Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 252 5186678 4827700 2026-08-25T12:12:03Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5186678 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''12 лістапада''' — трыста шаснаццаты (трыста семнаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[File:Berlusconi-2010-1.jpg|thumb|100px|[[Сільвіа Берлусконі]]]] * [[1202]]: Пасля смерці свайго брата [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнуда VI]] каралём Даніі стаў [[Вальдэмар II Пераможца]]. * [[1459]]: Заснаваны [[Базельскі ўніверсітэт]]. * [[1623]]: Пачалося [[Віцебскае паўстанне]] супраць уніяцкага [[архіепіскап]]а [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * [[1912]]: На [[Шэльфавы ледавік Роса|ледавіку Роса]] ў [[Антарктыда|Антарктыдзе]] знойдзены целы згінулага [[Роберт Фалкан Скот|Роберта Скота]] i членаў яго экспедыцыі. * [[1918]]: [[Аўстрыя]] абвешчана [[рэспубліка]]й. * [[1927]]: [[Леў Давідавіч Троцкі|Леў Троцкі]] выключаны з УКП(б). * [[1948]]: Завяршыўся [[Такійскі працэс]] над японскімі ваеннымі злачынцамі. * [[1956]]: [[Судан]] і [[Туніс]] сталі членамі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. * [[2011]]: [[Сільвіа Берлусконі]] пакінуў пасаду прэм’ер-міністра [[Італія|Італіі]]. * [[2014]]: [[Філы (спускальны апарат)|Касмічны апарат «Філы»]] здзейсніў пасадку на [[Камета Чурумава — Герасіменка|камету Чурумава — Герасіменка]]. == Нарадзіліся == [[File:Auguste Rodin fotografato da Nadar nel 1891.jpg|thumb|100px|[[Агюст Радэн]]]] * [[1651]]: [[Хуана Інес дэ ла Крус]], мексіканская [[паэт]]эса * [[1729]]: [[Луі Антуан дэ Бугенвіль]], французскі мараплавец, даследчык * [[1823]]: [[Павел Шпілеўскі]], беларускі этнограф і [[пісьменнік]] (пам. 1861) * [[1840]]: [[Агюст Радэн]], французскі [[скульптар]] (пам. 17.11.1917) * [[1842]]: [[Джон Уільям Стрэт]], брытанскі [[фізік]] * [[1868]]: [[Ганна Місуна]], беларускі, польскі, літоўскі і расійскі геолаг (пам. 2.5.1922) * [[1885]]: [[Міхаіл Аляксандравіч Грамыка|Міхаіл Грамыка]], беларускі пісьменнік і вучоны геолаг (пам. 1969) * [[1902]]: [[Таццяна Андрэеўна Бандарчык]], беларуская актрыса * [[1902]]: [[Уладзімір Валянцінавіч Варанкін|Уладзімір Варанкін]], савецкі гісторык, [[эсперанталогія|эсперантолоаг]], [[эсперанта]]моўны пісьменнік (пам. 3.10.1938) * [[1920]]: [[Тадэвуш Бароўскі]], польскі паэт, празаік і публіцыст (пам. 12.11.1943) * [[1920]]: [[Андрэй Макаёнак]], беларускі драматург * [[1935]]: [[Людміла Маркаўна Гурчанка|Людміла Гурчанка]], расійская актрыса [[тэатр]]а і [[кіно]] * [[1937]]: [[Паўл Путныньш]], латвійскі драматург * [[1958]]: [[Леанід Пранчак]], беларускі паэт * [[1961]]: [[Надзя Каманэчы]], румынская гімнастка, пяціразовая алімпійская чэмпіёнка * [[1962]]: [[Род Куратомі]], шматразовы чэмпіён свету па каратэ, тэхнічны дырэктар [[International Karate Association]] * [[1980]]: [[Раян Гослінг]], канадскі [[акцёр]] * [[1982]]: [[Эн Хэтэўэй]], амерыканская кінаактрыса * [[1990]]: [[Фларан Манаду]], французскі плывец, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == [[Файл:Grzegorz Chodkiewicz.PNG|thumb|100px|Рыгор Хадкевіч]] * [[607]]: [[Баніфацый III (Папа Рымскі)|Баніфацый III, Папа Рымскі]] * [[1035]]: [[Кнуд Вялікі]], кароль Даніі, Англіі і Нарвегіі * [[1572]]: [[Рыгор Хадкевіч]], [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны і вайсковы дзеяч (нар. ~1513) * [[1595]]: [[Джон Хокінс]], англійскі марак * [[1623]]: [[Іасафат Кунцэвіч]], царкоўны дзеяч, уніяцкі святы (нар. 1580) * [[1869]]: [[Іаган Фрыдрых Авербек]], нямецкі мастак * [[1903]]: [[Каміль Пісаро]], французскі [[мастак]] * [[1921]]: [[Фернан Кнопф]], бельгійскі мастак * [[1936]]: [[Патрык Генры Брус]], амерыканскі мастак * [[1974]]: [[Торбергур Тордарсан]], ісландскі пісьменнік-сацыяліст і эсперантыст * [[1979]]: [[Гаўрыла Мікалаевіч Верасаў|Гаўрыла Верасаў]], беларускі шахматыст (нар. [[28 ліпеня|28.7.]][[1912]]) * [[1981]]: [[Уільям Холдэн]], амерыканскі акцёр * [[2018]]: [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], беларускі кампазітар (нар. [[6 жніўня|6.8.]][[1938]]) * [[2020]]: [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], беларускі мастак, загінуў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020—2021 гадоў]] (нар. [[1 жніўня|1.8.]][[1989]]) == Святкуюць == * {{Сцяг Азербайджана}} [[Азербайджан]] — Дзень Канстытуцыі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л12]] </noinclude> [[Катэгорыя:12 лістапада| ]] pivjfkuoppv0byvzyd5m1sxj1r1kvk1 0 733 5186679 5182934 2026-08-25T12:12:35Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5186679 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''31 жніўня''' — дзвесце сорак трэці (дзвесце сорак чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Flag of trade union solidarnosc.jpg|thumb|right|150px|Сцяг «Салідарнасці»]] * [[1056]]: [[Міхаіл VI Стратыётык]] стаў імператарам [[Візантыя|Візантыі]]. * [[1432]]: Ноччу на [[1 верасня]] князі [[Жыгімонт Кейстутавіч]] і [[Сямён Іванавіч Гальшанскі|Сямён Гальшанскі]] здзейснілі дзяржаўны пераварот, замах на вялікага князя [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу]] — пачатак [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|Грамадзянскай вайны]] ў [[ВКЛ]]. * [[1449]]: Падпісаны [[Дагавор Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскай дзяржавы (1449)|дагавор пра вечны мір]] паміж [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікім княствам Літоўскім]] і [[Вялікае княства Маскоўскае|Вялікім княствам Маскоўскім]]. * [[1559]]: Падпісаны Віленскі дагавор, [[Лівонскі ордэн]] перайшоў пад пратэктарат [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] і абарону [[ВКЛ]]. * [[1579]]: Войска [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] пад кіраўніцтвам караля [[Стэфан Баторый|Стафана Баторыя]] вызваліла [[Полацк]], які знаходзіўся пад кантролем [[Руская дзяржава|Маскоўскага царства]] 16 гадоў. * [[1939]]: Уяўны напад на нямецкую радыёстанцыю ў [[Глівіцы|Гляйвіцы]], які стаў зачэпкай да пачатку [[Польская абарончая вайна 1939|вайны Германіі з Польшчай]]. * [[1944]]: Савецкія войскі ўвайшлі ў [[Бухарэст]]. * [[1957]]: [[Малайзія]] абвешчана незалежнай дзяржавай. * [[1975]]: [[Міжнародны валютны фонд]] прыняў рашэнне адмовіцца ад разлікаў [[золата]]м пры міжнародных валютных аперацыях. * [[1980]]: У [[Польшча|Польшчы]] створаны прафсаюз «[[Прафсаюз Салідарнасць|Салідарнасць]]». * [[1989]]: [[Малдаўская мова]] абвешчана дзяржаўнай у [[Малдова|Малдове]] і пераведзена на [[лацінскі алфавіт]]. * [[1991]]: [[Кыргызстан]] абвясціў аб незалежнасці. * [[1996]]: [[Хасавюртаўскія пагадненні]]. Канец [[Першая чачэнская вайна|першай чачэнскай вайны]]. * [[1996]]: Гвалтоўна спынена вяшчанне [[Радыё 101,2]]. * [[2012]]: Прэм’ера палітычнага [[трылер]]а рэжысёра [[Бен Афлек|Бена Афлека]] «[[Аперацыя «Арго»|Аперацыя „Арго“]]». == Нарадзіліся == [[File:Rav Laitman puts a lecture at the Kabbalah.jpg|thumb|left|150px|[[Міхаэль Лайтман]]]] * [[12]]: [[Калігула]], імператар рымскі * [[1749]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Радзішчаў|Аляксандр Радзішчаў]], рускі [[пісьменнік]], [[філосаф]] * [[1786]]: [[Мішэль Эжэн Шэўроль]], французскі хімік-арганік * [[1797]]: [[Джэймс Фергюсан (амерыканскі астраном)]] * [[1821]]: [[Герман Людвіг Фердынанд Гельмгольц]], нямецкі [[фізік]] * [[1824]]: [[Аляксандр Хуга Бакер-Корф]], нідэрландскі мастак * [[1832]]: [[Людвік Нарбут]], вайсковец, адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863-1864|паўстання 1863-64]] на Беларусі і ў Літве (пам. 4.5.