.org/stream/encyclopediaofIslam9/Vol.9san-sze#page/n830/mode/1up/ «Сукутра»] ў ''Энцыклапедыі ісламу'' * [http://www.businessinsider.com/socotra-island-pictures-2014-8 «15 здымкаў «Самага іншапланетнага месца на Зямлі '] — фотаэсэ {{Islands of Yemen}}{{World Heritage Sites in Yemen}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Емене]] [[Катэгорыя:Астравы Емена]] [[Катэгорыя:Астравы Арабскага мора]] 2kporz8k88s8oe5ub0yuarumxd8jgro 5185064 5185063 2026-08-22T14:00:44Z DzBar 156353 /* Спасылкі */ 5185064 wikitext text/x-wiki {{Востраў|Назва=Сакотра}} '''Сакотра''',{{Efn|{{IPAc-en|s|ə|ˈ|k|oʊ|t|r|ə|,_|s|oʊ|-|,_|ˈ|s|ɒ|k|ə|t|r|ə}}; {{langx|ar|سُقُطْرَىٰ}} {{transliteration|ar|Suquṭrā}}}} мясцова вядомы як '''Сакатры''',{{Efn|{{langx|sqt|ساقطْري|Sāqaṭri}}}} — [[Емен|еменскі]] востраў у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]]. Ён размешчаны паміж [[Адэнскі заліў|Адэнскім залівам]], пралівам Гуардафуі і [[Аравійскае мора|Аравійскім морам]], паблізу асноўных суднаходных шляхоў. Найбуйнейшы з шасці астравоў архіпелага [[Сакотра]], ён складае каля 95% сушы архіпелага. Ён размешчаны ў 380 кіламетрах на поўдзень ад [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскага паўвострава]] і 232 км на ўсход ад [[Самалі (паўвостраў)|Афрыканскага Рога]].{{Скарочаная зноска|Brown|Mies|2012|p=6}} Востраў культурна і адміністрацыйна з'яўляецца часткай Емена, але геаграфічна належыць да Афрыкі, бо ўяўляе сабой кантынентальны фрагмент, геалагічна звязаны з [[Самалійская пліта|Самалійскай плітой]]. Жыхары вострава размаўляюць на [[Арабская мова|арабскай]] і сакотрыйскай мовах. Сакотра незвычайны тым, што тут расце вялікая колькасць [[Эндэмізм|эндэмічных]] відаў; траціна яе расліннасці не сустракаецца больш нідзе на Зямлі. З-за незвычайнай геаграфіі вострава яго называюць «найбольш іншапланетным месцам на Зямлі».<ref name="Huntingford2">{{cite book|last=Huntingford|first=George Wynn Brereton|author-link=George Wynn Brereton Huntingford|title=The Periplus of the Erythraean Sea|publisher=[[Hakluyt Society]]|year=1980|page=103|isbn=978-0-904180-05-3}}</ref> Памеры вострава складаюць 132 км (82 мілі) у даўжыню і 42 км (26 мілі) у самым шырокім месцы.<ref>{{Cite web|url=http://www.darkroastedblend.com/2008/09/most-alien-looking-place-on-earth.html|title=The Most Alien-Looking Place on Earth|author=Abrams|first=Avi|website=DarkRoastedBlend.com|date=4 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005054207/http://www.darkroastedblend.com/2008/09/most-alien-looking-place-on-earth.html|archive-date=5 October 2012|access-date=30 August 2011|url-status=dead}}</ref> У 2008 годзе Сакотра быў прызнана [[Сусветная спадчына|аб'ектам Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]].<ref name="autogenerated12">{{cite news|url=http://www.sabanews.net/en/news151852.htm|title=EU to protect Socotra archipelago environment|publisher=[[Yemen News Agency]]|work=SabaNews.net|date=15 April 2008}}</ref> == Заўвагі == {{Notelist|group=Заўв.}} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://latimes.com/travel/la-tr-socotra-pg,0,7583685.photogallery Фотагалерэя LA Times] * [http://www.friendsofsoqotra.org/ Глабальная арганізацыя «Сябры Сакотры» ў любым аспекце са штаб-кватэрай у Эдынбургу, Шатландыя] * Картэр, Майк. [https://www.theguardian.com/travel/2006/apr/16/yemen.observerescapesection «Зямля, якую забыў час»], ''The Observer'' . Нядзеля, 16 красавіка 2006 г. * [https://web.archive.org/web/20060806223654/http://www.aiys.org/webdate/socot.html Гістарычная генеалогія Сакотры як аб'ект міфічных разважанняў, навуковых даследаванняў і эксперыментаў па распрацоўцы] * [https://web.archive.org/web/20040211074302/http://socotraisland.org/intro/ Арганізацыя SCF] * [https://travel.nytimes.com/2007/03/25/travel/tmagazine/03well.socotra.t.html Артыкул у часопісе T Style – NYTimes] * [https://archive.org/stream/encyclopediaofIslam9/Vol.9san-sze#page/n830/mode/1up/ «Сукутра»] ў ''Энцыклапедыі ісламу'' * [http://www.businessinsider.com/socotra-island-pictures-2014-8 «15 здымкаў «Самага іншапланетнага месца на Зямлі '] — фотаэсэ {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Емене]] [[Катэгорыя:Астравы Емена]] [[Катэгорыя:Астравы Арабскага мора]] bh74lhhsf0ouvtxhgt8y2e5vy8gs7iz 5185067 5185064 2026-08-22T14:11:17Z DzBar 156353 5185067 wikitext text/x-wiki {{Востраў|Назва=Сакотра}} '''Сакотра''',{{Efn|{{IPAc-en|s|ə|ˈ|k|oʊ|t|r|ə|,_|s|oʊ|-|,_|ˈ|s|ɒ|k|ə|t|r|ə}}; {{lang-ar|سُقُطْرَىٰ}} {{transliteration|ar|Suquṭrā}}}} мясцова вядомы як '''Сакатры''',{{Efn|{{lang-sqt|ساقطْري|Sāqaṭri}}}} — [[Емен|еменскі]] востраў у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]]. Ён размешчаны паміж [[Адэнскі заліў|Адэнскім залівам]], пралівам Гуардафуі і [[Аравійскае мора|Аравійскім морам]], паблізу асноўных суднаходных шляхоў. Найбуйнейшы з шасці астравоў архіпелага [[Сакотра]], ён складае каля 95% сушы архіпелага. Ён размешчаны ў 380 кіламетрах на поўдзень ад [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскага паўвострава]] і 232 км на ўсход ад [[Самалі (паўвостраў)|Афрыканскага Рога]].{{Скарочаная зноска|Brown|Mies|2012|p=6}} Востраў культурна і адміністрацыйна з'яўляецца часткай Емена, але геаграфічна належыць да Афрыкі, бо ўяўляе сабой кантынентальны фрагмент, геалагічна звязаны з [[Самалійская пліта|Самалійскай плітой]]. Жыхары вострава размаўляюць на [[Арабская мова|арабскай]] і сакотрыйскай мовах. Сакотра незвычайны тым, што тут расце вялікая колькасць [[Эндэмізм|эндэмічных]] відаў; траціна яе расліннасці не сустракаецца больш нідзе на Зямлі. З-за незвычайнай геаграфіі вострава яго называюць «найбольш іншапланетным месцам на Зямлі».<ref name="Huntingford2">{{cite book|last=Huntingford|first=George Wynn Brereton|author-link=George Wynn Brereton Huntingford|title=The Periplus of the Erythraean Sea|publisher=[[Hakluyt Society]]|year=1980|page=103|isbn=978-0-904180-05-3}}</ref> Памеры вострава складаюць 132 км (82 мілі) у даўжыню і 42 км (26 мілі) у самым шырокім месцы.<ref>{{Cite web|url=http://www.darkroastedblend.com/2008/09/most-alien-looking-place-on-earth.html|title=The Most Alien-Looking Place on Earth|author=Abrams|first=Avi|website=DarkRoastedBlend.com|date=4 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005054207/http://www.darkroastedblend.com/2008/09/most-alien-looking-place-on-earth.html|archive-date=5 October 2012|access-date=30 August 2011|url-status=dead}}</ref> У 2008 годзе Сакотра быў прызнана [[Сусветная спадчына|аб'ектам Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]].<ref name="autogenerated12">{{cite news|url=http://www.sabanews.net/en/news151852.htm|title=EU to protect Socotra archipelago environment|publisher=[[Yemen News Agency]]|work=SabaNews.net|date=15 April 2008}}</ref> == Заўвагі == {{Notelist|group=Заўв.}} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://latimes.com/travel/la-tr-socotra-pg,0,7583685.photogallery Фотагалерэя LA Times] * [http://www.friendsofsoqotra.org/ Глабальная арганізацыя «Сябры Сакотры» ў любым аспекце са штаб-кватэрай у Эдынбургу, Шатландыя] * Картэр, Майк. [https://www.theguardian.com/travel/2006/apr/16/yemen.observerescapesection «Зямля, якую забыў час»], ''The Observer'' . Нядзеля, 16 красавіка 2006 г. * [https://web.archive.org/web/20060806223654/http://www.aiys.org/webdate/socot.html Гістарычная генеалогія Сакотры як аб'ект міфічных разважанняў, навуковых даследаванняў і эксперыментаў па распрацоўцы] * [https://web.archive.org/web/20040211074302/http://socotraisland.org/intro/ Арганізацыя SCF] * [https://travel.nytimes.com/2007/03/25/travel/tmagazine/03well.socotra.t.html Артыкул у часопісе T Style – NYTimes] * [https://archive.org/stream/encyclopediaofIslam9/Vol.9san-sze#page/n830/mode/1up/ «Сукутра»] ў ''Энцыклапедыі ісламу'' * [http://www.businessinsider.com/socotra-island-pictures-2014-8 «15 здымкаў «Самага іншапланетнага месца на Зямлі '] — фотаэсэ {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Емене]] [[Катэгорыя:Астравы Емена]] [[Катэгорыя:Астравы Арабскага мора]] qbp3a415kuauffydvmgicws2cwso6fh Карл Энгель (археолаг і гісторык) 0 813080 5185072 2026-08-22T14:36:11Z Olderman26 172430 Створана перакладам старонкі «[[:de:Special:Redirect/revision/269719037|Carl Engel (Prähistoriker)]]» 5185072 wikitext text/x-wiki [[Файл:Festakt._Universitetets_aula._(8613739426).jpg|міні| Карл Энгель (злева) узнагароджвае [[Фармакалогія|фармаколага]] [[Klaus Hansen (Mediziner)|Клаўса Хансена]] ганаровай доктарскай ступенню Грайфсвальдскага ўніверсітэта ў Осла, Нарвегія (1944); справа на пярэднім плане [[Відкун Квіслінг]] як патрон Нямецка-Нарвежскага таварыства.]] '''Карл Фрыдрых Вільгельм Энгель ('''ням'''. Carl Friedrich Wilhelm Engel''' (* [[2 кастрычніка]] [[1895|1895 г.]] у [[Магдэбург|Магдэбургу]] ; † [[25 студзеня]] [[1947|1947 г.]] у спецыяльным лагеры Фюнфайхен ) — нямецкі археолаг і гісторык, рэктар [[Грайфсвальдскі ўніверсітэт|Грайфсвальдскага ўніверсітэта]] з 1942 па 1945 год. == Ранняе жыццё == Карл Энгель быў сынам купца Фрыдрыха Карла Энгеля і яго жонкі Маргарэты, народжанай Больмс. <ref>Ancestry.com. Magdeburg, Deutschland, Geburtsregister 1874–1903 [Datenbank online], Standesamt Magdeburg Altstadt, Registernummer 2430/1895 </ref> У 1913 годзе ён пачаў вывучаць філасофію і прыродазнаўчыя навукі ў [[Мюнхен|Мюнхене]] . На пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён перапыніў вучобу, каб пайсці добраахвотна на вайсковую службу. Быў павышаны да капрала, а таксама, сярод іншых узнагарод, быў удастоены Жалезнага крыжа II класа. У ходзе ваенных дзеянняў у 1918 г. быў узяты ў брытанскі [[Ваеннапалонныя|ваеннапалон]], адкуль вярнуўся только пасля сканчэння Першай сусветнай вайны, ў 1919 годзе. Да 1927 года Энгель зарабляў на жыццё продажам кніг і кіраваў кнігарняй «Карл Петэрс» у Магдэбургу. Акрамя таго, ён працягваў вывучаць першабытную і раннюю гісторыю і працаваў валанцёрам у Музеі культурнай гісторыі . З 1925 года ён рэгулярна публікаваў матэрыялы пра археалагічныя знаходкі і помнікі ў Цэнтральнай Германіі. У зімовым семестры 1927–1928 гадоў ён працягнуў навучанне ва [[Цюбінгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце г. Цюбінгена]] ў якасці студэнта-працаўніка, дзе ў 1928 годзе атрымаў ступень доктара навук (Dr. rer. nat.) за дысертацыю па знаходках каменнага веку ў бассейне Сярэдняга Эльба пад кіраўніцтвам Роберта Рудольфа Шміта . З-за адсутнасці прафесійных перспектыў у Магдэбургу Энгель у 1929 годзе пераехаў у Кёнігсберг, каб працаваць у Прускім музеі . Да 1934 года ён быў заняты ў асноўным [[Археалагічныя раскопкі|выратавальнымі раскопкамі]] ў [[Усходняя Прусія|правінцыі Усходняя Прусія]] . Ён, сярод іншага, кіраваў раскопкамі дагістарычнага могільніка Лінкухнен . <ref>Norbert Goßler, Christoph Jahn: ''Wikinger und Balten an der Memel. Die Ausgrabungen des frühgeschichtlichen Gräberfeldes von Linkuhnen in Ostpreußen 1928–1939''. Wachholtz, Kiel 2019, S. 9–32. </ref> Энгель уступіў у нацысцкую партыю ([[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП)]] 1 мая 1933 года (нумар членства 2 306 461). <ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/7811534</ref> <ref>Andreas Köhn: ''Der Neutestamentler Ernst Lohmeyer''. Mohr Siebeck, Tübingen 2004, ISBN 3-16-148376-6, S. 115, Anm. 6.</ref> У 1934 годзе ён стаў выкладчыкам, у 1935 годзе — дацэнтам, а ў 1937 годзе — прафесарам першабытнай і ранняй гісторыі ў Інстытуце Гердэра ў Рызе . З 1936 года ён таксама выкладаў першабытную і раннюю гісторыю ў нацысцкім Ордэнсбургскім каледжы Крэсінзее . У 1939 годзе яго прызначылі на пасаду кіраўніка кафедры першабытнай і ранняй гісторыі ва Універсітэце Грайфсвальда. Адначасова з гэтым, з 1 красавіка 1939 года, ён стаў кіраўніком нядаўна створанага філіяла Памеранскага дзяржаўнага музея ў Грайфсвальдзе. == У гады Другой сусветнай вайны == Асноўная праца Карла Энгеля ў гады ванйы была звязана з Грайфсвальдскім універсітэтам, рэктарам якога он з'яўляўся з красавіка 1942 па май 1945 год. Таксама ён выконваў абавязкі гаўдацэнтэнфюрэра Гаў Памераніі. Выконваючы гэтую падвойную ролю, ён быў найбольш уплывовым прадстаўніком нацысцкага рэжыму ва ўніверсітэце Грайфсвальда. Яго дзённік таксама паказваець яго як навукоўца, які вельмі крытычна ставіўся да нацыянал-сацыялізму. У ім Энгель скардзіўся на «неверагодную карупцыю вышэйшага кіраўніцтва» і апісваў Германію як «краіну рабства, тэрору і беззаконня». Адносна нямецкай акупацыйнай палітыкі ў Польшчы ён адзначыў: «Каб сутыкнуцца з падобнай няўпэўненасцю, бязлітаснасцю і жорсткасцю, трэба вярнуцца да Трыццацігадовай вайны, магчыма, нават да Сярэднявечча». <ref>Zitiert in: Michael Grüttner: ''Talar und Hakenkreuz. Die Universitäten im Dritten Reich''. C.H. Beck, München 2024, S. 338. </ref> У 1945 г. ён арганізаваў небюракратычную дапамогу пранямецкім бежанцам з краін Балтыі і дазволіў ім, а таксама выкладчыкам з нацыянал-сацыялістычнымі схільнасцямі, уцячы ў раёны, акупаваныя заходнімі саюзнікамі. Энгель быў членам Рэйхскага таварыства па першабытнай гісторыі і сурэдактарам яго часопіса ''Mannus'', які займаўся тэмамі «нямецкай перадгісторыі». Адначасова Карл Энгель быў супрацоўнікам [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Імперскага міністэрства па справах акупаваных усходніх тэрыторый]] і айнзацштаба Рэйхсляйтэра Розенберга (ERR). Энгель быў прызначаны кіраўніком даследаванняў дагістарычнай гісторыі ў Рэйхскамісарыяце «Остланд» і накіраваны ў Дэпартамент IIa навукі і культуры Рэйхскамісарыята. Там Энгель стварыў структуру дзяржаўных музеяў па прускай мадэлі, прызначыўшы мясцовых даследчыкаў іх дырэктарамі. 21 жніўня 1941 года [[Альфрэд Розенберг]] даручыў свайму супрацоўніку Гансу Райнерту «ідэнтыфікацыю, захаванне і даследаванне дагістарычных і раннегістарычных, германскіх, а таксама славянскіх знаходак і іншай спадчыны ў музеях, навуковых інстытутах, прыватных калекцыях і іншых месцах на акупаваных усходніх тэрыторыях, паколькі яны знаходзяцца пад маім кіраваннем». Райнерт прапанаваў кандыдатуру Энгеля для працы на тэрыторыі [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд (РКО)]].<ref>Anja Heuss: ''Kunst- und Kulturgutraub. Eine vergleichende Studie zur Besatzungspolitik der Nationalsozialisten in Frankreich und der Sowjetunion''. Winter, Heidelberg 1999, ISBN 3-8253-0994-0, S. 147. </ref> Як прадстаўнік «Зондерштаба па перадгісторыі» (Sonderstabs Vorgeschichte) ERR Энгель восенню 1941 г. зрабіў некалькі інспекцыйных паездак па тэрыторыі РКО, наведаў таксама і [[Мінск]], дзе азнаёміўся з фондамі [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Мінскага гістарычнага музею]]. Таксама ім быў распрацаваны план правядзення археалагічных раскопак у балцкіх краінах і Беларусі для пацвярджэння доўгай гісторыі германскай прысутнасці ў рэгіёне. Летам 1942 г. гаўляйтарам [[Вільгельм Кубэ|В.Кубэ]] былі праведзены раскопкі на курганах непадалек ад Мінску, калі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылук]]. Энгель наведаў Мінск у верасні таго ж года і працягнуў раскопкі, ускрыўшы 2 кургана. Наколькі можна судзіць па дакументах таго часу, гэта былі адзіныя археалагічныя раскопкі ў Беларусі ў час вайны. Таксама ў верасні 1942 г. Энгель стварыў пры падтрымцы В.Кубе Акруговае упраўленне першабытнай і ранняй гісторыі ў [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акруге Беларусь]] і, паколькі мясцовых спецыялістаў-археолагаў у Мінску не было, прызначыў сабе яго кіраўніком. У 1944 годзе Энгель як прадстаўнік зондерштаба Предысторыя загадаў перавезці на тэрыторыю рэйха розныя археалагічныя калекцыі з акупаваных тэрыторый - ў Грайфсвальд мастацкія скарбы з музея Наўгародскага Крамля, а ў [[Інстэрбург]] - калекціі Мінскага гістарычнага музея. == Апошнія гады == Па меры набліжэння савецкіх войскаў да Грайфсвальда ён, як парламентарый, разам з лекарам Герхардтам Качам і намеснікам каменданта горада Грайфсвальд Максам Ота Вурмбахам (1885–1946) дамовіўся аб здаче горада без бою ў ноч на 29-е на 30-е красавіка 1945 года. Нягледзячы на гэта, пасля заканчэння вайны (у ліпені) Энгель быў арыштаваны савецкім бокам і змешчаны ў спецыяльны лагер для інтэрнаваных Фюнфайхен [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] каля Нойбрандэнбурга, дзе і памёр у 1947 годзе, не дачакаўшыся суда. == Творы == * ''Bilder aus der Vorzeit an der mittleren Elbe. Ein Heimat- und Volksbuch für den Regierungsbezirk Magdeburg und seine Grenzlandschaften.'' Band 1: ''Steinzeit und Bronzezeit.'' Hopfer, Burg 1930. * ''Die Kultur des Memellandes in vorgeschichtlicher Zeit.'' Verlag F. W. Siebert, Memel, 1931. * ''Die jungsteinzeitlichen Kulturen im Mittelelbgebiet.'' Hopfer, Burg 1933 (Teildruck der Dissertation). * ''Vorgeschichte der altpreußischen Stämme. Untersuchungen über Siedlungsstetigkeit und Kulturgruppen im vorgeschichtlichen Ostpreußen.'' Band 1: ''Einleitung, das Problem der Siedlungsstetigkeit, die Kulturgruppen der Steinzeit und vorchristlichen Metallzeit.'' Gräfe & Unzer, Königsberg 1935. * mit [[:de:Wolfgang_La_Baume|Wolfgang La Baume]]: ''Kulturen und Völker der Frühzeit im Preußenland'' (= ''Atlas der ost- und westpreussischen Landesgeschichte.'' 1). Gräfe & Unzer (in Kommission), Königsberg 1936. * ''Typen ostpreußischer Hügelgräber'' (= ''Göttinger Schriften zur Vor- und Frühgeschichte.'' 3, {{ISSN|0436-1288}}). Bearbeitet von [[:de:Rudolf_Grenz|Rudolf Grenz]]. Wachholtz, Neumünster 1962, (Aus dem Nachlass herausgegeben). * ''Das Tagebuch des Rektors der Greifswalder Universität Professor Carl Engel, 1945.'' In: [[:de:Norbert_Buske|Norbert Buske]] (Hrsg.): ''Die kampflose Übergabe der Stadt Greifswald im April 1945. Eine Dokumentation.'' Landeszentrale für Politische Bildung Mecklenburg-Vorpommern, Schwerin 1993, S. 13–30, (Nachdruck: 2001, [[:de:Special:BookSources/3935749015|ISBN 3-935749-01-5]]). * ''Zwischen Greifswald und Riga. Auszüge aus den Tagebüchern des Greifswalder Rektors und Professors der Ur- und Frühgeschichte, Dr. Carl Engel, vom 1. November 1938 bis 26. Juli 1945 (= Beiträge zur Geschichte der Universität Greifswald. 7). Herausgegeben und erläutert von [[:de:Günter_Mangelsdorf|Günter Mangelsdorf]]. Franz Steiner, Stuttgart 2007 [[:de:Special:BookSources/9783515089425|ISBN 978-3-515-08942-5]].'' == Літаратура == * [[:de:Walter_Grunert|Walter Grunert]], [[:de:Walther_Hubatsch|Walther Hubatsch]]: ''Engel, Carl Friedrich''. In: ''Altpreußische Biographie.'' Bd. 3, Marburg 1975, [[:de:Special:BookSources/3770805046|ISBN 3-7708-0504-6]], S. 898. * [[:de:Wulf_D._Wagner|Wulf D. Wagner]]: ''Die Altertumsgesellschaft Prussia. Einblicke in ein Jahrhundert Geschichtsverein, Archäologie und Museumswesen in Ostpreußen (1844-1945)''. In: ''Prussia. Schriftenreihe.'' Bd. 29, Husum 2019, [[:de:Special:BookSources/9783898769853|ISBN 978-3-89876-985-3]], S. 281–283, 286 f., 298 f., 323 u.&#x20;a. * [[:de:Norbert_Goßler|Norbert Goßler]], [[:de:Christoph_Jahn|Christoph Jahn]]: ''Wikinger und Balten an der Memel. Die Ausgrabungen des frühgeschichtlichen Gräberfeldes von Linkuhnen in Ostpreußen 1928–1939'' (= Studien zur Siedlungsgeschichte und Archäologie der Ostseegebiete, Bd. 16). Wachholtz, Kiel 2019, [[:de:Special:BookSources/9783529013768|ISBN 978-3-529-01376-8]], S. 45–64. * [[:de:Michael_Grüttner|Michael Grüttner]]: ''Biographisches Lexikon zur nationalsozialistischen Wissenschaftspolitik'' (= ''Studien zur Wissenschafts- und Universitätsgeschichte.'' Band 6). Synchron, Heidelberg 2004, [[:de:Special:BookSources/3935025688|ISBN 3-935025-68-8]], S. 43–44. * [[:de:Ernst_Klee|Ernst Klee]]: ''[[:de:Das_Personenlexikon_zum_Dritten_Reich|Das Personenlexikon zum Dritten Reich]]. Wer war was vor und nach 1945'' (= ''Fischer.'' 16048). 2. Auflage. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 2007, [[:de:Special:BookSources/9783596160488|ISBN 978-3-596-16048-8]]. == Знешнія спасылкі == * {{DNB-Portal|119145294}} * [https://www.ns-zeit.uni-greifswald.de/projekt/personen/engel-carl/ ''Carl Engel''. Auf: www.ns-zeit.uni-greifswald.de (Projekt „Universität Greifswald im Nationalsozialismus“)] == Спасылкі == <references /> {{Personenleiste|VORGÄNGER=[[Kurt Wilhelm-Kästner]]|NACHFOLGER=[[Ernst Lohmeyer]]|AMT=Rektor der Universität Greifswald|ZEIT=1942–45}} [[Катэгорыя:Мужчыны]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1895 годзе]] [[Катэгорыя:Немцы]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Даследчыкі дагістарычнай эпохі]] 8by3p48zddrdvv1eovayyk50x4fdmmn 5185074 5185072 2026-08-22T14:41:54Z Olderman26 172430 5185074 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Карл Фрыдрых Вільгельм Энгель | арыгінал імя = Carl Friedrich Wilhelm Engel | род дзейнасці = гісторык | дата нараджэння = 2 кастрычніка 1895 г. | дата смерці = 25 студзеня 1947 г. | месца нараджэння = Магдэбург | грамадзянства = Германія | месца смерці = спецыяльным лагеры Фюнфайхен | бацька = Фрыдрых Карл Энгель | маці = Маргарэта Энгель | Месца працы = Грайфсвальдскі ўніверсітэт | Альма-матар = Цюбінгенскі ўніверсітэт | Партыя = НСДАП }}[[Файл:Festakt._Universitetets_aula._(8613739426).jpg|міні| Карл Энгель (злева) узнагароджвае [[Фармакалогія|фармаколага]] [[Klaus Hansen (Mediziner)|Клаўса Хансена]] ганаровай доктарскай ступенню Грайфсвальдскага ўніверсітэта ў Осла, Нарвегія (1944); справа на пярэднім плане [[Відкун Квіслінг]] як патрон Нямецка-Нарвежскага таварыства.]] '''Карл Фрыдрых Вільгельм Энгель ('''ням'''. Carl Friedrich Wilhelm Engel''' (* [[2 кастрычніка]] [[1895|1895 г.]] у [[Магдэбург|Магдэбургу]] ; † [[25 студзеня]] [[1947|1947 г.]] у спецыяльным лагеры Фюнфайхен ) — нямецкі археолаг і гісторык, рэктар [[Грайфсвальдскі ўніверсітэт|Грайфсвальдскага ўніверсітэта]] з 1942 па 1945 год. == Ранняе жыццё == Карл Энгель быў сынам купца Фрыдрыха Карла Энгеля і яго жонкі Маргарэты, народжанай Больмс. <ref>Ancestry.com. Magdeburg, Deutschland, Geburtsregister 1874–1903 [Datenbank online], Standesamt Magdeburg Altstadt, Registernummer 2430/1895 </ref> У 1913 годзе ён пачаў вывучаць філасофію і прыродазнаўчыя навукі ў [[Мюнхен|Мюнхене]] . На пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён перапыніў вучобу, каб пайсці добраахвотна на вайсковую службу. Быў павышаны да капрала, а таксама, сярод іншых узнагарод, быў удастоены Жалезнага крыжа II класа. У ходзе ваенных дзеянняў у 1918 г. быў узяты ў брытанскі [[Ваеннапалонныя|ваеннапалон]], адкуль вярнуўся только пасля сканчэння Першай сусветнай вайны, ў 1919 годзе. Да 1927 года Энгель зарабляў на жыццё продажам кніг і кіраваў кнігарняй «Карл Петэрс» у Магдэбургу. Акрамя таго, ён працягваў вывучаць першабытную і раннюю гісторыю і працаваў валанцёрам у Музеі культурнай гісторыі . З 1925 года ён рэгулярна публікаваў матэрыялы пра археалагічныя знаходкі і помнікі ў Цэнтральнай Германіі. У зімовым семестры 1927–1928 гадоў ён працягнуў навучанне ва [[Цюбінгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце г. Цюбінгена]] ў якасці студэнта-працаўніка, дзе ў 1928 годзе атрымаў ступень доктара навук (Dr. rer. nat.) за дысертацыю па знаходках каменнага веку ў бассейне Сярэдняга Эльба пад кіраўніцтвам Роберта Рудольфа Шміта . З-за адсутнасці прафесійных перспектыў у Магдэбургу Энгель у 1929 годзе пераехаў у Кёнігсберг, каб працаваць у Прускім музеі . Да 1934 года ён быў заняты ў асноўным [[Археалагічныя раскопкі|выратавальнымі раскопкамі]] ў [[Усходняя Прусія|правінцыі Усходняя Прусія]] . Ён, сярод іншага, кіраваў раскопкамі дагістарычнага могільніка Лінкухнен . <ref>Norbert Goßler, Christoph Jahn: ''Wikinger und Balten an der Memel. Die Ausgrabungen des frühgeschichtlichen Gräberfeldes von Linkuhnen in Ostpreußen 1928–1939''. Wachholtz, Kiel 2019, S. 9–32. </ref> Энгель уступіў у нацысцкую партыю ([[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП)]] 1 мая 1933 года (нумар членства 2 306 461). <ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/7811534</ref> <ref>Andreas Köhn: ''Der Neutestamentler Ernst Lohmeyer''. Mohr Siebeck, Tübingen 2004, ISBN 3-16-148376-6, S. 115, Anm. 6.</ref> У 1934 годзе ён стаў выкладчыкам, у 1935 годзе — дацэнтам, а ў 1937 годзе — прафесарам першабытнай і ранняй гісторыі ў Інстытуце Гердэра ў Рызе . З 1936 года ён таксама выкладаў першабытную і раннюю гісторыю ў нацысцкім Ордэнсбургскім каледжы Крэсінзее . У 1939 годзе яго прызначылі на пасаду кіраўніка кафедры першабытнай і ранняй гісторыі ва Універсітэце Грайфсвальда. Адначасова з гэтым, з 1 красавіка 1939 года, ён стаў кіраўніком нядаўна створанага філіяла Памеранскага дзяржаўнага музея ў Грайфсвальдзе. == У гады Другой сусветнай вайны == Асноўная праца Карла Энгеля ў гады ванйы была звязана з Грайфсвальдскім універсітэтам, рэктарам якога он з'яўляўся з красавіка 1942 па май 1945 год. Таксама ён выконваў абавязкі гаўдацэнтэнфюрэра Гаў Памераніі. Выконваючы гэтую падвойную ролю, ён быў найбольш уплывовым прадстаўніком нацысцкага рэжыму ва ўніверсітэце Грайфсвальда. Яго дзённік таксама паказваець яго як навукоўца, які вельмі крытычна ставіўся да нацыянал-сацыялізму. У ім Энгель скардзіўся на «неверагодную карупцыю вышэйшага кіраўніцтва» і апісваў Германію як «краіну рабства, тэрору і беззаконня». Адносна нямецкай акупацыйнай палітыкі ў Польшчы ён адзначыў: «Каб сутыкнуцца з падобнай няўпэўненасцю, бязлітаснасцю і жорсткасцю, трэба вярнуцца да Трыццацігадовай вайны, магчыма, нават да Сярэднявечча». <ref>Zitiert in: Michael Grüttner: ''Talar und Hakenkreuz. Die Universitäten im Dritten Reich''. C.H. Beck, München 2024, S. 338. </ref> У 1945 г. ён арганізаваў небюракратычную дапамогу пранямецкім бежанцам з краін Балтыі і дазволіў ім, а таксама выкладчыкам з нацыянал-сацыялістычнымі схільнасцямі, уцячы ў раёны, акупаваныя заходнімі саюзнікамі. Энгель быў членам Рэйхскага таварыства па першабытнай гісторыі і сурэдактарам яго часопіса ''Mannus'', які займаўся тэмамі «нямецкай перадгісторыі». Адначасова Карл Энгель быў супрацоўнікам [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Імперскага міністэрства па справах акупаваных усходніх тэрыторый]] і айнзацштаба Рэйхсляйтэра Розенберга (ERR). Энгель быў прызначаны кіраўніком даследаванняў дагістарычнай гісторыі ў Рэйхскамісарыяце «Остланд» і накіраваны ў Дэпартамент IIa навукі і культуры Рэйхскамісарыята. Там Энгель стварыў структуру дзяржаўных музеяў па прускай мадэлі, прызначыўшы мясцовых даследчыкаў іх дырэктарамі. 21 жніўня 1941 года [[Альфрэд Розенберг]] даручыў свайму супрацоўніку Гансу Райнерту «ідэнтыфікацыю, захаванне і даследаванне дагістарычных і раннегістарычных, германскіх, а таксама славянскіх знаходак і іншай спадчыны ў музеях, навуковых інстытутах, прыватных калекцыях і іншых месцах на акупаваных усходніх тэрыторыях, паколькі яны знаходзяцца пад маім кіраваннем». Райнерт прапанаваў кандыдатуру Энгеля для працы на тэрыторыі [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд (РКО)]].<ref>Anja Heuss: ''Kunst- und Kulturgutraub. Eine vergleichende Studie zur Besatzungspolitik der Nationalsozialisten in Frankreich und der Sowjetunion''. Winter, Heidelberg 1999, ISBN 3-8253-0994-0, S. 147. </ref> Як прадстаўнік «Зондерштаба па перадгісторыі» (Sonderstabs Vorgeschichte) ERR Энгель восенню 1941 г. зрабіў некалькі інспекцыйных паездак па тэрыторыі РКО, наведаў таксама і [[Мінск]], дзе азнаёміўся з фондамі [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Мінскага гістарычнага музею]]. Таксама ім быў распрацаваны план правядзення археалагічных раскопак у балцкіх краінах і Беларусі для пацвярджэння доўгай гісторыі германскай прысутнасці ў рэгіёне. Летам 1942 г. гаўляйтарам [[Вільгельм Кубэ|В.Кубэ]] былі праведзены раскопкі на курганах непадалек ад Мінску, калі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылук]]. Энгель наведаў Мінск у верасні таго ж года і працягнуў раскопкі, ускрыўшы 2 кургана. Наколькі можна судзіць па дакументах таго часу, гэта былі адзіныя археалагічныя раскопкі ў Беларусі ў час вайны. Таксама ў верасні 1942 г. Энгель стварыў пры падтрымцы В.Кубе Акруговае упраўленне першабытнай і ранняй гісторыі ў [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акруге Беларусь]] і, паколькі мясцовых спецыялістаў-археолагаў у Мінску не было, прызначыў сабе яго кіраўніком. У 1944 годзе Энгель як прадстаўнік зондерштаба Предысторыя загадаў перавезці на тэрыторыю рэйха розныя археалагічныя калекцыі з акупаваных тэрыторый - ў Грайфсвальд мастацкія скарбы з музея Наўгародскага Крамля, а ў [[Інстэрбург]] - калекціі Мінскага гістарычнага музея. == Апошнія гады == Па меры набліжэння савецкіх войскаў да Грайфсвальда ён, як парламентарый, разам з лекарам Герхардтам Качам і намеснікам каменданта горада Грайфсвальд Максам Ота Вурмбахам (1885–1946) дамовіўся аб здаче горада без бою ў ноч на 29-е на 30-е красавіка 1945 года. Нягледзячы на гэта, пасля заканчэння вайны (у ліпені) Энгель быў арыштаваны савецкім бокам і змешчаны ў спецыяльны лагер для інтэрнаваных Фюнфайхен [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] каля Нойбрандэнбурга, дзе і памёр у 1947 годзе, не дачакаўшыся суда. == Творы == * ''Bilder aus der Vorzeit an der mittleren Elbe. Ein Heimat- und Volksbuch für den Regierungsbezirk Magdeburg und seine Grenzlandschaften.'' Band 1: ''Steinzeit und Bronzezeit.'' Hopfer, Burg 1930. * ''Die Kultur des Memellandes in vorgeschichtlicher Zeit.'' Verlag F. W. Siebert, Memel, 1931. * ''Die jungsteinzeitlichen Kulturen im Mittelelbgebiet.'' Hopfer, Burg 1933 (Teildruck der Dissertation). * ''Vorgeschichte der altpreußischen Stämme. Untersuchungen über Siedlungsstetigkeit und Kulturgruppen im vorgeschichtlichen Ostpreußen.'' Band 1: ''Einleitung, das Problem der Siedlungsstetigkeit, die Kulturgruppen der Steinzeit und vorchristlichen Metallzeit.'' Gräfe & Unzer, Königsberg 1935. * mit [[:de:Wolfgang_La_Baume|Wolfgang La Baume]]: ''Kulturen und Völker der Frühzeit im Preußenland'' (= ''Atlas der ost- und westpreussischen Landesgeschichte.'' 1). Gräfe & Unzer (in Kommission), Königsberg 1936. * ''Typen ostpreußischer Hügelgräber'' (= ''Göttinger Schriften zur Vor- und Frühgeschichte.'' 3, {{ISSN|0436-1288}}). Bearbeitet von [[:de:Rudolf_Grenz|Rudolf Grenz]]. Wachholtz, Neumünster 1962, (Aus dem Nachlass herausgegeben). * ''Das Tagebuch des Rektors der Greifswalder Universität Professor Carl Engel, 1945.'' In: [[:de:Norbert_Buske|Norbert Buske]] (Hrsg.): ''Die kampflose Übergabe der Stadt Greifswald im April 1945. Eine Dokumentation.'' Landeszentrale für Politische Bildung Mecklenburg-Vorpommern, Schwerin 1993, S. 13–30, (Nachdruck: 2001, [[:de:Special:BookSources/3935749015|ISBN 3-935749-01-5]]). * ''Zwischen Greifswald und Riga. Auszüge aus den Tagebüchern des Greifswalder Rektors und Professors der Ur- und Frühgeschichte, Dr. Carl Engel, vom 1. November 1938 bis 26. Juli 1945 (= Beiträge zur Geschichte der Universität Greifswald. 7). Herausgegeben und erläutert von [[:de:Günter_Mangelsdorf|Günter Mangelsdorf]]. Franz Steiner, Stuttgart 2007 [[:de:Special:BookSources/9783515089425|ISBN 978-3-515-08942-5]].'' == Літаратура == * [[:de:Walter_Grunert|Walter Grunert]], [[:de:Walther_Hubatsch|Walther Hubatsch]]: ''Engel, Carl Friedrich''. In: ''Altpreußische Biographie.'' Bd. 3, Marburg 1975, [[:de:Special:BookSources/3770805046|ISBN 3-7708-0504-6]], S. 898. * [[:de:Wulf_D._Wagner|Wulf D. Wagner]]: ''Die Altertumsgesellschaft Prussia. Einblicke in ein Jahrhundert Geschichtsverein, Archäologie und Museumswesen in Ostpreußen (1844-1945)''. In: ''Prussia. Schriftenreihe.'' Bd. 29, Husum 2019, [[:de:Special:BookSources/9783898769853|ISBN 978-3-89876-985-3]], S. 281–283, 286 f., 298 f., 323 u.&#x20;a. * [[:de:Norbert_Goßler|Norbert Goßler]], [[:de:Christoph_Jahn|Christoph Jahn]]: ''Wikinger und Balten an der Memel. Die Ausgrabungen des frühgeschichtlichen Gräberfeldes von Linkuhnen in Ostpreußen 1928–1939'' (= Studien zur Siedlungsgeschichte und Archäologie der Ostseegebiete, Bd. 16). Wachholtz, Kiel 2019, [[:de:Special:BookSources/9783529013768|ISBN 978-3-529-01376-8]], S. 45–64. * [[:de:Michael_Grüttner|Michael Grüttner]]: ''Biographisches Lexikon zur nationalsozialistischen Wissenschaftspolitik'' (= ''Studien zur Wissenschafts- und Universitätsgeschichte.'' Band 6). Synchron, Heidelberg 2004, [[:de:Special:BookSources/3935025688|ISBN 3-935025-68-8]], S. 43–44. * [[:de:Ernst_Klee|Ernst Klee]]: ''[[:de:Das_Personenlexikon_zum_Dritten_Reich|Das Personenlexikon zum Dritten Reich]]. Wer war was vor und nach 1945'' (= ''Fischer.'' 16048). 2. Auflage. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 2007, [[:de:Special:BookSources/9783596160488|ISBN 978-3-596-16048-8]]. == Знешнія спасылкі == * {{DNB-Portal|119145294}} * [https://www.ns-zeit.uni-greifswald.de/projekt/personen/engel-carl/ ''Carl Engel''. Auf: www.ns-zeit.uni-greifswald.de (Projekt „Universität Greifswald im Nationalsozialismus“)] == Спасылкі == <references /> {{Personenleiste|VORGÄNGER=[[Kurt Wilhelm-Kästner]]|NACHFOLGER=[[Ernst Lohmeyer]]|AMT=Rektor der Universität Greifswald|ZEIT=1942–45}} [[Катэгорыя:Мужчыны]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1895 годзе]] [[Катэгорыя:Немцы]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Даследчыкі дагістарычнай эпохі]] qe4eoyuitryxh892qi1x3d487fzpeee 5185076 5185074 2026-08-22T14:43:53Z Olderman26 172430 афармленне 5185076 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Карл Фрыдрых Вільгельм Энгель | арыгінал імя = Carl Friedrich Wilhelm Engel | род дзейнасці = гісторык | дата нараджэння = 2 кастрычніка 1895 г. | дата смерці = 25 студзеня 1947 г. | месца нараджэння = Магдэбург | грамадзянства = Германія | месца смерці = спецыяльны лагер Фюнфайхен | бацька = Фрыдрых Карл Энгель | маці = Маргарэта Энгель | Месца працы = Грайфсвальдскі ўніверсітэт | Альма-матар = Цюбінгенскі ўніверсітэт | Партыя = НСДАП }}[[Файл:Festakt._Universitetets_aula._(8613739426).jpg|міні| Карл Энгель (злева) узнагароджвае [[Фармакалогія|фармаколага]] [[Klaus Hansen (Mediziner)|Клаўса Хансена]] ганаровай доктарскай ступенню Грайфсвальдскага ўніверсітэта ў Осла, Нарвегія (1944); справа на пярэднім плане [[Відкун Квіслінг]] як патрон Нямецка-Нарвежскага таварыства.]] '''Карл Фрыдрых Вільгельм Энгель ('''ням'''. Carl Friedrich Wilhelm Engel''' (* [[2 кастрычніка]] [[1895|1895 г.]] у [[Магдэбург|Магдэбургу]] ; † [[25 студзеня]] [[1947|1947 г.]] у спецыяльным лагеры Фюнфайхен ) — нямецкі археолаг і гісторык, рэктар [[Грайфсвальдскі ўніверсітэт|Грайфсвальдскага ўніверсітэта]] з 1942 па 1945 год. == Ранняе жыццё == Карл Энгель быў сынам купца Фрыдрыха Карла Энгеля і яго жонкі Маргарэты, народжанай Больмс. <ref>Ancestry.com. Magdeburg, Deutschland, Geburtsregister 1874–1903 [Datenbank online], Standesamt Magdeburg Altstadt, Registernummer 2430/1895 </ref> У 1913 годзе ён пачаў вывучаць філасофію і прыродазнаўчыя навукі ў [[Мюнхен|Мюнхене]] . На пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён перапыніў вучобу, каб пайсці добраахвотна на вайсковую службу. Быў павышаны да капрала, а таксама, сярод іншых узнагарод, быў удастоены Жалезнага крыжа II класа. У ходзе ваенных дзеянняў у 1918 г. быў узяты ў брытанскі [[Ваеннапалонныя|ваеннапалон]], адкуль вярнуўся только пасля сканчэння Першай сусветнай вайны, ў 1919 годзе. Да 1927 года Энгель зарабляў на жыццё продажам кніг і кіраваў кнігарняй «Карл Петэрс» у Магдэбургу. Акрамя таго, ён працягваў вывучаць першабытную і раннюю гісторыю і працаваў валанцёрам у Музеі культурнай гісторыі . З 1925 года ён рэгулярна публікаваў матэрыялы пра археалагічныя знаходкі і помнікі ў Цэнтральнай Германіі. У зімовым семестры 1927–1928 гадоў ён працягнуў навучанне ва [[Цюбінгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце г. Цюбінгена]] ў якасці студэнта-працаўніка, дзе ў 1928 годзе атрымаў ступень доктара навук (Dr. rer. nat.) за дысертацыю па знаходках каменнага веку ў бассейне Сярэдняга Эльба пад кіраўніцтвам Роберта Рудольфа Шміта . З-за адсутнасці прафесійных перспектыў у Магдэбургу Энгель у 1929 годзе пераехаў у Кёнігсберг, каб працаваць у Прускім музеі . Да 1934 года ён быў заняты ў асноўным [[Археалагічныя раскопкі|выратавальнымі раскопкамі]] ў [[Усходняя Прусія|правінцыі Усходняя Прусія]] . Ён, сярод іншага, кіраваў раскопкамі дагістарычнага могільніка Лінкухнен . <ref>Norbert Goßler, Christoph Jahn: ''Wikinger und Balten an der Memel. Die Ausgrabungen des frühgeschichtlichen Gräberfeldes von Linkuhnen in Ostpreußen 1928–1939''. Wachholtz, Kiel 2019, S. 9–32. </ref> Энгель уступіў у нацысцкую партыю ([[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП)]] 1 мая 1933 года (нумар членства 2 306 461). <ref>Bundesarchiv R 9361-IX KARTEI/7811534</ref> <ref>Andreas Köhn: ''Der Neutestamentler Ernst Lohmeyer''. Mohr Siebeck, Tübingen 2004, ISBN 3-16-148376-6, S. 115, Anm. 6.</ref> У 1934 годзе ён стаў выкладчыкам, у 1935 годзе — дацэнтам, а ў 1937 годзе — прафесарам першабытнай і ранняй гісторыі ў Інстытуце Гердэра ў Рызе . З 1936 года ён таксама выкладаў першабытную і раннюю гісторыю ў нацысцкім Ордэнсбургскім каледжы Крэсінзее . У 1939 годзе яго прызначылі на пасаду кіраўніка кафедры першабытнай і ранняй гісторыі ва Універсітэце Грайфсвальда. Адначасова з гэтым, з 1 красавіка 1939 года, ён стаў кіраўніком нядаўна створанага філіяла Памеранскага дзяржаўнага музея ў Грайфсвальдзе. == У гады Другой сусветнай вайны == Асноўная праца Карла Энгеля ў гады ванйы была звязана з Грайфсвальдскім універсітэтам, рэктарам якога он з'яўляўся з красавіка 1942 па май 1945 год. Таксама ён выконваў абавязкі гаўдацэнтэнфюрэра Гаў Памераніі. Выконваючы гэтую падвойную ролю, ён быў найбольш уплывовым прадстаўніком нацысцкага рэжыму ва ўніверсітэце Грайфсвальда. Яго дзённік таксама паказваець яго як навукоўца, які вельмі крытычна ставіўся да нацыянал-сацыялізму. У ім Энгель скардзіўся на «неверагодную карупцыю вышэйшага кіраўніцтва» і апісваў Германію як «краіну рабства, тэрору і беззаконня». Адносна нямецкай акупацыйнай палітыкі ў Польшчы ён адзначыў: «Каб сутыкнуцца з падобнай няўпэўненасцю, бязлітаснасцю і жорсткасцю, трэба вярнуцца да Трыццацігадовай вайны, магчыма, нават да Сярэднявечча». <ref>Zitiert in: Michael Grüttner: ''Talar und Hakenkreuz. Die Universitäten im Dritten Reich''. C.H. Beck, München 2024, S. 338. </ref> У 1945 г. ён арганізаваў небюракратычную дапамогу пранямецкім бежанцам з краін Балтыі і дазволіў ім, а таксама выкладчыкам з нацыянал-сацыялістычнымі схільнасцямі, уцячы ў раёны, акупаваныя заходнімі саюзнікамі. Энгель быў членам Рэйхскага таварыства па першабытнай гісторыі і сурэдактарам яго часопіса ''Mannus'', які займаўся тэмамі «нямецкай перадгісторыі». Адначасова Карл Энгель быў супрацоўнікам [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Імперскага міністэрства па справах акупаваных усходніх тэрыторый]] і айнзацштаба Рэйхсляйтэра Розенберга (ERR). Энгель быў прызначаны кіраўніком даследаванняў дагістарычнай гісторыі ў Рэйхскамісарыяце «Остланд» і накіраваны ў Дэпартамент IIa навукі і культуры Рэйхскамісарыята. Там Энгель стварыў структуру дзяржаўных музеяў па прускай мадэлі, прызначыўшы мясцовых даследчыкаў іх дырэктарамі. 21 жніўня 1941 года [[Альфрэд Розенберг]] даручыў свайму супрацоўніку Гансу Райнерту «ідэнтыфікацыю, захаванне і даследаванне дагістарычных і раннегістарычных, германскіх, а таксама славянскіх знаходак і іншай спадчыны ў музеях, навуковых інстытутах, прыватных калекцыях і іншых месцах на акупаваных усходніх тэрыторыях, паколькі яны знаходзяцца пад маім кіраваннем». Райнерт прапанаваў кандыдатуру Энгеля для працы на тэрыторыі [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд (РКО)]].<ref>Anja Heuss: ''Kunst- und Kulturgutraub. Eine vergleichende Studie zur Besatzungspolitik der Nationalsozialisten in Frankreich und der Sowjetunion''. Winter, Heidelberg 1999, ISBN 3-8253-0994-0, S. 147. </ref> Як прадстаўнік «Зондерштаба па перадгісторыі» (Sonderstabs Vorgeschichte) ERR Энгель восенню 1941 г. зрабіў некалькі інспекцыйных паездак па тэрыторыі РКО, наведаў таксама і [[Мінск]], дзе азнаёміўся з фондамі [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Мінскага гістарычнага музею]]. Таксама ім быў распрацаваны план правядзення археалагічных раскопак у балцкіх краінах і Беларусі для пацвярджэння доўгай гісторыі германскай прысутнасці ў рэгіёне. Летам 1942 г. гаўляйтарам [[Вільгельм Кубэ|В.Кубэ]] былі праведзены раскопкі на курганах непадалек ад Мінску, калі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылук]]. Энгель наведаў Мінск у верасні таго ж года і працягнуў раскопкі, ускрыўшы 2 кургана. Наколькі можна судзіць па дакументах таго часу, гэта былі адзіныя археалагічныя раскопкі ў Беларусі ў час вайны. Таксама ў верасні 1942 г. Энгель стварыў пры падтрымцы В.Кубе Акруговае упраўленне першабытнай і ранняй гісторыі ў [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акруге Беларусь]] і, паколькі мясцовых спецыялістаў-археолагаў у Мінску не было, прызначыў сабе яго кіраўніком. У 1944 годзе Энгель як прадстаўнік зондерштаба Предысторыя загадаў перавезці на тэрыторыю рэйха розныя археалагічныя калекцыі з акупаваных тэрыторый - ў Грайфсвальд мастацкія скарбы з музея Наўгародскага Крамля, а ў [[Інстэрбург]] - калекціі Мінскага гістарычнага музея. == Апошнія гады == Па меры набліжэння савецкіх войскаў да Грайфсвальда ён, як парламентарый, разам з лекарам Герхардтам Качам і намеснікам каменданта горада Грайфсвальд Максам Ота Вурмбахам (1885–1946) дамовіўся аб здаче горада без бою ў ноч на 29-е на 30-е красавіка 1945 года. Нягледзячы на гэта, пасля заканчэння вайны (у ліпені) Энгель быў арыштаваны савецкім бокам і змешчаны ў спецыяльны лагер для інтэрнаваных Фюнфайхен [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] каля Нойбрандэнбурга, дзе і памёр у 1947 годзе, не дачакаўшыся суда. == Творы == * ''Bilder aus der Vorzeit an der mittleren Elbe. Ein Heimat- und Volksbuch für den Regierungsbezirk Magdeburg und seine Grenzlandschaften.'' Band 1: ''Steinzeit und Bronzezeit.'' Hopfer, Burg 1930. * ''Die Kultur des Memellandes in vorgeschichtlicher Zeit.'' Verlag F. W. Siebert, Memel, 1931. * ''Die jungsteinzeitlichen Kulturen im Mittelelbgebiet.'' Hopfer, Burg 1933 (Teildruck der Dissertation). * ''Vorgeschichte der altpreußischen Stämme. Untersuchungen über Siedlungsstetigkeit und Kulturgruppen im vorgeschichtlichen Ostpreußen.'' Band 1: ''Einleitung, das Problem der Siedlungsstetigkeit, die Kulturgruppen der Steinzeit und vorchristlichen Metallzeit.'' Gräfe & Unzer, Königsberg 1935. * mit [[:de:Wolfgang_La_Baume|Wolfgang La Baume]]: ''Kulturen und Völker der Frühzeit im Preußenland'' (= ''Atlas der ost- und westpreussischen Landesgeschichte.'' 1). Gräfe & Unzer (in Kommission), Königsberg 1936. * ''Typen ostpreußischer Hügelgräber'' (= ''Göttinger Schriften zur Vor- und Frühgeschichte.'' 3, {{ISSN|0436-1288}}). Bearbeitet von [[:de:Rudolf_Grenz|Rudolf Grenz]]. Wachholtz, Neumünster 1962, (Aus dem Nachlass herausgegeben). * ''Das Tagebuch des Rektors der Greifswalder Universität Professor Carl Engel, 1945.'' In: [[:de:Norbert_Buske|Norbert Buske]] (Hrsg.): ''Die kampflose Übergabe der Stadt Greifswald im April 1945. Eine Dokumentation.'' Landeszentrale für Politische Bildung Mecklenburg-Vorpommern, Schwerin 1993, S. 13–30, (Nachdruck: 2001, [[:de:Special:BookSources/3935749015|ISBN 3-935749-01-5]]). * ''Zwischen Greifswald und Riga. Auszüge aus den Tagebüchern des Greifswalder Rektors und Professors der Ur- und Frühgeschichte, Dr. Carl Engel, vom 1. November 1938 bis 26. Juli 1945 (= Beiträge zur Geschichte der Universität Greifswald. 7). Herausgegeben und erläutert von [[:de:Günter_Mangelsdorf|Günter Mangelsdorf]]. Franz Steiner, Stuttgart 2007 [[:de:Special:BookSources/9783515089425|ISBN 978-3-515-08942-5]].'' == Літаратура == * [[:de:Walter_Grunert|Walter Grunert]], [[:de:Walther_Hubatsch|Walther Hubatsch]]: ''Engel, Carl Friedrich''. In: ''Altpreußische Biographie.'' Bd. 3, Marburg 1975, [[:de:Special:BookSources/3770805046|ISBN 3-7708-0504-6]], S. 898. * [[:de:Wulf_D._Wagner|Wulf D. Wagner]]: ''Die Altertumsgesellschaft Prussia. Einblicke in ein Jahrhundert Geschichtsverein, Archäologie und Museumswesen in Ostpreußen (1844-1945)''. In: ''Prussia. Schriftenreihe.'' Bd. 29, Husum 2019, [[:de:Special:BookSources/9783898769853|ISBN 978-3-89876-985-3]], S. 281–283, 286 f., 298 f., 323 u.&#x20;a. * [[:de:Norbert_Goßler|Norbert Goßler]], [[:de:Christoph_Jahn|Christoph Jahn]]: ''Wikinger und Balten an der Memel. Die Ausgrabungen des frühgeschichtlichen Gräberfeldes von Linkuhnen in Ostpreußen 1928–1939'' (= Studien zur Siedlungsgeschichte und Archäologie der Ostseegebiete, Bd. 16). Wachholtz, Kiel 2019, [[:de:Special:BookSources/9783529013768|ISBN 978-3-529-01376-8]], S. 45–64. * [[:de:Michael_Grüttner|Michael Grüttner]]: ''Biographisches Lexikon zur nationalsozialistischen Wissenschaftspolitik'' (= ''Studien zur Wissenschafts- und Universitätsgeschichte.'' Band 6). Synchron, Heidelberg 2004, [[:de:Special:BookSources/3935025688|ISBN 3-935025-68-8]], S. 43–44. * [[:de:Ernst_Klee|Ernst Klee]]: ''[[:de:Das_Personenlexikon_zum_Dritten_Reich|Das Personenlexikon zum Dritten Reich]]. Wer war was vor und nach 1945'' (= ''Fischer.'' 16048). 2. Auflage. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 2007, [[:de:Special:BookSources/9783596160488|ISBN 978-3-596-16048-8]]. == Знешнія спасылкі == * {{DNB-Portal|119145294}} * [https://www.ns-zeit.uni-greifswald.de/projekt/personen/engel-carl/ ''Carl Engel''. Auf: www.ns-zeit.uni-greifswald.de (Projekt „Universität Greifswald im Nationalsozialismus“)] == Спасылкі == <references /> {{Personenleiste|VORGÄNGER=[[Kurt Wilhelm-Kästner]]|NACHFOLGER=[[Ernst Lohmeyer]]|AMT=Rektor der Universität Greifswald|ZEIT=1942–45}} [[Катэгорыя:Мужчыны]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1895 годзе]] [[Катэгорыя:Немцы]] [[Катэгорыя:Члены НСДАП]] [[Катэгорыя:Даследчыкі дагістарычнай эпохі]] opjs1jc54yviraig88um5udhi9pgkwm Старынкаўскі металургічны і машынабудаўнічы завод А. І. Бенкендорфа 0 813081 5185098 2026-08-22T15:36:08Z Ciepiersia 162280 новы 5185098 wikitext text/x-wiki '''Старынкаўскі металургічны і машынабудаўнічы завод А. І. Бенкендорфа''' — металургічнае прадпрыемства, заснаванае [[Аляксандр Іванавіч Бенкендорф|А. І. Бенкендорфам]] у в. [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынка]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павету]]<ref>Цяпер скасаваная вёска [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага раёна]]</ref>. На свой час гэта было самае буйное металургічнае прадпрыемства на беларускіх землях. == Гісторыя == У 1828 годзе адстаўны паручык Аляксандр Іванавіч Бенкендорф купіў землі ў [[Быхаўскі павет|Быхаўскім]] і [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім]] паветах [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У тым ліку яму дастаўся і меднажалезаробчы завод у в. Старынка, які працаваў на бедных {{нп3|Балотная руда|балотных рудах|ru|Болотная руда}}<ref name="Машэка">[https://masheka.by/history_mogilev/mogilev_old_photo/1639-mogilev-foto-iz-proshlogosnyato-v-xix-veke.html Могилев: фото из прошлого. Снято в XIX веке] {{ref-ru}}</ref>. Неўзабаве на заводзе і на здабычы руды было занята каля 1000 прыгонных і вольных працоўных. Самыя значныя замовы на заводзе пачаліся з 1847 года, калі на ім вырабляліся [[Вазон (архітэктура)|паркавыя вазы]], абозы, восі і колы для [[Гармата|гармат]], {{нп3|Лафет|лафеты|ru|Лафет}}, {{нп3|Крапасная платформа|крапасныя платформы|ru|Крепостная артиллерия}}<ref name="Машэка"/>. У 1852 годзе прадпрыемству быў замоўлены увесь механізм {{нп3|Шосткінскі казённы завод «Зорка»|Шосценскага парахавога завода|ru|Шосткинський казенний завод «Зірка»}} з {{нп3|Бегуны|бегунамі|uk|Бігуни}}, [[махавік]]амі і іншым, пасля капсюльнаробныя станкі. У 1859 годзе Марское Артылерыйскае ведамства замовіла заводу {{нп3|Якарны ланцуг|карабельныя ланцугі|ru|Якорная цепь}}, драцяныя канаты, снарады для наразных гармат і, нарэшце — паравыя машыны высокага ціску для {{нп3|Бранскі арсенал|Бранскага арсенала|ru|Брянский арсенал}} і нават {{нп3|Лакамабиль (перасоўны паравы рухавік)|лакамабілі|ru|Локомобиль (передвижной паровой двигатель)}}<ref name="Машэка"/>. З развіццём металургіі ў [[Данбас]]е завод у Старынцы стаў неканкурэнтаздольным і спыніў працу<ref name="Машэка"/>. == Апісанне == На заводзе было занята ад 730 да 1000 чалавек. Там працавалі [[доменная печ]], дзве печы шахтнага тыпу, пяць [[Вадзяное кола|вадзяных колаў]], 2 [[Парасілавая ўстаноўка|паравыя машыны]], 50 кавальскіх {{нп3|Горан|горнаў|ru|Горно}}, 40 металаапрацоўчых станкоў. Гадавы даход перавышаў 100 тысяч рублёў. Транспарціроўка сыравіны, матэрыялаў і прадукцыі ўнутры завода ажыццяўлялася па рэйкавых шляхах на коннай цязе<ref name="Машэка"/>. Прадукцыя ([[чугун]], [[сталь]], [[медзь]]) ішла на {{нп3|Арсенал (завод, Кіеў)|Кіеўскі арсенал|uk|Арсенал (завод)}}, базы і порты [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флоту]]<ref>{{артыкул|аўтар=Хомяков Владимир Георгиевич, Шарухо Игорь Николаевич, Погоцкий Михаил Андреевич|загаловак=Формирование промышленной структуры Могилёвской области|выданне=Вестник Приамурского государственного университета им. Шолом-Алейхема|год=2016|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-promyshlennoy-struktury-mogilyovskoy-oblasti|нумар=3 (24)}}</ref>. == Чыгунка == Да завода была пракладзена адна з першых<ref>[https://www.sb.by/articles/belorusskoy-zheleznoy-doroge-150-let.html Белорусской железной дороге 150 лет] {{ref-ru}}</ref> у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейных чыгунак]], але важна адзначыць, што яна не з’яўлялася дарогай агульнага карыстання, а праходзіла толькі па тэрыторыі прадпрыемства. Дарога дзейнічала ў 1840-1860-х гадах<ref>[https://www.sb.by/articles/relsy-iz-proshlogo.html Рельсы из прошлого] {{ref-ru}}</ref>. Гэта былі чыгуначныя пуці з коннай цягай агульнай працягласцю каля шасці вёрст (прыкладна 6,4 км). Яны злучалі розныя завадскія цэхі паміж сабой і з прыстанню на рацэ [[Сож]]<ref>[https://transport-gazeta.by/v-proektax-znachilsya/#content В ПРОЕКТАХ ЗНАЧИЛСЯ…] {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Слаўгарадскі раён]] [[Катэгорыя:Чыгункі]] azhkbm6zsjllpqws1mk5n2jp50xwlue 5185100 5185098 2026-08-22T15:36:33Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5185100 wikitext text/x-wiki '''Старынкаўскі металургічны і машынабудаўнічы завод А. І. Бенкендорфа''' — металургічнае прадпрыемства, заснаванае [[Аляксандр Іванавіч Бенкендорф|А. І. Бенкендорфам]] у в. [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынка]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павету]]<ref>Цяпер скасаваная вёска [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага раёна]]</ref>. На свой час гэта было самае буйное металургічнае прадпрыемства на беларускіх землях. == Гісторыя == У 1828 годзе адстаўны паручык Аляксандр Іванавіч Бенкендорф купіў землі ў [[Быхаўскі павет|Быхаўскім]] і [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім]] паветах [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У тым ліку яму дастаўся і меднажалезаробчы завод у в. Старынка, які працаваў на бедных {{нп3|Балотная руда|балотных рудах|ru|Болотная руда}}<ref name="Машэка">[https://masheka.by/history_mogilev/mogilev_old_photo/1639-mogilev-foto-iz-proshlogosnyato-v-xix-veke.html Могилев: фото из прошлого. Снято в XIX веке] {{ref-ru}}</ref>. Неўзабаве на заводзе і на здабычы руды было занята каля 1000 прыгонных і вольных працоўных. Самыя значныя замовы на заводзе пачаліся з 1847 года, калі на ім вырабляліся [[Вазон (архітэктура)|паркавыя вазы]], абозы, восі і колы для [[Гармата|гармат]], {{нп3|Лафет|лафеты|ru|Лафет}}, {{нп3|Крапасная платформа|крапасныя платформы|ru|Крепостная артиллерия}}<ref name="Машэка"/>. У 1852 годзе прадпрыемству быў замоўлены увесь механізм {{нп3|Шосткінскі казённы завод «Зорка»|Шосценскага парахавога завода|ru|Шосткинський казенний завод «Зірка»}} з {{нп3|Бегуны (тэхніка)|бегунамі|uk|Бігуни}}, [[махавік]]амі і іншым, пасля капсюльнаробныя станкі. У 1859 годзе Марское Артылерыйскае ведамства замовіла заводу {{нп3|Якарны ланцуг|карабельныя ланцугі|ru|Якорная цепь}}, драцяныя канаты, снарады для наразных гармат і, нарэшце — паравыя машыны высокага ціску для {{нп3|Бранскі арсенал|Бранскага арсенала|ru|Брянский арсенал}} і нават {{нп3|Лакамабиль (перасоўны паравы рухавік)|лакамабілі|ru|Локомобиль (передвижной паровой двигатель)}}<ref name="Машэка"/>. З развіццём металургіі ў [[Данбас]]е завод у Старынцы стаў неканкурэнтаздольным і спыніў працу<ref name="Машэка"/>. == Апісанне == На заводзе было занята ад 730 да 1000 чалавек. Там працавалі [[доменная печ]], дзве печы шахтнага тыпу, пяць [[Вадзяное кола|вадзяных колаў]], 2 [[Парасілавая ўстаноўка|паравыя машыны]], 50 кавальскіх {{нп3|Горан|горнаў|ru|Горно}}, 40 металаапрацоўчых станкоў. Гадавы даход перавышаў 100 тысяч рублёў. Транспарціроўка сыравіны, матэрыялаў і прадукцыі ўнутры завода ажыццяўлялася па рэйкавых шляхах на коннай цязе<ref name="Машэка"/>. Прадукцыя ([[чугун]], [[сталь]], [[медзь]]) ішла на {{нп3|Арсенал (завод, Кіеў)|Кіеўскі арсенал|uk|Арсенал (завод)}}, базы і порты [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флоту]]<ref>{{артыкул|аўтар=Хомяков Владимир Георгиевич, Шарухо Игорь Николаевич, Погоцкий Михаил Андреевич|загаловак=Формирование промышленной структуры Могилёвской области|выданне=Вестник Приамурского государственного университета им. Шолом-Алейхема|год=2016|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-promyshlennoy-struktury-mogilyovskoy-oblasti|нумар=3 (24)}}</ref>. == Чыгунка == Да завода была пракладзена адна з першых<ref>[https://www.sb.by/articles/belorusskoy-zheleznoy-doroge-150-let.html Белорусской железной дороге 150 лет] {{ref-ru}}</ref> у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейных чыгунак]], але важна адзначыць, што яна не з’яўлялася дарогай агульнага карыстання, а праходзіла толькі па тэрыторыі прадпрыемства. Дарога дзейнічала ў 1840-1860-х гадах<ref>[https://www.sb.by/articles/relsy-iz-proshlogo.html Рельсы из прошлого] {{ref-ru}}</ref>. Гэта былі чыгуначныя пуці з коннай цягай агульнай працягласцю каля шасці вёрст (прыкладна 6,4 км). Яны злучалі розныя завадскія цэхі паміж сабой і з прыстанню на рацэ [[Сож]]<ref>[https://transport-gazeta.by/v-proektax-znachilsya/#content В ПРОЕКТАХ ЗНАЧИЛСЯ…] {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Слаўгарадскі раён]] [[Катэгорыя:Чыгункі]] 1ua6o73agp3etr3w6quztlvi5k8u3x5 5185101 5185100 2026-08-22T15:36:49Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Слаўгарадскі раён]]; дададзена [[Катэгорыя:Гісторыя Слаўгарадскага раёна]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185101 wikitext text/x-wiki '''Старынкаўскі металургічны і машынабудаўнічы завод А. І. Бенкендорфа''' — металургічнае прадпрыемства, заснаванае [[Аляксандр Іванавіч Бенкендорф|А. І. Бенкендорфам]] у в. [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынка]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павету]]<ref>Цяпер скасаваная вёска [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага раёна]]</ref>. На свой час гэта было самае буйное металургічнае прадпрыемства на беларускіх землях. == Гісторыя == У 1828 годзе адстаўны паручык Аляксандр Іванавіч Бенкендорф купіў землі ў [[Быхаўскі павет|Быхаўскім]] і [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім]] паветах [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У тым ліку яму дастаўся і меднажалезаробчы завод у в. Старынка, які працаваў на бедных {{нп3|Балотная руда|балотных рудах|ru|Болотная руда}}<ref name="Машэка">[https://masheka.by/history_mogilev/mogilev_old_photo/1639-mogilev-foto-iz-proshlogosnyato-v-xix-veke.html Могилев: фото из прошлого. Снято в XIX веке] {{ref-ru}}</ref>. Неўзабаве на заводзе і на здабычы руды было занята каля 1000 прыгонных і вольных працоўных. Самыя значныя замовы на заводзе пачаліся з 1847 года, калі на ім вырабляліся [[Вазон (архітэктура)|паркавыя вазы]], абозы, восі і колы для [[Гармата|гармат]], {{нп3|Лафет|лафеты|ru|Лафет}}, {{нп3|Крапасная платформа|крапасныя платформы|ru|Крепостная артиллерия}}<ref name="Машэка"/>. У 1852 годзе прадпрыемству быў замоўлены увесь механізм {{нп3|Шосткінскі казённы завод «Зорка»|Шосценскага парахавога завода|ru|Шосткинський казенний завод «Зірка»}} з {{нп3|Бегуны (тэхніка)|бегунамі|uk|Бігуни}}, [[махавік]]амі і іншым, пасля капсюльнаробныя станкі. У 1859 годзе Марское Артылерыйскае ведамства замовіла заводу {{нп3|Якарны ланцуг|карабельныя ланцугі|ru|Якорная цепь}}, драцяныя канаты, снарады для наразных гармат і, нарэшце — паравыя машыны высокага ціску для {{нп3|Бранскі арсенал|Бранскага арсенала|ru|Брянский арсенал}} і нават {{нп3|Лакамабиль (перасоўны паравы рухавік)|лакамабілі|ru|Локомобиль (передвижной паровой двигатель)}}<ref name="Машэка"/>. З развіццём металургіі ў [[Данбас]]е завод у Старынцы стаў неканкурэнтаздольным і спыніў працу<ref name="Машэка"/>. == Апісанне == На заводзе было занята ад 730 да 1000 чалавек. Там працавалі [[доменная печ]], дзве печы шахтнага тыпу, пяць [[Вадзяное кола|вадзяных колаў]], 2 [[Парасілавая ўстаноўка|паравыя машыны]], 50 кавальскіх {{нп3|Горан|горнаў|ru|Горно}}, 40 металаапрацоўчых станкоў. Гадавы даход перавышаў 100 тысяч рублёў. Транспарціроўка сыравіны, матэрыялаў і прадукцыі ўнутры завода ажыццяўлялася па рэйкавых шляхах на коннай цязе<ref name="Машэка"/>. Прадукцыя ([[чугун]], [[сталь]], [[медзь]]) ішла на {{нп3|Арсенал (завод, Кіеў)|Кіеўскі арсенал|uk|Арсенал (завод)}}, базы і порты [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флоту]]<ref>{{артыкул|аўтар=Хомяков Владимир Георгиевич, Шарухо Игорь Николаевич, Погоцкий Михаил Андреевич|загаловак=Формирование промышленной структуры Могилёвской области|выданне=Вестник Приамурского государственного университета им. Шолом-Алейхема|год=2016|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-promyshlennoy-struktury-mogilyovskoy-oblasti|нумар=3 (24)}}</ref>. == Чыгунка == Да завода была пракладзена адна з першых<ref>[https://www.sb.by/articles/belorusskoy-zheleznoy-doroge-150-let.html Белорусской железной дороге 150 лет] {{ref-ru}}</ref> у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейных чыгунак]], але важна адзначыць, што яна не з’яўлялася дарогай агульнага карыстання, а праходзіла толькі па тэрыторыі прадпрыемства. Дарога дзейнічала ў 1840-1860-х гадах<ref>[https://www.sb.by/articles/relsy-iz-proshlogo.html Рельсы из прошлого] {{ref-ru}}</ref>. Гэта былі чыгуначныя пуці з коннай цягай агульнай працягласцю каля шасці вёрст (прыкладна 6,4 км). Яны злучалі розныя завадскія цэхі паміж сабой і з прыстанню на рацэ [[Сож]]<ref>[https://transport-gazeta.by/v-proektax-znachilsya/#content В ПРОЕКТАХ ЗНАЧИЛСЯ…] {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слаўгарадскага раёна]] [[Катэгорыя:Чыгункі]] mwuxxkan9vr28x4zctg8733dxgtgzej 5185102 5185101 2026-08-22T15:38:13Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Металургічныя прадпрыемствы Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185102 wikitext text/x-wiki '''Старынкаўскі металургічны і машынабудаўнічы завод А. І. Бенкендорфа''' — металургічнае прадпрыемства, заснаванае [[Аляксандр Іванавіч Бенкендорф|А. І. Бенкендорфам]] у в. [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынка]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павету]]<ref>Цяпер скасаваная вёска [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага раёна]]</ref>. На свой час гэта было самае буйное металургічнае прадпрыемства на беларускіх землях. == Гісторыя == У 1828 годзе адстаўны паручык Аляксандр Іванавіч Бенкендорф купіў землі ў [[Быхаўскі павет|Быхаўскім]] і [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім]] паветах [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У тым ліку яму дастаўся і меднажалезаробчы завод у в. Старынка, які працаваў на бедных {{нп3|Балотная руда|балотных рудах|ru|Болотная руда}}<ref name="Машэка">[https://masheka.by/history_mogilev/mogilev_old_photo/1639-mogilev-foto-iz-proshlogosnyato-v-xix-veke.html Могилев: фото из прошлого. Снято в XIX веке] {{ref-ru}}</ref>. Неўзабаве на заводзе і на здабычы руды было занята каля 1000 прыгонных і вольных працоўных. Самыя значныя замовы на заводзе пачаліся з 1847 года, калі на ім вырабляліся [[Вазон (архітэктура)|паркавыя вазы]], абозы, восі і колы для [[Гармата|гармат]], {{нп3|Лафет|лафеты|ru|Лафет}}, {{нп3|Крапасная платформа|крапасныя платформы|ru|Крепостная артиллерия}}<ref name="Машэка"/>. У 1852 годзе прадпрыемству быў замоўлены увесь механізм {{нп3|Шосткінскі казённы завод «Зорка»|Шосценскага парахавога завода|ru|Шосткинський казенний завод «Зірка»}} з {{нп3|Бегуны (тэхніка)|бегунамі|uk|Бігуни}}, [[махавік]]амі і іншым, пасля капсюльнаробныя станкі. У 1859 годзе Марское Артылерыйскае ведамства замовіла заводу {{нп3|Якарны ланцуг|карабельныя ланцугі|ru|Якорная цепь}}, драцяныя канаты, снарады для наразных гармат і, нарэшце — паравыя машыны высокага ціску для {{нп3|Бранскі арсенал|Бранскага арсенала|ru|Брянский арсенал}} і нават {{нп3|Лакамабиль (перасоўны паравы рухавік)|лакамабілі|ru|Локомобиль (передвижной паровой двигатель)}}<ref name="Машэка"/>. З развіццём металургіі ў [[Данбас]]е завод у Старынцы стаў неканкурэнтаздольным і спыніў працу<ref name="Машэка"/>. == Апісанне == На заводзе было занята ад 730 да 1000 чалавек. Там працавалі [[доменная печ]], дзве печы шахтнага тыпу, пяць [[Вадзяное кола|вадзяных колаў]], 2 [[Парасілавая ўстаноўка|паравыя