[[1863]]) * [[1837]]: [[Эдуар Стэфан]], французскі астраном * [[1850]]: [[Аляксандр Нічыпаравіч Шыманоўскі|Аляксандр Шыманоўскі]], беларускі этнограф * [[1870]]: [[Марыя Мантэсоры]], італьянскі [[педагог]] * [[1885]]: [[Генадзь Багдановіч]], беларускі грамадскі дзеяч * [[1887]]: [[Фрыдрых Адольф Панет]], аўстрыйска-брытанскі хімік * [[1897]]: [[Фрэдрык Марч]], амерыканскі [[акцёр]] * [[1908]]: [[Уільям Сараян]], амерыканскі пісьменнік і драматург * [[1910]]: [[Рауль Юбак]], французскі жывапісец * [[1922]]: [[Джані Берціні]], італьянскі мастак * [[1922]]: [[Уладзімір Шыцік]], беларускі [[журналіст]] * [[1925]]: [[Марыс Піяла]], французскі кінарэжысёр * [[1929]]: [[Ардзі Лійвес]], эстонскі драматург * [[1946]]: [[Міхаэль Сямёнавіч Лайтман|Міхаэль Лайтман]], заснавальнік [[Міжнародная Акадэмія Кабалы|Міжнароднай Акдэміі кабалы]] * [[1949]]: [[Рычард Гір]], амерыканскі акцёр * [[1954]]: [[Роберт Качаран]], 2-і прэзідэнт [[Арменія|Арменіі]] * [[1971]]: [[Крыс Такер]], амерыканскі акцёр * [[1974]]: [[Джаміль Агамалеў]], азербайджанскі шахматыст, гросмайстар == Памерлі == [[File:Princess diana bristol 1987 01.jpg|thumb|right|120px|[[Дыяна, прынцэса Уэльская]]]] * [[1057]]: Леафрык, эрл [[Мерсія|мерсійскі]], вядомая яго жонка лэдзі [[Гадзіва]] * [[1422]]: [[Генрых V (кароль Англіі)|Генрых V]], кароль англійскі * [[1795]]: [[Франсуа-Андрэ Данікан Філідор]], французскі [[шахматы]]ст * [[1811]]: [[Луі Антуан дэ Бугенвіль]], французскі мараплавец, даследчык * [[1814]]: [[Артур Філіп]], адмірал Каралеўскага флота Англіі, губернатар штата [[Новы Паўднёвы Уэльс]] * [[1864]]: [[Фердынанд Ласаль]], нямецкі філосаф, эканаміст * [[1867]]: [[Шарль Бадлер]], французскі [[паэт]], літаратурны крытык і перакладчык (нар. 9.4.1821) * [[1920]]: [[Вільгельм Вунт]], нямецкі псіхолаг, фізіёлаг і філосаф, заснавальнік эксперыментальнай псіхалогіі * [[1941]]: [[Марына Цвятаева]], руская [[паэт]]эса * [[1945]]: [[Стэфан Банах]], польскі [[матэматык]] * [[1955]]: [[Вілі Баўмейстэр]], нямецкі мастак * [[1982]]: [[Іма фон Бадмерсхоф]], аўстрыйская пісьменніца (нар. 10.8.1895) * [[1986]]: [[Генры Спенсер Мур]], брытанскі [[скульптар]] * [[1995]]: [[Хорст Янсен]], нямецкі мастак * [[1997]]: [[Дыяна Спенсер]], прынцэса уэльская * [[2005]]: [[Антоні Клавэ]], каталонскі мастак == Святкуюць == * {{Сцяг Кыргызстана}} [[Кыргызстан]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Малайзіі}} [[Малайзія]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Малдовы}} [[Малдова]]: Дзень мовы * {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]]: Дзень салідарнасці і свабоды * {{Сцяг Трынідада і Табага}} [[Трынідад і Табага]]: Дзень незалежнасці <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|831]] </noinclude> [[Катэгорыя:31 жніўня| ]] ff9cfal4wjy2d319rv3nflkez0yi4zn 0 1675 5186704 4969827 2026-08-25T13:02:37Z Autumndancer 168015 5186704 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|рапануі}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Востраў Пасхі |Арыгінальная назва = {{lang-rap|Rapa Nui}}<br />{{lang-es|Isla de Pascua}} |Герб = Emblem of Easter Island.svg |Сцяг = Flag of Rapa Nui, Chile.svg |Краіна = [[Чылі]] |lat_dir = S |lat_deg = 27 |lat_min =07 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 109 |lon_min = 21 |lon_sec = |region = US-NV |type = |узровень = 1 |CoordScale = |Гімн = |Статус = спецыяльная тэрыторыя |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = [[Ханга-Роа]] |Буйны горад = [[Ханга-Роа]] |Буйныя гарады = |Утварэнне = Анексія Чылі: [[9 верасня]] [[1888]] года |Скасаванне = |Глава = Кармэн Кардинали |Назва главы = Губернатар правінцыі |Глава2 = Лус Саса Паоа |Назва главы2 = Мэр |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = не (асноўныя — [[Іспанская мова|іспанская]], [[Рапануйская мова|рапануйская]]) |Насельніцтва = 5034 |Год перапісу = 2011 |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтву = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 163,6 |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Easter Island map-be.svg |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Часавы пояс = GMT-6 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +56 32 |Паштовыя індэксы = |Інтэрнэт-дамен = .cl |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.rapanui.co.cl/ |Катэгорыя ў Commons = Easter Island |Заўвагі = }} '''Во́страў Рапану́і'''<ref name=pr>Варыянты напісання вострава — '''Рапануі''', '''Пасхі''' і '''Вялікадня''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.13., Мн., 2001, С.308.</ref>, таксама '''во́страў Па́схі''' або '''во́страў Вялі́кадня''' ({{lang-es|Isla de Pascua}}, [[рапануі]]: ''Rapa Nui'') — [[востраў]], ізалявана размешчаны ў паўднёвай частцы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Адміністрацыйна падпарадкаваны [[Чылі]]. Востраў быў адкрыты галандскім падарожнікам Якабам Рагевенам у 1722 годзе ў [[Вялікдзень]]. Сталіца — [[Ханга-Роа|Горад Ханга-Роа]]. Насельніцтва (2011 г.) — 5034, пераважна карэнныя жыхары — [[рапануі]].<gallery> Файл:Moai Rano raraku.jpg|Каменныя статуі размешчаныя на востраве ў вялікай колькасці Файл:Easter-island-moai.jpg Файл:Easter Island COS2.jpg Файл:Easter-Island.jpg Файл:Сhildren on the toy Easter island.jpg Файл:Osterinsel Moais am Berghang im Landesinnern.jpg Файл:View of a moai lying on its back on the ground, with William Scoresby Routledge(?) sitting in front of the sculpture as a scale; Easter Island; Oc,G.T.1477, Mana Expedition to Easter Island, British Museum.jpg Файл:Easter Island (2052720714).jpg Файл:Easter Island - panoramio.jpg Файл:Easter Island (27637377113).jpg </gallery>Адметнасцю вострава з'яўляюцца вялізныя каменныя [[Статуя|статуі]]. Метады, якімі карысталіся старажытныя жыхары вострава для перасоўвання такіх цяжкіх грузаў доўгі час вызывалі спрэчкі сярод вучоных, як і прынцып іх размяшчэння. У 2019 годзе даследчыкі з Бінгемтонскага ўніверсітэта ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) заявілі, што прааналізаваўшы 93 аху — мегалітычных каменных платформ для статуй, яны прыйшлі да высновы, што форма і памер пабудоў могуць казаць пра колькасць і якасць жыццёваважных рэсурсаў, напрыклад крыніцы прэснаводнай вады.   <br /> == Гл. таксама == * [[Сцяг Вострава Рапануі]] * [[Востраў Рапа-Іці]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Сусветная спадчына|715}} {{Сусветная спадчына ў Акіяніі}} {{Акіянія}} {{DEFAULTSORT:Пасхі востраў}} [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Чылі]] [[Катэгорыя:Рапануі (востраў)| ]] [[Катэгорыя:Астравы паводле алфавіта]] h1pqygbgetfu129w665wj5xhp69jcmr 0 2432 5187117 4652920 2026-08-26T11:22:10Z Autumndancer 168015 +літ-ра 5187117 wikitext text/x-wiki [[Файл:Parabola3.svg|thumb|Парабала, яе фокус і дырэктрыса]] '''Парабала''' — [[геаметрычнае месца]] пунктаў на [[Плоскасць|плоскасці]], адлегласці якіх ад вызначанага пункту ([[фокус]]а) і прамой ([[Дырэктрыса|дырэктрысы]]) роўныя паміж сабой. Парабалу, як і [[эліпс]] ці [[Гіпербала (матэматыка)|гіпербалу]], можна атрымаць праз [[Сячэнні конуса|сячэнне конуса плоскасцю]]. У такім разе парабалу можна вызначыць як канічнае сячэнне з [[эксцэнтрысітэт]]ам <math>e=1</math>. [[Файл:Conicas2.PNG|right|thumb|196px|Парабала, якая з’яўляецца сячэннем конуса]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Парабала|||}} {{Канічныя сячэнні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Планіметрыя]] [[Катэгорыя:Алгебраічныя крывыя]] enyogetop8slo56laeit8w76u2q4kix 0 3155 5187052 5169331 2026-08-26T10:03:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5187052 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гродна |вобласць = Гродзенская |унутранае дзяленне = 2 раёны }} '''Гро́дна'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hrodna}}), часта '''Го́радня'''{{efn|Сустракаюцца таксама назвы '''Гаро́дня''' і радзей '''Го́радзен'''}} ({{lang-be-latin|Horadnia|1}}) — горад на захадзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] і [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]]. Стаіць на рацэ [[Нёман]]е, на мяжы з [[Польшча]]й і [[Літва|Літвой]] (за 15 і 30 км адпаведна). Вузел [[Чыгуначны транспарт|чыгунак]] на [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]]), [[Масты]], [[Беласток]] ([[Польшча]]), аўтамабільных дарог на Вільню, [[Ліда|Ліду]], [[Ваўкавыск]]. Порт, аэрапорт. Гродна — адзін з найстарэйшых гарадоў Беларусі. Упершыню згаданы пад 1128 годам у [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]]<ref name="grodno.by-goroden"/>. З сярэдзіны XIII стагоддзя ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1376 годзе Гродна вылучана ў асобнае ўладанне князю [[Вітаўт]]у. У 1795 годзе Гродна далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з 1801 года цэнтр [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Горад быў цэнтрам [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў на Беларусі]]. У кастрычніку 1920 года горад заняты польскімі войскамі, заставаўся ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] да верасня 1939 года, калі горад [[Абарона Гродна (1939)|заняла Чырвоная Армія]]. 23 чэрвеня 1941 года Гродна [[Абарона Гродна (1941)|захоплена нямецкімі войскамі]], а 16 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Аперацыя «Баграціён»|аперацыі «Баграціён»]] у горад увайшлі савецкія войскі. З 1991 года ў складзе незалежнай Беларусі. == Назва == Нарматыўная форма назвы паходзіць ад беларусізаванай рускай перадачы польскай назвы (''Гродна'' > ''Гродно'' > ''Grodno'') і адлюстроўвае працэсы спачатку [[Паланізацыя|паланізацыі]], а потым [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]] Беларусі. У першых пісьмовых дакументах XII ст. — Городень, Городно, Городня, варыянты напісанняў даволі шматлікія. Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], у аснове назвы — славянскае ''горад, гарадзьба''<ref>''В. А. Жучкевич''. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 87.</ref>. У. Ніканаў прыводзіць варыянт ''Городьнъ'', значэнне якога тлумачыць як «агароджанае, умацаванае месца»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 110</ref>. Э. Мурзаеў выводзіць назву Гродна ад слова ''горад''. У даўніну горадам называліся гарадскія сцены, унутраная частка паселішча; крэпасць, абароннае збудаванне. Першапачатковае значэнне слова — «агароджа»<ref>Э. М. Мурзаев. Словарь народных географических терминов. Москва, 1984. С. 154—155.</ref>. На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назвы ''Городенъ, Городно'' (першапачатковая форма назвы горада Гродна) спачатку з’яўляліся прыметнікамі і разумеліся як «абгароджаны населены пункт, умацаванае паселішча». Акрамя таго словамі ''гародна, гародня'' таксама называлі прамавугольны зруб з бярвенняў ці драўляных брускоў<ref>А. Ф. Рогалев. Географические названия в калейдоскопе времен. Гомель, 2011. С. 36.</ref>. В. Лучык назву Гродна, як і ўкраінскія айконімы Гарадзенка, Гародня тлумачыць ад ''горад'' «абгароджанае месца; агарод». ''Городьнъ'' — «звязаны з ''горад''» або «гарадскі»<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 162.</ref>. Адпачатным варыянтам назвы лічыцца форма «Горадзен», засведчаная як «Городенъ» у летапісных запісах пачынаючы ад ХІІ ст.<ref>''Швед В. В. и др.'' Гораден. Рассказы из истории города (10 век — середина 16 века) = Горадзен. Аповеды з гісторыі горада (10 ст. — сярэдзіна 16 ст.). — Гродно, 1996. — 60 с.</ref> Назвы горада на розных мовах, у розны час: * '''Городен''', '''Городень''', таксама '''Городна''', '''Городня''' — старажытнаруская-старабеларуская летапісная назва. * '''Гро́дно''' — паланізаваная назва, з’явілася каля 1560-х гадоў.<ref name="Гродно"/> * '''Го́радна''', '''Го́радня''' — мясцовыя варыянты назвы ў XX стагоддзі<ref>[https://slounik.org/search?dict=bn&search=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F Горадня] // Беларуска-расійскі слоўнік. — Мн.: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925. (— Мн.: Народная асвета, 1993. — ISBN 5-341-00918-5)</ref>. * '''Гаро́дня''' — сучасная паэтычна-літаратурная назва ([[Максім Багдановіч|М. Багдановіч]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіч]]), папулярная як альтэрнатыва афіцыйнай. * '''Grodna''' — сярэдневяковая лацінская назва (атлас Браўна, 1575). * '''Grodno''' — польская назва. * '''Gardinas''' — літоўская назва. * '''Garthen, Garten''' — нямецкая назва ў сярэдневяковых лаціна- і нямецкамоўных хроніках (таксама '''Garto'''{{efn|name="Garto"}}), якая ўжывалася як афіцыйная ў XX стагоддзі, у час нямецкіх акупацый. {| class="wikitable" ! пачатковая форма<br />(назоўны склон) !! Гродна !! Горадна !! Горадня !! Горадзен !! Горадзень !! Гародня |- | граматычны род || ніякі || ніякі || жаночы || мужчынскі|| мужчынскі || жаночы |- | родны скл. || Гродна || Горадна || Горадні || Горадна || Горадня || Гародні |- | давальны скл. || Гродну || Горадну || Горадні || Горадну || Горадню || Гародні |- | вінавальны скл. || Гродна || Горадна || Горадню || Горадзен || Горадзень || Гародню |- | творны скл. || Гроднам|| Гораднам|| Горадняй|| Гораднам || Гораднем || Гародняй |- | месны скл. || Гродне || Горадне || Горадні || Горадне || Горадні || Гародні |} == Герб == Гербам Гродна з’яўляецца так званы Алень [[Святы Губерт|Святога Губерта]], які быў прыняты 1 кастрычніка 1990 года. Такім самым быў і першы герб горада (1540—1795). Пэўны час (15 чэрвеня 1988 — 1 кастрычніка 1990) выкарыстоўвалася адмена герба без крыжа, але з пяціканцовай зоркай у левым верхнім куце. У часы Расійскай імперыі горад карыстаўся двума варыянтамі герба з выявай зубра. Больш ранні варыянт быў неафіцыйным гербам горада ў часы СССР. <center><gallery caption="Сімволіка Гарадзеншчыны" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Horadnia. Горадня (XVII).png|Пячатка горада, [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] Выява:Horadnia, Pahonia. Горадня, Пагоня (XVII).jpg|Харугва [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павета]]. Выява:Horadnia, Pahonia. Горадня, Пагоня (1802).jpg|Герб [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (да [[1845]]). Выява:POL Grodno COA.svg|[[Герб Гродна|Гарадскі герб]] за польскім часам. </gallery></center> == Геаграфія == === Геалогія і рэльеф === Мясцовасць горада і ваколіц узгорыстая. Будаўнічыя мел і вапна на паўночных ускраінах (Мелавыя Горы). Раней на паўночным усходзе здабывалі гліну. Глеба гліністая. === Клімат === [[Клімат Гродна]] ўмерана кантынентальны з мяккай зімой і цёплым летам. {{Клімат горада |Горад_род=Гродна |Крыніца=[http://pogodaiklimat.ru/climate/26825.