машыны]], 50 кавальскіх {{нп3|Горан|горнаў|ru|Горно}}, 40 металаапрацоўчых станкоў. Гадавы даход перавышаў 100 тысяч рублёў. Транспарціроўка сыравіны, матэрыялаў і прадукцыі ўнутры завода ажыццяўлялася па рэйкавых шляхах на коннай цязе<ref name="Машэка"/>. Прадукцыя ([[чугун]], [[сталь]], [[медзь]]) ішла на {{нп3|Арсенал (завод, Кіеў)|Кіеўскі арсенал|uk|Арсенал (завод)}}, базы і порты [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флоту]]<ref>{{артыкул|аўтар=Хомяков Владимир Георгиевич, Шарухо Игорь Николаевич, Погоцкий Михаил Андреевич|загаловак=Формирование промышленной структуры Могилёвской области|выданне=Вестник Приамурского государственного университета им. Шолом-Алейхема|год=2016|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-promyshlennoy-struktury-mogilyovskoy-oblasti|нумар=3 (24)}}</ref>. == Чыгунка == Да завода была пракладзена адна з першых<ref>[https://www.sb.by/articles/belorusskoy-zheleznoy-doroge-150-let.html Белорусской железной дороге 150 лет] {{ref-ru}}</ref> у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейных чыгунак]], але важна адзначыць, што яна не з’яўлялася дарогай агульнага карыстання, а праходзіла толькі па тэрыторыі прадпрыемства. Дарога дзейнічала ў 1840-1860-х гадах<ref>[https://www.sb.by/articles/relsy-iz-proshlogo.html Рельсы из прошлого] {{ref-ru}}</ref>. Гэта былі чыгуначныя пуці з коннай цягай агульнай працягласцю каля шасці вёрст (прыкладна 6,4 км). Яны злучалі розныя завадскія цэхі паміж сабой і з прыстанню на рацэ [[Сож]]<ref>[https://transport-gazeta.by/v-proektax-znachilsya/#content В ПРОЕКТАХ ЗНАЧИЛСЯ…] {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слаўгарадскага раёна]] [[Катэгорыя:Чыгункі]] [[Катэгорыя:Металургічныя прадпрыемствы Беларусі]] a8kqr1hhf0d5ldivz9121xuvy3a3932 5185116 5185102 2026-08-22T16:21:05Z Ciepiersia 162280 вынесена ў [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] 5185116 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] pff078rh3o3568rvcmo1r666alwe4hd Файл:Лагатып Вышэйшай лігі (2025).svg 6 813082 5185113 2026-08-22T16:12:38Z Reteeeee 3133 132326 {{Несвабодны файл |апісанне = Лагатып Вышэйшай лігі Беларусі па футболе (2025) |крыніца = https://championship.abff.by |час стварэння = 2025 |аўтар = Беларуская футбольная федэрацыя |частка = |разрозненне = }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе | мэта = Ілюстрацыя артыкула | заменнасць = Незаменны, бо правы на лагатып ахоўваюцца аўтарскім правам | іншае = }} 5185113 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне = Лагатып Вышэйшай лігі Беларусі па футболе (2025) |крыніца = https://championship.abff.by |час стварэння = 2025 |аўтар = Беларуская футбольная федэрацыя |частка = |разрозненне = }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе | мэта = Ілюстрацыя артыкула | заменнасць = Незаменны, бо правы на лагатып ахоўваюцца аўтарскім правам | іншае = }} rj6orxuqcbld7ur25bdbvwqesrim7wg Віктар Юндзіл 0 813083 5185119 2026-08-22T16:30:24Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/76101563|Wiktor Jundziłł]]» 5185119 wikitext text/x-wiki '''Віктар Юндзіл''' герба [[Лебедзь (герб)|Лебедзь]] ([[Польская мова|пол.]] ''Wiktor Jundziłł''''',''' [[8 кастрычніка]] [[1790|1790,]] [[Гродна]] — [[11 лютага]] [[1862|1862,]] [[Фрыбур]]) — удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], эміграцыйны дзяяч, актыўны ў Швейцарыі, блізкі сябар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Паходзіў з зямянскай сям'і, быў сынам [[Францішак Юндзіл (падкаморы гарадзенскі)|Францішка,]] падкаморага гродзенскага, і Тэрэзы з Бужынскіх. Падарожнічаў за мяжою. Гаспадарыў ва ўласным маёнтку Мураваная Бераставіца, быў абраны дэпутатам у соймік. У 1812 годзе дабраахвотна далучыўся да 8-га палку ўланаў Дамініка Радзівіла, браў удзел у выправе на Маскву, змагаўся пад Смаленскай і ў Барадзінскай бітве. Быў у штабе 5-га корпуса князя Юзафа Панятоўскага. Падчас адступлення браў удзел у бітве пад Чэрыкавым, атрымаў там званне падпаручніка. Ахоўваў з 30 уланамі пераправу праз Беразіну князя Панятоўскага. У Вільні звольніўся з войска, вярнуўся ў Бераставіцца, дзе зноў заняўся гаспадаркай. У 1818 ажаніўся на Тэрэзе з Ціхоцкіх, дочцы Міхала Ціхоцкага, генерала Войска Польскага. У 1828 ці 1829 настала пераехаў у Швейцарыю. Калі пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] ён не вярнуўся ў краіну па патрабаванні расійскага ўрада, яго маёмасць была канфіскавана. У 1834 ён атрымаў швейцарскае грамадзянства і пераехаў спачатку ў [[Фрыбур|Фрыбург]], дзе быў бібліятэкарам эканамічнага таварыства (1836), у 1838-40 - чальцом педагагічнай рады фрыбурскага кантона. У 1840 пераехаў у [[Лазана|Лазану]], дзе набыў маёнтак пад назвай «Campagne Litwa». Не ўдзельнічаў у палітыцы, па перакананнях быў кансерватарам і клерыкалам. Ён жыў выключна дзеля спраў горада і кантона, працуючы ў Педагагічнай радзе і іншых установах гарадской адміністрацыі Лазаны. Сям'я Юндзілаў і іх 12 дзяцей жылі ў адным доме з Адамам Міцкевічам, калі той знаходзіўся ў Лазане. Юндзіл кароткі час сімпатызаваў «Божай справе», але не далучыўся да парыжскага гуртка Тавянскага. Пазней Міцкевіч дарэмна спрабаваў пераканаць яго на карысць Тавянскага. Юндзіл часта рабіў паслугі Міцкевічу. Ён часта даваў яму пазыкі і аказваў матэрыяльную падтрымку польскім эмігрантам, якія пасяліліся ў Лазане. Пакідаючы Лазану, паэт падарыў Юндзілу на развітанне асобнік ''«Кніг польскага народа і паломніцтва»'', прысвяціўшы яго «Юндзілу ў памяць пра маё дарагое сяброўства». Пасля вяртання ў [[Парыж]] Міцкевіч працягваў падтрымліваць кантакты і перапіску з Юндзіламі. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1862 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)]] 3jyxonm8fuqxr1n4bpcz69uwqwyulh3 5185121 5185119 2026-08-22T16:31:08Z Aliaksei Lastouski 75892 5185121 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}} '''Віктар Юндзіл''' герба [[Лебедзь (герб)|Лебедзь]] ([[Польская мова|пол.]] ''Wiktor Jundziłł''''',''' [[8 кастрычніка]] [[1790|1790,]] [[Гродна]] — [[11 лютага]] [[1862|1862,]] [[Фрыбур]]) — удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], эміграцыйны дзяяч, актыўны ў Швейцарыі, блізкі сябар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Паходзіў з зямянскай сям'і, быў сынам [[Францішак Юндзіл (падкаморы гарадзенскі)|Францішка,]] падкаморага гродзенскага, і Тэрэзы з Бужынскіх. Падарожнічаў за мяжою. Гаспадарыў ва ўласным маёнтку Мураваная Бераставіца, быў абраны дэпутатам у соймік. У 1812 годзе дабраахвотна далучыўся да 8-га палку ўланаў Дамініка Радзівіла, браў удзел у выправе на Маскву, змагаўся пад Смаленскай і ў Барадзінскай бітве. Быў у штабе 5-га корпуса князя Юзафа Панятоўскага. Падчас адступлення браў удзел у бітве пад Чэрыкавым, атрымаў там званне падпаручніка. Ахоўваў з 30 уланамі пераправу праз Беразіну князя Панятоўскага. У Вільні звольніўся з войска, вярнуўся ў Бераставіцца, дзе зноў заняўся гаспадаркай. У 1818 ажаніўся на Тэрэзе з Ціхоцкіх, дочцы Міхала Ціхоцкага, генерала Войска Польскага. У 1828 ці 1829 настала пераехаў у Швейцарыю. Калі пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] ён не вярнуўся ў краіну па патрабаванні расійскага ўрада, яго маёмасць была канфіскавана. У 1834 ён атрымаў швейцарскае грамадзянства і пераехаў спачатку ў [[Фрыбур|Фрыбург]], дзе быў бібліятэкарам эканамічнага таварыства (1836), у 1838-40 - чальцом педагагічнай рады фрыбурскага кантона. У 1840 пераехаў у [[Лазана|Лазану]], дзе набыў маёнтак пад назвай «Campagne Litwa». Не ўдзельнічаў у палітыцы, па перакананнях быў кансерватарам і клерыкалам. Ён жыў выключна дзеля спраў горада і кантона, працуючы ў Педагагічнай радзе і іншых установах гарадской адміністрацыі Лазаны. Сям'я Юндзілаў і іх 12 дзяцей жылі ў адным доме з Адамам Міцкевічам, калі той знаходзіўся ў Лазане. Юндзіл кароткі час сімпатызаваў «Божай справе», але не далучыўся да парыжскага гуртка Тавянскага. Пазней Міцкевіч дарэмна спрабаваў пераканаць яго на карысць Тавянскага. Юндзіл часта рабіў паслугі Міцкевічу. Ён часта даваў яму пазыкі і аказваў матэрыяльную падтрымку польскім эмігрантам, якія пасяліліся ў Лазане. Пакідаючы Лазану, паэт падарыў Юндзілу на развітанне асобнік ''«Кніг польскага народа і паломніцтва»'', прысвяціўшы яго «Юндзілу ў памяць пра маё дарагое сяброўства». Пасля вяртання ў [[Парыж]] Міцкевіч працягваў падтрымліваць кантакты і перапіску з Юндзіламі. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1862 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)]] cvimz01q80iw48tcx34z1pyx531jdtw 5185125 5185121 2026-08-22T16:37:04Z Aliaksei Lastouski 75892 5185125 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}} '''Віктар Юндзіл''' герба [[Лебедзь (герб)|Лебедзь]] ([[Польская мова|пол.]] ''Wiktor Jundziłł''''',''' [[8 кастрычніка]] [[1790|1790,]] [[Гродна]] — [[11 лютага]] [[1862|1862,]] [[Фрыбур]]) — удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], эміграцыйны дзяяч, актыўны ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], блізкі сябар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Паходзіў з зямянскай сям'і, быў сынам [[Францішак Юндзіл (падкаморы гарадзенскі)|Францішка Юндзіла,]] падкаморага гродзенскага, і Тэрэзы з Бужынскіх. Падарожнічаў за мяжою. Гаспадарыў ва ўласным маёнтку Мураваная Бераставіца, быў абраны дэпутатам у соймік. У 1812 годзе дабраахвотна далучыўся да 8-га палку ўланаў [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Радзівіла]], браў удзел у выправе на Маскву, змагаўся ў Смаленскай і [[Барадзінская бітва|Барадзінскай бітвах]]. Быў у штабе 5-га корпуса [[Юзаф Панятоўскі|князя Юзафа Панятоўскага]]. Падчас адступлення браў удзел у бітве пад [[Чэрыкаў|Чэрыкавым]], атрымаў там званне [[Падпаручнік|падпаручніка]]. Ахоўваў з 30 уланамі [[Бярэзіна|пераправу праз Беразіну]] князя Панятоўскага. У [[Вільня|Вільні]] звольніўся з войска, вярнуўся ў Бераставіцца, дзе зноў заняўся гаспадаркай. У 1818 ажаніўся на Тэрэзе з Ціхоцкіх, дочцы Міхала Ціхоцкага, генерала Войска Польскага. У 1828 ці 1829 настала пераехаў у Швейцарыю. Калі пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] ён не вярнуўся ў краіну па патрабаванні расійскага ўрада, яго маёмасць была канфіскавана. У 1834 ён атрымаў швейцарскае грамадзянства і пераехаў спачатку ў [[Фрыбур]], дзе быў бібліятэкарам эканамічнага таварыства (1836), у 1838-40 - чальцом педагагічнай рады фрыбурскага кантона. У 1840 пераехаў у [[Лазана|Лазану]], дзе набыў маёнтак пад назвай «''Campagne Litwa''». Не ўдзельнічаў у палітыцы, па перакананнях быў кансерватарам і клерыкалам. Жыў выключна дзеля спраў горада і кантона, працуючы ў Педагагічнай радзе і іншых установах гарадской адміністрацыі Лазаны. Сям'я Юндзілаў і іх 12 дзяцей жылі ў адным доме з Адамам Міцкевічам, калі той знаходзіўся ў Лазане. Юндзіл кароткі час сімпатызаваў «Божай справе», але не далучыўся да парыжскага гуртка [[Андрэй Тавянскі|Тавянскага]]. Пазней Міцкевіч дарэмна спрабаваў пераканаць яго на карысць Тавянскага. Юндзіл часта рабіў паслугі Міцкевічу. Часта даваў яму пазыкі і аказваў матэрыяльную падтрымку польскім эмігрантам, якія пасяліліся ў Лазане. Пакідаючы Лазану, паэт падарыў Юндзілу на развітанне асобнік ''«Кніг польскага народа і паломніцтва»'', прысвяціўшы яго «''Юндзілу ў памяць пра маё дарагое сяброўства''». Пасля вяртання ў [[Парыж]] Міцкевіч працягваў падтрымліваць кантакты і перапіску з Юндзіламі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Юндзіл Віктар}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1862 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)]] lyyf9lx9jverrqohga3m6dezyo2owdx 5185133 5185125 2026-08-22T17:14:56Z Aliaksei Lastouski 75892 5185133 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч|пахаваны=[[Лазана]]}} '''Віктар Юндзіл''' герба [[Лебедзь (герб)|Лебедзь]] ([[Польская мова|пол.]] ''Wiktor Jundziłł''''',''' [[8 кастрычніка]] [[1790|1790,]] [[Гродна]] — [[11 лютага]] [[1862|1862,]] [[Фрыбур]]) — удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], эміграцыйны дзяяч, актыўны ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], блізкі сябар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]].<ref>''Lewak Adam''. Jundziłł Wiktor // Polski Słownik Biograficzny. T. XI. S. 323</ref><ref>[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=231664 Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu. Rok 1867.] S. 383-389.</ref> Паходзіў з зямянскай сям'і, быў сынам [[Францішак Юндзіл (падкаморы гарадзенскі)|Францішка Юндзіла,]] падкаморага гродзенскага, і Тэрэзы з Бужынскіх, дачкі [[Тадэвуш Бужынскі|Тадэвуша Бужынскага]], мінскага ваяводы і пасла [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Лондан|Лондане]]. Гаспадарыў ва ўласным маёнтку [[Муравана|Бераставіца Муравана]] ,<ref>{{Cite web|url=https://berest-lib.blogspot.com/p/blog-page_371.html|title=Маёнтак Бераставіца Муравана|website=Дзяржаўная ўстанова культуры "Бераставіцкая раённая бібліятэка імя В.М.Кавалеўскага"|access-date=2026-08-22}}</ref> быў абраны дэпутатам у соймік. У 1812 годзе дабраахвотна далучыўся да 8-га палку ўланаў [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Радзівіла]], браў удзел у выправе на Маскву. Быў у штабе 5-га корпуса [[Юзаф Панятоўскі|князя Юзафа Панятоўскага]]. Падчас адступлення браў удзел у бітве пад [[Чэрыкаў|Чэрыкавым]], атрымаў там званне [[Падпаручнік|падпаручніка]]. Падчас пераправу праз [[Бярэзіна|Беразіну]] адстаў ад штаба корпуса Панятоўскага. У [[Вільня|Вільні]] звольніўся з войска, вярнуўся ў Бераставіцца, дзе зноў заняўся гаспадаркай. У 1818 ажаніўся на Тэрэзе з Ціхоцкіх, дочцы Міхала Ціхоцкага, генерала Войска Польскага. У 1828 ці 1829 настала пераехаў у Швейцарыю. Калі пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] ён не вярнуўся ў краіну па патрабаванні расійскага ўрада, яго маёмасць была канфіскавана. У 1834 ён атрымаў швейцарскае грамадзянства і пераехаў спачатку ў [[Фрыбур]], дзе быў бібліятэкарам эканамічнага таварыства (1836), у 1838-40 - чальцом педагагічнай рады фрыбурскага кантона. У 1840 пераехаў у [[Лазана|Лазану]], дзе набыў маёнтак пад назвай «''Campagne Litwa''». Не ўдзельнічаў у палітыцы, па перакананнях быў кансерватарам і клерыкалам. Жыў выключна дзеля спраў горада і кантона, працуючы ў Педагагічнай радзе і іншых установах гарадской адміністрацыі Лазаны. Адамам Міцкевічам, калі выкладаў ва ўніверсітэце ў Лазане, часта наведваў дом Юндзіла. Юндзіл кароткі час сімпатызаваў «Божай справе», але не далучыўся да парыжскага гуртка [[Андрэй Тавянскі|Тавянскага]]. Пазней Міцкевіч дарэмна спрабаваў пераканаць яго на карысць Тавянскага. Юндзіл часта рабіў паслугі Міцкевічу. Часта даваў яму пазыкі і аказваў матэрыяльную падтрымку польскім эмігрантам, якія пасяліліся ў Лазане. Пакідаючы Лазану, паэт падарыў Юндзілу на развітанне асобнік ''«Кніг польскага народа і паломніцтва»'', прысвяціўшы яго «''Юндзілу ў памяць пра маё дарагое сяброўства''». Пасля вяртання ў [[Парыж]] Міцкевіч працягваў падтрымліваць кантакты і перапіску з Юндзіламі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Юндзіл Віктар}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1862 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)]] b9l47i5oxwhitn0nvuj9avt3520f559 5185135 5185133 2026-08-22T17:16:43Z Aliaksei Lastouski 75892 5185135 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч|пахаваны=[[Лазана]]}} '''Віктар Юндзіл''' герба [[Лебедзь (герб)|Лебедзь]] ([[Польская мова|пол.]] ''Wiktor Jundziłł''''',''' [[8 кастрычніка]] [[1790|1790,]] [[Гродна]] — [[11 лютага]] [[1862|1862,]] [[Фрыбур]]) — удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], эміграцыйны дзяяч, актыўны ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], блізкі сябар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]].<ref>''Lewak Adam''. Jundziłł Wiktor // Polski Słownik Biograficzny. T. XI. S. 323</ref><ref>[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=231664 Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu. Rok 1867.] S. 383-389.</ref><ref>{{Cite web|lang=de|url=https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/028477/2009-02-19/|title=Jundzill, Wiktor|website=Historisches Lexikon der Schweiz (HLS)|access-date=2026-08-22}}</ref> Паходзіў з зямянскай сям'і, быў сынам [[Францішак Юндзіл (падкаморы гарадзенскі)|Францішка Юндзіла,]] падкаморага гродзенскага, і Тэрэзы з Бужынскіх, дачкі [[Тадэвуш Бужынскі|Тадэвуша Бужынскага]], мінскага ваяводы і пасла [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Лондан|Лондане]]. Гаспадарыў ва ўласным маёнтку [[Муравана|Бераставіца Муравана]] ,<ref>{{Cite web|url=https://berest-lib.blogspot.com/p/blog-page_371.html|title=Маёнтак Бераставіца Муравана|website=Дзяржаўная ўстанова культуры "Бераставіцкая раённая бібліятэка імя В.М.Кавалеўскага"|access-date=2026-08-22}}</ref> быў абраны дэпутатам у соймік. У 1812 годзе дабраахвотна далучыўся да 8-га палку ўланаў [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Радзівіла]], браў удзел у выправе на Маскву. Быў у штабе 5-га корпуса [[Юзаф Панятоўскі|князя Юзафа Панятоўскага]]. Падчас адступлення браў удзел у бітве пад [[Чэрыкаў|Чэрыкавым]], атрымаў там званне [[Падпаручнік|падпаручніка]]. Падчас пераправу праз [[Бярэзіна|Беразіну]] адстаў ад штаба корпуса Панятоўскага. У [[Вільня|Вільні]] звольніўся з войска, вярнуўся ў Бераставіцца, дзе зноў заняўся гаспадаркай. У 1818 ажаніўся на Тэрэзе з Ціхоцкіх, дочцы Міхала Ціхоцкага, генерала Войска Польскага. У 1828 ці 1829 настала пераехаў у Швейцарыю. Калі пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] ён не вярнуўся ў краіну па патрабаванні расійскага ўрада, яго маёмасць была канфіскавана. У 1834 ён атрымаў швейцарскае грамадзянства і пераехаў спачатку ў [[Фрыбур]], дзе быў бібліятэкарам эканамічнага таварыства (1836), у 1838-40 - чальцом педагагічнай рады фрыбурскага кантона. У 1840 пераехаў у [[Лазана|Лазану]], дзе набыў маёнтак пад назвай «''Campagne Litwa''». Не ўдзельнічаў у палітыцы, па перакананнях быў кансерватарам і клерыкалам. Жыў выключна дзеля спраў горада і кантона, працуючы ў Педагагічнай радзе і іншых установах гарадской адміністрацыі Лазаны. Адамам Міцкевічам, калі выкладаў ва ўніверсітэце ў Лазане, часта наведваў дом Юндзіла. Юндзіл кароткі час сімпатызаваў «Божай справе», але не далучыўся да парыжскага гуртка [[Андрэй Тавянскі|Тавянскага]]. Пазней Міцкевіч дарэмна спрабаваў пераканаць яго на карысць Тавянскага. Юндзіл часта рабіў паслугі Міцкевічу. Часта даваў яму пазыкі і аказваў матэрыяльную падтрымку польскім эмігрантам, якія пасяліліся ў Лазане. Пакідаючы Лазану, паэт падарыў Юндзілу на развітанне асобнік ''«Кніг польскага народа і паломніцтва»'', прысвяціўшы яго «''Юндзілу ў памяць пра маё дарагое сяброўства''». Пасля вяртання ў [[Парыж]] Міцкевіч працягваў падтрымліваць кантакты і перапіску з Юндзіламі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Юндзіл Віктар}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1862 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)]] ooat1pb2bnjd07584hoiepi328qcve5 5185138 5185135 2026-08-22T17:25:45Z Aliaksei Lastouski 75892 5185138 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч|пахаваны=[[Лазана]]}} '''Віктар Юндзіл''' герба [[Лебедзь (герб)|Лебедзь]] ([[Польская мова|пол.]] ''Wiktor Jundziłł''''',''' [[8 кастрычніка]] [[1790|1790,]] [[Гродна]] — [[11 лютага]] [[1862|1862,]] [[Фрыбур]]) — удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], эміграцыйны дзяяч, актыўны ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], блізкі сябар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]].<ref>''Lewak Adam''. Jundziłł Wiktor // Polski Słownik Biograficzny. T. XI. S. 323</ref><ref>[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=231664 Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu. Rok 1867.] S. 383-389.</ref><ref>{{Cite web|lang=de|url=https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/028477/2009-02-19/|title=Jundzill, Wiktor|website=Historisches Lexikon der Schweiz (HLS)|access-date=2026-08-22}}</ref> Паходзіў з зямянскай сям'і, быў сынам [[Францішак Юндзіл (падкаморы гарадзенскі)|Францішка Юндзіла,]] падкаморага гродзенскага, і Тэрэзы з Бужынскіх, дачкі [[Тадэвуш Бужынскі|Тадэвуша Бужынскага]], мінскага ваяводы і пасла [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Лондан|Лондане]]. Гаспадарыў ва ўласным маёнтку [[Муравана|Бераставіца Муравана]] ,<ref>{{Cite web|url=https://berest-lib.blogspot.com/p/blog-page_371.html|title=Маёнтак Бераставіца Муравана|website=Дзяржаўная ўстанова культуры "Бераставіцкая раённая бібліятэка імя В.М.Кавалеўскага"|access-date=2026-08-22}}</ref> быў абраны дэпутатам у соймік. У 1812 годзе дабраахвотна далучыўся да 8-га палку ўланаў [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Радзівіла]], браў удзел у выправе на Маскву. Быў у штабе 5-га корпуса [[Юзаф Панятоўскі|князя Юзафа Панятоўскага]]. Падчас адступлення браў удзел у бітве пад [[Чэрыкаў|Чэрыкавым]], атрымаў там званне [[Падпаручнік|падпаручніка]]. Падчас пераправу праз [[Бярэзіна|Беразіну]] адстаў ад штаба корпуса Панятоўскага. У [[Вільня|Вільні]] звольніўся з войска, вярнуўся ў Бераставіцу, дзе зноў заняўся гаспадаркай. Уваходзіўся ў губернскі камітэт па забяспячэнню вайсковых патрэбаў. У 1818 ажаніўся ў Вільні на Тэрэзе з Ціхоцкіх, дочцы Міхала Ціхоцкага, генерала Войска Польскага. У 1829 пераехаў у Швейцарыю, спачатку для лекавання, але падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] стаў дапамагаць паўстанцам, якія эмігравалі ў Швейцарыю. Калі ён не вярнуўся ў краіну па патрабаванні расійскага ўрада ў 1834 годзе, яго маёмасць была канфіскавана. У 1836 ён атрымаў швейцарскае грамадзянства. Пераехаў спачатку ў [[Фрыбур]], дзе быў бібліятэкарам эканамічнага таварыства (1836), у 1838-40 - чальцом педагагічнай рады фрыбурскага кантона. У 1840 пераехаў у [[Лазана|Лазану]], дзе набыў маёнтак пад назвай «''Campagne Litwa''». Не ўдзельнічаў у палітыцы, па перакананнях быў кансерватарам і клерыкалам. Жыў выключна дзеля спраў горада і кантона, працуючы ў Педагагічнай радзе і іншых установах гарадской адміністрацыі Лазаны. Адамам Міцкевічам, калі выкладаў ва ўніверсітэце ў Лазане, часта наведваў дом Юндзіла. Юндзіл кароткі час сімпатызаваў «Божай справе», але не далучыўся да парыжскага гуртка [[Андрэй Тавянскі|Тавянскага]]. Пазней Міцкевіч дарэмна спрабаваў пераканаць яго на карысць Тавянскага. Юндзіл часта рабіў паслугі Міцкевічу. Часта даваў яму пазыкі і аказваў матэрыяльную падтрымку польскім эмігрантам, якія пасяліліся ў Лазане. Пакідаючы Лазану, паэт падарыў Юндзілу на развітанне асобнік ''«Кніг польскага народа і паломніцтва»'', прысвяціўшы яго «''Юндзілу ў памяць пра маё дарагое сяброўства''». Пасля вяртання ў [[Парыж]] Міцкевіч працягваў падтрымліваць кантакты і перапіску з Юндзіламі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Юндзіл Віктар}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1862 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)]] sh3gcb4nuwfydt21c5als6gfi49p1m9 5185165 5185138 2026-08-22T18:20:52Z Aliaksei Lastouski 75892 5185165 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч|пахаваны=[[Лазана]]}} '''Віктар Юндзіл''' герба [[Лебедзь (герб)|Лебедзь]] ([[Польская мова|пол.]] ''Wiktor Jundziłł''''',''' [[8 кастрычніка]] [[1790|1790,]] [[Гродна]] — [[11 лютага]] [[1862|1862,]] [[Фрыбур]]) — удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], эміграцыйны дзяяч, актыўны ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], блізкі сябар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]].<ref>''Lewak Adam''. Jundziłł Wiktor // Polski Słownik Biograficzny. T. XI. S. 323</ref><ref>[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=231664 Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu. Rok 1867.] S. 383-389.</ref><ref>{{Cite web|lang=de|url=https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/028477/2009-02-19/|title=Jundzill, Wiktor|website=Historisches Lexikon der Schweiz (HLS)|access-date=2026-08-22}}</ref> Паходзіў з зямянскай сям'і, быў сынам [[Францішак Юндзіл (падкаморы гарадзенскі)|Францішка Юндзіла,]] падкаморага гродзенскага, і Тэрэзы з Бужынскіх, дачкі [[Тадэвуш Бужынскі|Тадэвуша Бужынскага]], мінскага ваяводы і пасла [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Лондан|Лондане]]. Гаспадарыў ва ўласным маёнтку [[Муравана|Бераставіца Муравана]] ,<ref>{{Cite web|url=https://berest-lib.blogspot.com/p/blog-page_371.html|title=Маёнтак Бераставіца Муравана|website=Дзяржаўная ўстанова культуры "Бераставіцкая раённая бібліятэка імя В.М.Кавалеўскага"|access-date=2026-08-22}}</ref> быў абраны дэпутатам у соймік. У 1812 годзе дабраахвотна далучыўся да 8-га палку ўланаў [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Радзівіла]], браў удзел у выправе на Маскву. Быў у штабе 5-га корпуса [[Юзаф Панятоўскі|князя Юзафа Панятоўскага]]. Падчас адступлення браў удзел у бітве пад [[Чэрыкаў|Чэрыкавым]], атрымаў там званне [[Падпаручнік|падпаручніка]]. Падчас пераправу праз [[Бярэзіна|Беразіну]] адстаў ад штаба корпуса Панятоўскага. У [[Вільня|Вільні]] звольніўся з войска, вярнуўся ў Бераставіцу, дзе зноў заняўся гаспадаркай. Уваходзіўся ў губернскі камітэт па забяспячэнню вайсковых патрэбаў. У 1818 ажаніўся ў Вільні на Тэрэзе з Ціхоцкіх, дочцы Міхала Ціхоцкага, генерала Войска Польскага. У 1829 пераехаў у Швейцарыю, спачатку для лекавання, але падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] стаў дапамагаць паўстанцам, якія эмігравалі ў Швейцарыю. Калі ён не вярнуўся ў краіну па патрабаванні расійскага ўрада ў 1834 годзе, яго маёмасць была канфіскавана. У 1836 ён атрымаў швейцарскае грамадзянства. Пераехаў спачатку ў [[Фрыбур]], дзе быў бібліятэкарам эканамічнага таварыства (1836), у 1838-40 - чальцом педагагічнай рады фрыбурскага кантона. У 1840 пераехаў у [[Лазана|Лазану]], дзе набыў маёнтак пад назвай «''Campagne Litwa''». Не ўдзельнічаў у палітыцы, па перакананнях быў кансерватарам і клерыкалам. Жыў выключна дзеля спраў горада і кантона, працуючы ў Педагагічнай радзе і іншых установах гарадской адміністрацыі Лазаны. Адам Міцкевіч, калі выкладаў ва ўніверсітэце ў Лазане, часта наведваў дом Юндзіла. Юндзіл кароткі час сімпатызаваў «Божай справе», але не далучыўся да парыжскага гуртка [[Андрэй Тавянскі|Тавянскага]]. Пазней Міцкевіч дарэмна спрабаваў пераканаць яго на карысць Тавянскага. Юндзіл часта рабіў паслугі Міцкевічу. Часта даваў яму пазыкі і аказваў матэрыяльную падтрымку польскім эмігрантам, якія пасяліліся ў Лазане. Пакідаючы Лазану, паэт падарыў Юндзілу на развітанне асобнік ''«Кніг польскага народа і паломніцтва»'', прысвяціўшы яго «''Юндзілу ў памяць пра маё дарагое сяброўства''». Пасля вяртання ў [[Парыж]] Міцкевіч працягваў падтрымліваць кантакты і перапіску з Юндзіламі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Юндзіл Віктар}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1862 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)]] drmoqugxkax01nhr2rvecl8ikxbltgv Файл:Лагатып ФК Арсенал Дзяржынск (2025).png 6 813084 5185120 2026-08-22T16:30:32Z Reteeeee 3133 132326 {{Несвабодны файл |апісанне = Лагатып ФК Арсенал Дзяржынск (2025) |крыніца = https://fcarsenal.by |час стварэння = 2025 |аўтар = ФК Арсенал Дзяржынск |частка = |разрозненне = }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = ФК Арсенал Дзяржынск | мэта = Ілюстрацыя артыкула, візуальная ідэнтыфікацыя клуба | заменнасць = Незаменны, бо лагатып ахоўваецца аўтарскім правам | іншае = }} 5185120 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне = Лагатып ФК Арсенал Дзяржынск (2025) |крыніца = https://fcarsenal.by |час стварэння = 2025 |аўтар = ФК Арсенал Дзяржынск |частка = |разрозненне = }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = ФК Арсенал Дзяржынск | мэта = Ілюстрацыя артыкула, візуальная ідэнтыфікацыя клуба | заменнасць = Незаменны, бо лагатып ахоўваецца аўтарскім правам | іншае = }} 6dialevtfqjeugbc77kmjyd1lq0t2u9 Файл:Лагатып ФК Баранавічы (2026).svg 6 813085 5185126 2026-08-22T16:40:04Z Reteeeee 3133 132326 {{Несвабодны файл |апісанне = Лагатып ФК Баранавічы (2026) |крыніца = https://fcbaranovichi.by |час стварэння = 2026 |аўтар = ФК Баранавічы |частка = |разрозненне = }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = ФК Баранавічы | мэта = Ілюстрацыя артыкула, візуальная ідэнтыфікацыя клуба | заменнасць = Незаменны, бо лагатып ахоўваецца аўтарскім правам | іншае = }} 5185126 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне = Лагатып ФК Баранавічы (2026) |крыніца = https://fcbaranovichi.by |час стварэння = 2026 |аўтар = ФК Баранавічы |частка = |разрозненне = }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = ФК Баранавічы | мэта = Ілюстрацыя артыкула, візуальная ідэнтыфікацыя клуба | заменнасць = Незаменны, бо лагатып ахоўваецца аўтарскім правам | іншае = }} a2ielf7ikmwttlycw0z46hlzrnxa4ws Катэгорыя:Кавалі Беларусі 14 813086 5185148 2026-08-22T17:58:13Z Ciepiersia 162280 + 5185148 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Кавалі]] ifeuaopuz5nokyd176d7xt309blxkxz 5185150 5185148 2026-08-22T17:58:44Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Постаці Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185150 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Кавалі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі]] itpiii8819q8pmhmwjoe4m790aw7lf0 5185151 5185150 2026-08-22T17:58:52Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Беларускае кавальства]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185151 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Кавалі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускае кавальства]] t1unsfc05jx7k1dgx53th7eo9x6gkmf 5185152 5185151 2026-08-22T17:59:06Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Беларускае кавальства]]; дададзена [[Катэгорыя:Кавальства Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185152 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Кавалі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусі]] [[Катэгорыя:Кавальства Беларусі]] ofnnoqunysqbuecj2l61lfwg93g01n2 Катэгорыя:Кавальства Беларусі 14 813087 5185153 2026-08-22T17:59:54Z Ciepiersia 162280 новая 5185153 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўка ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Кавальства]] f76kfvaw8t5bqudxp2z4mywebpgdcnx Антокаль 0 813088 5185157 2026-08-22T18:12:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]....» 5185157 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак). Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref><ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Sluškų rūmai Vilniuje, XX a. pr..jpg|міні|справа|Палац Слушкаў на беразе Віліі, пачатак XX стагоддзя]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|палацінскім ваяводай]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (I. Hoppen, 1927).jpg|міні|злева|Брама палаца Сапегаў. Гравюра Ежы Гопена, 1927]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер, створаны італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі і П'етра Перці, налічвае больш за 2000 унікальных стукавых фігур і з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Svento Petro ir Povilo1.JPG|міні|справа|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, а пасля 1844 года значна перабудавала яго, знішчыўшы вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. [[Файл:1812 m. mūšio vieta Vilniuje 2.jpg|міні|злева|Камень у памяць пра сутыкненне французскіх і расійскіх войскаў на Антокалі ў 1812 годзе]] 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:LMD, Vileišių rūmai.jpg|міні|справа|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны палацавы ансамбль у стылі [[Неабарока|неабарока]] і [[Мадэрн|мадэрну]] (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся кінастудыя і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] sz0d6idiskn6s5k4rys7ng29qn8rgvk 5185159 5185157 2026-08-22T18:16:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5185159 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак). Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref><ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Sluškų rūmai Vilniuje, XX a. pr..jpg|міні|справа|Палац Слушкаў на беразе Віліі, пачатак XX стагоддзя]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|палацінскім ваяводай]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (I. Hoppen, 1927).jpg|міні|злева|Брама палаца Сапегаў. Гравюра Ежы Гопена, 1927]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер, створаны італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі і П'етра Перці, налічвае больш за 2000 унікальных стукавых фігур і з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Svento Petro ir Povilo1.JPG|міні|справа|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, а пасля 1844 года значна перабудавала яго, знішчыўшы вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. [[Файл:1812 m. mūšio vieta Vilniuje 2.jpg|міні|злева|Камень у памяць пра сутыкненне французскіх і расійскіх войскаў на Антокалі ў 1812 годзе]] 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:LMD, Vileišių rūmai.jpg|міні|справа|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны палацавы ансамбль у стылі [[Неабарока|неабарока]] і [[Мадэрн|мадэрну]] (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся кінастудыя і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] pouheh6978vbrrc7au8czzs3jdxzd20 5185160 5185159 2026-08-22T18:16:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна */ 5185160 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак). Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref><ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Sluškų rūmai Vilniuje, XX a. pr..jpg|міні|справа|Палац Слушкаў на беразе Віліі, пачатак XX стагоддзя]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|палацінскім ваяводай]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (I. Hoppen, 1927).jpg|міні|злева|Брама палаца Сапегаў. Гравюра Ежы Гопена, 1927]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер, створаны італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі і П'етра Перці, налічвае больш за 2000 унікальных стукавых фігур і з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Svento Petro ir Povilo1.JPG|міні|справа|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, а пасля 1844 года значна перабудавала яго, знішчыўшы вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. [[Файл:1812 m. mūšio vieta Vilniuje 2.jpg|міні|злева|Камень у памяць пра сутыкненне французскіх і расійскіх войскаў на Антокалі ў 1812 годзе]] 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:LMD, Vileišių rūmai.jpg|міні|справа|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся кінастудыя і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] m4g7xwzvr9tife5e0xuq6c266cse2yu 5185163 5185160 2026-08-22T18:19:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Залаты век магнацкіх рэзідэнцый */ 5185163 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак). Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref><ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Sluškų rūmai Vilniuje, XX a. pr..jpg|міні|справа|Палац Слушкаў на беразе Віліі, пачатак XX стагоддзя]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (I. Hoppen, 1927).jpg|міні|злева|Брама палаца Сапегаў. Гравюра Ежы Гопена, 1927]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер, створаны італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі і П'етра Перці, налічвае больш за 2000 унікальных стукавых фігур і з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Svento Petro ir Povilo1.JPG|міні|справа|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, а пасля 1844 года значна перабудавала яго, знішчыўшы вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. [[Файл:1812 m. mūšio vieta Vilniuje 2.jpg|міні|злева|Камень у памяць пра сутыкненне французскіх і расійскіх войскаў на Антокалі ў 1812 годзе]] 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:LMD, Vileišių rūmai.jpg|міні|справа|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся кінастудыя і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] ahntriissjq8djwpzuluxjzk34cw32g 5185164 5185163 2026-08-22T18:20:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Залаты век магнацкіх рэзідэнцый */ 5185164 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак). Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref><ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (I. Hoppen, 1927).jpg|міні|злева|Брама палаца Сапегаў. Гравюра Ежы Гопена, 1927]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер, створаны італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі і П'етра Перці, налічвае больш за 2000 унікальных стукавых фігур і з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Svento Petro ir Povilo1.JPG|міні|справа|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, а пасля 1844 года значна перабудавала яго, знішчыўшы вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. [[Файл:1812 m. mūšio vieta Vilniuje 2.jpg|міні|злева|Камень у памяць пра сутыкненне французскіх і расійскіх войскаў на Антокалі ў 1812 годзе]] 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:LMD, Vileišių rūmai.jpg|міні|справа|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся кінастудыя і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] hufoix3sabud509r631fkf8n8yb2gps 5185166 5185164 2026-08-22T18:21:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна */ 5185166 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак). Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref><ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (I. Hoppen, 1927).jpg|міні|злева|Брама палаца Сапегаў. Гравюра Ежы Гопена, 1927]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер, створаны італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі і П'етра Перці, налічвае больш за 2000 унікальных стукавых фігур і з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Svento Petro ir Povilo1.JPG|міні|справа|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, а пасля 1844 года значна перабудавала яго, знішчыўшы вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. [[Файл:1812 m. mūšio vieta Vilniuje 2.jpg|міні|злева|Камень у памяць пра сутыкненне французскіх і расійскіх войскаў на Антокалі ў 1812 годзе]] 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся кінастудыя і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 4eqf5dxq11o343nti7cph5gnlw2t9s0 5185169 5185166 2026-08-22T18:24:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі */ 5185169 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак). Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref><ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер, створаны італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі і П'етра Перці, налічвае больш за 2000 унікальных стукавых фігур і з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, а пасля 1844 года значна перабудавала яго, знішчыўшы вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся кінастудыя і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] oflpp3rey1udar0v0jh2vz791ia73a0 5185174 5185169 2026-08-22T19:38:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5185174 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru-old|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак)<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары»{{sfn|Киркор|1852|с=37, 132}}. Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак А.&nbsp;Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры{{sfn|Киркор|1852|с=37, 133}}. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў{{sfn|Киркор|1852|с=37}}. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка»{{sfn|Киркор|1852|с=65, 168}}. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця<ref name="ldk_sapieha"/>. А.&nbsp;Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]] частаваў пасланнікаў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў<ref name="vle_ant"/>. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з [[Рым]]а і П'етра Перці з [[Мілан]]а<ref name="vle_ant"/>{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. Сам М.&nbsp;Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» ({{lang-la|Hic jacet peccator}}). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў{{sfn|Киркор|1852|с=42}}. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Ходзько И. |загаловак=Шестое и седьмое сентября в Вильне 1858 года |месца=Вильно |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1858 |старонак=277 |ref=Ходзько}} * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] of1lg3pgud87rjtfu5kpegtpv6xmkr9 5185175 5185174 2026-08-22T19:38:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5185175 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru-dor|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак)<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары»{{sfn|Киркор|1852|с=37, 132}}. Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак А.&nbsp;Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры{{sfn|Киркор|1852|с=37, 133}}. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў{{sfn|Киркор|1852|с=37}}. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка»{{sfn|Киркор|1852|с=65, 168}}. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця<ref name="ldk_sapieha"/>. А.&nbsp;Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]] частаваў пасланнікаў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў<ref name="vle_ant"/>. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з [[Рым]]а і П'етра Перці з [[Мілан]]а<ref name="vle_ant"/>{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. Сам М.&nbsp;Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» ({{lang-la|Hic jacet peccator}}). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў{{sfn|Киркор|1852|с=42}}. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Ходзько И. |загаловак=Шестое и седьмое сентября в Вильне 1858 года |месца=Вильно |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1858 |старонак=277 |ref=Ходзько}} * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 3wg662n5qbv9nvsgygf8x73w4udkngz 5185177 5185175 2026-08-22T19:42:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5185177 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru-dor|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. [[Файл:Žirmūnai_Bridge.jpg|thumb|[[Жырмунскі мост]]]] == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак)<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары»{{sfn|Киркор|1852|с=37, 132}}. Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак А.&nbsp;Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры{{sfn|Киркор|1852|с=37, 133}}. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў{{sfn|Киркор|1852|с=37}}. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка»{{sfn|Киркор|1852|с=65, 168}}. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця<ref name="ldk_sapieha"/>. А.&nbsp;Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]] частаваў пасланнікаў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў<ref name="vle_ant"/>. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з [[Рым]]а і П'етра Перці з [[Мілан]]а<ref name="vle_ant"/>{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. Сам М.&nbsp;Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» ({{lang-la|Hic jacet peccator}}). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў{{sfn|Киркор|1852|с=42}}. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Ходзько И. |загаловак=Шестое и седьмое сентября в Вильне 1858 года |месца=Вильно |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1858 |старонак=277 |ref=Ходзько}} * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 5yvivmvh4vaddcwz7eqorzgehy1ivyn 5185178 5185177 2026-08-22T19:44:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Ранні перыяд і станаўленне прадмесця */ 5185178 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru-dor|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. [[Файл:Žirmūnai_Bridge.jpg|thumb|[[Жырмунскі мост]]]] == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак)<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары»{{sfn|Киркор|1852|с=37, 132}}. Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === [[Файл:Vilnia,_Antokal._Вільня,_Антокаль_(L._Bichebois,_1848).jpg|thumb|Антокаль на малюнку 1848 года]] Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак А.&nbsp;Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры{{sfn|Киркор|1852|с=37, 133}}. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў{{sfn|Киркор|1852|с=37}}. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка»{{sfn|Киркор|1852|с=65, 168}}. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця<ref name="ldk_sapieha"/>. А.&nbsp;Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]] частаваў пасланнікаў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў<ref name="vle_ant"/>. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з [[Рым]]а і П'етра Перці з [[Мілан]]а<ref name="vle_ant"/>{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. Сам М.&nbsp;Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» ({{lang-la|Hic jacet peccator}}). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў{{sfn|Киркор|1852|с=42}}. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Ходзько И. |загаловак=Шестое и седьмое сентября в Вильне 1858 года |месца=Вильно |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1858 |старонак=277 |ref=Ходзько}} * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 0e00to9n3ahiz9p8alb2bwpc8z1xjn7 5185179 5185178 2026-08-22T19:45:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Знакавыя мясціны */ 5185179 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru-dor|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. [[Файл:Žirmūnai_Bridge.jpg|thumb|[[Жырмунскі мост]]]] == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак)<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары»{{sfn|Киркор|1852|с=37, 132}}. Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === [[Файл:Vilnia,_Antokal._Вільня,_Антокаль_(L._Bichebois,_1848).jpg|thumb|Антокаль на малюнку 1848 года]] Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак А.&nbsp;Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры{{sfn|Киркор|1852|с=37, 133}}. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў{{sfn|Киркор|1852|с=37}}. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка»{{sfn|Киркор|1852|с=65, 168}}. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця<ref name="ldk_sapieha"/>. А.&nbsp;Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]] частаваў пасланнікаў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў<ref name="vle_ant"/>. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з [[Рым]]а і П'етра Перці з [[Мілан]]а<ref name="vle_ant"/>{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. Сам М.&nbsp;Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» ({{lang-la|Hic jacet peccator}}). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў{{sfn|Киркор|1852|с=42}}. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. [[Файл:Vilnius Britu taryba.jpg|thumb|Пасольства Вялікабрытаніі]] На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Ходзько И. |загаловак=Шестое и седьмое сентября в Вильне 1858 года |месца=Вильно |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1858 |старонак=277 |ref=Ходзько}} * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] r06rnr60r9v4jfsdzkoqansmiad4p29 5185180 5185179 2026-08-22T19:49:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна */ 5185180 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru-dor|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. [[Файл:Žirmūnai_Bridge.jpg|thumb|[[Жырмунскі мост]]]] == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак)<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары»{{sfn|Киркор|1852|с=37, 132}}. Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === [[Файл:Vilnia,_Antokal._Вільня,_Антокаль_(L._Bichebois,_1848).jpg|thumb|Антокаль на малюнку 1848 года]] Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак А.&nbsp;Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры{{sfn|Киркор|1852|с=37, 133}}. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў{{sfn|Киркор|1852|с=37}}. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка»{{sfn|Киркор|1852|с=65, 168}}. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця<ref name="ldk_sapieha"/>. А.&nbsp;Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]] частаваў пасланнікаў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў<ref name="vle_ant"/>. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з [[Рым]]а і П'етра Перці з [[Мілан]]а<ref name="vle_ant"/>{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. Сам М.&nbsp;Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» ({{lang-la|Hic jacet peccator}}). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў{{sfn|Киркор|1852|с=42}}. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). [[Файл:Antakalnis_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|злева|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Antak_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. [[Файл:Vilnius Britu taryba.jpg|thumb|Пасольства Вялікабрытаніі]] На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Ходзько И. |загаловак=Шестое и седьмое сентября в Вильне 1858 года |месца=Вильно |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1858 |старонак=277 |ref=Ходзько}} * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] hz7k32c9ngv4hjj82cgeca58lh34y4d 5185181 5185180 2026-08-22T19:50:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Залаты век магнацкіх рэзідэнцый */ 5185181 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru-dor|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. [[Файл:Žirmūnai_Bridge.jpg|thumb|[[Жырмунскі мост]]]] == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак)<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары»{{sfn|Киркор|1852|с=37, 132}}. Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === [[Файл:Vilnia,_Antokal._Вільня,_Антокаль_(L._Bichebois,_1848).jpg|thumb|Антокаль на малюнку 1848 года]] Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак А.&nbsp;Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры{{sfn|Киркор|1852|с=37, 133}}. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў{{sfn|Киркор|1852|с=37}}. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка»{{sfn|Киркор|1852|с=65, 168}}. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Wilno Palace Słuszka 2025.jpg|міні|злева|Палац Слушкаў]] [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця<ref name="ldk_sapieha"/>. А.&nbsp;Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]] частаваў пасланнікаў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў<ref name="vle_ant"/>. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з [[Рым]]а і П'етра Перці з [[Мілан]]а<ref name="vle_ant"/>{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. Сам М.&nbsp;Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» ({{lang-la|Hic jacet peccator}}). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў{{sfn|Киркор|1852|с=42}}. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). [[Файл:Antakalnis_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|злева|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Antak_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. [[Файл:Vilnius Britu taryba.jpg|thumb|Пасольства Вялікабрытаніі]] На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Ходзько И. |загаловак=Шестое и седьмое сентября в Вильне 1858 года |месца=Вильно |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1858 |старонак=277 |ref=Ходзько}} * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] pwx9h3p8cg6agjnwnu76r0zdi5xxvf1 5185182 5185181 2026-08-22T19:51:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна */ 5185182 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru-dor|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны трыма мастамі праз Вілію. [[Файл:Žirmūnai_Bridge.jpg|thumb|[[Жырмунскі мост]]]] == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак)<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары»{{sfn|Киркор|1852|с=37, 132}}. Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === [[Файл:Vilnia,_Antokal._Вільня,_Антокаль_(L._Bichebois,_1848).jpg|thumb|Антокаль на малюнку 1848 года]] Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак А.&nbsp;Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры{{sfn|Киркор|1852|с=37, 133}}. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў{{sfn|Киркор|1852|с=37}}. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка»{{sfn|Киркор|1852|с=65, 168}}. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Wilno Palace Słuszka 2025.jpg|міні|злева|Палац Слушкаў]] [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця<ref name="ldk_sapieha"/>. А.&nbsp;Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]] частаваў пасланнікаў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў<ref name="vle_ant"/>. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з [[Рым]]а і П'етра Перці з [[Мілан]]а<ref name="vle_ant"/>{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. Сам М.&nbsp;Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» ({{lang-la|Hic jacet peccator}}). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў{{sfn|Киркор|1852|с=42}}. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). [[Файл:Antakalnis_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|злева|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Antak_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Olandu_ziedas_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Кальцо па вуліцы Аланду]] Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. [[Файл:Vilnius Britu taryba.jpg|thumb|Пасольства Вялікабрытаніі]] На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Ходзько И. |загаловак=Шестое и седьмое сентября в Вильне 1858 года |месца=Вильно |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1858 |старонак=277 |ref=Ходзько}} * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] h9j8hi9ahojzyvk5zi4l7bao58seu96 5185184 5185182 2026-08-22T19:57:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5185184 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} [[Файл:JP2 sq by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Антокаль. На пярэднім плане плошча Яна Паўла II і касцёл Святых Пятра і Паўла ]] '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru-dor|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны чатырма мастамі праз Вілію. [[Файл:Žirmūnai_Bridge.jpg|thumb|[[Жырмунскі мост]]]] == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак)<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары»{{sfn|Киркор|1852|с=37, 132}}. Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === [[Файл:Vilnia,_Antokal._Вільня,_Антокаль_(L._Bichebois,_1848).jpg|thumb|Антокаль на малюнку 1848 года]] Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак А.&nbsp;Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры{{sfn|Киркор|1852|с=37, 133}}. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў{{sfn|Киркор|1852|с=37}}. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка»{{sfn|Киркор|1852|с=65, 168}}. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Wilno Palace Słuszka 2025.jpg|міні|злева|Палац Слушкаў]] [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця<ref name="ldk_sapieha"/>. А.&nbsp;Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]] частаваў пасланнікаў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў<ref name="vle_ant"/>. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з [[Рым]]а і П'етра Перці з [[Мілан]]а<ref name="vle_ant"/>{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. Сам М.&nbsp;Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» ({{lang-la|Hic jacet peccator}}). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў{{sfn|Киркор|1852|с=42}}. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). [[Файл:Antakalnis_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|злева|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Antak_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Olandu_ziedas_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Кальцо па вуліцы Аланду]] Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. [[Файл:Vilnius Britu taryba.jpg|thumb|Пасольства Вялікабрытаніі]] На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Ходзько И. |загаловак=Шестое и седьмое сентября в Вильне 1858 года |месца=Вильно |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1858 |старонак=277 |ref=Ходзько}} * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] s6i9moeyg77ptdtb666lyavqyvevc1j 5185185 5185184 2026-08-22T19:58:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Залаты век магнацкіх рэзідэнцый */ 5185185 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} [[Файл:JP2 sq by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Антокаль. На пярэднім плане плошча Яна Паўла II і касцёл Святых Пятра і Паўла ]] '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru-dor|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны чатырма мастамі праз Вілію. [[Файл:Žirmūnai_Bridge.jpg|thumb|[[Жырмунскі мост]]]] == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак)<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары»{{sfn|Киркор|1852|с=37, 132}}. Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === [[Файл:Vilnia,_Antokal._Вільня,_Антокаль_(L._Bichebois,_1848).jpg|thumb|Антокаль на малюнку 1848 года]] Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак А.&nbsp;Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры{{sfn|Киркор|1852|с=37, 133}}. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў{{sfn|Киркор|1852|с=37}}. У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка»{{sfn|Киркор|1852|с=65, 168}}. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Wilno Palace Słuszka 2025.jpg|міні|злева|Палац Слушкаў]] [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Main façade of the Sapiegos Palace in Antakalnis eldership in Vilnius, Lithuania in 2024.jpg|thumb|Палац Сапегаў]] [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця<ref name="ldk_sapieha"/>. А.&nbsp;Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]] частаваў пасланнікаў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў<ref name="vle_ant"/>. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з [[Рым]]а і П'етра Перці з [[Мілан]]а<ref name="vle_ant"/>{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. Сам М.&nbsp;Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» ({{lang-la|Hic jacet peccator}}). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў{{sfn|Киркор|1852|с=42}}. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). [[Файл:Antakalnis_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|злева|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Antak_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Olandu_ziedas_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Кальцо па вуліцы Аланду]] Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. [[Файл:Vilnius Britu taryba.jpg|thumb|Пасольства Вялікабрытаніі]] На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Ходзько И. |загаловак=Шестое и седьмое сентября в Вильне 1858 года |месца=Вильно |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1858 |старонак=277 |ref=Ходзько}} * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] sdaizzm1wb2snux25r35e8fa7psqp6b 5185187 5185185 2026-08-22T20:16:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Залаты век магнацкіх рэзідэнцый */ 5185187 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} [[Файл:JP2 sq by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Антокаль. На пярэднім плане плошча Яна Паўла II і касцёл Святых Пятра і Паўла ]] '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru-dor|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны чатырма мастамі праз Вілію. [[Файл:Žirmūnai_Bridge.jpg|thumb|[[Жырмунскі мост]]]] == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак)<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары»{{sfn|Киркор|1852|с=37, 132}}. Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === [[Файл:Vilnia,_Antokal._Вільня,_Антокаль_(L._Bichebois,_1848).jpg|thumb|Антокаль на малюнку 1848 года]] Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак А.&nbsp;Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры{{sfn|Киркор|1852|с=37, 133}}. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў{{sfn|Киркор|1852|с=37}}. [[Файл:Vilnia, Antokal. Вільня, Антокаль (K. Brandel, 1873-75).jpg|міні|Антокаль на фотаздымку [[Караль Брандэль|Караля Брандэля]], 1873-75 гг.]] У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка»{{sfn|Киркор|1852|с=65, 168}}. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Wilno Palace Słuszka 2025.jpg|міні|злева|Палац Слушкаў]] [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Main façade of the Sapiegos Palace in Antakalnis eldership in Vilnius, Lithuania in 2024.jpg|thumb|Палац Сапегаў]] [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] [[Файл:Baroque Church of Christ the Remeeder in Antakalnis, Vilnius, Lithuania.JPG|міні|Касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця<ref name="ldk_sapieha"/>. А.&nbsp;Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]] частаваў пасланнікаў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў<ref name="vle_ant"/>. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з [[Рым]]а і П'етра Перці з [[Мілан]]а<ref name="vle_ant"/>{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. Сам М.&nbsp;Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» ({{lang-la|Hic jacet peccator}}). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў{{sfn|Киркор|1852|с=42}}. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). [[Файл:Antakalnis_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|злева|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Antak_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Olandu_ziedas_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Кальцо па вуліцы Аланду]] Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. [[Файл:Vilnius Britu taryba.jpg|thumb|Пасольства Вялікабрытаніі]] На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Ходзько И. |загаловак=Шестое и седьмое сентября в Вильне 1858 года |месца=Вильно |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1858 |старонак=277 |ref=Ходзько}} * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 1we5i3ohk6r2rxr6ykg4n9irthbbsvf 5185188 5185187 2026-08-22T20:16:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5185188 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} [[Файл:JP2 sq by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Антокаль. На пярэднім плане плошча Яна Паўла II і касцёл Святых Пятра і Паўла ]] '''Анто́каль''', таксама '''Антакальніс''' ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru-dor|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны чатырма мастамі праз Вілію. [[Файл:Žirmūnai_Bridge.jpg|thumb|[[Жырмунскі мост]]]] == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак)<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары»{{sfn|Киркор|1852|с=37, 132}}. Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === [[Файл:Vilnia,_Antokal._Вільня,_Антокаль_(L._Bichebois,_1848).jpg|thumb|Антокаль на малюнку 1848 года]] Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак А.&nbsp;Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры{{sfn|Киркор|1852|с=37, 133}}. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў{{sfn|Киркор|1852|с=37}}. [[Файл:Vilnia, Antokal. Вільня, Антокаль (K. Brandel, 1873-75).jpg|міні|Антокаль на фотаздымку [[Конрад Брандэль|Конрада Брандэля]], 1873-75 гг.]] У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка»{{sfn|Киркор|1852|с=65, 168}}. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Wilno Palace Słuszka 2025.jpg|міні|злева|Палац Слушкаў]] [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Main façade of the Sapiegos Palace in Antakalnis eldership in Vilnius, Lithuania in 2024.jpg|thumb|Палац Сапегаў]] [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] [[Файл:Baroque Church of Christ the Remeeder in Antakalnis, Vilnius, Lithuania.JPG|міні|Касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця<ref name="ldk_sapieha"/>. А.&nbsp;Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]] частаваў пасланнікаў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў<ref name="vle_ant"/>. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з [[Рым]]а і П'етра Перці з [[Мілан]]а<ref name="vle_ant"/>{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. Сам М.&nbsp;Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» ({{lang-la|Hic jacet peccator}}). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў{{sfn|Киркор|1852|с=42}}. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). [[Файл:Antakalnis_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|злева|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Antak_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Olandu_ziedas_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Кальцо па вуліцы Аланду]] Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. [[Файл:Vilnius Britu taryba.jpg|thumb|Пасольства Вялікабрытаніі]] На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Ходзько И. |загаловак=Шестое и седьмое сентября в Вильне 1858 года |месца=Вильно |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1858 |старонак=277 |ref=Ходзько}} * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] kvcz83khisditlhpkfww2bzybm2zbei 5185195 5185188 2026-08-22T20:45:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5185195 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Антокаль (значэнні)}} [[Файл:JP2 sq by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Антокаль. На пярэднім плане плошча Яна Паўла II і касцёл Святых Пятра і Паўла ]] '''Анто́каль''', таксама '''Анта́кальніс'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Antakalnis}}, {{lang-pl|Antokol}}, {{lang-ru-dor|Антоколь}})&nbsp;— адно з найстаражытнейшых гістарычных прадмесцяў, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і экалагічна чыстых раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], вышэй за вусце ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі [[Сніпішкі]] і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]] (на захадзе), [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]] (на поўдні) і [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] (на паўднёвым захадзе). Гэта найбуйнейшы і самы зялёны раён сталіцы: лясы і паркі складаюць каля 70 % яго тэрыторыі<ref name="ant_ofic">{{cite web|url=https://www.antakalnis.lt/apie-antakalni|title=Apie Antakalnį|publisher=Antakalnio seniūnija|lang=lt}}</ref>. З цэнтрам горада і іншымі раёнамі Антокаль злучаны чатырма мастамі праз Вілію. [[Файл:Žirmūnai_Bridge.jpg|thumb|[[Жырмунскі мост]]]] == Этымалогія == Назва прадмесця мае балцкае (літоўскае) паходжанне. Паводле даследаванняў мовазнаўцаў, тапонім утвораны ад старажытнага літоўскага прыназоўніка «анта-» (''anta''&nbsp;— сучаснае ''ant'', што азначае «на») і слова «калнас» (''kalnas''&nbsp;— гара, узгорак)<ref>{{cite journal |author=Karaliūnas S. |title=Antakalnis: [apie vietovardį] |journal=Mokslas ir gyvenimas |year=1972 |issue=11 |pages=48—49 |lang=lt}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя таксама адзначаў, што назва паходзіць ад літоўскіх слоў «ант-та-кална», што літаральна перакладаецца як «на гэтай гары»{{sfn|Киркор|1852|с=37, 132}}. Такая назва дакладна адлюстроўвае геаграфічную спецыфіку мясцовасці, якая гістарычна размяшчалася на ўзвышшы, сярод маляўнічых лясістых пагоркаў, якія плаўна спускаліся да ракі<ref name="vle_ant">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/antakalnis/|title=Antakalnis|author=Vidmantas Daugirdas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і станаўленне прадмесця === [[Файл:Vilnia,_Antokal._Вільня,_Антокаль_(L._Bichebois,_1848).jpg|thumb|Антокаль на малюнку 1848 года]] Гісторыя асваення Антокаля пачынаецца яшчэ з паганскіх часоў. У 1956 годзе ў [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорным парку]] археолагі выявілі рэшткі паселішча XIV—XV стагоддзяў з фрагментамі керамікі і вырабамі з жалеза і бронзы<ref name="vle_ant"/>. Знакаміты гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]] пісаў, што ў старажытнасці на Антокалі знаходзілася паганская свяцілішча, прысвечаная ўсім багам (пазней гісторык [[Тэадор Нарбут]] удакладніў, што яна стаяла менавіта на тым месцы, дзе пазней быў узведзены [[Палац Сапегаў (Вільня)|палац Сапегаў]])<ref name="ant_weebly">{{cite web|url=https://antakalnis.weebly.com/istorija.html|title=Istorija|publisher=Antakalnis.weebly.com|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак А.&nbsp;Кіркора, на месцы сучаснага касцёла Святых Пятра і Паўла знаходзіўся пантэон усіх паганскіх багоў літоўцаў, дзе кожны чацвер увечары жрацы запальвалі васковыя свечкі і прыносілі ахвяры{{sfn|Киркор|1852|с=37, 133}}. Навокал свяцілішча былі раскіданыя невялікія драўляныя хаціны бедных жыхароў{{sfn|Киркор|1852|с=37}}. [[Файл:Vilnia, Antokal. Вільня, Антокаль (K. Brandel, 1873-75).jpg|міні|Антокаль на фотаздымку [[Конрад Брандэль|Конрада Брандэля]], 1873-75 гг.]] У XV—XVI стагоддзях праз Антокаль праходзіў важны стратэгічны тракт, які вёў з Вільні ў кірунку [[Свянцяны|Свянцянаў]], [[Браслаў|Браслава]], [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] і далей у [[Полацк]]. Уздоўж гэтага шляху першапачаткова сяліліся не рамеснікі і гандляры (як у іншых прадмесцях), а дробная шляхта і чыноўнікі<ref name="ant_ofic"/>. У канцы гэтага тракту, у мясцовасці [[Вяршупа]] (''{{lang-pl|Wierszupa}}'', ''{{lang-lt|Viršupis}};'' каля вусця аднайменнага ручая), знаходзілася любімая летняя паляўнічая рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У [[1588]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт III Ваза]] афіцыйна перадаў Антокаль з 23 дварамі ў валоданне [[Віленскі капітул|віленскаму капітулу]] ў абмен на землі для пабудовы гаспадарчых аб'ектаў свайго палаца<ref name="vle_ant"/>. Гістарычна само прадмесце цягнулася ўздоўж ракі Віліі амаль на тры вярсты і заканчвалася за горадам каля загараднай карчмы і заставы «Паспешка»{{sfn|Киркор|1852|с=65, 168}}. === Залаты век магнацкіх рэзідэнцый === Сваім росквітам і славай элітнага раёна Антокаль абавязаны XVII—XVIII стагоддзям, калі ён ператварыўся ў сапраўдны «ўдзел магнатаў». Маляўнічы ландшафт па берагах Віліі прыцягваў найбагацейшыя роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Сапегі|Сапегаў]], [[Пацы|Пацаў]], [[Слушкі (род)|Слушкаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія будавалі тут свае пышныя загарадныя рэзідэнцыі, разбівалі раскошныя паркі і сады<ref name="poznaj_ant">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/dzielnice-wilna/antokol/|title=Antokol|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. Сярод сучаснікаў Антокаль нават атрымаў неафіцыйную лацінскую назву ''«Quies heroum»'' (Месца спачыну герояў)<ref name="poznaj_ant"/>. [[Файл:Wilno Palace Słuszka 2025.jpg|міні|злева|Палац Слушкаў]] [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|міні|Палац Слушкаў на беразе Віліі. Фотаздымак [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]], 1873 г.]] Адным з першых манументальных збудаванняў стаў [[Палац Слушкаў (Вільня)|палац Слушкаў]], пабудаваны ў 1691—1694 гадах [[Ваяводы полацкія|полацкім ваяводам]] [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] паводле праекта італьянскага архітэктара і скульптара [[П'етра Перці]]. Палац у стылі італьянскага маньерызму ўзводзіўся на штучна насыпаным паўвостраве, а яго інтэр'еры ўражвалі сучаснікаў (у прыватнасці, тут былі шкляныя столі, над якімі плавалі жывыя рыбы). На фасадзе палаца была размешчана мармуровая шыльда, якая абвяшчала пра перамогу ўладальніка над прыродай: «Горы рассунуў, віры Віліі супакоіў... стаў прытулкам спакою і першым помнікам Антокаля»<ref name="ant_weebly"/>. [[Файл:Main façade of the Sapiegos Palace in Antakalnis eldership in Vilnius, Lithuania in 2024.jpg|thumb|Палац Сапегаў]] [[Файл:Vilnia, Antokal, Sapieha. Вільня, Антокаль, Сапега (J. Šołma, 1819).jpg|злева|міні|Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819 г.]] [[Файл:Baroque Church of Christ the Remeeder in Antakalnis, Vilnius, Lithuania.JPG|міні|Касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]] Неўзабаве пасля гэтага, у 1691—1697 гадах, [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] пабудаваў на Антокалі свой [[Палац Сапегаў (Вільня)|пышны барочны палац]], які мусіў канкурыраваць з каралеўскімі рэзідэнцыямі. Гэты ансамбль з рэгулярным паркам, фантанамі і скульптурамі (таксама працы П'етра Перці) стаў галоўнай жамчужынай прадмесця<ref name="ldk_sapieha"/>. А.&nbsp;Кіркор адзначаў, што палац быў узведзены менавіта з выкарыстаннем руін былога паганскага храма. Усе пакоі будынка былі ўпрыгожаны багатымі фрэскамі італьянскага майстра Дэль-Бена. Вядома, што ў гэтых сценах знакаміты [[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]] частаваў пасланнікаў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], і тут жа ён раптоўна памёр 7 ліпеня 1633 года{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. Сапега спецыяльна запрасіў на Антокаль манахаў-трынітарыяў, для якіх у 1694—1717 гадах узвёў побач з палацам [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)|касцёл Пана Езуса (Трынітарскі)]]. Манахі гэтага ордэна займаліся выкупам хрысціянскіх палонных з мусульманскай няволі, што падкрэслівала клопат гетмана пра сваіх жаўнераў<ref name="ldk_sapieha">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/the-sapieha-palace-in-antakalnis-as-a-monument-of-unrealized-ambitions/|title=The Sapieha Palace in Antakalnis as a Monument of Unrealized Ambitions|publisher=LDK istorija|lang=en}}</ref>. Яшчэ адным архітэктурным шэдэўрам Антокаля стаў [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Вільня)|касцёл Святых Пятра і Паўла]]. Яго будаўніцтва ў 1668 годзе фундаваў вялікі гетман літоўскі [[Міхал Казімір Пац]] у знак падзякі за вызваленне Вільні ад маскоўскіх захопнікаў<ref name="vle_ant"/>. Будаўніцтва муроў было скончана ў 1684 годзе, але канчатковае асвячэнне адбылося толькі ў 1701 годзе{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Хоць вонкава касцёл выглядае стрымана, яго інтэр'ер налічвае больш за 2000 унікальных ляпных і гіпсавых фігур, якія былі створаны запрошанымі італьянскімі майстрамі Джавані Марыя Галі з [[Рым]]а і П'етра Перці з [[Мілан]]а<ref name="vle_ant"/>{{sfn|Киркор|1852|с=12}}. Касцёл з'яўляецца адным з найвыдатнейшых узораў еўрапейскага [[Барока|барока]]<ref name="vle_ant"/>. Сам М.&nbsp;Пац завяшчаў пахаваць сябе пад парогам касцёла з надпісам на пліце «Тут ляжыць грэшнік» ({{lang-la|Hic jacet peccator}}). У выніку кожны, хто ўваходзіў у храм, мусіў ступаць на яго магілу{{sfn|Киркор|1852|с=133}}. === XIX стагоддзе і перыяд Расійскай імперыі === [[Файл:Petro Povilo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Касцёл Святых Пятра і Паўла і кляштар латэранскіх канонікаў]] У XIX стагоддзі, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, лёс антокальскіх палацаў быў сумным. Магнацкія рэзідэнцыі былі канфіскаваны або выкуплены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і прыстасаваны пад ваенныя і карныя патрэбы. Палац Слушкаў яшчэ ў пачатку стагоддзя быў пераўтвораны ў палітычную турму (Цытадэль № 14), дзе ўтрымліваліся ўдзельнікі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. У 1809 годзе расійскае ваеннае ведамства набыла палац Сапегаў, ператварыўшы яго ў ваенны шпіталь, які ў сярэдзіне XIX стагоддзя лічыўся адным з самых добраўпарадкаваных віленскіх шпіталяў{{sfn|Киркор|1852|с=42}}. Пасля 1844 года будынак быў значна перабудаваны, пры гэтым знішчылі вялікую частку барочнага дэкору<ref name="vle_ant"/>. Многія каталіцкія кляштары ([[Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў|латэранскіх канонікаў]], [[Віленскі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]]) былі зачынены пасля 1864 года, а Трынітарскі касцёл перароблены ў праваслаўную Міхайлаўскую царкву. 28 чэрвеня 1812 года, падчас [[Вайна 1812 года|напалеонаўскага паходу на Расію]], на Антокалі адбылося ўзброенае сутыкненне паміж ар'ергардам расійскай арміі, які адступаў з Вільні, і перадавымі атрадамі французскай кавалерыі<ref>{{cite web|url=https://www.praeitiespaslaptys.lt/karu-istorija/1812-m-karo-musiai-lietuvoje/|title=1812 m. karo mūšiai Lietuvoje|author=Šarūnas Sabutavičius|publisher=Praeities paslaptys|date=2017|lang=lt}}</ref>. У памяць аб гэтай падзеі на вуліцы ўсталяваны мемарыяльны камень. Асноўная вулічная траса — цяперашняя [[Антокальская вуліца]] — сфарміравалася ў сярэдзіне XVIII стагоддзя. Доўгі час простыя гараджане пазбягалі сяліцца тут, баючыся трапіць у юрыдычную залежнасць ад магнатаў, таму масавая забудова прыватнымі дамамі пачалася толькі ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Да 1897 года насельніцтва прадмесця склала ўжо каля 5700 чалавек<ref name="ant_weebly"/>. === ХХ стагоддзе: ад мадэрну да спальнага раёна === [[Файл:Vileishis Palace1.jpg|міні|Палац Вілейшысаў, дзе працавала Літоўскае навуковае таварыства]] У пачатку XX стагоддзя Антокаль пачаў вяртаць сабе статус прэстыжнага раёна. У 1904—1906 гадах выбітны інжынер і мецэнат [[Пятрас Вілейшыс]] пабудаваў тут цудоўны [[Палац Вілейшысаў|палацавы ансамбль]] у стылі неабарока і мадэрну (архітэктар [[Аўгуст Кляйн]]). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся інавацыйныя тэхналогіі: [[жалезабетон]], уласная электрастанцыя з бельгійскім генератарам і сістэма фільтрацыі вады. Палац Вілейшысаў хутка стаў цэнтрам літоўскага нацыянальнага адраджэння: у 1907 годзе тут прайшла першая выстава літоўскага мастацтва (з удзелам [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М. К. Чурлёніса]]), а пазней размясціліся [[Літоўскае навуковае таварыства]] (кіраўнік — [[Ёнас Басанавічус]]) і асветніцкае таварыства «Рытас»<ref name="vle_ant"/><ref name="vilnius_play">{{cite web|url=https://www.vilniusplayground.com/vilnius-tips/sights/antakalnis-tour-once-prestigious-suburb/|title=Antakalnis Tour: Once One of Vilnius’s Most Prestigious Suburbs|publisher=Vilnius Playground|lang=en}}</ref>. У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], на Антокалі ўзводзіліся прэстыжныя вілы і катэджы для вайскоўцаў. У гэты ж час у лясістых пагорках [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанкі]] былі пабудаваны польскія абарончыя бункеры і арсеналы, рэшткі якіх (Антокальскія бункеры) захаваліся дагэтуль. У 1927 годзе была пабудавана Вышэйшая тэхнічная школа (пазней палітэхнікум). [[Файл:Antakalnis_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|злева|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Antak_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Жылая пасляваенная забудова]] [[Файл:Olandu_ziedas_by_Augustas_Didzgalvis.jpg|thumb|Кальцо па вуліцы Аланду]] Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў савецкі час пачалася інтэнсіўная забудова Антокаля тыпавымі жылымі дамамі (з 1960 года). Адначасова раён стаў важным навуковым і медыцынскім асяродкам. Тут былі пабудаваны комплексы клінічных і спецыялізаваных бальніц, размясціліся павільёны кінастудыі і інстытуты Акадэміі навук (у тым ліку [[Інстытут літоўскай мовы]]). У 1968—1989 гадах у глыбіні раёна (Саўляцякіс) быў узведзены буйны студэнцкі гарадок з навучальнымі і жылымі карпусамі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна|Тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]]<ref name="vle_ant"/>. == Знакавыя мясціны == * [[Антокальскія могілкі]] — галоўны пантэон краіны, дзе пахаваны выдатныя дзяржаўныя дзеячы, пісьменнікі, мастакі, а таксама абаронцы незалежнасці Літвы, якія загінулі ў [[Студзеньскія падзеі (Літва)|студзені 1991 года]]. * Урочышча [[Сапяжанка (Вільня)|Сапяжанка]] (''Sapieżanka'', ''Sapieginė'') і «Швейцарыя» — пагорыстыя лясныя масівы, якія з'яўляюцца папулярным месцам рэкрэацыі. * Студэнцкі гарадок Саўляцякіс (''Saulėtekis''), дзе сканцэнтравана акадэмічнае жыццё сучаснай Вільні. [[Файл:Vilnius Britu taryba.jpg|thumb|Пасольства Вялікабрытаніі]] На Антокалі знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы шэрагу дзяржаў, у тым ліку пасольствы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Данія|Даніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Ватыкан]]а ([[Апостальская нунцыятура ў Літве|Апостальская нунцыятура]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Ходзько И. |загаловак=Шестое и седьмое сентября в Вильне 1858 года |месца=Вильно |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1858 |старонак=277 |ref=Ходзько}} * {{кніга|аўтар=Vanagas J.|загаловак=Antakalnis. Kilmė, raida, žmonės|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2018|старонак=180|lang=lt}} * {{кніга|аўтар=Surwiło J.|загаловак=Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie|месца=Vilnius|год=2000|lang=pl}} * {{кніга|аўтар=Janonienė R., Purlys E.|загаловак=Sapiegų rūmai Antakalnyje|месца=Vilnius|выдавецтва=Nacionalinis muziejus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmai|год=2012|старонак=190|lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Antakalnis}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] olzwetb4x11w566aj45z6m2wdoa7ap0 Антакальніс 0 813089 5185158 2026-08-22T18:12:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Антокаль]] 5185158 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Антокаль]] 6vp69p2wv0o4vgux16rpd8eugap301q Палац Слушкаў (Вільня) 0 813090 5185162 2026-08-22T18:18:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Палац Слушкаў]] 5185162 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Палац Слушкаў]] rtqg88vubyixcatbf11hhclywkdpq3n Віленскі кляштар латэранскіх канонікаў 0 813091 5185167 2026-08-22T18:21:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Вільня)]] 5185167 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Вільня)]] 07kydfayo8pa8czqo8ft9599c3benlk Слушкі (род) 0 813092 5185170 2026-08-22T18:25:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Слушкі]] 5185170 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Слушкі]] 9aa7f65sbij3shkpqcvrlwb3o1sbm9r Конрад Брандэль 0 813093 5185191 2026-08-22T20:40:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Асоба | імя = Конрад Брандэль | арыгінал імя = {{lang-pl|Konrad Brandel}} | выява = Brandel Self-portrait in a balloon gondola.jpg | шырыня = | подпіс = Аўтапартрэт у гандоле паветранага шара, 1865 год | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = {{ДН|25|11|1838}} | месца нараджэння = [[Варшава]], Царства П...» 5185191 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Конрад Брандэль | арыгінал імя = {{lang-pl|Konrad Brandel}} | выява = Brandel Self-portrait in a balloon gondola.jpg | шырыня = | подпіс = Аўтапартрэт у гандоле паветранага шара, 1865 год | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = {{ДН|25|11|1838}} | месца нараджэння = [[Варшава]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|28|10|1920}} | месца смерці = [[Торунь]], [[Польшча|Польская Рэспубліка]] | месца пахавання = [[Павонзкаўскія могілкі]] | грамадзянства = | бацька = Севярын Брандэль | маці = Караліна з Ціхоцкіх | муж = | жонка = Ядвіга Кункель | дзеці = | альма-матэр = Варшаўская рэальная гімназія | род дзейнасці = [[фатограф]], [[вынаходнік]], [[фотакарэспандэнт]] | гады творчасці = | кірунак = | жанр = | вядомыя працы = | прэміі = | узнагароды = | подпіс чалавека = | сайт = | вікісховішча = Category:Konrad Brandel }} '''Ко́нрад (Севяры́навіч) Бра́ндэль''' ({{lang-pl|Konrad Brandel}}, {{lang-ru|Конрад Северинович Брандель}}; {{ДН|25|11|1838}}, [[Варшава]] — {{ДС|28|10|1920}}, [[Торунь]]) — польскі [[фатограф]], [[вынаходнік]], фотакарэспандэнт і летапісец Варшавы. З'яўляецца аўтарам найстарэйшых польскіх фотаздымкаў з паветра і стваральнікам партатыўнага фотаапарата, вядомага як «фотарэвальвер»{{sfn|Jackiewicz|2015|с=10—11}}{{sfn|Brandel|2022|с=151}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў варшаўскай мяшчанскай сям'і Севярына Брандэля (1806—1882) і Караліны з Ціхоцкіх (1813—1904), якія належалі да герба «[[Наленч (герб)|Наленч]]». Адзін з яго братоў, Уладзіслаў (1849—1921), таксама стаў фатографам, а другі, Севярын (1841—1916), быў саветнікам Пракураторыі Царства Польскага і адным з заснавальнікаў Варшаўскай філармоніі{{крыніца?}}. Пасля заканчэння хімічнага аддзялення [[Варшаўская рэальная гімназія|Варшаўскай рэальнай гімназіі]] ў 1858 годзе, Конрад Брандэль пачаў працаваць кансьержам, настаўнікам і намеснікам дырэктара цукровага завода, паралельна займаючыся фатаграфіяй як аматар<ref name="vle">{{VLE|3|||[https://www.vle.lt/straipsnis/konrad-brandel/ Konrad Brandel]}}</ref>{{sfn|Junevičius|2010|с=85}}. У 1863 годзе ён уладкаваўся ў атэлье [[Караль Беер|Караля Беера]], аднаго з піянераў фатаграфіі ў Польшчы. У атэлье Брандэль працаваў у фоталабараторыі, а таксама рабіў здымкі на пленэры. 30 ліпеня 1865 года з гандолы паветранага шара, які пралятаў над Варшавай, ён зрабіў унікальныя здымкі. Выкарыстоўваючы «секундны» апарат на шкляных негатывах памерам каля 10 × 13 см, ён зрабіў тры кадры: забудову каля кляштара рэфарматаў, Саксонскі сад і месца прызямлення — вёску Маркі{{sfn|Jackiewicz|2015|с=9—10}}. Гэта былі першыя ў гісторыі польскія фотаздымкі з паветра. [[Файл:Brandel, Kalendarz 1866.jpg|міні|злева|Каляндар на 1866 год з фатаграфіямі К. Брандэля]] У 1865 годзе Конрад разам са сваім братам Уладзіславам і мастаком [[Марцін Альшынскі|Марцінам Альшынскім]] (з якім ён працаваў у Беера) адкрыў уласную фотастудыю на вуліцы [[Вуліца Новы Свят (Варшава)|Новы Свят]] пад назвай «К. Брандэль і Кампанія»{{sfn|Lejko|1985|с=18}}. Пры атэлье таксама дзейнічала фотатыпія. Асноўным напрамкам працы студыі была партрэтная фатаграфія. Свае здымкі ў Брандэля рабілі многія прадстаўнікі варшаўскага культурнага асяроддзя: акцёры, мастакі і навукоўцы. З 1870-х гадоў студыя спецыялізавалася на фатаграфаванні дзяцей, што ў той час уяўляла сабой значную цяжкасць. Акрамя таго, студыя Брандэля была вядомая выпускам насценных фатаграфічных календароў. Першы з іх, выдадзены ў 1865 годзе на 1866 год, быў праілюстраваны больш чым 300 фатаграфіямі з жыцця Варшавы{{крыніца?}}. Конрад Брандэль таксама бескарысліва рабіў здымкі скурных хвароб і паталогій для прафесараў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], за што ў 1875 годзе атрымаў афіцыйнае званне фатографа Варшаўскага ўніверсітэта. Каля 1873 года Альшынскі выйшаў са складу таварыства і заснаваў уласнае прадпрыемства. У канцы XIX стагоддзя ўстанова Брандэля пераехала на вуліцу Шпітальную{{крыніца?}}. Пасля 1900 года Брандэль адышоў ад спраў і разам з другой жонкай, Ядвігай з Кункеляў, пераехаў у маёнтак у [[Лышкавіцы|Лышкавіцах]]. У 1905 годзе ён стаў ганаровым членам Варшаўскага фатаграфічнага таварыства{{sfn|Żdżarski|1974}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] знаходзіўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], а затым пасяліўся ў [[Торунь|Торуні]]. Памёр 28 кастрычніка 1920 года. Пахаваны на [[Павонзкаўскія могілкі|Павонзкаўскіх могілках]] у Варшаве (квартал 175-1-14). == Вынаходніцкая дзейнасць == [[Файл:Brandel-Deotyma.jpg|міні|справа|Партрэт Дыятымы (Ядвігі Лушчэўскай), каля 1865 года]] У канцы 1880-х гадоў Брандэль пачаў усё больш канцэнтравацца на рэпартажнай і прэсавай фатаграфіі{{sfn|Lejko|1985|с=31}}. У гэты перыяд з'явілася новая бромажэлацінавая тэхналогія, якая значна скараціла і спрасціла працу фатографаў, дазваляючы рабіць «маментальныя» здымкі са значна меншым часам экспазіцыі. Брандэль пачаў працаваць над стварэннем партатыўнага апарата, які дазваляў бы фатаграфаваць рухомыя аб'екты{{sfn|Lejko|1985|с=31}}. Яго вынаходніцтва, якое атрымала назву «фотарэвальвер», было пазней дапоўнена магазінам на 12, а потым і на 25 фотапласцінак, што дазваляла іх хутка мяняць і рабіць рэпартажныя здымкі. Дакладная дата стварэння гэтага апарата невядомая. Магчыма, праца над ім вялася ўжо каля 1880 года, аднак афіцыйным часам з'яўлення лічыцца 1883{{sfn|Brandel|2022|с=151}} ці 1884 год. Як паведамляў «[[Kurier Warszawski]]» ў 1885 годзе, за сваё вынаходніцтва фатограф атрымаў сярэбраны медаль на ўроцлаўскай фатаграфічнай выстаўцы{{sfn|Lejko|1985|с=54}}. У 1889 годзе Дэпартамент гандлю і мануфактур Расійскай імперыі выдаў К. Брандэлю прывілей (патэнт) № 11515 на ручны рэвальверны фотаапарат для здымкі на негатыўнай паперы<ref name="photo_his">{{cite web|url=https://www.photohistory.ru/1207248167489914.html|title=Аппарат К.С. Бранделя|publisher=Photohistory.ru|lang=ru}}</ref>. Камера Брандэля вылучалася цалкам новым прыстасаваннем: вынаходнік ліквідаваў валікі і ўвесь звязаны з імі механізм, выкарыстоўваючы гатовую паперу, нацягнутую на лёгкія металічныя рамкі. У камплект уваходзіў зарадны мех са святлонепранікальнай тканіны, дзякуючы якому зарадка касет магла ажыццяўляцца на святле прама падчас падарожжаў<ref name="photo_his"/>. Брандэль таксама займаўся вытворчасцю гэтых апаратаў на заказ. Сярод пакупнікоў былі такія вядомыя мастакі, як [[Войцех Герсан]], [[Генрых Іпалітавіч Семірадскі|Генрых Семірадскі]], [[Аляксандр Герымскі]], [[Юліуш Косак|Юліуш Косак]] і [[Юльян Фалат]]{{sfn|Lejko|1985|с=54}}. У сваіх дзённіках Ю. Фалат апісваў сустрэчу з расійскім імператарам падчас палявання ў 1899 годзе: калі германскі імператар Вільгельм II прадстаўляў яго імператару, той, убачыўшы фотарэвальвер Брандэля на шыі мастака, спытаў: {{цытата|«Ці не варшаўскі гэта апарат Брандэля?» ({{lang-fr|N'est ce pas, c'est appareil de Bradel de Varsovie?}}). «Так, Ваша Вялікасць» ({{lang-fr|Oui, Votre Majeste}}), — адказаў Фалат.<ref name="cult">{{cite web|url=https://culture.pl/en/artist/konrad-brandel|title=Konrad Brandel|author=Tomasz Mościcki|publisher=Culture.pl|lang=en}}</ref>}} == Фотажурналістыка == [[Файл:Plac Trzech Krzyży Konrad Brandel.jpg|міні|справа|[[Плошча Трох Крыжоў]] у Варшаве, 1880-я гады]] Выкарыстанне ўласнага вынаходніцтва дазволіла Брандэлю ствараць фотарэпартажы з жыцця гарадоў. Ён фіксаваў як паўсядзённае жыццё, так і архітэктуру. Дзякуючы фотарэвальверу, гэтыя здымкі, акрамя нерухомай забудовы, адлюстроўваюць выпадковых мінакоў, бытавыя сцэнкі і транспарт у руху. Брандэль фатаграфаваў варшаўскія рынкі, паркі, набярэжныя [[Вісла|Віслы]], а таксама канкрэтныя падзеі: рэгаты, адкрыццё коннай чыгункі, скачкі, гулянні на [[Макатоўскае поле|Макатоўскім полі]], рэлігійныя ўрачыстасці і пахаванні. Многія з іх публікаваліся ў тагачаснай прэсе, у тым ліку ў «[[Tygodnik Ilustrowany]]». На старонках часопіса «[[Wędrowiec]]», мастацкім кіраўніком якога быў [[Станіслаў Віткевіч]], шмат ухвальных слоў Брандэлю і яго вынаходніцтву прысвяціў пісьменнік [[Баляслаў Прус]]{{крыніца?