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-3.5 | Сту_сяр_апад=34 | Лют_сяр=-3.2 | Лют_сяр_апад=29 | Сак_сяр=0.8 | Сак_сяр_апад=32 | Кра_сяр=7.2 | Кра_сяр_апад=33 | Май_сяр=13.1 | Май_сяр_апад=55 | Чэр_сяр=15.8 | Чэр_сяр_апад=66 | Ліп_сяр=18.2 | Ліп_сяр_апад=75 | Жні_сяр=17.4 | Жні_сяр_апад=57 | Вер_сяр=12.4 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.1 | Кас_сяр_апад=36 | Ліс_сяр=1.8 | Ліс_сяр_апад=42 | Сне_сяр=-2.2 | Сне_сяр_апад=41 | Год_сяр=7.1 | Год_сяр_апад=552 | Сту_сяр_мін=-5.8 | Сту_сяр_макс=-1.1 | Лют_сяр_мін=-5.7 | Лют_сяр_макс=-0.1 | Сак_сяр_мін=-2.5 | Сак_сяр_макс=4.9 | Кра_сяр_мін=2.5 | Кра_сяр_макс=12.9 | Май_сяр_мін=7.5 | Май_сяр_макс=19.0 | Чэр_сяр_мін=10.6 | Чэр_сяр_макс=21.5 | Ліп_сяр_мін=12.7 | Ліп_сяр_макс=23.9 | Жні_сяр_мін=12.0 | Жні_сяр_макс=23.4 | Вер_сяр_мін=8.1 | Вер_сяр_макс=17.5 | Кас_сяр_мін=3.8 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-0.4 | Ліс_сяр_макс=4.4 | Сне_сяр_мін=-4.4 | Сне_сяр_макс=-0.1 | Год_сяр_мін=3.2 | Год_сяр_макс=11.4 | Сту_а_макс=11.8 | Сту_а_мін=-33.7 | Лют_а_макс=15.0 | Лют_а_мін=-36.1 | Сак_а_макс=22.4 | Сак_а_мін=-26.9 | Кра_а_макс=29.2 | Кра_а_мін=-9.3 | Май_а_макс=32.0 | Май_а_мін=-6.0 | Чэр_а_макс=34.0 | Чэр_а_мін=-0.7 | Ліп_а_макс=35.7 | Ліп_а_мін=3.0 | Жні_а_макс=36.2 | Жні_а_мін=-1.4 | Вер_а_макс=34.2 | Вер_а_мін=-4.3 | Кас_а_макс=25.2 | Кас_а_мін=-13.5 | Ліс_а_макс=17.2 | Ліс_а_мін=-19.8 | Сне_а_макс=12.7 | Сне_а_мін=-31.5 | Год_а_макс=36.2 | Год_а_мін=-36.1 |}} Час пасеваў: канец сакавіка-пачатак чэрвеня. Жніво да сярэдзіны верасня. Пазней — азімыя пасевы і збор пладоў. Пераважны кірунак вятроў — заходні. === Гідраграфія === [[Файл:Hrodna-Neman.JPG|thumb|Рака Нёман.]] Рака [[Нёман]] цячэ праз цэнтр горада з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і, прыняўшы ў сябе Ласасянку, крута паварочвае на поўнач. Даліна Нёмана вузкая. У цэнтры горада і ніжэй па цячэнні правы бераг вышэйшы за левы. Берагі ўяўляюць сабой асобныя ўзвышшы, прарэзаныя стромкімі ярамі і пакрытыя пералескамі (Румлёва вышэй па цячэнні, лесапарк Пышкі — ніжэй). Нёман суднаходны ўніз па цячэнні. Прытокі Нёмана: ў гістарычным цэнтры — рэчкі [[Гараднічанка]] і Юрысдыка, на ўскраіне — рака [[Ласосна (рака)|Ласасянка]] i рэчка [[зарніца (рака)|Зарніца]]. Азёры: Юбілейнае вадасх., кар’ер «Зялёнка». == Адміністрацыйны падзел == Гродна падзяляецца на 2 адміністрацыйныя раёны — [[Ленінскі раён (Гродна)|Ленінскі]]<ref name="glenad"/> і [[Кастрычніцкі раён (Гродна)|Кастрычніцкі]]<ref name="aor"/>. У горадзе ёсць 120 [[мікрараён]]аў <ref name="microdistrict"/> == Гісторыя == {{main|Гісторыя Гродна}} === Старажытнасць === Да ўзнікнення дзяржаў землі Гарадзеншчыны засялялі плямёны [[крывічы|крывічоў]], [[яцвягі|яцвягаў]], [[літва (племя)|літвы]]. Археалагічныя раскопкі паказваюць, што першыя [[славяне|славянскія]] паселішчы на высокім беразе [[Нёман]]а з’явіліся яшчэ ў X стагоддзі. У XII стагоддзі на месцы гэтых паселішчаў узнік [[горад]], які размяшчаўся на скрыжаванні гандлёвых шляхоў і першапачаткова ўяўляў сабой невялікую крэпасць з умацаваным гандлёвым горадам. Першыя звесткі пра Горадзен змяшчаюцца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім]], [[Лаўрэнцьеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскім]] і [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім]] летапісах і датуюцца [[1127]] годам (у савецкай гістарыяграфіі з прычыны няправільнага пераводу летазлічэння памылкова замацавалася дата [[1128]]<ref name="LHN"/>; менавіта ад яе па інерцыі лічацца і адзначаюцца юбілеі горада<ref name="NH"/>), калі ён быў сталіцай [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскага княства]]. У другой палове XII стагоддзя князі Барыс і Глеб збудавалі царкву, вядомую цяпер як [[Барысаглебская царква (Гродна)|Каложская]]. У 1283 або 1284 годзе на горад упершыню напалі войскі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. У XIII стагоддзі мясцовыя княствы пачалі кансалідавацца вакол [[Навагрудак|Наваградка]], беручы ўдзел у стварэнні новай дзяржавы — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1270 года Гарадзенскае княства канчаткова ўвайшло ў склад Вялікага Княства Літоўскага. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Пасля далучэння да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] Горадзен быў ва ўладанні вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]], які ў 1276 годзе пасяліў тут прусаў, што ўцяклі ад [[крыжакі|крыжакоў]]<ref name="EHB-1"/>. У XIII—XIV стагоддзях Горадзен вёў упартую барацьбу з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]]. Прыкладна ў 1300 годзе кашталянам Горадзенскага замка стаў знакаміты [[Давыд Гарадзенскі]], сын [[Даўмонт Пскоўскі|Даўмонта]] і найбліжэйшы паплечнік [[Гедзімін]]а. У 1305 годзе ён разам з Гедзімінам каля Горадна разбіў ушчэнт войска крыжацкага комтура Конрада Ліхтэнхагена. На працягу наступных гадоў ён не толькі паспяхова адбіваў варожыя напады, але і сам наносіў крыжакам удары. У 1326 годзе Давыда Гарадзенскага па-здрадніцку забіў мазавецкі шляхціч Андрэй Гост. У 1376 годзе Горадзень перайшоў у валоданне князя [[Вітаўт]]а, які зрабіў горад у 1392 годзе другой сваёй сталіцай (агулам у 1386—1430 гадах вялікі князь наведаў Горадзень 31 раз<ref name="evkl514"/>). У канцы XIV стагоддзя Вітаўт заснаваў у горадзе [[Фара Вітаўта (Гродна)|Фарны касцёл]]. Неўзабаве Горадзень стаў найслаўнейшым, пасля [[Вільня|Вільні]], горадам краіны. Горадзенская [[харугва]] ў складзе войска Вялікага Княства Літоўскага ўдзельнічала пад кіраўніцтвам Вітаўта ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]]. Са скасаваннем у 1413 годзе княстваў, Горадна стала павятовым горадам [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]]. У 1391 годзе яно атрымала няпоўнае, а ў 1496 — поўнае [[Магдэбургскае права]]. У Горадне ўтварылася [[Магістратура (Старажытны Рым)|магістратура]], а ў 1540 годзе горад атрымаў уласны [[герб Гродна|герб]] ''«у блакітным полі алень святога Губерта з залатым крыжам паміж рагамі»''<ref name="gbm"/>. У 1543—1601 гадах у Горадне дзейнічала «Літоўская капэла» — адзін з найбольш ранніх музычных калектываў на Беларусі. У 1560—1561 гадах Гродна займала вялікую тэрыторыю, складалася з права- і левабярэжнай частак, у горадзе былі тры плошчы (старадаўнія «Нямецкі» і «Занёманскі» рынкі), 32 вуліцы і 5 трактаў<ref name="evkl514"/>. {{Панарама|Гравюра Цюндта.jpg|800px|[[Гравюра Адэльгаўзера-Цюнта]], 1568 г. На дальнім плане бачна панарама сярэдневяковага Гродна.|text-align=center}} === У Рэчы Паспалітай === Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Стэфан Баторый]] у 1576 годзе перабудаваў палац, вядомы як Стары Замак, у якім да 1586 года размяшчалася яго рэзідэнцыя. Па смерці Стэфана Баторыя ў сувязі з тым, што паміж прыдворнымі медыкамі ўзнікла спрэчка, 14 снежня 1586 года ў Гродне правялі першае на тэрыторыі Усходняй Еўропы анатамаванне яго цела. Станам на 1588 год у месце было больш за 700 будынкаў, 31 вуліца, цэхі рамеснікаў-металістаў, цагельнікаў, ганчароў, целляроў і інш. У 1589—1795 гадах Гродна — цэнтр [[Гродзенская эканомія|эканоміі]]. У 1633 годзе ў Гродне прымалі Венецыянскае пасольства. У гэтыя часы ў Гродне распачалі сваю дзейнасць манаскія ордэны [[езуіты|езуітаў]], [[Дамініканцы|дамініканцаў]], [[францысканцы|францысканцаў]], [[Бернардзінцы|бернардзінак]], [[брыгіткі|брыгітак]], [[кармеліты|кармелітаў]] і [[баніфраты|баніфратаў]] (першы каталіцкі аўгусцінскі кляштар з’явіўся тут яшчэ ў XV стагоддзі). Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] ў Гродне імкліва распаўсюджваецца ўніяцтва. Да канца XVIII стагоддзя ў горадзе было 9 [[касцёл]]аў і 2 уніяцкія [[Манастыр|кляштары]]. З другой паловы XVII стагоддзя пачаўся час эканамічнага заняпаду ў развіцці Гродна, што было наступствам [[шляхта|шляхецкай]] анархіі і шматлікіх спусташальных войнаў. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну паміж Масковіяй і Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) Гродна ў 1655—1657 гадах захапілі і спустошылі маскоўскія войскі. У 1673 годзе прынята соймавая канстытуцыя, паводле якой у месце мусіў праводзіцца кожны трэці сойм Рэчы Паспалітай. У 1678 годзе тут адбыўся першы генеральны сойм, на якім зацвердзілі [[Андросаўскае перамір’е|Андрусаўскі дагавор]] аб перамір’і паміж Масковіяй і Рэччу Паспалітай і ўтварылі саюз паміж дзвюмі дзяржавамі супраць [[Турцыя|Турцыі]]. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1702—1708 гадах Гродна некалькі разоў пераходзіла з рук у рукі, было разбурана і разрабавана расійскімі і шведскімі войскамі, а ў 1709—1710 гадах горад перажыў [[чума|чумную пошасць]], у выніку якой загінула значная частка насельніцтва. У 1705 годзе ў Гродне, у Фарным касцёле, адбылася сустрэча паміж каралём польскім і вялікім князем літоўскім [[Аўгуст Моцны|Аўгустам Моцным]] і расійскім імператарам [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]], якія выпрацоўвалі супольную палітыку супраць шведскага караля [[Карл XII|Карла XII]]. Вялікую шкоду нанеслі гораду пажары 1675, 1720, 1750 і 1782 гадоў. У другой палове XVIII стагоддзя ў Гродне працавалі дзяржаўныя ўстановы Вялікага Княства Літоўскага — Скарбовая камісія, Ваенная камісія, асэсарскі суд. У 1775 годзе ў Гродна з [[Мінск]]а і Навагрудка перанеслі пасяджэнні вярхоўнага суда Вялікага Княства Літоўскага — [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1793 годзе горад атрымаў статус сталіцы [[Гарадзенскае ваяводства|Гродзенскага ваяводства]]. У 1760-я—1770-я гады<ref name="evkl515"/> гарадзенскі староста, [[падскарбі надворны літоўскі]] [[Антоні Тызенгаўз]] заснаваў у месце і яго ваколіцах шэраг [[мануфактура|мануфактур]]: [[сукно|суконную]], збройную, панчошную, карэтную і г. д. Ён жа адкрыў першы ў Гродне [[тэатр]].<ref>O ''Teatrach grodzieńskich'' ''1784-1864,'' «Znad Wilii», nr 4 (60) z 2014 r., s. 143—145 (pol.), http://www.znadwiliiwilno.lt/wp-content/uploads/2020/04/Znad-Wilii-60.pdf;</ref> З 1775 па 1781 гады ў горадзе існавала медыцынская акадэмія, якую ў 1781 годзе перанеслі ў Вільню на правах медыцынскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Створаная на сродкі Антонія Тызенгаўза Гродзенская музычная трупа пасля пераводу ў [[Варшава|Варшаву]] дала пачатак Варшаўскай оперы. 19 красавіка 1776 года ў Гродне заснавалі камісію добрага парадку, якая займалася ўпарадкаваннем горада, паляпшэннем яго гаспадарча-фінансавага становішча. У кампэтэнцыю камісіі таксама ўваходзілі пытанні ўпарадкавання гарадскага архіва, складання інвентароў і планаў, супрацьпажарная [[бяспека]], будаўніцтва, санітарна-гігіенічныя мерапрыемствы, рэвізія шпіталяў і інш. Адным з вынікаў дзейнасці камісіі стала адбудова ў 1784 годзе Гродзенскай гарадской ратушы<ref name="evkl515"/>. 27 мая 1793 года ў Гродне ў будынку Новага Замка адбыўся апошні сойм Рэчы Паспалітай (г. зв. «нямы сойм»), які зацвердзіў [[другі падзел Рэчы Паспалітай]]. Гродна было адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] (гэтак, сюды перавялі з Вільні Цэнтральную дэпутацыю Вялікага Княства Літоўскага). У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] горад апынуўся ў складзе Расійскай імперыі. 25 лістапада таго ж года ў Гродне адбылося адрачэнне ад стальца апошняга караля польскга і вялікага князя літоўскага — [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. <center><gallery caption="Гравюры і планы Гродна" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Horadnia. Горадня (1575).jpg|Браўн і Хогенберг, 1575 г. Выява:Grodna 1600.jpg|[[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскі]], 1600 г. Выява:Horadnia. Горадня (1575, 1623).jpg|Крогт пв. Хогенберг, 1623 г. Выява:Plan of Hrodna, 1655.jpg|[[1655]]. Выява:Horadnia. Горадня (1627).jpg|Кустос, XVII ст. Выява:Horadnia. Горадня (1713).jpg|Лясор, 1713 г. Выява:Horadnia. Горадня (1729).jpg|(памылкова) Бодэнер, 1729 г. Выява:Horadnia. Горадня (1758).jpg|1758 г. </gallery></center> === У Расійскай Імперыі === [[Файл:January Uprising insurgents leaving Grodno.JPG|thumb|Паўстанцы ў Гродне, 1864 г.]] З 1801 года Гродна стала цэнтрам [[Гродзенская губерня|губерні]]. У гэты час усе гарадскія прывілеі вывезлі ў [[Санкт-Пецярбург]] і [[Вільня|Вільню]]. Далучэнне да Расіі пазбавіла Гродна ранейшых правоў, замарудзіла развіццё эканомікі і культуры. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] ў горад 2 ліпеня ўвайшлі войскі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Гродна стала цэнтрам аднайменнага дэпартамента [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага]], адноўленага Напалеонам. У горадзе сфарміраваўся аддзел Нацыянальнай гвардыі Вялікага Княства з 290 чалавек, жандармерыя з 856 чалавек. Таксама ў Гродне ішоў набор рэкрутаў у літоўскія пяхотныя і кавалерыйскія часткі. З губерні ў войска Вялікага Княства было набрана каля {{Num|6400|чалавек}}, з іх паводле загадаў аб мабілізацыі {{Num|2495|пяхотнікаў}} і {{Num|1103|кавалерысты}}. Літоўскія часткі ўдзельнічалі ў баях супраць расійскага войска на канцавым этапе [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], а таксама ў кампаніях 1813 і 1814 гадоў. Расійскія войскі ізноў занялі горад [[8 снежня]]. Гродна было адным з цэнтраў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|нацыянальна-вызваленчага]] руху Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага ў 1830 годзе. У 1862 годзе праз горад была пабудавана [[Пецярбургска-Варшаўская чыгунка]], што паспрыяла развіццю рамесных майстэрняў, дрэваапрацоўчай і тытунёвай прамысловасці. У 1863 годзе Гродзенская губерня стала эпіцэнтрам [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] пад кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. Перад паўстаннем К. Каліноўскі і В. Урублеўскі ўтварылі ў месце рэвалюцыйную арганізацыю. У 1885 годзе адбыўся вялікі пажар, які значна пашкодзіў гістарычны цэнтр Гродна. У канцы XIX стагоддзя ў горадзе працавалі 73 прамысловыя прадпрыемствы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] 3 верасня 1915 года Гродна занялі войскі кайзераўскай [[Германія|Германіі]] і ўключылі яе ў склад нямецкай адміністрацыйнай адзінкі «[[Обер-Ост]]». На думку польскіх гісторыкаў, у канцы вайны нямецкія ўлады праводзілі ў Гродне палітыку аслаблення польскага ўплыву: горад аддзялілі ад [[Царства Польскае|Царства Польскага]] дэмаркацыйнай мяжой, што перашкаджала кантактам паміж мясцовымі палякамі і ўладамі ў [[Варшава|Варшаве]]. Паводле гэтага ж меркавання, немцы падтрымлівалі беларускія і літоўскія арганізацыі, якія ў той час фарміраваліся ў Гродне, і адначасова знішчалі польскія<ref name="gierowska"/>. Апроч таго, яны не дазвалялі фарміраваць польскую адміністрацыю<ref name="gierowska"/>. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы горада" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Horadnia. Горадня (XVIII).jpg|Новы замак. Выява:HarodniaNovyZamakKaplica02.jpg|Капліца пры Новым замку. Выява:Гарадніца1789.jpg|Гарадніца, 1789 г. Выява:Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (E. Hłoŭna, 1852).jpg|Каложcкая царква, 1852 г. Выява:Horadnia, Kałoža (1866).jpg|Каложcкая царква, 1866 г. Выява:Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (S. Kudraŭcaŭ, 1866).jpg|Каложа і замкі. Выява:Kałoža. Каложа (XIX).jpg|Каложа і Нёман. Выява:Horadnia, Maračoŭščyna. Горадня, Марачоўшчына (1904).jpg|Новы і Стары замкі. </gallery></center> === У БНР === [[Файл:Biełaruskaja kamendatura, Horadnia (1919).png|thumb|Беларуская камендатура ў Гродне (пачатак 1919 г.).]] 25 сакавіка 1918 года [[Рада БНР]] абвясціла Гарадзеншчыну (разам з горадам [[Беласток]]ам) тэрыторыяй Беларускай Народнай Рэспублікі. Нямецкія войскі не перашкаджалі ўтварэнню ўстаноў БНР<ref name="gierowska"/>. У лістападзе ў Гродне пачаў дзейнічаць беларускі камітэт культурна-нацыянальнай сувязі<ref name="EHB-2"/>. 19 лістапада таго ж года ў Гродне ўтварылася Беларуская Рада, у снежні сюды пераехаў [[урад БНР]] на чале з [[Антон Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]], пачалося фарміраванне беларускага войска: арганізаваны [[1-ы беларускі полк]], [[асобны батальён Гродзенскай камендатуры]] і [[Беларускі гусарскі эскадрон]]. Ад пачатку 1919 года ў Гродне асеў [[Станіслаў Іваноўскі]], які заняў пасаду камісара польскага ўрада па Гродзенскай акрузе, нягледзячы на пратэсты літоўскіх і беларускіх урадаў. У лютым ён паставіў сваёй мэтай ліквідацыю беларускага войска, дамагаючыся тым самым, каб улада Літвы не распаўсюдзілася на Гродна. Адразу рэалізаваць свае планы яму не ўдалося, хоць ён здолеў перацягнуць на польскі бок адзін батальён (каля 500 чал.), які быў затым далучаны да Ковенскага палка стральцоў [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларускай дывізіі]]. Рэшта беларускіх падраздзяленняў засталася ў горадзе, не паддаўшыся агітацыі. Пасля адыходу з Гродна нямецкіх войскаў 27 красавіка 1919 года штурмавыя аддзелы Польскай вайсковай арганізацыі без бою авалодалі галоўнымі аб’ектамі горада, раззброілі беларускі конны эскадрон. Частка беларускіх вайскоўцаў перайшла на тэрыторыю Літвы і ўлілася ў склад беларускіх часцей літоўскіх узброеных сіл. У 1919—1921 гадах беларускую культурна-асветніцкую працу ў Гродне праводзіла [[Грамада беларускай моладзі ў Горадні|Грамада беларускай моладзі]]: утварылася 1-я Гродзенская агульная беларуская школа, Фарштацкая (Занёманская) школа, Гродзенская беларуская прытулкавая школа; дзейнічалі Беларуская школьная рада і Гродзенская цэнтральная Беларуская вучыцельская рада, выдавалася газета «Беларускае слова». === За польскім часам === Калі Гродна занялі польскія войскі, горад уключылі ў склад часовай адміністрацыйнай адзінкі — [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель]] (ГУУЗ). З 7 чэрвеня 1919 года Гродна — цэнтр павета Віленскай акругі ГУУЗ. У [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскую вайну]] ў 1920 годзе бальшавікі захапілі Гродна і ўтрымлівалі яго дзесяць тыдняў. У выніку савецка-літоўскіх перамоў, падчас якіх тэрыторыя Беларусі разглядалася як расійская, яны далі згоду на максімальнае задавальненне тэрытарыяльных патрабаванняў літоўцаў (у тым ліку [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|фармальна перадалі ім]] Гродна). Літоўскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасць ''«антысавецкіх арганізацый і груп»'', у тым ліку органаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] i польскіх арганізацый. Пасля таго, як Гродна занялі польскія войскі, структур ГКУЗ ужо не аднаўлялі. 20 снежня горад уключылі ў Навагрудскую акругу Польскай Рэспублікі. Згодна з умовамі [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Гродна афіцыйна стала часткай Польскай дзяржавы, дзе 19 лютага 1921 года ўвашла ў склад Беластоцкага ваяводства, цэнтр [[Гродзенскі павет (1921—1940)|павета]]. За польскім часам насельніцтва горада павялічылася з 40 тыс. чалавек (1926) да 49 тыс. (1931). У Гродне дзейнічалі гарадская рада, акруговы камітэт і гарадскія аддзяленні [[Таварыства беларускай школы]], беларускія палітычныя арганізацыі, працавала [[Гродзенская беларуская гімназія]]. Аднак у 1930-я гады польскія ўлады закрылі ўсе беларускія школы Гродна<ref name="EHB-3"/>. У 1927 годзе [[Ян Каханоўскі]] заснаваў [[Гродзенскі заапарк]], у 1920 годзе па ініцыятыве [[Юзаф Ядкоўскі|Юзафа Ядкоўскага]] ўтвораны [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей]]. Польскія ўлады праводзілі археалагічныя даследаванні [[Стары замак (Гродна)|Старога Замка]], пачалі яго [[рэстаўрацыя|рэстаўрацыю]]. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Гродна за польскім часам" perrow="4"> Выява:Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (J. Vałynski, 1929).jpg|Плошча Стэфана Баторыя. Выява:Rynak. Рынак (1930).jpg|У цэнтры горада. Выява:Horadnia, Nioman-Mastavaja. Горадня, Нёман-Маставая (1937).jpg|Панарама горада. Выява:Brygidzkaja Street in Horadnia.jpg|Вуліца Брыгіцкая. Выява:Horadnia, Stary most. Горадня, Стары мост (1938).jpg|Гарадскі мост. Выява:Horadnia, Lipavaja. Горадня, Ліпавая (1930).jpg|Дзяржаўная тытунёвая фабрыка. Выява:Panorama of Horadnia.jpg|Панарама горада. Выява:Horadnia, Padzamča. Горадня, Падзамча (1935).jpg|Краявід кляштара бернадынак, знішчанага ў 1950-я гады. </gallery></center> === Другая сусветная вайна === З 20 па 22 верасня 1939 года працягвалася [[Абарона Гродна (1939)|барацьба польскіх войскаў з Чырвонай Арміяй за Гродна]]<ref name="Hardzijenka"/>. У верасні 1939 года, пры [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|падзеле]] Польшчы Германіяй і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Заходняя Беларусь]] разам з Гроднам увайшла ў склад СССР і ў лістападзе 1939 года ў выніку [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|Уз’яднання Беларусі]] стала часткай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. На другі дзень пасля пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Гродна было захоплена войскамі [[Адольф Гітлер|гітлераўскай]] Германіі (23 чэрвеня 1941). Гітлераўцы ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Было забіта і закатавана ў [[лагер смерці|лагеры смерці]] пад [[Фолюш (Гродна)|Фолюшам]] каля 33 тысяч чалавек. У [[Гродзенскае гета|канцэнтрацыйных лагерах]] была знішчана большая частка яўрэйскага насельніцтва горада. Гродна было цэнтрам [[Партызанская вайна|партызанскага]] і падпольнага антыфашысцкага руху. Падчас Віленскай і Беластоцкай аперацыі 1944 года горад быў вызвален войскамі 3-га Беларускага фронту (16 ліпеня). === У БССР === З верасня 1944 года Гродна — абласны цэнтр Беларускай ССР. У выніку вайны Гродна значна пацярпела. Хоць большую частку помнікаў архітэктуры і атрымалася захаваць, аднак савецкія ўлады знішчылі шэраг значных гарадзенскіх славутасцей: [[Фара Вітаўта (Гродна)|Фару Вітаўта]], ратушу, некаторыя кляштары, у тым ліку [[Ордэн Базыльян|базыльян]], кварталы старой забудовы ўздоўж вуліцы Падольнай. Даваеннага ўзроўню насельніцтва Гродна дасягнула толькі ў сярэдзіне 1950-х гадоў. У гэты перыяд горад пачаў ператварацца ў буйны цэнтр прамысловасці на захадзе Беларусі, колькасць жыхароў да 1988 года павялічылася ў 5 разоў у параўнанні з 1939 годам. === У Рэспубліцы Беларусь === У 2005 годзе пачалася перабудова гістарычнага цэнтра горада. У 2008 годзе Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры заявіла пра парушэнні [[Закон аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны Рэспублікі Беларусь|Закона аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]] пры яе правядзенні<ref name="Astapovič" />: праводзіцца руйнаванне культурнага пласту на Савецкай плошчы, плануецца знос 28 будынкаў у стылі [[канструктывізм]]у па вуліцах Міцкевіча, Горкага і 17-га верасня і пабудова там сучаснага гасцінічнага комплексу, асноўны транспартны паток накіроўваецца ў небяспечнай блізкасці ад Новага і Старога Гродзенскіх замкаў; планы аднаўлення ратушы і Фары Вітаўта не рэалізоўваюцца. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:400000 ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1588 from:0 till:4000 bar:1856 from:0 till:18400 bar:1897 from:0 till:46900 bar:1913 from:0 till:63000 bar:1931 from:0 till:49000 bar:1939 from:0 till:57200 bar:1956 from:0 till:65000 bar:1965 from:0 till:98000 bar:1980 from:0 till:202000 bar:1988 from:0 till:272000 bar:2005 from:0 till:317366 bar:2009 from:0 till:327540 bar:2017 from:0 till:368710 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVI стагоддзе''': 1588 год — 4 тыс. чал. * '''XIX стагоддзе''': 1856 год — 18,4 тыс. чал.; 1897 год — 46,9 тыс. чал. * '''XX стагоддзе''': 1913 год — 63 тыс. чал.; 1931 год — 49 тыс. чал.; 1939 год — 57,2 тыс. чал.; 1956 год — 65 тыс. чал.; 1965 год — 98 тыс. чал.; 1980 год — 202 тыс. чал.; 1985 год — 247 тыс. чал.; 1988 год — 272 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2005 год —317&nbsp;366 чал., у т.л. беларусы — 62,3 %, палякі — 24,8 %, рускія — 10,1 %, украінцы — 1,8 %, яўрэі — 0,4 %, літоўцы — 0,2 %, татары — 0,2 %, іншыя нацыянальнасці — 0,4 %; 2006 год — 318,6 тыс. чал.; 2008 год — 337,4 тыс. чал.; 2009 год — {{num|327540|чал.}} (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2012 год — 346,6 тыс. чал.<ref name="346tsia"/>; 2015 год — {{num|361352|чал.}}<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — {{num|365610|чал.}}<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — {{num|368710|чал.}}<ref name="2017-Estimate"/>; 2018 год — {{num|373747|чал.}} == Эканоміка == Вядучымі галінамі ў горадзе з’яўляецца [[машынабудаванне і металаапрацоўка]], [[Хімічная прамысловасць|хімічная]], [[Тэкстыльная прамысловасць|тэкстыльная]], [[Абутковая прамысловасць|гарбарна-абутковая]], будматэрыялаў. Найбольш буйныя прадпрыемствы — «[[Гродна Азот]]», «[[Гродна Азот|Гродна Хімвалакно]]» і «[[Белкард]]». Гродна — буйны прамысловы цэнтр Беларусі. У 2006 годзе прамысловымі прадпрыемствамі выраблена прадукцыі на суму {{num|2142|млрд}} руб. у дзейсных цэнах. Найбольш развітыя [[лёгкая прамысловасць]] і [[хімічная прамысловасць]]. Таксама развіта харчовая прамысловасць, танкасуконная вытворчасць, [[Машынабудаванне і металаапрацоўка|машынабудаўнічая вытворчасць]] і [[металаапрацоўка|металаапрацоўчая]] галіны. У горадзе знаходзяцца прадпрыемствы электраэнергетыкі, дрэваапрацоўчыя, гарбарныя, будаўнічых матэрыялаў і іншыя. Найбольш вядомыя прадпрыемствы: * «Гродна Азот» — вытворчасць [[азотныя ўгнаенні|азотных угнаенняў]] ([http://www.azot.by сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081014175439/http://azot.by/ |date=14 кастрычніка 2008 }}); * «Гродна Хімвалакно» — [[хімічнае валакно|хімічнага валакна]] ([http://www.grodno-khim.by сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430203355/http://www.grodno-khim.by/ |date=30 красавіка 2016 }}); * «[[Гроднаэнерга]]»; * «Белкард» — вытворчасць [[карданны вал|карданных валаў]] ([http://www.belcard-grodno.com/belcard/ сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081006134408/http://www.belcard-grodno.com/belcard/ |date=6 кастрычніка 2008 }}); * «[[БелТАПАЗ|Завод такарных патронаў]]» — (вытворчасць [[станок|станкоў]]); * «[[Радыёхваля (завод)|Радыёхваля]]» — ([http://www.radiovolna.com.by/ сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120626222228/http://www.radiovolna.com.by/ |date=26 чэрвеня 2012 }}); * «[[Белкард|Завод аўтамабільных агрэгатаў]]» — [http://www.gzaa-grodno.com/ сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081107114354/http://www.gzaa-grodno.com/ |date=7 лістапада 2008 }}; * «ЗОВ-ЛенЕвроМебель» — вытворчасць мэблі ([http://zov.by/ сайт]); * Швейна-гандлёвая фабрыка «Элод» — (вытворчасць [[галантарэя|галантарэйнай прадукцыі]]); * Пальчаткавая фірма «[[Accent|Акцэнт]]» — ([http://www.accent-gloves.ru сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160422072658/http://www.accent-gloves.ru/ |date=22 красавіка 2016 }}); * [[Нёман (абутковая фабрыка)|Абутковая фабрыка «Нёман»]]; * [[Нёман (тытунёвая фабрыка)|Тытунёвая фабрыка «Нёман»]] ([http://www.tabak.by сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160504084351/http://www.tabak.by/ |date=4 мая 2016 }}; == Транспарт == Гродна з’яўляецца буйным транспартным вузлом. У горадзе дзейнічае [[Гродна (аэрапорт)|аэрапорт Гродна]], чыгуначны вакзал і аўтавакзал. Маецца развітая сетка гарадскога грамадскага транспарту. Аўтобусны рух наладжаны ў [[1930]] годзе, аснову парка складаюць аўтобусы маркі «[[Мінскі аўтамабільны завод|МАЗ]]» і «[[Нёман (аўтазавод)|Нёман]]». [[Тралейбус]]ны рух адкрыты [[10 лістапада]] [[1974]] г. да вынесенага за межы горада завода «АЗОТ». Усяго ў горадзе дзейнічае 34 аўтобусных і 20 тралейбусных маршрутаў. Ад горада адыходзяць чыгуначныя лініі на [[Вільня|Вільню]] (лінія заканчваецца ля самай літоўскай мяжы), [[Масты]] і [[Беласток]]. З іх электрыфікавана толькі лінія ў бок Польшчы, на якой маецца сумешчаная [[Шырыня каляіны|каляіна]] (1 435 мм і 1 520 мм). Дзейнічае чыгуначны мост праз [[Нёман]]. У Гродне знаходзяцца 2 пункты пропуску праз дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь: чыгуначная станцыя Гродна—Кузня Беластоцкая і Гродна—аэрапорт. Па левым беразе з Гродна дарогі такія: на паўднёвы ўсход у [[Індура|Індуру]] і [[Ваўкавыск]], на паўднёвы захад у [[Брузгі]]-[[Беласток]], на поўнач у [[Сапоцкін]]. Па правым беразе Нёмана дарогі з Гродна ідуць на поўнач у [[Друскінінкай]], на паўночны ўсход у [[Парэчча (Гродзенскі раён)|Парэчча]], на ўсход у [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры]] і на [[Скідзель]] — [[Мінск]]. == Культура == [[Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі]], Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей, Гродзенскі літаратурны [[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)|музей Максіма Багдановіча]], Гродзенскі музей гісторыі Гарадніцы, [[Дом-музей Элізы Ажэшка]], музей Зоф’і Налкоўскай. Цэнтр тэатральнага жыцця — [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр]] (сайт: http://www.drama.grodno.