}}. [[Файл:K Brandel - Spotkanie towarzyskie podczas wyścigów konnych na Polu Mokotowskim (1891-92).jpg|міні|злева|Сцэна з конных скачак на Макатоўскім полі, 1891 ці 1892 год]] Роля Брандэля ў гісторыі фатаграфіі не абмяжоўваецца тэхнічнымі распрацоўкамі. Ён зрабіў пераварот у стаўленні да фатаграфіі як да аўтаномнага твора мастацтва, створанага канкрэтным аўтарам. Да таго часу рэпрадукцыя фатаграфій у прэсе азначала іх капіраванне праз гравюру або літаграфію, і выявы падпісваліся толькі пазнакай «з фатаграфіі», звычайна без імя аўтара. Брандэль укараніў метад пераносу фатаграфій на [[дрэварыт]] (так званыя «травёнкі» або паўтонавы растр), і яго працы заўсёды падпісваліся імем аўтара<ref name="cult"/>. Брандэль шмат фатаграфаваў падчас падарожжаў па [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у тым ліку па запрашэннях імператарскай сям'і. Ён зафіксаваў вялікія ваенныя манеўры каля [[Кляшчэлі|Кляшчэляў]] у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], а таксама сустрэчу трох імператараў у [[Скернявіцы|Скернявіцах]] у 1884 годзе. Брандэль удзельнічаў у шматлікіх выстаўках: у Кракаве (1869), [[Санкт-Пецярбург]]у (1870, 1888), [[Масква|Маскве]] (1872, атрымаў малы і вялікі сярэбраныя медалі), [[Вена|Вене]] (1873, медаль прызнання), [[Парыж|Парыжы]] (1874, медаль [[Французскае фатаграфічнае таварыства|Французскага фатаграфічнага таварыства]] за медыцынскі альбом), [[Філадэльфія|Філадэльфіі]] (1876), [[Уроцлаў|Уроцлаве]] (1885) і Варшаве (1885, залаты медаль){{sfn|Junevičius|2010|с=85}}. За сваю працу ён быў узнагароджаны ордэнам ад аўстрыйскага імператара [[Франц Іосіф I|Франца Іосіфа]]<ref name="cult"/><ref name="vle"/>. == Здымкі ў Літве і Беларусі == У 1871 годзе Брандэль прыбыў на тэрыторыю сучаснай Літвы і Беларусі, каб афіцыйна зафатаграфаваць будаўніцтва [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Кашадарскай (Роменскай) чыгункі]]{{sfn|Junevičius|2010|с=85, 86}}. У расійскай [[Нацыянальная бібліятэка Расіі|Нацыянальнай бібліятэцы]] ў [[Пецярбург|Пецярбургу]] захаваўся альбом з 23 выявамі, сярод якіх найстарэйшыя фатаграфіі [[Шаўлі|Шаўляў]], мастоў цераз рэкі [[Абяле]] і [[Вента (рака)|Вента]], а таксама чыгуначных станцый у [[Гайжуны|Гайжунах]] і Шаўлях. Часопіс «[[Kłosy (часопіс)|Kłosy]]», які асвятляў адкрыццё чыгункі, быў праілюстраваны гравюрамі па матывах здымкаў Брандэля{{sfn|Junevičius|2010|с=85, 86}}. [[Файл:Konrad Brandel - grób.jpg|міні|справа|Магіла Конрада Брандэля на Павонзкаўскіх могілках]] Праз некалькі гадоў, у 1873 (або 1874—1875) годзе, ён зноў наведаў [[Вільня|Вільню]]. Вынікам гэтай паездкі стаў альбом «Souvenir de Vilna» (каля 30 фатаграфій), асобнікі якога сёння захоўваюцца ў [[Музей Гуга Шоя|Музеі Гуга Шоя]] ў [[Шылуце]], [[Музей фатаграфіі (Кракаў)|Музеі фатаграфіі]] ў [[Кракаў|Кракаве]] і [[Польская бібліятэка (Парыж)|Польскай бібліятэцы]] ў Парыжы. На здымках адлюстраваны панарамы горада з [[Трохкрыжовая гара|гары Трох Крыжоў]] і [[Алтарыя (Вільня)|Алтарыі]], [[Вострая брама]], [[Касцёл Святой Ганны (Вільня)|касцёл Святой Ганны]] і [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда і кляштар бернардзінцаў (Вільня)|Бернардзінскі касцёл]]. Асаблівую ўвагу фатограф надаваў прадмесцям і прыродным пейзажам, такім як [[Бяльмонтас|Бяльмонт]], [[Маркуці (Вільня)|Маркуці]] (якія тады часта называлі Карлсбадам), [[Сніпішкі]] і [[Антокаль]]{{sfn|Junevičius|2010|с=82}}<ref name="vle"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Jackiewicz D. |загаловак=Konrad Brandel (1838-1920) |месца=Warszawa |год=2015 |isbn=978-83-62020-71-3 |ref=Jackiewicz}} * {{кніга |аўтар=Lejko K. |загаловак=Warszawa w obiektywie Konrada Brandla |месца=Warszawa |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1985 |isbn=83-01-04577-9 |ref=Lejko}} * {{кніга |аўтар=Brandel K., Michałowicz M., Kubkowski P., Mojsak Ł. |загаловак=Fotorewolwer: Konrad Brandel |месца=Warszawa |выдавецтва=Muzeum Warszawy |год=2022 |isbn=978-83-65777-96-6 |ref=Brandel}} * {{кніга |аўтар=Żdżarski W. |загаловак=Historia fotografii warszawskiej |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1974 |ref=Żdżarski}} * {{артыкул |аўтар=Junevičius D. |загаловак=Varšuvos fotografas Konradas Brandelis Lietuvoje |выданне=Kultūros barai |год=2010 |нумар=5-6 |старонкі=84—86 (№5), 80—86 (№6) |ref=Junevičius}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Konrad Brandel}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брандэль Конрад}} [[Катэгорыя:Фатографы Польшчы]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Торуні]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Павонзкаўскіх могілках]] dk2bhi1kbumk53mqs4l9kssypulvgve 5185192 5185191 2026-08-22T20:40:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Пахаваныя на Павонзкаўскіх могілках]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185192 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Конрад Брандэль | арыгінал імя = {{lang-pl|Konrad Brandel}} | выява = Brandel Self-portrait in a balloon gondola.jpg | шырыня = | подпіс = Аўтапартрэт у гандоле паветранага шара, 1865 год | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = {{ДН|25|11|1838}} | месца нараджэння = [[Варшава]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|28|10|1920}} | месца смерці = [[Торунь]], [[Польшча|Польская Рэспубліка]] | месца пахавання = [[Павонзкаўскія могілкі]] | грамадзянства = | бацька = Севярын Брандэль | маці = Караліна з Ціхоцкіх | муж = | жонка = Ядвіга Кункель | дзеці = | альма-матэр = Варшаўская рэальная гімназія | род дзейнасці = [[фатограф]], [[вынаходнік]], [[фотакарэспандэнт]] | гады творчасці = | кірунак = | жанр = | вядомыя працы = | прэміі = | узнагароды = | подпіс чалавека = | сайт = | вікісховішча = Category:Konrad Brandel }} '''Ко́нрад (Севяры́навіч) Бра́ндэль''' ({{lang-pl|Konrad Brandel}}, {{lang-ru|Конрад Северинович Брандель}}; {{ДН|25|11|1838}}, [[Варшава]] — {{ДС|28|10|1920}}, [[Торунь]]) — польскі [[фатограф]], [[вынаходнік]], фотакарэспандэнт і летапісец Варшавы. З'яўляецца аўтарам найстарэйшых польскіх фотаздымкаў з паветра і стваральнікам партатыўнага фотаапарата, вядомага як «фотарэвальвер»{{sfn|Jackiewicz|2015|с=10—11}}{{sfn|Brandel|2022|с=151}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў варшаўскай мяшчанскай сям'і Севярына Брандэля (1806—1882) і Караліны з Ціхоцкіх (1813—1904), якія належалі да герба «[[Наленч (герб)|Наленч]]». Адзін з яго братоў, Уладзіслаў (1849—1921), таксама стаў фатографам, а другі, Севярын (1841—1916), быў саветнікам Пракураторыі Царства Польскага і адным з заснавальнікаў Варшаўскай філармоніі{{крыніца?}}. Пасля заканчэння хімічнага аддзялення [[Варшаўская рэальная гімназія|Варшаўскай рэальнай гімназіі]] ў 1858 годзе, Конрад Брандэль пачаў працаваць кансьержам, настаўнікам і намеснікам дырэктара цукровага завода, паралельна займаючыся фатаграфіяй як аматар<ref name="vle">{{VLE|3|||[https://www.vle.lt/straipsnis/konrad-brandel/ Konrad Brandel]}}</ref>{{sfn|Junevičius|2010|с=85}}. У 1863 годзе ён уладкаваўся ў атэлье [[Караль Беер|Караля Беера]], аднаго з піянераў фатаграфіі ў Польшчы. У атэлье Брандэль працаваў у фоталабараторыі, а таксама рабіў здымкі на пленэры. 30 ліпеня 1865 года з гандолы паветранага шара, які пралятаў над Варшавай, ён зрабіў унікальныя здымкі. Выкарыстоўваючы «секундны» апарат на шкляных негатывах памерам каля 10 × 13 см, ён зрабіў тры кадры: забудову каля кляштара рэфарматаў, Саксонскі сад і месца прызямлення — вёску Маркі{{sfn|Jackiewicz|2015|с=9—10}}. Гэта былі першыя ў гісторыі польскія фотаздымкі з паветра. [[Файл:Brandel, Kalendarz 1866.jpg|міні|злева|Каляндар на 1866 год з фатаграфіямі К. Брандэля]] У 1865 годзе Конрад разам са сваім братам Уладзіславам і мастаком [[Марцін Альшынскі|Марцінам Альшынскім]] (з якім ён працаваў у Беера) адкрыў уласную фотастудыю на вуліцы [[Вуліца Новы Свят (Варшава)|Новы Свят]] пад назвай «К. Брандэль і Кампанія»{{sfn|Lejko|1985|с=18}}. Пры атэлье таксама дзейнічала фотатыпія. Асноўным напрамкам працы студыі была партрэтная фатаграфія. Свае здымкі ў Брандэля рабілі многія прадстаўнікі варшаўскага культурнага асяроддзя: акцёры, мастакі і навукоўцы. З 1870-х гадоў студыя спецыялізавалася на фатаграфаванні дзяцей, што ў той час уяўляла сабой значную цяжкасць. Акрамя таго, студыя Брандэля была вядомая выпускам насценных фатаграфічных календароў. Першы з іх, выдадзены ў 1865 годзе на 1866 год, быў праілюстраваны больш чым 300 фатаграфіямі з жыцця Варшавы{{крыніца?}}. Конрад Брандэль таксама бескарысліва рабіў здымкі скурных хвароб і паталогій для прафесараў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], за што ў 1875 годзе атрымаў афіцыйнае званне фатографа Варшаўскага ўніверсітэта. Каля 1873 года Альшынскі выйшаў са складу таварыства і заснаваў уласнае прадпрыемства. У канцы XIX стагоддзя ўстанова Брандэля пераехала на вуліцу Шпітальную{{крыніца?}}. Пасля 1900 года Брандэль адышоў ад спраў і разам з другой жонкай, Ядвігай з Кункеляў, пераехаў у маёнтак у [[Лышкавіцы|Лышкавіцах]]. У 1905 годзе ён стаў ганаровым членам Варшаўскага фатаграфічнага таварыства{{sfn|Żdżarski|1974}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] знаходзіўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], а затым пасяліўся ў [[Торунь|Торуні]]. Памёр 28 кастрычніка 1920 года. Пахаваны на [[Павонзкаўскія могілкі|Павонзкаўскіх могілках]] у Варшаве (квартал 175-1-14). == Вынаходніцкая дзейнасць == [[Файл:Brandel-Deotyma.jpg|міні|справа|Партрэт Дыятымы (Ядвігі Лушчэўскай), каля 1865 года]] У канцы 1880-х гадоў Брандэль пачаў усё больш канцэнтравацца на рэпартажнай і прэсавай фатаграфіі{{sfn|Lejko|1985|с=31}}. У гэты перыяд з'явілася новая бромажэлацінавая тэхналогія, якая значна скараціла і спрасціла працу фатографаў, дазваляючы рабіць «маментальныя» здымкі са значна меншым часам экспазіцыі. Брандэль пачаў працаваць над стварэннем партатыўнага апарата, які дазваляў бы фатаграфаваць рухомыя аб'екты{{sfn|Lejko|1985|с=31}}. Яго вынаходніцтва, якое атрымала назву «фотарэвальвер», было пазней дапоўнена магазінам на 12, а потым і на 25 фотапласцінак, што дазваляла іх хутка мяняць і рабіць рэпартажныя здымкі. Дакладная дата стварэння гэтага апарата невядомая. Магчыма, праца над ім вялася ўжо каля 1880 года, аднак афіцыйным часам з'яўлення лічыцца 1883{{sfn|Brandel|2022|с=151}} ці 1884 год. Як паведамляў «[[Kurier Warszawski]]» ў 1885 годзе, за сваё вынаходніцтва фатограф атрымаў сярэбраны медаль на ўроцлаўскай фатаграфічнай выстаўцы{{sfn|Lejko|1985|с=54}}. У 1889 годзе Дэпартамент гандлю і мануфактур Расійскай імперыі выдаў К. Брандэлю прывілей (патэнт) № 11515 на ручны рэвальверны фотаапарат для здымкі на негатыўнай паперы<ref name="photo_his">{{cite web|url=https://www.photohistory.ru/1207248167489914.html|title=Аппарат К.С. Бранделя|publisher=Photohistory.ru|lang=ru}}</ref>. Камера Брандэля вылучалася цалкам новым прыстасаваннем: вынаходнік ліквідаваў валікі і ўвесь звязаны з імі механізм, выкарыстоўваючы гатовую паперу, нацягнутую на лёгкія металічныя рамкі. У камплект уваходзіў зарадны мех са святлонепранікальнай тканіны, дзякуючы якому зарадка касет магла ажыццяўляцца на святле прама падчас падарожжаў<ref name="photo_his"/>. Брандэль таксама займаўся вытворчасцю гэтых апаратаў на заказ. Сярод пакупнікоў былі такія вядомыя мастакі, як [[Войцех Герсан]], [[Генрых Іпалітавіч Семірадскі|Генрых Семірадскі]], [[Аляксандр Герымскі]], [[Юліуш Косак|Юліуш Косак]] і [[Юльян Фалат]]{{sfn|Lejko|1985|с=54}}. У сваіх дзённіках Ю. Фалат апісваў сустрэчу з расійскім імператарам падчас палявання ў 1899 годзе: калі германскі імператар Вільгельм II прадстаўляў яго імператару, той, убачыўшы фотарэвальвер Брандэля на шыі мастака, спытаў: {{цытата|«Ці не варшаўскі гэта апарат Брандэля?» ({{lang-fr|N'est ce pas, c'est appareil de Bradel de Varsovie?}}). «Так, Ваша Вялікасць» ({{lang-fr|Oui, Votre Majeste}}), — адказаў Фалат.<ref name="cult">{{cite web|url=https://culture.pl/en/artist/konrad-brandel|title=Konrad Brandel|author=Tomasz Mościcki|publisher=Culture.pl|lang=en}}</ref>}} == Фотажурналістыка == [[Файл:Plac Trzech Krzyży Konrad Brandel.jpg|міні|справа|[[Плошча Трох Крыжоў]] у Варшаве, 1880-я гады]] Выкарыстанне ўласнага вынаходніцтва дазволіла Брандэлю ствараць фотарэпартажы з жыцця гарадоў. Ён фіксаваў як паўсядзённае жыццё, так і архітэктуру. Дзякуючы фотарэвальверу, гэтыя здымкі, акрамя нерухомай забудовы, адлюстроўваюць выпадковых мінакоў, бытавыя сцэнкі і транспарт у руху. Брандэль фатаграфаваў варшаўскія рынкі, паркі, набярэжныя [[Вісла|Віслы]], а таксама канкрэтныя падзеі: рэгаты, адкрыццё коннай чыгункі, скачкі, гулянні на [[Макатоўскае поле|Макатоўскім полі]], рэлігійныя ўрачыстасці і пахаванні. Многія з іх публікаваліся ў тагачаснай прэсе, у тым ліку ў «[[Tygodnik Ilustrowany]]». На старонках часопіса «[[Wędrowiec]]», мастацкім кіраўніком якога быў [[Станіслаў Віткевіч]], шмат ухвальных слоў Брандэлю і яго вынаходніцтву прысвяціў пісьменнік [[Баляслаў Прус]]{{крыніца?}}. [[Файл:K Brandel - Spotkanie towarzyskie podczas wyścigów konnych na Polu Mokotowskim (1891-92).jpg|міні|злева|Сцэна з конных скачак на Макатоўскім полі, 1891 ці 1892 год]] Роля Брандэля ў гісторыі фатаграфіі не абмяжоўваецца тэхнічнымі распрацоўкамі. Ён зрабіў пераварот у стаўленні да фатаграфіі як да аўтаномнага твора мастацтва, створанага канкрэтным аўтарам. Да таго часу рэпрадукцыя фатаграфій у прэсе азначала іх капіраванне праз гравюру або літаграфію, і выявы падпісваліся толькі пазнакай «з фатаграфіі», звычайна без імя аўтара. Брандэль укараніў метад пераносу фатаграфій на [[дрэварыт]] (так званыя «травёнкі» або паўтонавы растр), і яго працы заўсёды падпісваліся імем аўтара<ref name="cult"/>. Брандэль шмат фатаграфаваў падчас падарожжаў па [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у тым ліку па запрашэннях імператарскай сям'і. Ён зафіксаваў вялікія ваенныя манеўры каля [[Кляшчэлі|Кляшчэляў]] у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], а таксама сустрэчу трох імператараў у [[Скернявіцы|Скернявіцах]] у 1884 годзе. Брандэль удзельнічаў у шматлікіх выстаўках: у Кракаве (1869), [[Санкт-Пецярбург]]у (1870, 1888), [[Масква|Маскве]] (1872, атрымаў малы і вялікі сярэбраныя медалі), [[Вена|Вене]] (1873, медаль прызнання), [[Парыж|Парыжы]] (1874, медаль [[Французскае фатаграфічнае таварыства|Французскага фатаграфічнага таварыства]] за медыцынскі альбом), [[Філадэльфія|Філадэльфіі]] (1876), [[Уроцлаў|Уроцлаве]] (1885) і Варшаве (1885, залаты медаль){{sfn|Junevičius|2010|с=85}}. За сваю працу ён быў узнагароджаны ордэнам ад аўстрыйскага імператара [[Франц Іосіф I|Франца Іосіфа]]<ref name="cult"/><ref name="vle"/>. == Здымкі ў Літве і Беларусі == У 1871 годзе Брандэль прыбыў на тэрыторыю сучаснай Літвы і Беларусі, каб афіцыйна зафатаграфаваць будаўніцтва [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Кашадарскай (Роменскай) чыгункі]]{{sfn|Junevičius|2010|с=85, 86}}. У расійскай [[Нацыянальная бібліятэка Расіі|Нацыянальнай бібліятэцы]] ў [[Пецярбург|Пецярбургу]] захаваўся альбом з 23 выявамі, сярод якіх найстарэйшыя фатаграфіі [[Шаўлі|Шаўляў]], мастоў цераз рэкі [[Абяле]] і [[Вента (рака)|Вента]], а таксама чыгуначных станцый у [[Гайжуны|Гайжунах]] і Шаўлях. Часопіс «[[Kłosy (часопіс)|Kłosy]]», які асвятляў адкрыццё чыгункі, быў праілюстраваны гравюрамі па матывах здымкаў Брандэля{{sfn|Junevičius|2010|с=85, 86}}. [[Файл:Konrad Brandel - grób.jpg|міні|справа|Магіла Конрада Брандэля на Павонзкаўскіх могілках]] Праз некалькі гадоў, у 1873 (або 1874—1875) годзе, ён зноў наведаў [[Вільня|Вільню]]. Вынікам гэтай паездкі стаў альбом «Souvenir de Vilna» (каля 30 фатаграфій), асобнікі якога сёння захоўваюцца ў [[Музей Гуга Шоя|Музеі Гуга Шоя]] ў [[Шылуце]], [[Музей фатаграфіі (Кракаў)|Музеі фатаграфіі]] ў [[Кракаў|Кракаве]] і [[Польская бібліятэка (Парыж)|Польскай бібліятэцы]] ў Парыжы. На здымках адлюстраваны панарамы горада з [[Трохкрыжовая гара|гары Трох Крыжоў]] і [[Алтарыя (Вільня)|Алтарыі]], [[Вострая брама]], [[Касцёл Святой Ганны (Вільня)|касцёл Святой Ганны]] і [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда і кляштар бернардзінцаў (Вільня)|Бернардзінскі касцёл]]. Асаблівую ўвагу фатограф надаваў прадмесцям і прыродным пейзажам, такім як [[Бяльмонтас|Бяльмонт]], [[Маркуці (Вільня)|Маркуці]] (якія тады часта называлі Карлсбадам), [[Сніпішкі]] і [[Антокаль]]{{sfn|Junevičius|2010|с=82}}<ref name="vle"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Jackiewicz D. |загаловак=Konrad Brandel (1838-1920) |месца=Warszawa |год=2015 |isbn=978-83-62020-71-3 |ref=Jackiewicz}} * {{кніга |аўтар=Lejko K. |загаловак=Warszawa w obiektywie Konrada Brandla |месца=Warszawa |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1985 |isbn=83-01-04577-9 |ref=Lejko}} * {{кніга |аўтар=Brandel K., Michałowicz M., Kubkowski P., Mojsak Ł. |загаловак=Fotorewolwer: Konrad Brandel |месца=Warszawa |выдавецтва=Muzeum Warszawy |год=2022 |isbn=978-83-65777-96-6 |ref=Brandel}} * {{кніга |аўтар=Żdżarski W. |загаловак=Historia fotografii warszawskiej |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1974 |ref=Żdżarski}} * {{артыкул |аўтар=Junevičius D. |загаловак=Varšuvos fotografas Konradas Brandelis Lietuvoje |выданне=Kultūros barai |год=2010 |нумар=5-6 |старонкі=84—86 (№5), 80—86 (№6) |ref=Junevičius}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Konrad Brandel}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брандэль Конрад}} [[Катэгорыя:Фатографы Польшчы]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Торуні]] 96izouf5lovxdh3qwxz6sys3b6e7rbf 5185194 5185192 2026-08-22T20:42:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Фотажурналістыка */ 5185194 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Конрад Брандэль | арыгінал імя = {{lang-pl|Konrad Brandel}} | выява = Brandel Self-portrait in a balloon gondola.jpg | шырыня = | подпіс = Аўтапартрэт у гандоле паветранага шара, 1865 год | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = {{ДН|25|11|1838}} | месца нараджэння = [[Варшава]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|28|10|1920}} | месца смерці = [[Торунь]], [[Польшча|Польская Рэспубліка]] | месца пахавання = [[Павонзкаўскія могілкі]] | грамадзянства = | бацька = Севярын Брандэль | маці = Караліна з Ціхоцкіх | муж = | жонка = Ядвіга Кункель | дзеці = | альма-матэр = Варшаўская рэальная гімназія | род дзейнасці = [[фатограф]], [[вынаходнік]], [[фотакарэспандэнт]] | гады творчасці = | кірунак = | жанр = | вядомыя працы = | прэміі = | узнагароды = | подпіс чалавека = | сайт = | вікісховішча = Category:Konrad Brandel }} '''Ко́нрад (Севяры́навіч) Бра́ндэль''' ({{lang-pl|Konrad Brandel}}, {{lang-ru|Конрад Северинович Брандель}}; {{ДН|25|11|1838}}, [[Варшава]] — {{ДС|28|10|1920}}, [[Торунь]]) — польскі [[фатограф]], [[вынаходнік]], фотакарэспандэнт і летапісец Варшавы. З'яўляецца аўтарам найстарэйшых польскіх фотаздымкаў з паветра і стваральнікам партатыўнага фотаапарата, вядомага як «фотарэвальвер»{{sfn|Jackiewicz|2015|с=10—11}}{{sfn|Brandel|2022|с=151}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў варшаўскай мяшчанскай сям'і Севярына Брандэля (1806—1882) і Караліны з Ціхоцкіх (1813—1904), якія належалі да герба «[[Наленч (герб)|Наленч]]». Адзін з яго братоў, Уладзіслаў (1849—1921), таксама стаў фатографам, а другі, Севярын (1841—1916), быў саветнікам Пракураторыі Царства Польскага і адным з заснавальнікаў Варшаўскай філармоніі{{крыніца?}}. Пасля заканчэння хімічнага аддзялення [[Варшаўская рэальная гімназія|Варшаўскай рэальнай гімназіі]] ў 1858 годзе, Конрад Брандэль пачаў працаваць кансьержам, настаўнікам і намеснікам дырэктара цукровага завода, паралельна займаючыся фатаграфіяй як аматар<ref name="vle">{{VLE|3|||[https://www.vle.lt/straipsnis/konrad-brandel/ Konrad Brandel]}}</ref>{{sfn|Junevičius|2010|с=85}}. У 1863 годзе ён уладкаваўся ў атэлье [[Караль Беер|Караля Беера]], аднаго з піянераў фатаграфіі ў Польшчы. У атэлье Брандэль працаваў у фоталабараторыі, а таксама рабіў здымкі на пленэры. 30 ліпеня 1865 года з гандолы паветранага шара, які пралятаў над Варшавай, ён зрабіў унікальныя здымкі. Выкарыстоўваючы «секундны» апарат на шкляных негатывах памерам каля 10 × 13 см, ён зрабіў тры кадры: забудову каля кляштара рэфарматаў, Саксонскі сад і месца прызямлення — вёску Маркі{{sfn|Jackiewicz|2015|с=9—10}}. Гэта былі першыя ў гісторыі польскія фотаздымкі з паветра. [[Файл:Brandel, Kalendarz 1866.jpg|міні|злева|Каляндар на 1866 год з фатаграфіямі К. Брандэля]] У 1865 годзе Конрад разам са сваім братам Уладзіславам і мастаком [[Марцін Альшынскі|Марцінам Альшынскім]] (з якім ён працаваў у Беера) адкрыў уласную фотастудыю на вуліцы [[Вуліца Новы Свят (Варшава)|Новы Свят]] пад назвай «К. Брандэль і Кампанія»{{sfn|Lejko|1985|с=18}}. Пры атэлье таксама дзейнічала фотатыпія. Асноўным напрамкам працы студыі была партрэтная фатаграфія. Свае здымкі ў Брандэля рабілі многія прадстаўнікі варшаўскага культурнага асяроддзя: акцёры, мастакі і навукоўцы. З 1870-х гадоў студыя спецыялізавалася на фатаграфаванні дзяцей, што ў той час уяўляла сабой значную цяжкасць. Акрамя таго, студыя Брандэля была вядомая выпускам насценных фатаграфічных календароў. Першы з іх, выдадзены ў 1865 годзе на 1866 год, быў праілюстраваны больш чым 300 фатаграфіямі з жыцця Варшавы{{крыніца?}}. Конрад Брандэль таксама бескарысліва рабіў здымкі скурных хвароб і паталогій для прафесараў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], за што ў 1875 годзе атрымаў афіцыйнае званне фатографа Варшаўскага ўніверсітэта. Каля 1873 года Альшынскі выйшаў са складу таварыства і заснаваў уласнае прадпрыемства. У канцы XIX стагоддзя ўстанова Брандэля пераехала на вуліцу Шпітальную{{крыніца?}}. Пасля 1900 года Брандэль адышоў ад спраў і разам з другой жонкай, Ядвігай з Кункеляў, пераехаў у маёнтак у [[Лышкавіцы|Лышкавіцах]]. У 1905 годзе ён стаў ганаровым членам Варшаўскага фатаграфічнага таварыства{{sfn|Żdżarski|1974}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] знаходзіўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], а затым пасяліўся ў [[Торунь|Торуні]]. Памёр 28 кастрычніка 1920 года. Пахаваны на [[Павонзкаўскія могілкі|Павонзкаўскіх могілках]] у Варшаве (квартал 175-1-14). == Вынаходніцкая дзейнасць == [[Файл:Brandel-Deotyma.jpg|міні|справа|Партрэт Дыятымы (Ядвігі Лушчэўскай), каля 1865 года]] У канцы 1880-х гадоў Брандэль пачаў усё больш канцэнтравацца на рэпартажнай і прэсавай фатаграфіі{{sfn|Lejko|1985|с=31}}. У гэты перыяд з'явілася новая бромажэлацінавая тэхналогія, якая значна скараціла і спрасціла працу фатографаў, дазваляючы рабіць «маментальныя» здымкі са значна меншым часам экспазіцыі. Брандэль пачаў працаваць над стварэннем партатыўнага апарата, які дазваляў бы фатаграфаваць рухомыя аб'екты{{sfn|Lejko|1985|с=31}}. Яго вынаходніцтва, якое атрымала назву «фотарэвальвер», было пазней дапоўнена магазінам на 12, а потым і на 25 фотапласцінак, што дазваляла іх хутка мяняць і рабіць рэпартажныя здымкі. Дакладная дата стварэння гэтага апарата невядомая. Магчыма, праца над ім вялася ўжо каля 1880 года, аднак афіцыйным часам з'яўлення лічыцца 1883{{sfn|Brandel|2022|с=151}} ці 1884 год. Як паведамляў «[[Kurier Warszawski]]» ў 1885 годзе, за сваё вынаходніцтва фатограф атрымаў сярэбраны медаль на ўроцлаўскай фатаграфічнай выстаўцы{{sfn|Lejko|1985|с=54}}. У 1889 годзе Дэпартамент гандлю і мануфактур Расійскай імперыі выдаў К. Брандэлю прывілей (патэнт) № 11515 на ручны рэвальверны фотаапарат для здымкі на негатыўнай паперы<ref name="photo_his">{{cite web|url=https://www.photohistory.ru/1207248167489914.html|title=Аппарат К.С. Бранделя|publisher=Photohistory.ru|lang=ru}}</ref>. Камера Брандэля вылучалася цалкам новым прыстасаваннем: вынаходнік ліквідаваў валікі і ўвесь звязаны з імі механізм, выкарыстоўваючы гатовую паперу, нацягнутую на лёгкія металічныя рамкі. У камплект уваходзіў зарадны мех са святлонепранікальнай тканіны, дзякуючы якому зарадка касет магла ажыццяўляцца на святле прама падчас падарожжаў<ref name="photo_his"/>. Брандэль таксама займаўся вытворчасцю гэтых апаратаў на заказ. Сярод пакупнікоў былі такія вядомыя мастакі, як [[Войцех Герсан]], [[Генрых Іпалітавіч Семірадскі|Генрых Семірадскі]], [[Аляксандр Герымскі]], [[Юліуш Косак|Юліуш Косак]] і [[Юльян Фалат]]{{sfn|Lejko|1985|с=54}}. У сваіх дзённіках Ю. Фалат апісваў сустрэчу з расійскім імператарам падчас палявання ў 1899 годзе: калі германскі імператар [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]] прадстаўляў яго імператару, той, убачыўшы фотарэвальвер Брандэля на шыі мастака, спытаў: {{цытата|«Ці не варшаўскі гэта апарат Брандэля?» ({{lang-fr|N'est ce pas, c'est appareil de Bradel de Varsovie?}}). «Так, Ваша Вялікасць» ({{lang-fr|Oui, Votre Majeste}}), — адказаў Фалат.<ref name="cult">{{cite web|url=https://culture.pl/en/artist/konrad-brandel|title=Konrad Brandel|author=Tomasz Mościcki|publisher=Culture.pl|lang=en}}</ref>}} == Фотажурналістыка == [[Файл:Plac Trzech Krzyży Konrad Brandel.jpg|міні|справа|[[Плошча Трох Крыжоў]] у Варшаве, 1880-я гады]] Выкарыстанне ўласнага вынаходніцтва дазволіла Брандэлю ствараць фотарэпартажы з жыцця гарадоў. Ён фіксаваў як паўсядзённае жыццё, так і архітэктуру. Дзякуючы фотарэвальверу, гэтыя здымкі, акрамя нерухомай забудовы, адлюстроўваюць выпадковых мінакоў, бытавыя сцэнкі і транспарт у руху. Брандэль фатаграфаваў варшаўскія рынкі, паркі, набярэжныя [[Вісла|Віслы]], а таксама канкрэтныя падзеі: рэгаты, адкрыццё коннай чыгункі, скачкі, гулянні на [[Макатоўскае поле|Макатоўскім полі]], рэлігійныя ўрачыстасці і пахаванні. Многія з іх публікаваліся ў тагачаснай прэсе, у тым ліку ў «[[Tygodnik Ilustrowany]]». На старонках часопіса «[[Wędrowiec]]», мастацкім кіраўніком якога быў [[Станіслаў Віткевіч]], шмат ухвальных слоў Брандэлю і яго вынаходніцтву прысвяціў пісьменнік [[Баляслаў Прус]]{{крыніца?}}. [[Файл:K Brandel - Spotkanie towarzyskie podczas wyścigów konnych na Polu Mokotowskim (1891-92).jpg|міні|злева|Сцэна з конных скачак на Макатоўскім полі, 1891 ці 1892 год]] Роля Брандэля ў гісторыі фатаграфіі не абмяжоўваецца тэхнічнымі распрацоўкамі. Ён зрабіў пераварот у стаўленні да фатаграфіі як да аўтаномнага твора мастацтва, створанага канкрэтным аўтарам. Да таго часу рэпрадукцыя фатаграфій у прэсе азначала іх капіраванне праз гравюру або літаграфію, і выявы падпісваліся толькі пазнакай «з фатаграфіі», звычайна без імя аўтара. Брандэль укараніў метад пераносу фатаграфій на [[дрэварыт]] (так званыя «травёнкі» або паўтонавы растр), і яго працы заўсёды падпісваліся імем аўтара<ref name="cult"/>. Брандэль шмат фатаграфаваў падчас падарожжаў па [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у тым ліку па запрашэннях імператарскай сям'і. Ён зафіксаваў вялікія ваенныя манеўры каля [[Кляшчэлі|Кляшчэляў]] у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], а таксама сустрэчу трох імператараў у [[Скернявіцы|Скернявіцах]] у 1884 годзе. Брандэль удзельнічаў у шматлікіх выстаўках: у Кракаве (1869), [[Санкт-Пецярбург]]у (1870, 1888), [[Масква|Маскве]] (1872, атрымаў малы і вялікі сярэбраныя медалі), [[Вена|Вене]] (1873, медаль прызнання), [[Парыж|Парыжы]] (1874, медаль [[Французскае фатаграфічнае таварыства|Французскага фатаграфічнага таварыства]] за медыцынскі альбом), [[Філадэльфія|Філадэльфіі]] (1876), [[Уроцлаў|Уроцлаве]] (1885) і Варшаве (1885, залаты медаль){{sfn|Junevičius|2010|с=85}}. За сваю працу ён быў узнагароджаны ордэнам ад аўстрыйскага імператара [[Франц Іосіф I|Франца Іосіфа]]<ref name="cult"/><ref name="vle"/>. == Здымкі ў Літве і Беларусі == У 1871 годзе Брандэль прыбыў на тэрыторыю сучаснай Літвы і Беларусі, каб афіцыйна зафатаграфаваць будаўніцтва [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Кашадарскай (Роменскай) чыгункі]]{{sfn|Junevičius|2010|с=85, 86}}. У расійскай [[Нацыянальная бібліятэка Расіі|Нацыянальнай бібліятэцы]] ў [[Пецярбург|Пецярбургу]] захаваўся альбом з 23 выявамі, сярод якіх найстарэйшыя фатаграфіі [[Шаўлі|Шаўляў]], мастоў цераз рэкі [[Абяле]] і [[Вента (рака)|Вента]], а таксама чыгуначных станцый у [[Гайжуны|Гайжунах]] і Шаўлях. Часопіс «[[Kłosy (часопіс)|Kłosy]]», які асвятляў адкрыццё чыгункі, быў праілюстраваны гравюрамі па матывах здымкаў Брандэля{{sfn|Junevičius|2010|с=85, 86}}. [[Файл:Konrad Brandel - grób.jpg|міні|справа|Магіла Конрада Брандэля на Павонзкаўскіх могілках]] Праз некалькі гадоў, у 1873 (або 1874—1875) годзе, ён зноў наведаў [[Вільня|Вільню]]. Вынікам гэтай паездкі стаў альбом «Souvenir de Vilna» (каля 30 фатаграфій), асобнікі якога сёння захоўваюцца ў [[Музей Гуга Шоя|Музеі Гуга Шоя]] ў [[Шылуце]], [[Музей фатаграфіі (Кракаў)|Музеі фатаграфіі]] ў [[Кракаў|Кракаве]] і [[Польская бібліятэка (Парыж)|Польскай бібліятэцы]] ў Парыжы. На здымках адлюстраваны панарамы горада з [[Трохкрыжовая гара|гары Трох Крыжоў]] і [[Алтарыя (Вільня)|Алтарыі]], [[Вострая брама]], [[Касцёл Святой Ганны (Вільня)|касцёл Святой Ганны]] і [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда і кляштар бернардзінцаў (Вільня)|Бернардзінскі касцёл]]. Асаблівую ўвагу фатограф надаваў прадмесцям і прыродным пейзажам, такім як [[Бяльмонтас|Бяльмонт]], [[Маркуці (Вільня)|Маркуці]] (якія тады часта называлі Карлсбадам), [[Сніпішкі]] і [[Антокаль]]{{sfn|Junevičius|2010|с=82}}<ref name="vle"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Jackiewicz D. |загаловак=Konrad Brandel (1838-1920) |месца=Warszawa |год=2015 |isbn=978-83-62020-71-3 |ref=Jackiewicz}} * {{кніга |аўтар=Lejko K. |загаловак=Warszawa w obiektywie Konrada Brandla |месца=Warszawa |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1985 |isbn=83-01-04577-9 |ref=Lejko}} * {{кніга |аўтар=Brandel K., Michałowicz M., Kubkowski P., Mojsak Ł. |загаловак=Fotorewolwer: Konrad Brandel |месца=Warszawa |выдавецтва=Muzeum Warszawy |год=2022 |isbn=978-83-65777-96-6 |ref=Brandel}} * {{кніга |аўтар=Żdżarski W. |загаловак=Historia fotografii warszawskiej |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1974 |ref=Żdżarski}} * {{артыкул |аўтар=Junevičius D. |загаловак=Varšuvos fotografas Konradas Brandelis Lietuvoje |выданне=Kultūros barai |год=2010 |нумар=5-6 |старонкі=84—86 (№5), 80—86 (№6) |ref=Junevičius}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Konrad Brandel}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брандэль Конрад}} [[Катэгорыя:Фатографы Польшчы]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Торуні]] rlvoyszzi7hx5dvb4czakgbfkcbt2e4 К. Брандэль 0 813094 5185193 2026-08-22T20:41:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Конрад Брандэль]] 5185193 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Конрад Брандэль]] 96c8hicpi989iz21lg2yjebcpgo70q8 Michael Jackson’s Moonwalker 0 813095 5185241 2026-08-23T06:17:09Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Картка гульні}}» 5185241 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} n7ehwq109ahmj5hi8mo043g4241s6su 5185251 5185241 2026-08-23T06:24:22Z Emilia Noah 155537 5185251 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} {{Nihongo|'''«Michael Jackson’s Moonwalker»'''|マイケル・ジャクソンズ・ムーンウォーカー|Майкэру Дзяккусондзу му:н'о:ка:|«Месяцовая хада Майкла Джэксана»}} — d4vp8c123nrooxuy04s3a45udtnajs8 5185257 5185251 2026-08-23T06:30:48Z Emilia Noah 155537 5185257 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} {{Nihongo|'''«Michael Jackson’s Moonwalker»'''|マイケル・ジャクソンズ・ムーンウォーカー|Майкэру Дзяккусондзу му:н'о:ка:|«Месяцовая хада Майкла Джэксана»}} — мультыплатформенная відэагульня, якая выпускалася для хатніх камп’ютараў і гульнявых платформаў (Sega Mega Drive) з 1989 па 1990 гады. Засноўваецца на кінафільме «Moonwalker» 1988 года. Версія для аркадных аўтаматаў была выдадзена ў 1990 годзе на аснове апаратнага забеспячэння «Mega-Tech». Для гульнявых прыставак выкарыстоўвалася версія, першапачаткова распрацаваная для «System 18»<ref>[http://www.giantbomb.com/michael-jacksons-moonwalker/3030-21182/ Michael Jackson’s Moonwalker] {{Wayback|url=http://www.giantbomb.com/michael-jacksons-moonwalker/3030-21182/|date=20150321151657}}{{In lang|en}} на сайце ''Giant Bomb''</ref>. ofna1xhgyp83xu886z0txpa68szewz8 5185258 5185257 2026-08-23T06:31:45Z Emilia Noah 155537 5185258 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} {{Nihongo|'''«Michael Jackson’s Moonwalker»'''|マイケル・ジャクソンズ・ムーンウォーカー|Майкэру Дзяккусондзу му:н'о:ка:|«Месяцовая хада Майкла Джэксана»}} — мультыплатформенная відэагульня, якая выпускалася для хатніх камп’ютараў і гульнявых платформаў (Sega Mega Drive) з 1989 па 1990 гады. Засноўваецца на кінафільме «Moonwalker» 1988 года. Версія для аркадных аўтаматаў была выдадзена ў 1990 годзе на аснове апаратнага забеспячэння «Mega-Tech». Для гульнявых прыставак выкарыстоўвалася версія, першапачаткова распрацаваная для «System 18»<ref>[http://www.giantbomb.com/michael-jacksons-moonwalker/3030-21182/ Michael Jackson’s Moonwalker] {{Wayback|url=http://www.giantbomb.com/michael-jacksons-moonwalker/3030-21182/|date=20150321151657}}{{In lang|en}} на сайце ''Giant Bomb''</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} 1ylc4qf1mpt8jt9a80tqyg9nqp8uomf 5185260 5185258 2026-08-23T06:39:11Z Emilia Noah 155537 5185260 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} {{Nihongo|'''«Michael Jackson’s Moonwalker»'''|マイケル・ジャクソンズ・ムーンウォーカー|Майкэру Дзяккусондзу му:н'о:ка:|«Месяцовая хада Майкла Джэксана»}} — мультыплатформенная відэагульня, якая выпускалася для хатніх камп’ютараў і гульнявых платформаў (Sega Mega Drive) з 1989 па 1990 гады. Засноўваецца на кінафільме «Moonwalker» 1988 года. Версія для аркадных аўтаматаў была выдадзена ў 1990 годзе на аснове апаратнага забеспячэння «Mega-Tech». Для гульнявых прыставак выкарыстоўвалася версія, першапачаткова распрацаваная для «System 18»<ref>[http://www.giantbomb.com/michael-jacksons-moonwalker/3030-21182/ Michael Jackson’s Moonwalker] {{Wayback|url=http://www.giantbomb.com/michael-jacksons-moonwalker/3030-21182/|date=20150321151657}}{{In lang|en}} на сайце ''Giant Bomb''</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.ign.com/games/michael-jacksons-moonwalker/gen-6571 «Michael Jackson’s Moonwalker»]{{In lang|en}} на сайце ''[[IGN]]'' * [http://www.honestgamers.com/8820/arcade/michael-jacksons-moonwalker/game.html «Michael Jackson’s Moonwalker»]{{In lang|en}} на сайце ''Honest Gamers'' * [http://www.gamegenie.com/cheats/gamegenie/genesis/jackson_moonwalker.html «Michael Jackson’s Moonwalker»]{{In lang|en}} на сайце ''Game Genie'' {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Платформеры]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Відэагульні з двухмернай графікай]] [[Катэгорыя:Гульні для Commodore 64]] [[Катэгорыя:Гульні для ZX Spectrum]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] huz80xoixu4u4rkzu3kujlq99so0ah7 5185265 5185260 2026-08-23T06:46:08Z Emilia Noah 155537 5185265 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} {{Nihongo|'''«Michael Jackson’s Moonwalker»'''|マイケル・ジャクソンズ・ムーンウォーカー|Майкэру Дзяккусондзу му:н'о:ка:|«Месяцовая хада Майкла Джэксана»}} — мультыплатформенная [[відэагульня]], якая выпускалася для [[Хатні камп’ютар|хатніх камп’ютараў]] і [[Гульнявая прыстаўка|гульнявых платформаў]] ([[Sega Mega Drive]]) з [[1989 год у гісторыі відэагульняў|1989]] па [[1990 год у гісторыі відэагульняў|1990 гады]]. Засноўваецца на кінафільме «{{Не перакладзена 5|Месяцовая хада (фільм)|Moonwalker|ru|Лунная походка (фильм)}}» [[1988 год у гісторыі кіно|1988 года]]. Версія для [[Аркадны аўтамат|аркадных аўтаматаў]] была выдадзена ў 1990 годзе на аснове [[Апаратнае забеспячэнне|апаратнага забеспячэння]] «Mega-Tech». Для гульнявых прыставак выкарыстоўвалася версія, першапачаткова распрацаваная для «System 18»<ref>[http://www.giantbomb.com/michael-jacksons-moonwalker/3030-21182/ Michael Jackson’s Moonwalker] {{Wayback|url=http://www.giantbomb.com/michael-jacksons-moonwalker/3030-21182/|date=20150321151657}}{{In lang|en}} на сайце ''Giant Bomb''</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.ign.com/games/michael-jacksons-moonwalker/gen-6571 «Michael Jackson’s Moonwalker»]{{In lang|en}} на сайце ''[[IGN]]'' * [http://www.honestgamers.com/8820/arcade/michael-jacksons-moonwalker/game.html «Michael Jackson’s Moonwalker»]{{In lang|en}} на сайце ''Honest Gamers'' * [http://www.gamegenie.com/cheats/gamegenie/genesis/jackson_moonwalker.html «Michael Jackson’s Moonwalker»]{{In lang|en}} на сайце ''Game Genie'' {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Платформеры]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Відэагульні з двухмернай графікай]] [[Катэгорыя:Гульні для Commodore 64]] [[Катэгорыя:Гульні для ZX Spectrum]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] btc1ucuqll38scjqvg7xuwle3243guw Размовы:Michael Jackson’s Moonwalker 1 813096 5185243 2026-08-23T06:18:54Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5185243 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 Катэгорыя:2027 год у літаратуры 14 813097 5185247 2026-08-23T06:20:19Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Літаратура паводле гадоў|2027}}» 5185247 wikitext text/x-wiki {{Літаратура паводле гадоў|2027}} au9fbhvifas3lxqx1tt0gys4uqpk9w3 Размовы пра катэгорыю:2027 год у літаратуры 15 813098 5185249 2026-08-23T06:22:11Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5185249 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 Катэгорыя:Населеныя пункты на Волхаве 14 813099 5185250 2026-08-23T06:22:48Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Волхаў]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на рэках|Волхаў]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на рэках Расіі|Волхаў]]» 5185250 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Волхаў]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на рэках|Волхаў]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на рэках Расіі|Волхаў]] lzj541xqk8qof87f2xfmovnsyi69fun Катэгорыя:Волхаў 14 813100 5185252 2026-08-23T06:24:47Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Расіі]]» 5185252 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Расіі]] dgmrffeul5wt3fol5kcsosi973nks2j 5185254 5185252 2026-08-23T06:26:24Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Рэкі Расіі]]; дададзена [[Катэгорыя:Рэкі Наўгародскай вобласці]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5185254 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Наўгародскай вобласці]] 8pzx3dkffyoqy2i2955yqogz1ssceca Акно на двор (фільм) 0 813101 5185268 2026-08-23T06:54:04Z StarDeg 16311 Новая старонка: ««Акно на двор» (англ.: Rear Window, літаральна «Задняе акно») — дэтэктыўны кінафільм [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкока]], зняты ў 1954 годзе па аднайменным апавяданні Уільяма Айрыша. Галоўныя ролі выканалі [[Джэймс Сцюарт]], [[Грэйс Келі]] і Тэлма Рытэр. Цяпер лічы...» 5185268 wikitext text/x-wiki «Акно на двор» (англ.: Rear Window, літаральна «Задняе акно») — дэтэктыўны кінафільм [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкока]], зняты ў 1954 годзе па аднайменным апавяданні Уільяма Айрыша. Галоўныя ролі выканалі [[Джэймс Сцюарт]], [[Грэйс Келі]] і Тэлма Рытэр. Цяпер лічыцца адным з лепшых і самых удалых фільмаў Хічкока. Чатыры намінацыі на прэмію «Оскар», уваходзіць у спіс 250 лепшых фільмаў па версіі IMDb. Амерыканскім інстытутам кінамастацтва прызнаны адным з найвялікшых дэтэктываў і трылераў у гісторыі. l84rogtbxxjbpa4goa07ehrymatic45 5185269 5185268 2026-08-23T06:55:34Z StarDeg 16311 5185269 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «Акно на двор» (англ.: Rear Window, літаральна «Задняе акно») — дэтэктыўны кінафільм [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкока]], зняты ў 1954 годзе па аднайменным апавяданні Уільяма Айрыша. Галоўныя ролі выканалі [[Джэймс Сцюарт]], [[Грэйс Келі]] і Тэлма Рытэр. Цяпер лічыцца адным з лепшых і самых удалых фільмаў Хічкока. Чатыры намінацыі на прэмію «Оскар», уваходзіць у спіс 250 лепшых фільмаў па версіі IMDb. Амерыканскім інстытутам кінамастацтва прызнаны адным з найвялікшых дэтэктываў і трылераў у гісторыі. 1vbn0jjppnnp75d1ggyig1z8icbflfj 5185270 5185269 2026-08-23T06:56:39Z StarDeg 16311 5185270 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «Акно на двор» ({{lang-en|Rear Window}}) — дэтэктыўны кінафільм [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкока]], зняты ў 1954 годзе па аднайменным апавяданні Уільяма Айрыша. Галоўныя ролі выканалі [[Джэймс Сцюарт]], [[Грэйс Келі]] і Тэлма Рытэр. Цяпер лічыцца адным з лепшых і самых удалых фільмаў Хічкока. Чатыры намінацыі на прэмію «Оскар», уваходзіць у спіс 250 лепшых фільмаў па версіі IMDb. Амерыканскім інстытутам кінамастацтва прызнаны адным з найвялікшых дэтэктываў і трылераў у гісторыі. {{Бібліяінфармацыя}} 8yhqryn43ypwsxg58t74wxedckwoko7 5185274 5185270 2026-08-23T07:00:28Z StarDeg 16311 5185274 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «Акно на двор» ({{lang-en|Rear Window}}) — дэтэктыўны кінафільм [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкока]], зняты ў 1954 годзе па аднайменным апавяданні Уільяма Айрыша. Галоўныя ролі выканалі [[Джэймс Сцюарт]], [[Грэйс Келі]] і Тэлма Рытэр. Цяпер лічыцца адным з лепшых і самых удалых фільмаў Хічкока. Чатыры намінацыі на прэмію «Оскар», уваходзіць у спіс [[250 самых рэйтынгавых фільмаў па версіі IMDb|250 лепшых фільмаў па версіі IMDb]]. Амерыканскім інстытутам кінамастацтва прызнаны адным з найвялікшых дэтэктываў і трылераў у гісторыі. {{Бібліяінфармацыя}} sb4w7vj8gblo7k27ysbqkx191p49c46 Крапіва (часопіс) 0 813102 5185279 2026-08-23T07:15:49Z Антон 740 76022 Новая старонка: «{{Значэнні|Крапіва (значэнні)}} {{Часопіс |назва = Крапіва |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = Часопіс_Крапіва_1912_год._1_нумар.pdf |шырыня = |подпіс = Нумар за кастрычнік 1912 года |спецыялізацыя = сатырычны часопіс |перыядычнасц...» 5185279 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Крапіва (значэнні)}} {{Часопіс |назва = Крапіва |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = Часопіс_Крапіва_1912_год._1_нумар.pdf |шырыня = |подпіс = Нумар за кастрычнік 1912 года |спецыялізацыя = сатырычны часопіс |перыядычнасць = |скарачэнне = |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = [[Вільня]] |галоўны рэдактар = [[Змітрок Бядуля|Самуіл Плаўнік]] |заснавальнікі = |выдавец = |краіна = [[Расійская імперыя]] |гісторыя = |заснаванне = 1912 |апошні выпуск = 1912 |аб’ём = 8 с. |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Крапіва́»''' — [[сатыра|сатырычны]] [[часопіс]], які выдаваўся ў кастрычніку [[1912]] года на [[беларуская мова|беларускай мове]] ў [[Вільня|Вільні]]. Рэдактар — [[Змітрок Бядуля|Самуіл Плаўнік]]. Выйшаў 1 нумар{{sfn|БелЭн|1999|с=451}}. У выданні публікаваліся [[гумарэска (літаратура)|гумарэскі]], [[анекдот]]ы, фельетоны, [[афарызм]]ы. «Крапіва» сатырычна апісвала тагачасную палітыку і з’явы побыту{{sfn|БелЭн|1999|с=451}}. Палітычная сатыра выкрывала «[[чарнасоценцы|чорную сотню]]», сілы [[палітычная рэакцыя|рэакцыі]], выбары ў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўную думу]], якія рэдакцыя разглядала як фарс, палітыку [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пятра Аркадзьевіча Сталыпіна]]. З іроніяй адзначалася пасіўнасць беларускага сялянства{{sfn|Культура Беларусі: энцыклапедыя|2013|с=551}}. Беларускія пісьменнікі падзяліліся ў ацэнках выдання. На думку [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], сатырычнаму часопісу не хапала вастрыні. [[Якуб Колас]] палічыў змест «Крапівы» даволі цікавым<ref>{{Артыкул|аўтар=Наталля Зубчонак.|загаловак=З гісторыі спецыялізаванага друку Беларусі|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/169730/1/41-43.pdf|выданне=Корпоративная пресса в условиях конвергенции СМИ и глобализации информационного пространства: материалы круглого стола, 16 марта 2017 г., Минск|тып=|месца=Минск|выдавецтва=БГУ|год=2017|нумар=|старонкі=43|issn=}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|«Крапіва»|[[Уладзімір Міхайлавіч Конан|Конан У. М.]]|451}} * {{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|4|«Крапіва»|551}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|146969}} * {{cite web|author=|date=|url=https://knihi.com/none/Krapiva_pdf.zip.html|title=Крапіва|publisher=[[Беларуская Палічка]]|access-date=2026-08-23}} [[Катэгорыя:Часопісы Вільні на беларускай мове]] [[Катэгорыя:1912 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:1912 год у Вільні]] n900usodp74ta248usyxf6k0p55ngpn Крапіва (значэнні) 0 813103 5185280 2026-08-23T07:15:54Z Антон 740 76022 Новая старонка: «Назву '''Крапіва{{subst:націск}}''' маюць: * [[Крапіва]] — род кветкавых раслін сямейства крапіўныя. * [[Крапіва (праграма)|Крапіва]] — украінскае вайсковае праграмнае забеспячэнне. * «[[Крапіва (часопіс)|Крапіва]]» — беларускі сатырычны часопіс, які выдаваўся ў 19...» 5185280 wikitext text/x-wiki Назву '''Крапіва́''' маюць: * [[Крапіва]] — род кветкавых раслін сямейства крапіўныя. * [[Крапіва (праграма)|Крапіва]] — украінскае вайсковае праграмнае забеспячэнне. * «[[Крапіва (часопіс)|Крапіва]]» — беларускі сатырычны часопіс, які выдаваўся ў 1912 годзе. Таксама пад псеўданімам [[Кандрат Крапіва]] вядомы беларускі пісьменнік Кандрат Атраховіч (1896—1991). {{неадназначнасць}} st7sooevp3f6i43u2ogocnanff6gar1 Катэгорыя:Ютуберы Беларусі 14 813104 5185285 2026-08-23T07:26:46Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Ютуберы паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Відэаблогеры Беларусі]]» 5185285 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Ютуберы паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Відэаблогеры Беларусі]] ndmz0gbdf7z28tyjwk97a3aytvmt43c Катэгорыя:Ютуберы паводле краін 14 813105 5185286 2026-08-23T07:32:20Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Відэаблогеры паводле краін|*]] [[Катэгорыя:Ютуберы]]» 5185286 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Відэаблогеры паводле краін|*]] [[Катэгорыя:Ютуберы]] l60l9mbzpc98d425pw86zhpw63wrw4c Стэфан Беляк 0 813106 5185289 2026-08-23T07:57:41Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/63210037|Stefan Bielak]]» 5185289 wikitext text/x-wiki '''Стэфан Беляк [[Герб|гербу]] Белякі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bielak''. [[4 чэрвеня]] [[1868|1868,]] маёнтак Касцяневічы каля [[Студзянка (Люблінскае ваяводства)|Студзянкі]] - [[29 снежня]] [[1907|1907,]] Новая Вілейка ) – рэвалюцыянер-сацыяліст татарскага паходжання, адзін з заснавальнікаў [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі]]. Сын Мацея і Гелены, народжанай Скірмонт. Маці паходзіла з Драгель каля [[Саколка|Саколкі]], таксама з татарскай сям'і. Меў дзвюх сясцёр, Зоф'ю і Яўгенію. З гэтай сям'і паходзілі многія вайскоўцы і паўстанцы, прадзед генерала [[Юзаф Бяляк]] удзельнічаў у [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] і [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]]. Сын генерала Мустафа браў удзел у паўстанні 1794 года, падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] мусіў узначаліць татарскі полк на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Дзядзька капітан [[Bohdan Bielak|Багдан Беляк]] загінуў у паўстанні 1830-31 гадоў. Пасля заканчэння гімназіі ў [[Гродна|Гродне]] ў [[1886|1886 годзе]] пачаў вывучаць права ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]], дзе ўваходзіў у групу з пяці чалавек Саюза польскай моладзі «Zet». У [[1892|1892 годзе]], пасля заканчэння вучобы, пачаў працаваць стажором у акруговым судзе ў [[Вільня|Вільні]] і пачаў канспіратыўнае супрацоўніцтва з [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]]. Разам з ім, [[Станіслаў Вайцяхоўскі|Станіславам Вайцяхоўскім]], [[Аляксандр Сулькевіч|Аляксандрам Сулькевічам]] і Людвікам Зайкоўскім у чэрвені [[1893|1893 года]] удзельнічаў у Першым з'ездзе [[Польская сацыялістычная партыя|ППС]], які адбыўся ў Панарскіх лясах. Там было прынята рашэнне выдаваць партыйную газету «Работнік» . Як член ППС, Стэфан Беляк займаўся распаўсюджваннем нелегальнай прэсы праз мяжу і праводзіў агітацыю сярод рабочых, у тым ліку. Вільні, [[Лодзь|Лодз]]<nowiki/>і, [[Варшава|Варшаве]] і [[Беласток|Беластоку]], а ў сваёй віленскай кватэры ён неаднаразова хаваў актывістаў, якія знаходзіліся пад пагрозай знікнення, і сакрэтную літаратуру. Памёр пасля цяжкай хваробы ад [[Пнеўманія|пнеўманіі]] ў бальніцы ў Новай Вілейцы каля [[Вільня|Вільн]]<nowiki/>і. [[2 студзеня]] [[1908|1908 года]] яго пахавалі на Віленскіх татарскіх могілках . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] fz0uxilgb7z79eh26g4lex0lde8985o 5185290 5185289 2026-08-23T07:58:09Z Aliaksei Lastouski 75892 5185290 wikitext text/x-wiki {{Палітык}}'''Стэфан Беляк [[Герб|гербу]] Белякі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bielak''. [[4 чэрвеня]] [[1868|1868,]] маёнтак Касцяневічы каля [[Студзянка (Люблінскае ваяводства)|Студзянкі]] - [[29 снежня]] [[1907|1907,]] Новая Вілейка ) – рэвалюцыянер-сацыяліст татарскага паходжання, адзін з заснавальнікаў [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі]]. Сын Мацея і Гелены, народжанай Скірмонт. Маці паходзіла з Драгель каля [[Саколка|Саколкі]], таксама з татарскай сям'і. Меў дзвюх сясцёр, Зоф'ю і Яўгенію. З гэтай сям'і паходзілі многія вайскоўцы і паўстанцы, прадзед генерала [[Юзаф Бяляк]] удзельнічаў у [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] і [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]]. Сын генерала Мустафа браў удзел у паўстанні 1794 года, падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] мусіў узначаліць татарскі полк на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Дзядзька капітан [[Bohdan Bielak|Багдан Беляк]] загінуў у паўстанні 1830-31 гадоў. Пасля заканчэння гімназіі ў [[Гродна|Гродне]] ў [[1886|1886 годзе]] пачаў вывучаць права ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]], дзе ўваходзіў у групу з пяці чалавек Саюза польскай моладзі «Zet». У [[1892|1892 годзе]], пасля заканчэння вучобы, пачаў працаваць стажором у акруговым судзе ў [[Вільня|Вільні]] і пачаў канспіратыўнае супрацоўніцтва з [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]]. Разам з ім, [[Станіслаў Вайцяхоўскі|Станіславам Вайцяхоўскім]], [[Аляксандр Сулькевіч|Аляксандрам Сулькевічам]] і Людвікам Зайкоўскім у чэрвені [[1893|1893 года]] удзельнічаў у Першым з'ездзе [[Польская сацыялістычная партыя|ППС]], які адбыўся ў Панарскіх лясах. Там было прынята рашэнне выдаваць партыйную газету «Работнік» . Як член ППС, Стэфан Беляк займаўся распаўсюджваннем нелегальнай прэсы праз мяжу і праводзіў агітацыю сярод рабочых, у тым ліку. Вільні, [[Лодзь|Лодз]]<nowiki/>і, [[Варшава|Варшаве]] і [[Беласток|Беластоку]], а ў сваёй віленскай кватэры ён неаднаразова хаваў актывістаў, якія знаходзіліся пад пагрозай знікнення, і сакрэтную літаратуру. Памёр пасля цяжкай хваробы ад [[Пнеўманія|пнеўманіі]] ў бальніцы ў Новай Вілейцы каля [[Вільня|Вільн]]<nowiki/>і. [[2 студзеня]] [[1908|1908 года]] яго пахавалі на Віленскіх татарскіх могілках . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] psx08eyzzbgdk97tvhnz0ggpu11g7d8 5185291 5185290 2026-08-23T07:59:33Z Aliaksei Lastouski 75892 5185291 wikitext text/x-wiki {{Палітык}}'''Стэфан Беляк [[Герб|гербу]] Белякі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bielak''. [[4 чэрвеня]] [[1868|1868,]] маёнтак Касцяневічы каля [[Студзянка (Люблінскае ваяводства)|Студзянкі]] - [[29 снежня]] [[1907|1907,]] Новая Вілейка ) – рэвалюцыянер-сацыяліст татарскага паходжання, адзін з заснавальнікаў [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі]]. Сын Мацея і Гелены, народжанай Скірмонт. Маці паходзіла з Драгель каля [[Саколка|Саколкі]], таксама з татарскай сям'і. Меў дзвюх сясцёр, Зоф'ю і Яўгенію. З гэтай сям'і паходзілі многія вайскоўцы і паўстанцы, прадзед генерала [[Юзаф Бяляк]] удзельнічаў у [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] і [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]]. Сын генерала Мустафа браў удзел у паўстанні 1794 года, падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] мусіў узначаліць татарскі полк на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Дзядзька капітан [[Bohdan Bielak|Багдан Беляк]] загінуў у паўстанні 1830-31 гадоў. Пасля заканчэння гімназіі ў [[Гродна|Гродне]] ў [[1886|1886 годзе]] пачаў вывучаць права ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]], дзе ўваходзіў у групу з пяці чалавек Саюза польскай моладзі «Zet». У [[1892|1892 годзе]], пасля заканчэння вучобы, пачаў працаваць стажором у акруговым судзе ў [[Вільня|Вільні]] і пачаў канспіратыўнае супрацоўніцтва з [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]]. Разам з ім, [[Станіслаў Вайцяхоўскі|Станіславам Вайцяхоўскім]], [[Аляксандр Сулькевіч|Аляксандрам Сулькевічам]] і Людвікам Зайкоўскім у чэрвені [[1893|1893 года]] удзельнічаў у Першым з'ездзе [[Польская сацыялістычная партыя|ППС]], які адбыўся ў Панарскіх лясах. Там было прынята рашэнне выдаваць партыйную газету «Работнік» . Як член ППС, Стэфан Беляк займаўся распаўсюджваннем нелегальнай прэсы праз мяжу і праводзіў агітацыю сярод рабочых, у тым ліку. Вільні, [[Лодзь|Лодз]]<nowiki/>і, [[Варшава|Варшаве]] і [[Беласток|Беластоку]], а ў сваёй віленскай кватэры ён неаднаразова хаваў актывістаў, якія знаходзіліся пад пагрозай знікнення, і сакрэтную літаратуру. Памёр пасля цяжкай хваробы ад [[Пнеўманія|пнеўманіі]] ў бальніцы ў Новай Вілейцы каля [[Вільня|Вільн]]<nowiki/>і. [[2 студзеня]] [[1908|1908 года]] яго пахавалі на Віленскіх татарскіх могілках. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Беляк Стэфан}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] sd8odutt72s1kk9nfhn0xz283augtki 5185294 5185291 2026-08-23T08:05:54Z Aliaksei Lastouski 75892 5185294 wikitext text/x-wiki {{Палітык}}'''Стэфан Беляк [[Герб|гербу]] Белякі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bielak''. [[4 чэрвеня]] [[1868|1868,]] маёнтак Касцяневічы каля [[Студзянка (Люблінскае ваяводства)|Студзянкі]] - [[29 снежня]] [[1907|1907,]] Новая Вілейка ) – рэвалюцыянер-сацыяліст татарскага паходжання, адзін з заснавальнікаў [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі]].<ref>''Kryczyński S.'' Stefan Bielak // Polski Słownik Biograficzny, t. II, Kraków 1936, s. 33-34.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://studzianka.eu/stefan-bielak/|title=Stefan Bielak|website=STUDZIANKA|access-date=2026-08-23}}</ref><ref>[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/12336/edition/11765/content Kryczyński S., ''Życiorysy zasłużonych muślimów. Stefan Bielak''<nowiki> [w:] „Rocznik Tatarski”, t. II, Zamość 1935, s. 414-416.</nowiki>]</ref><ref>''Stefanowski K.'' Kartka ze wspomnień. ''Stefan Bielak'', [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/274678 Kurier Wileński, nr 93 z 23 kwietnia 1929 r., s. 2.]</ref> Сын Мацея і Гелены, народжанай Скірмонт. Маці паходзіла з Драгель каля [[Саколка|Саколкі]], таксама з татарскай сям'і. Меў дзвюх сясцёр, Зоф'ю і Яўгенію. З гэтай сям'і паходзілі многія вайскоўцы і паўстанцы, прадзед генерала [[Юзаф Бяляк]] удзельнічаў у [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] і [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]]. Сын генерала Мустафа браў удзел у паўстанні 1794 года, падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] мусіў узначаліць татарскі полк на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Дзядзька капітан [[Bohdan Bielak|Багдан Беляк]] загінуў у паўстанні 1830-31 гадоў. Пасля заканчэння гімназіі ў [[Гродна|Гродне]] ў [[1886|1886 годзе]] пачаў вывучаць права ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]], дзе ўваходзіў у групу з пяці чалавек Саюза польскай моладзі «Zet». У [[1892|1892 годзе]], пасля заканчэння вучобы, пачаў працаваць стажором у акруговым судзе ў [[Вільня|Вільні]] і пачаў канспіратыўнае супрацоўніцтва з [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]]. Разам з ім, [[Станіслаў Вайцяхоўскі|Станіславам Вайцяхоўскім]], [[Аляксандр Сулькевіч|Аляксандрам Сулькевічам]] і Людвікам Зайкоўскім у чэрвені [[1893|1893 года]] удзельнічаў у Першым з'ездзе [[Польская сацыялістычная партыя|ППС]], які адбыўся ў Панарскіх лясах. Там было прынята рашэнне выдаваць партыйную газету «Работнік» . Як член ППС, Стэфан Беляк займаўся распаўсюджваннем нелегальнай прэсы праз мяжу і праводзіў агітацыю сярод рабочых, у тым ліку. Вільні, [[Лодзь|Лодз]]<nowiki/>і, [[Варшава|Варшаве]] і [[Беласток|Беластоку]], а ў сваёй віленскай кватэры ён неаднаразова хаваў актывістаў, якія знаходзіліся пад пагрозай знікнення, і сакрэтную літаратуру. Памёр пасля цяжкай хваробы ад [[Пнеўманія|пнеўманіі]] ў бальніцы ў Новай Вілейцы каля [[Вільня|Вільн]]<nowiki/>і. [[2 студзеня]] [[1908|1908 года]] яго пахавалі на Віленскіх татарскіх могілках. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Беляк Стэфан}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] n97ru6kp9euvbe4157g1v6r8i6xpjfx 5185302 5185294 2026-08-23T08:37:21Z Aliaksei Lastouski 75892 5185302 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Месца нараджэння=Касцяневічы Бяльскага павета|Адукацыя=[[Гродзенская мужчынская гімназія]], [[Маскоўскі ўніверсітэт]]|Член у=[[Польская сацыялістычная партыя]]|Род дзейнасці=[[юрыст]]}}'''Стэфан Беляк [[Герб|гербу]] Белякі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bielak''. [[4 чэрвеня]] [[1868|1868,]] маёнтак Касцяневічы каля [[Студзянка (Люблінскае ваяводства)|Студзянкі]] - [[29 снежня]] [[1907|1907,]] [[Новая Вілейка (Вільня)|Новая Вілейка]]) – рэвалюцыянер-[[сацыяліст]] [[Беларускія татары|татарскага паходжання]], адзін з заснавальнікаў [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі]].<ref>''Kryczyński S.'' Stefan Bielak // Polski Słownik Biograficzny, t. II, Kraków 1936, s. 33-34.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://studzianka.eu/stefan-bielak/|title=Stefan Bielak|website=STUDZIANKA|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name=":0">[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/12336/edition/11765/content Kryczyński S., ''Życiorysy zasłużonych muślimów. Stefan Bielak''<nowiki> [w:] „Rocznik Tatarski”, t. II, Zamość 1935, s. 414-416.</nowiki>]</ref><ref name=":1">''Stefanowski K.'' Kartka ze wspomnień. ''Stefan Bielak'', [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/274678 Kurier Wileński, nr 93 z 23 kwietnia 1929 r., s. 2.]</ref> == Біяграфія == Сын Мацея і Гелены, народжанай Скірмонт. Маці паходзіла з Драгель каля [[Саколка|Саколкі]], таксама з татарскай сям'і. Меў дзвюх сясцёр, Зоф'ю і Яўгенію. З гэтай сям'і паходзілі многія вайскоўцы і паўстанцы, прадзед генерала [[Юзаф Бяляк]] удзельнічаў у [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] і [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]]. Сын генерала Мустафа браў удзел у паўстанні 1794 года, падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] мусіў узначаліць татарскі полк на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Дзядзька капітан [[Bohdan Bielak|Багдан Беляк]] загінуў у паўстанні 1830-31 гадоў. Пасля заканчэння гімназіі ў [[Гродна|Гродне]] ў [[1886|1886 годзе]] пачаў вывучаць права ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]], дзе ўваходзіў у групу з пяці чалавек Саюза польскай моладзі «Zet». У [[1892|1892 годзе]], пасля заканчэння вучобы, пачаў працаваць стажором у акруговым судзе ў [[Вільня|Вільні]] і пачаў канспіратыўнае супрацоўніцтва з [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]]. Сябраваў з [[Напалеон Казіміравіч Чарноцкі|Напалеонам Чарноцкім]] і [[Вітольд Абрамовіч|Вітольдам Абрамовічам]]. Разам з [[Кузен|кузенам]] [[Аляксандр Сулькевіч|Аляксандрам Сулькевічам]], таксама татарынам, займаўся дастаўкай у Вільню нелегальнай сацыялістычнай літаратуры. Разам з Юзафам Пілсудскім, [[Станіслаў Вайцяхоўскі|Станіславам Вайцяхоўскім]], Аляксандрам Сулькевічам і Людвікам Зайкоўскім у чэрвені [[1893|1893 года]] удзельнічаў у Першым з'ездзе [[Польская сацыялістычная партыя|ППС]], які адбыўся ў [[Панарскі лес|Панарскіх лясах]]. Там было прынята рашэнне выдаваць партыйную газету «Работнік». Як член ППС, Стэфан Беляк праводзіў агітацыю сярод рабочых, у тым ліку. Вільні, [[Лодзь|Лодз]]<nowiki/>і, [[Варшава|Варшаве]] і [[Беласток|Беластоку]], а ў сваёй віленскай кватэры ў Магаметанскім завулку на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]], а потым на вуліцы Гарбарскай, ён неаднаразова хаваў актывістаў ППС, якія знаходзіліся пад пераследам, і нелегальную літаратуру. У 1894 з-за перажыванняў у справе "[[Кражы|кражан]]" і смерці [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра ІІІ]] ў Беляка пачаліся псіхічныя разлады і ён быў змешчаны ў псіхіятрычны шпіталь у Новай Вілейцы. Пасля папраўкі ў 1897 годзе быў накіраваны ў якасці следчага суддзі ў [[Глыбокае]]. Хоць займаў афіцыйную пасаду, але публічна адмовіўся рабіць унёсак на будаўніцтва помніка [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] ў Вільні. 31 жніўня 1899 года ў [[Друя|Друі]] Стэфан Беляк ажаніўся з Марыяй Рудніцкай. Жонка была каталічкай, Рудніцкія валодалі маёнткам [[Дзедзінская сядзіба|Дзедзінка]] ў [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім павеце]].<ref name=":0" /> Каб прыняць шлюб перайшоў у [[лютэранства]].<ref name=":1" /> У 1900 годзе расійскі ўрад зноў перавёў Беляка, на гэты раз у горад [[Ціхвін]], размешчаны на ўсход ад Санкт-Пецярбурга. Спачатку ён працаваў там следчым суддзёй, а потым міравым суддзёй. У 1901 годзе ён быў прызначаны гарадскім суддзёй у Ціхвіне, а з 1904 года займаў пасаду члена акруговага суда ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгародзе]]. Летам 1907 года прыехаў у Вільню, дзе абвастрылася яго псіхічнае захворванне, таму зноў быў змешчаны ў псіхіятрычны шпіталь у Новай Вілейцы. Памёр там пасля цяжкай хваробы ад [[Пнеўманія|пнеўманіі]]. [[2 студзеня]] [[1908|1908 года]] яго пахавалі на Віленскіх татарскіх могілках. Пакінуў трох дзяцей: Стэфана, Леона і Хелену. Казімір Стэфановіч такім чынам ахарактыразаваў яго:<blockquote>Маючы магчымасць зрабіць кар'еру ва ўрадзе, ён да канца жыцця заставаўся сабой: палякам, запальчывым патрыётам, чалавекам вялікай грамадзянскай мужнасці, з незвычайнай цэласнасцю характару, адораным і жывым грамадскім складам. Калі дадаць да гэтага, што, нягледзячы на ​​татарскія рысы твару, ён меў вельмі прыемную знешнасць, усе, хто яго ведаў, яго любілі і паважалі. Я блізка ведаў Беляка; палітычна ён належаў да Польскай сацыялістычнай партыі (П.П.С.), і, паводле пазнейшай наменклатуры, яго можна было аднесці да «рэвалюцыйнай» фракцыі. Аднак сацыялізм Беляка быў не мэтай, а толькі сродкам барацьбы з царызмам, які Беляк шчыра ненавідзеў.<ref name=":1" /></blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Беляк Стэфан}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] [[Катэгорыя:Члены Польскай сацыялістычнай партыі]] j5d92tqpm4ozcqdyc4vjmvgra8u35xl 5185304 5185302 2026-08-23T08:41:21Z Aliaksei Lastouski 75892 5185304 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Месца нараджэння=Касцяневічы Бяльскага павета|Адукацыя=[[Гродзенская мужчынская гімназія]], [[Маскоўскі ўніверсітэт]]|Член у=[[Польская сацыялістычная партыя]]|Род дзейнасці=[[юрыст]]|Выява=[[File:Stefan-Bielak-(ok.1905r).jpg|thumb|]]}}'''Стэфан Беляк [[Герб|гербу]] Белякі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bielak''. [[4 чэрвеня]] [[1868|1868,]] маёнтак Касцяневічы каля [[Студзянка (Люблінскае ваяводства)|Студзянкі]] - [[29 снежня]] [[1907|1907,]] [[Новая Вілейка (Вільня)|Новая Вілейка]]) – рэвалюцыянер-[[сацыяліст]] [[Беларускія татары|татарскага паходжання]], адзін з заснавальнікаў [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі]].<ref>''Kryczyński S.'' Stefan Bielak // Polski Słownik Biograficzny, t. II, Kraków 1936, s. 33-34.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://studzianka.eu/stefan-bielak/|title=Stefan Bielak|website=STUDZIANKA|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name=":0">[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/12336/edition/11765/content Kryczyński S., ''Życiorysy zasłużonych muślimów. Stefan Bielak''<nowiki> [w:] „Rocznik Tatarski”, t. II, Zamość 1935, s. 414-416.</nowiki>]</ref><ref name=":1">''Stefanowski K.'' Kartka ze wspomnień. ''Stefan Bielak'', [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/274678 Kurier Wileński, nr 93 z 23 kwietnia 1929 r., s. 2.]</ref> == Біяграфія == Сын Мацея і Гелены, народжанай Скірмонт. Маці паходзіла з Драгель каля [[Саколка|Саколкі]], таксама з татарскай сям'і. Меў дзвюх сясцёр, Зоф'ю і Яўгенію. З гэтай сям'і паходзілі многія вайскоўцы і паўстанцы, прадзед генерала [[Юзаф Бяляк]] удзельнічаў у [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] і [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]]. Сын генерала Мустафа браў удзел у паўстанні 1794 года, падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] мусіў узначаліць татарскі полк на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Дзядзька капітан [[Bohdan Bielak|Багдан Беляк]] загінуў у паўстанні 1830-31 гадоў. Пасля заканчэння гімназіі ў [[Гродна|Гродне]] ў [[1886|1886 годзе]] пачаў вывучаць права ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]], дзе ўваходзіў у групу з пяці чалавек Саюза польскай моладзі «Zet». У [[1892|1892 годзе]], пасля заканчэння вучобы, пачаў працаваць стажором у акруговым судзе ў [[Вільня|Вільні]] і пачаў канспіратыўнае супрацоўніцтва з [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]]. Сябраваў з [[Напалеон Казіміравіч Чарноцкі|Напалеонам Чарноцкім]] і [[Вітольд Абрамовіч|Вітольдам Абрамовічам]]. Разам з [[Кузен|кузенам]] [[Аляксандр Сулькевіч|Аляксандрам Сулькевічам]], таксама татарынам, займаўся дастаўкай у Вільню нелегальнай сацыялістычнай літаратуры. Разам з Юзафам Пілсудскім, [[Станіслаў Вайцяхоўскі|Станіславам Вайцяхоўскім]], Аляксандрам Сулькевічам і Людвікам Зайкоўскім у чэрвені [[1893|1893 года]] удзельнічаў у Першым з'ездзе [[Польская сацыялістычная партыя|ППС]], які адбыўся ў [[Панарскі лес|Панарскіх лясах]]. Там было прынята рашэнне выдаваць партыйную газету «Работнік». Як член ППС, Стэфан Беляк праводзіў агітацыю сярод рабочых, у тым ліку. Вільні, [[Лодзь|Лодз]]<nowiki/>і, [[Варшава|Варшаве]] і [[Беласток|Беластоку]], а ў сваёй віленскай кватэры ў Магаметанскім завулку на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]], а потым на вуліцы Гарбарскай, ён неаднаразова хаваў актывістаў ППС, якія знаходзіліся пад пераследам, і нелегальную літаратуру. У 1894 з-за перажыванняў у справе "[[Кражы|кражан]]" і смерці [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра ІІІ]] ў Беляка пачаліся псіхічныя разлады і ён быў змешчаны ў псіхіятрычны шпіталь у Новай Вілейцы. Пасля папраўкі ў 1897 годзе быў накіраваны ў якасці следчага суддзі ў [[Глыбокае]]. Хоць займаў афіцыйную пасаду, але публічна адмовіўся рабіць унёсак на будаўніцтва помніка [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] ў Вільні. 31 жніўня 1899 года ў [[Друя|Друі]] Стэфан Беляк ажаніўся з Марыяй Рудніцкай. Жонка была каталічкай, Рудніцкія валодалі маёнткам [[Дзедзінская сядзіба|Дзедзінка]] ў [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім павеце]].<ref name=":0" /> Каб прыняць шлюб перайшоў у [[лютэранства]].<ref name=":1" /> У 1900 годзе расійскі ўрад зноў перавёў Беляка, на гэты раз у горад [[Ціхвін]], размешчаны на ўсход ад Санкт-Пецярбурга. Спачатку ён працаваў там следчым суддзёй, а потым міравым суддзёй. У 1901 годзе ён быў прызначаны гарадскім суддзёй у Ціхвіне, а з 1904 года займаў пасаду члена акруговага суда ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгародзе]]. Летам 1907 года прыехаў у Вільню, дзе абвастрылася яго псіхічнае захворванне, таму зноў быў змешчаны ў псіхіятрычны шпіталь у Новай Вілейцы. Памёр там пасля цяжкай хваробы ад [[Пнеўманія|пнеўманіі]]. [[2 студзеня]] [[1908|1908 года]] яго пахавалі на Віленскіх татарскіх могілках. Пакінуў трох дзяцей: Стэфана, Леона і Хелену. Казімір Стэфановіч такім чынам ахарактыразаваў яго:<blockquote>Маючы магчымасць зрабіць кар'еру ва ўрадзе, ён да канца жыцця заставаўся сабой: палякам, запальчывым патрыётам, чалавекам вялікай грамадзянскай мужнасці, з незвычайнай цэласнасцю характару, адораным і жывым грамадскім складам. Калі дадаць да гэтага, што, нягледзячы на ​​татарскія рысы твару, ён меў вельмі прыемную знешнасць, усе, хто яго ведаў, яго любілі і паважалі. Я блізка ведаў Беляка; палітычна ён належаў да Польскай сацыялістычнай партыі (П.П.С.), і, паводле пазнейшай наменклатуры, яго можна было аднесці да «рэвалюцыйнай» фракцыі. Аднак сацыялізм Беляка быў не мэтай, а толькі сродкам барацьбы з царызмам, які Беляк шчыра ненавідзеў.<ref name=":1" /></blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Беляк Стэфан}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] [[Катэгорыя:Члены Польскай сацыялістычнай партыі]] o182hfg0e7cad4xy1xc08gue0vhbxjf 5185305 5185304 2026-08-23T08:42:14Z Aliaksei Lastouski 75892 5185305 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Месца нараджэння=Касцяневічы Бяльскага павета|Адукацыя=[[Гродзенская мужчынская гімназія]], [[Маскоўскі ўніверсітэт]]|Член у=[[Польская сацыялістычная партыя]]|Род дзейнасці=[[юрыст]]|Выява=[[File:Stefan-Bielak-(ok.1905r).jpg|thumb|]]}}'''Стэфан Беляк [[Герб|гербу]] Белякі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bielak''. [[4 чэрвеня]] [[1868|1868,]] маёнтак Касцяневічы каля [[Студзянка (Люблінскае ваяводства)|Студзянкі]] - [[29 снежня]] [[1907|1907,]] [[Новая Вілейка (Вільня)|Новая Вілейка]]) – рэвалюцыянер-[[сацыяліст]] [[Беларускія татары|татарскага паходжання]], адзін з заснавальнікаў [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі]].<ref>''Kryczyński S.'' Stefan Bielak // Polski Słownik Biograficzny, t. II, Kraków 1936, s. 33-34.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://studzianka.eu/stefan-bielak/|title=Stefan Bielak|website=STUDZIANKA|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name=":0">[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/12336/edition/11765/content Kryczyński S., ''Życiorysy zasłużonych muślimów. Stefan Bielak''<nowiki> [w:] „Rocznik Tatarski”, t. II, Zamość 1935, s. 414-416.</nowiki>]</ref><ref name=":1">''Stefanowski K.'' Kartka ze wspomnień. Stefan Bielak, [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/274678 Kurier Wileński, nr 93 z 23 kwietnia 1929 r., s. 2.]</ref> == Біяграфія == Сын Мацея і Гелены, народжанай Скірмонт. Маці паходзіла з Драгель каля [[Саколка|Саколкі]], таксама з татарскай сям'і. Меў дзвюх сясцёр, Зоф'ю і Яўгенію. З гэтай сям'і паходзілі многія вайскоўцы і паўстанцы, прадзед генерала [[Юзаф Бяляк]] удзельнічаў у [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] і [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]]. Сын генерала Мустафа браў удзел у паўстанні 1794 года, падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] мусіў узначаліць татарскі полк на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Дзядзька капітан [[Bohdan Bielak|Багдан Беляк]] загінуў у паўстанні 1830-31 гадоў. Пасля заканчэння гімназіі ў [[Гродна|Гродне]] ў [[1886|1886 годзе]] пачаў вывучаць права ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]], дзе ўваходзіў у групу з пяці чалавек Саюза польскай моладзі «Zet». У [[1892|1892 годзе]], пасля заканчэння вучобы, пачаў працаваць стажором у акруговым судзе ў [[Вільня|Вільні]] і пачаў канспіратыўнае супрацоўніцтва з [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]]. Сябраваў з [[Напалеон Казіміравіч Чарноцкі|Напалеонам Чарноцкім]] і [[Вітольд Абрамовіч|Вітольдам Абрамовічам]]. Разам з [[Кузен|кузенам]] [[Аляксандр Сулькевіч|Аляксандрам Сулькевічам]], таксама татарынам, займаўся дастаўкай у Вільню нелегальнай сацыялістычнай літаратуры. Разам з Юзафам Пілсудскім, [[Станіслаў Вайцяхоўскі|Станіславам Вайцяхоўскім]], Аляксандрам Сулькевічам і Людвікам Зайкоўскім у чэрвені [[1893|1893 года]] удзельнічаў у Першым з'ездзе [[Польская сацыялістычная партыя|ППС]], які адбыўся ў [[Панарскі лес|Панарскіх лясах]]. Там было прынята рашэнне выдаваць партыйную газету «Работнік». Як член ППС, Стэфан Беляк праводзіў агітацыю сярод рабочых, у тым ліку. Вільні, [[Лодзь|Лодз]]<nowiki/>і, [[Варшава|Варшаве]] і [[Беласток|Беластоку]], а ў сваёй віленскай кватэры ў Магаметанскім завулку на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]], а потым на вуліцы Гарбарскай, ён неаднаразова хаваў актывістаў ППС, якія знаходзіліся пад пераследам, і нелегальную літаратуру. У 1894 з-за перажыванняў у справе "[[Кражы|кражан]]" і смерці [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра ІІІ]] ў Беляка пачаліся псіхічныя разлады і ён быў змешчаны ў псіхіятрычны шпіталь у Новай Вілейцы. Пасля папраўкі ў 1897 годзе быў накіраваны ў якасці следчага суддзі ў [[Глыбокае]]. Хоць займаў афіцыйную пасаду, але публічна адмовіўся рабіць унёсак на будаўніцтва помніка [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] ў Вільні. 31 жніўня 1899 года ў [[Друя|Друі]] Стэфан Беляк ажаніўся з Марыяй Рудніцкай. Жонка была каталічкай, Рудніцкія валодалі маёнткам [[Дзедзінская сядзіба|Дзедзінка]] ў [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім павеце]].<ref name=":0" /> Каб прыняць шлюб перайшоў у [[лютэранства]].<ref name=":1" /> У 1900 годзе расійскі ўрад зноў перавёў Беляка, на гэты раз у горад [[Ціхвін]], размешчаны на ўсход ад Санкт-Пецярбурга. Спачатку ён працаваў там следчым суддзёй, а потым міравым суддзёй. У 1901 годзе ён быў прызначаны гарадскім суддзёй у Ціхвіне, а з 1904 года займаў пасаду члена акруговага суда ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгародзе]]. Летам 1907 года прыехаў у Вільню, дзе абвастрылася яго псіхічнае захворванне, таму зноў быў змешчаны ў псіхіятрычны шпіталь у Новай Вілейцы. Памёр там пасля цяжкай хваробы ад [[Пнеўманія|пнеўманіі]]. [[2 студзеня]] [[1908|1908 года]] яго пахавалі на Віленскіх татарскіх могілках. Пакінуў трох дзяцей: Стэфана, Леона і Хелену. Казімір Стэфановіч такім чынам ахарактыразаваў яго:<blockquote>Маючы магчымасць зрабіць кар'еру ва ўрадзе, ён да канца жыцця заставаўся сабой: палякам, запальчывым патрыётам, чалавекам вялікай грамадзянскай мужнасці, з незвычайнай цэласнасцю характару, адораным і жывым грамадскім складам. Калі дадаць да гэтага, што, нягледзячы на ​​татарскія рысы твару, ён меў вельмі прыемную знешнасць, усе, хто яго ведаў, яго любілі і паважалі. Я блізка ведаў Беляка; палітычна ён належаў да Польскай сацыялістычнай партыі (П.П.С.), і, паводле пазнейшай наменклатуры, яго можна было аднесці да «рэвалюцыйнай» фракцыі. Аднак сацыялізм Беляка быў не мэтай, а толькі сродкам барацьбы з царызмам, які Беляк шчыра ненавідзеў.<ref name=":1" /></blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Беляк Стэфан}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] [[Катэгорыя:Члены Польскай сацыялістычнай партыі]] 8vekfwmsk6yxbhox2xg6khns1wnisp0 5185306 5185305 2026-08-23T08:43:18Z Aliaksei Lastouski 75892 5185306 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Месца нараджэння=Касцяневічы Бяльскага павета|Адукацыя=[[Гродзенская мужчынская гімназія]], [[Маскоўскі ўніверсітэт]]|Член у=[[Польская сацыялістычная партыя]]|Род дзейнасці=[[юрыст]]|Выява=[[File:Stefan-Bielak-(ok.1905r).jpg|thumb|]]}}'''Стэфан Беляк [[Герб|гербу]] Белякі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bielak''. [[4 чэрвеня]] [[1868|1868,]] маёнтак Касцяневічы каля [[Студзянка (Люблінскае ваяводства)|Студзянкі]] - [[29 снежня]] [[1907|1907,]] [[Новая Вілейка (Вільня)|Новая Вілейка]]) – рэвалюцыянер-[[сацыяліст]] [[Беларускія татары|татарскага паходжання]], адзін з заснавальнікаў [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі]].<ref>''Kryczyński S.'' Stefan Bielak // Polski Słownik Biograficzny, t. II, Kraków 1936, s. 33-34.</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://studzianka.eu/stefan-bielak/|title=Stefan Bielak|website=STUDZIANKA|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name=":0">[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/12336/edition/11765/content ''Kryczyński S''<nowiki>., Życiorysy zasłużonych muślimów. Stefan Bielak [w:] „Rocznik Tatarski”, t. II, Zamość 1935, s. 414-416.</nowiki>]</ref><ref name=":1">''Stefanowski K.'' Kartka ze wspomnień. Stefan Bielak, [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/274678 Kurier Wileński, nr 93 z 23 kwietnia 1929 r., s. 2.]</ref> == Біяграфія == Сын Мацея і Гелены, народжанай Скірмонт. Маці паходзіла з Драгель каля [[Саколка|Саколкі]], таксама з татарскай сям'і. Меў дзвюх сясцёр, Зоф'ю і Яўгенію. З гэтай сям'і паходзілі многія вайскоўцы і паўстанцы, прадзед генерала [[Юзаф Бяляк]] удзельнічаў у [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] і [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]]. Сын генерала Мустафа браў удзел у паўстанні 1794 года, падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] мусіў узначаліць татарскі полк на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Дзядзька капітан [[Bohdan Bielak|Багдан Беляк]] загінуў у паўстанні 1830-31 гадоў. Пасля заканчэння гімназіі ў [[Гродна|Гродне]] ў [[1886|1886 годзе]] пачаў вывучаць права ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]], дзе ўваходзіў у групу з пяці чалавек Саюза польскай моладзі «Zet». У [[1892|1892 годзе]], пасля заканчэння вучобы, пачаў працаваць стажором у акруговым судзе ў [[Вільня|Вільні]] і пачаў канспіратыўнае супрацоўніцтва з [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]]. Сябраваў з [[Напалеон Казіміравіч Чарноцкі|Напалеонам Чарноцкім]] і [[Вітольд Абрамовіч|Вітольдам Абрамовічам]]. Разам з [[Кузен|кузенам]] [[Аляксандр Сулькевіч|Аляксандрам Сулькевічам]], таксама татарынам, займаўся дастаўкай у Вільню нелегальнай сацыялістычнай літаратуры. Разам з Юзафам Пілсудскім, [[Станіслаў Вайцяхоўскі|Станіславам Вайцяхоўскім]], Аляксандрам Сулькевічам і Людвікам Зайкоўскім у чэрвені [[1893|1893 года]] удзельнічаў у Першым з'ездзе [[Польская сацыялістычная партыя|ППС]], які адбыўся ў [[Панарскі лес|Панарскіх лясах]]. Там было прынята рашэнне выдаваць партыйную газету «Работнік». Як член ППС, Стэфан Беляк праводзіў агітацыю сярод рабочых, у тым ліку. Вільні, [[Лодзь|Лодз]]<nowiki/>і, [[Варшава|Варшаве]] і [[Беласток|Беластоку]], а ў сваёй віленскай кватэры ў Магаметанскім завулку на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]], а потым на вуліцы Гарбарскай, ён неаднаразова хаваў актывістаў ППС, якія знаходзіліся пад пераследам, і нелегальную літаратуру. У 1894 з-за перажыванняў у справе "[[Кражы|кражан]]" і смерці [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра ІІІ]] ў Беляка пачаліся псіхічныя разлады і ён быў змешчаны ў псіхіятрычны шпіталь у Новай Вілейцы. Пасля папраўкі ў 1897 годзе быў накіраваны ў якасці следчага суддзі ў [[Глыбокае]]. Хоць займаў афіцыйную пасаду, але публічна адмовіўся рабіць унёсак на будаўніцтва помніка [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] ў Вільні. 31 жніўня 1899 года ў [[Друя|Друі]] Стэфан Беляк ажаніўся з Марыяй Рудніцкай. Жонка была каталічкай, Рудніцкія валодалі маёнткам [[Дзедзінская сядзіба|Дзедзінка]] ў [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім павеце]].<ref name=":0" /> Каб прыняць шлюб перайшоў у [[лютэранства]].<ref name=":1" /> У 1900 годзе расійскі ўрад зноў перавёў Беляка, на гэты раз у горад [[Ціхвін]], размешчаны на ўсход ад Санкт-Пецярбурга. Спачатку ён працаваў там следчым суддзёй, а потым міравым суддзёй. У 1901 годзе ён быў прызначаны гарадскім суддзёй у Ціхвіне, а з 1904 года займаў пасаду члена акруговага суда ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгародзе]]. Летам 1907 года прыехаў у Вільню, дзе абвастрылася яго псіхічнае захворванне, таму зноў быў змешчаны ў псіхіятрычны шпіталь у Новай Вілейцы. Памёр там пасля цяжкай хваробы ад [[Пнеўманія|пнеўманіі]]. [[2 студзеня]] [[1908|1908 года]] яго пахавалі на Віленскіх татарскіх могілках. Пакінуў трох дзяцей: Стэфана, Леона і Хелену. Казімір Стэфановіч такім чынам ахарактыразаваў яго:<blockquote>Маючы магчымасць зрабіць кар'еру ва ўрадзе, ён да канца жыцця заставаўся сабой: палякам, запальчывым патрыётам, чалавекам вялікай грамадзянскай мужнасці, з незвычайнай цэласнасцю характару, адораным і жывым грамадскім складам. Калі дадаць да гэтага, што, нягледзячы на ​​татарскія рысы твару, ён меў вельмі прыемную знешнасць, усе, хто яго ведаў, яго любілі і паважалі. Я блізка ведаў Беляка; палітычна ён належаў да Польскай сацыялістычнай партыі (П.П.С.), і, паводле пазнейшай наменклатуры, яго можна было аднесці да «рэвалюцыйнай» фракцыі. Аднак сацыялізм Беляка быў не мэтай, а толькі сродкам барацьбы з царызмам, які Беляк шчыра ненавідзеў.<ref name=":1" /></blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Беляк Стэфан}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] [[Катэгорыя:Члены Польскай сацыялістычнай партыі]] p8ehrb4mw0pmz9lm6tk5tcr35t1ir4z 5185309 5185306 2026-08-23T09:19:27Z Aliaksei Lastouski 75892 5185309 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Месца нараджэння=Касцяневічы Бяльскага павета|Адукацыя=[[Гродзенская мужчынская гімназія]], [[Маскоўскі ўніверсітэт]]|Член у=[[Польская сацыялістычная партыя]]|Род дзейнасці=[[юрыст]]|Выява=[[File:Stefan-Bielak-(ok.1905r).jpg|thumb|]]}}'''Стэфан Беляк [[Герб|гербу]] Белякі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bielak''. [[4 чэрвеня]] [[1868|1868,]] маёнтак Касцяневічы каля [[Студзянка (Люблінскае ваяводства)|Студзянкі]] - [[29 снежня]] [[1907|1907,]] [[Новая Вілейка (Вільня)|Новая Вілейка]]) – рэвалюцыянер-[[сацыяліст]] [[Беларускія татары|татарскага паходжання]], адзін з заснавальнікаў [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі]].<ref>''Kryczyński S.'' Stefan Bielak // Polski Słownik Biograficzny, t. II, Kraków 1936, s. 33-34.</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://studzianka.eu/stefan-bielak/|title=Stefan Bielak|website=STUDZIANKA|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name=":0">[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/12336/edition/11765/content ''Kryczyński S''<nowiki>., Życiorysy zasłużonych muślimów. Stefan Bielak [w:] „Rocznik Tatarski”, t. II, Zamość 1935, s. 414-416.</nowiki>]</ref><ref name=":1">''Stefanowski K.'' Kartka ze wspomnień. Stefan Bielak, [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/274678 Kurier Wileński, nr 93 z 23 kwietnia 1929 r., s. 2.]</ref> == Біяграфія == Сын Мацея і Гелены, народжанай Скірмонт. Маці паходзіла з Драгель каля [[Саколка|Саколкі]], таксама з татарскай сям'і. Меў дзвюх сясцёр, Зоф'ю і Яўгенію. З гэтай сям'і паходзілі многія вайскоўцы і паўстанцы, прадзед генерала [[Юзаф Бяляк]] удзельнічаў у [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] і [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]]. Сын генерала Мустафа браў удзел у паўстанні 1794 года, падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] мусіў узначаліць татарскі полк на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Дзядзька капітан [[Bohdan Bielak|Багдан Беляк]] загінуў у паўстанні 1830-31 гадоў. Пасля заканчэння гімназіі ў [[Гродна|Гродне]] ў [[1886|1886 годзе]] пачаў вывучаць права ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]], дзе ўваходзіў у групу з пяці чалавек Саюза польскай моладзі «Zet». У [[1892|1892 годзе]], пасля заканчэння вучобы, пачаў працаваць стажором у акруговым судзе ў [[Вільня|Вільні]] і пачаў канспіратыўнае супрацоўніцтва з [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]]. Сябраваў з [[Напалеон Казіміравіч Чарноцкі|Напалеонам Чарноцкім]] і [[Вітольд Абрамовіч|Вітольдам Абрамовічам]]. Разам з [[Кузен|кузенам]] [[Аляксандр Сулькевіч|Аляксандрам Сулькевічам]], таксама татарынам, займаўся дастаўкай у Вільню нелегальнай сацыялістычнай літаратуры. Разам з Юзафам Пілсудскім, [[Станіслаў Вайцяхоўскі|Станіславам Вайцяхоўскім]], Аляксандрам Сулькевічам і Людвікам Зайкоўскім у чэрвені [[1893|1893 года]] удзельнічаў у Першым з'ездзе [[Польская сацыялістычная партыя|ППС]], які адбыўся ў [[Панарскі лес|Панарскіх лясах]]. Там было прынята рашэнне выдаваць партыйную газету «Работнік». Як член ППС, Стэфан Беляк праводзіў агітацыю сярод рабочых, у тым ліку. Вільні, [[Лодзь|Лодз]]<nowiki/>і, [[Варшава|Варшаве]] і [[Беласток|Беластоку]], а ў сваёй віленскай кватэры ў Магаметанскім завулку на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]], а потым на вуліцы Гарбарскай, ён неаднаразова хаваў актывістаў ППС, якія знаходзіліся пад пераследам, і нелегальную літаратуру. У 1894 з-за перажыванняў у справе "[[Кражы|кражан]]" і смерці [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра ІІІ]] ў Беляка пачаліся псіхічныя разлады і ён быў змешчаны ў псіхіятрычны шпіталь у Новай Вілейцы. Пасля папраўкі ў 1897 годзе быў накіраваны ў якасці следчага суддзі ў [[Глыбокае]]. Хоць займаў афіцыйную пасаду, але публічна адмовіўся рабіць унёсак на будаўніцтва помніка [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] ў Вільні. 31 жніўня 1899 года ў [[Друя|Друі]] Стэфан Беляк ажаніўся з Марыяй Рудніцкай. Жонка была каталічкай, Рудніцкія валодалі маёнткам [[Дзедзінская сядзіба|Дзедзінка]] ў [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім павеце]].<ref name=":0" /> Каб прыняць шлюб перайшоў у [[лютэранства]].<ref name=":1" /> У 1900 годзе расійскі ўрад зноў перавёў Беляка, на гэты раз у горад [[Ціхвін]], размешчаны на ўсход ад Санкт-Пецярбурга. Спачатку ён працаваў там следчым суддзёй, а потым міравым суддзёй. У 1901 годзе ён быў прызначаны гарадскім суддзёй у Ціхвіне, а з 1904 года займаў пасаду члена акруговага суда ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгародзе]]. Летам 1907 года прыехаў у Вільню, дзе абвастрылася яго псіхічнае захворванне, таму зноў быў змешчаны ў псіхіятрычны шпіталь у Новай Вілейцы. Памёр там пасля цяжкай хваробы ад [[Пнеўманія|пнеўманіі]]. [[2 студзеня]] [[1908|1908 года]] яго пахавалі на Віленскіх татарскіх могілках. Пакінуў трох дзяцей: Стэфана, Леона і Хелену. Казімір Стэфановіч такім чынам ахарактыразаваў яго:<blockquote>Маючы магчымасць зрабіць кар'еру ва ўрадзе, ён да канца жыцця заставаўся сабой: палякам, запальчывым патрыётам, чалавекам вялікай грамадзянскай мужнасці, з незвычайнай цэласнасцю характару, адораным і таварыскім. Калі дадаць да гэтага, што, нягледзячы на ​​татарскія рысы твару, ён меў вельмі прыемную знешнасць, усе, хто яго ведаў, яго любілі і паважалі. Я блізка ведаў Беляка; палітычна ён належаў да Польскай сацыялістычнай партыі (П.П.С.), і, паводле пазнейшай наменклатуры, яго можна было аднесці да «рэвалюцыйнай» фракцыі. Аднак сацыялізм Беляка быў не мэтай, а толькі сродкам барацьбы з царызмам, які Беляк шчыра ненавідзеў.<ref name=":1" /></blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Беляк Стэфан}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] [[Катэгорыя:Члены Польскай сацыялістычнай партыі]] kdwvpcjcq452uo5wgewst9v5mfjwwka 5185312 5185309 2026-08-23T09:24:13Z Aliaksei Lastouski 75892 5185312 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Месца нараджэння=Касцяневічы Бяльскага павета|Адукацыя=[[Гродзенская мужчынская гімназія]], [[Маскоўскі ўніверсітэт]]|Член у=[[Польская сацыялістычная партыя]]|Род дзейнасці=[[юрыст]]|Выява=[[File:Stefan-Bielak-(ok.1905r).jpg|thumb|]]}}'''Стэфан Беляк [[Герб|гербу]] Белякі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stefan Bielak''. [[4 чэрвеня]] [[1868|1868,]] маёнтак Касцяневічы каля [[Студзянка (Люблінскае ваяводства)|Студзянкі]] - [[29 снежня]] [[1907|1907,]] [[Новая Вілейка (Вільня)|Новая Вілейка]]) – рэвалюцыянер-[[сацыяліст]] [[Беларускія татары|татарскага паходжання]], адзін з заснавальнікаў [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве]].<ref>''Kryczyński S.'' Stefan Bielak // Polski Słownik Biograficzny, t. II, Kraków 1936, s. 33-34.</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://studzianka.eu/stefan-bielak/|title=Stefan Bielak|website=STUDZIANKA|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name=":0">[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/12336/edition/11765/content ''Kryczyński S''<nowiki>., Życiorysy zasłużonych muślimów. Stefan Bielak [w:] „Rocznik Tatarski”, t. II, Zamość 1935, s. 414-416.</nowiki>]</ref><ref name=":1">''Stefanowski K.'' Kartka ze wspomnień. Stefan Bielak, [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/274678 Kurier Wileński, nr 93 z 23 kwietnia 1929 r., s. 2.]</ref> == Біяграфія == Сын Мацея і Гелены, народжанай Скірмонт. Маці паходзіла з Драгель каля [[Саколка|Саколкі]], таксама з татарскай сям'і. Меў дзвюх сясцёр, Зоф'ю і Яўгенію. З гэтай сям'і паходзілі многія вайскоўцы і паўстанцы, прадзед генерала [[Юзаф Бяляк]] удзельнічаў у [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] і [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]]. Сын генерала Мустафа браў удзел у паўстанні 1794 года, падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] мусіў узначаліць татарскі полк на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Дзядзька капітан [[Bohdan Bielak|Багдан Беляк]] загінуў у паўстанні 1830-31 гадоў. Пасля заканчэння гімназіі ў [[Гродна|Гродне]] ў [[1886|1886 годзе]] пачаў вывучаць права ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]], дзе ўваходзіў у групу з пяці чалавек Саюза польскай моладзі «Zet». У [[1892|1892 годзе]], пасля заканчэння вучобы, пачаў працаваць стажором у акруговым судзе ў [[Вільня|Вільні]] і пачаў канспіратыўнае супрацоўніцтва з [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]]. Сябраваў з [[Напалеон Казіміравіч Чарноцкі|Напалеонам Чарноцкім]] і [[Вітольд Абрамовіч|Вітольдам Абрамовічам]]. Разам з [[Кузен|кузенам]] [[Аляксандр Сулькевіч|Аляксандрам Сулькевічам]], таксама татарынам, займаўся дастаўкай у Вільню нелегальнай сацыялістычнай літаратуры. Разам з Юзафам Пілсудскім, [[Станіслаў Вайцяхоўскі|Станіславам Вайцяхоўскім]], Аляксандрам Сулькевічам і Людвікам Зайкоўскім у чэрвені [[1893|1893 года]] удзельнічаў у Першым з'ездзе [[Польская сацыялістычная партыя|ППС]], які адбыўся ў [[Панарскі лес|Панарскіх лясах]]. Там было прынята рашэнне выдаваць партыйную газету «Работнік». Як член ППС, Стэфан Беляк праводзіў агітацыю сярод рабочых, у тым ліку. Вільні, [[Лодзь|Лодз]]<nowiki/>і, [[Варшава|Варшаве]] і [[Беласток|Беластоку]], а ў сваёй віленскай кватэры ў Магаметанскім завулку на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]], а потым на вуліцы Гарбарскай, ён неаднаразова хаваў актывістаў ППС, якія знаходзіліся пад пераследам, і нелегальную літаратуру. У 1894 з-за перажыванняў у справе "[[Кражы|кражан]]" і смерці [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра ІІІ]] ў Беляка пачаліся псіхічныя разлады і ён быў змешчаны ў псіхіятрычны шпіталь у Новай Вілейцы. Пасля папраўкі ў 1897 годзе быў накіраваны ў якасці следчага суддзі ў [[Глыбокае]]. Хоць займаў афіцыйную пасаду, але публічна адмовіўся рабіць унёсак на будаўніцтва помніка [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] ў Вільні. 31 жніўня 1899 года ў [[Друя|Друі]] Стэфан Беляк ажаніўся з Марыяй Рудніцкай. Жонка была каталічкай, Рудніцкія валодалі маёнткам [[Дзедзінская сядзіба|Дзедзінка]] ў [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім павеце]].<ref name=":0" /> Каб прыняць шлюб перайшоў у [[лютэранства]].<ref name=":1" /> У 1900 годзе расійскі ўрад зноў перавёў Беляка, на гэты раз у горад [[Ціхвін]], размешчаны на ўсход ад Санкт-Пецярбурга. Спачатку ён працаваў там следчым суддзёй, а потым міравым суддзёй. У 1901 годзе ён быў прызначаны гарадскім суддзёй у Ціхвіне, а з 1904 года займаў пасаду члена акруговага суда ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгародзе]]. Летам 1907 года прыехаў у Вільню, дзе абвастрылася яго псіхічнае захворванне, таму зноў быў змешчаны ў псіхіятрычны шпіталь у Новай Вілейцы. Памёр там пасля цяжкай хваробы ад [[Пнеўманія|пнеўманіі]]. [[2 студзеня]] [[1908|1908 года]] яго пахавалі на Віленскіх татарскіх могілках. Пакінуў трох дзяцей: Стэфана, Леона і Хелену. Казімір Стэфановіч такім чынам ахарактыразаваў яго:<blockquote>Маючы магчымасць зрабіць кар'еру ва ўрадзе, ён да канца жыцця заставаўся сабой: палякам, запальчывым патрыётам, чалавекам вялікай грамадзянскай мужнасці, з незвычайнай цэласнасцю характару, адораным і таварыскім. Калі дадаць да гэтага, што, нягледзячы на ​​татарскія рысы твару, ён меў вельмі прыемную знешнасць, усе, хто яго ведаў, яго любілі і паважалі. Я блізка ведаў Беляка; палітычна ён належаў да Польскай сацыялістычнай партыі (П.П.С.), і, паводле пазнейшай наменклатуры, яго можна было аднесці да «рэвалюцыйнай» фракцыі. Аднак сацыялізм Беляка быў не мэтай, а толькі сродкам барацьбы з царызмам, які Беляк шчыра ненавідзеў.<ref name=":1" /></blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Беляк Стэфан}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] [[Катэгорыя:Члены Польскай сацыялістычнай партыі]] jy5u6j90sd72dkobmohbrzntuwe1029