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080711180204/http://drama.grodno.by/ |date=11 ліпеня 2008 }}), [[Гродзенскі абласны тэатр лялек]]. Абласная філармонія. Працуе Гродзенскі заалагічны парк. Штогод ладзіцца найстарэйшы на Беларусі бардаўскі фестываль [[Зялёны Гран-Пры]]. == Адукацыя == У Гродне працуюць 97 дашкольных устаноў, 40 агульнаадукацыйных школ, у тым ліку 2 ліцэі, 6 гімназій, а таксама школы з ліцэйскімі класамі. Працуюць 9 сярэдніх адмысловых навучальных устаноў. У Гродне дзейнічаюць 3 дзяржаўныя [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] — [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] (сайт: http://www.grsu.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080626121806/http://www.grsu.by/ |date=26 чэрвеня 2008 }}), Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт (сайт: http://www.grsmu.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220611040639/http://www.grsmu.by/ |date=11 чэрвеня 2022 }}), Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт (сайт: http://www.ggau.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120624043316/http://www.ggau.by/ |date=24 чэрвеня 2012 }}), [[Гродзенская вышэйшая духоўная семінарыя]]. У горадзе ёсць 14 масавых [[бібліятэка|бібліятэк]], у тым ліку 6 дзіцячых, 2 змяшанага тыпу, [[польская літаратура|польскай літаратуры]], Гродзенская абласная з дзіцячым аддзяленнем. Дзейнічае Гродзенскі гісторыка-археалагічны [[запаведнік]], Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей. == СМІ == У горадзе выдаецца некалькі газет, сярод якіх: «[[Гродзенская праўда]]», «[[Вячэрні Гродна]]»<ref name="vgr"/>, «Міліцэйскі веснік», «[[Słowo Ojczyste, 1997|Słowo Ojczyste]]» і інш., працуе тэлерадыёкампанія «[[Гродна (тэлерадыёкампанія)|Гродна]]»<ref name="tvr"/>, абласное радыё<ref name="radio"/>, вузел [[тэлеграф]]най сувязі, станцыя міжгароднай [[тэлефон]]най сувязі. Маецца сетка кабельнага тэлебачання «ГАРАНТ»<ref name="garant"/>. == Турызм == Гродна — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Беларусь», «Гродна», «Маналіт», «Нёман», «Амега», «Турыст», «Кронан Парк Гатель», гандлёва-гасцінічны комплекс «Сямашка» [http://hotel-semashko.ru/ сайт]. У межах горада і ўрочышчы Грандзічы находзяцца дзіцячы санаторый «Нёман-72», санаторыі-прафілакторыі «Здароўе», ААТ «Гародна Хімвалакно», «Жамчужына», база адпачынку «Купалінка». == Славутасці == <center><gallery> [[Выява:Grodna 1600.jpg|thumb|left|300px|Горад Гродна — гравюра [[Т. Макоўскі|Т. Макоўскага]], [[1600]] г. ]] [[Файл:Стары і новы замак зімою.JPG|міні|[[Стары замак, Гродна|Стары]] і [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] узімку]] [[Выява:Grodno fortress (Гродзенская крэпасць).jpg|thumb|200px|[[Гродзенская крэпасць]] на нямецкай паштоўцы.]] </gallery></center> Захавалася звыш 400 аб’ектаў гісторыі і архітэктуры, якія ахоўваюцца дзяржавай. Старая частка горада ў 1988 г. абвешчана помнікам горадабудаўніцтва і культуры. Асноўныя славутасці: * [[Стары замак (Гродна)|Стары замак (Замак Баторыя)]] * [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] * [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]] і кляштар езуітаў * [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў]] * [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак]] * [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў]] * [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебская (Каложская) царква]] * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак (Гродна)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак]] * [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Пакроўскі кафедральны сабор]] * [[Свята-Уладзімірская царква (Гродна)|Свята-Уладзімірская царква]] * [[Царква ў імя святой роўнаапостальнай княгіні Вольгі (Гродна)|Царква ў імя княгіні Вольгі]] (1995) * [[Свята-Марфінская царква (Гродна)|Царква прападобнай Марфы]] * [[Вялікая харальная сінагога (Гродна)|Вялікая харальная сінагога]] * [[Лютэранская кірха Святога Іаана (Гродна)|Лютэранская кірха]] * [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняя царква]] * [[Сядзіба Станіславова]] * [[Сядзіба Панямонь]] * {{нп5|Аўгустова (сядзіба)|Сядзіба Аўгустова|ru|Августово (усадьба)}} * [[Лямус брыгіцкага кляштара (Гродна)|Лямус брыгіцкага кляштара]] * [[Палац Храптовічаў (Гродна)|Палац Храптовічаў]] * [[Палац Сапегаў (Гродна)|Палац Сапегаў (Баторыеўка)]] * [[Вежа пажарнага дэпо (Гродна)|Вежа пажарнага дэпо]] * [[Воданапорныя вежы (Гродна)|Воданапорныя вежы]] * [[Дом купца Мураўёва]] * [[Аптэка езуітаў (Гродна)|Аптэка езуітаў]] * [[Дом урача Тальгейма]] * [[Будынак пазямельнага банка (Гродна)|Будынак пазямельнага банка]] * [[Дом урача (Гродна)|Дом урача Алшыбаева]] * [[Дом масонаў (Гродна)|Дом масонаў]] * [[Дом-музей Элізы Ажэшка]] * [[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)|Дом-музей Максіма Багдановіча]] * [[Дом віцэ-адміністратара]] * [[Палац віцэ-адміністратара (Гродна)|Палац віцэ-адміністратара (Палац Валіцкага)]] * [[Крывая афіцына]] * [[Лямус на Гарадніцы]] * Дом лясной адміністрацыі * [[Домік майстра (Гродна)|Домік майстра]] * [[Палац віцэ-губернатара (Гродна)|Палац віцэ-губернатара Максімовіча]] * [[Будынак Марыінскай жаночай гімназіі (Гродна)|Будынак Марыінскай жаночай гімназіі]] * [[Будынак рэальнага вучылішча (Гродна)|Будынак рэальнага вучылішча]] * Палац Чацвярцінскіх * [[Фарныя могілкі]] * '''Помнікі''': Вітаўту Вялікаму, [[Помнік Давыду Гарадзенскаму|Давыду Гарадзенскаму]], [[Помнік Янку Купалу (Гродна)|Янку Купалу]], Элізе Ажэшка, Адаму Міцкевічу, Жану-Эмануэлю Жыліберу, маршалу Сакалоўскаму. * '''Скульптуры:''' Дойлід Гарадніцы (Джузэпэ дэ Сако), Святому Губерту, Гараднічанка, Амур, Ладдзя Насада, Лаўка архітэктараў. * '''Памятныя знакі''': «Фара Вітаўта», Давыду Гарадзенскаму (каля Каложы), [[Помнік у гонар 850-годдзя Гродна|у гонар 850-годдзя Гродна]], 580-годдзя Грунвальдскай бітвы. * '''Муралы:''' «Навука», «Фестывальны». * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гродна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (мікрараён Паўднёвы) (2000) * [[Касцёл Божай Міласэрнасці (Гродна)|Касцёл Божай Міласэрнасці]] (мікрараён Вішнявец) * [[Касцёл Найсвяцейшага Адкупіцеля (Гродна)|Касцёл Найсвяцейшага Адкупіцеля]] (мікрараён Дзевятоўка) (2011) * [[Царква ў гонар Сабора Усіх Беларускіх Святых (Гродна)|Царква ў гонар Сабора Усіх Беларускіх Святых]] (2011) == Страчаная спадчына == * [[Фара Вітаўта (Гродна)|Фара Вітаўта]] * [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў (Гродна)|Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў]] * [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа і кляштар кармелітаў (Гродна)|Касцёл Узвышэння Святога Крыжа і кляштар кармелітаў]] * [[Дом па Савецкай вуліцы, 14 (Гродна)|Касцёл Святога Духа]] * [[Гарадзенская ратуша]] * [[Кляштар бернардзінак (Гродна)|Касцёл Нараджэння Панны Марыі і кляштар бернардзінак]] * [[Дом Агінскага (Гродна)|Дом Агінскага]] * Палац Радзівілаў * [[Гродзенскі палац Тызенгаўза|Палац Тызенгаўза]] * Карчма Тызенгауза * Аляксандра-Неўская царква * Помнік «Стэла Свабоды» == Галерэя == <center><gallery caption="Гродна на акварэлях [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 2-я пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Horadnia, Nioman. Горадня, Нёман (N. Orda, 6.06.1866).jpg|Панарама: Новы і Стары замкі, Каложа. Выява:Catholic church of Mother of God of Angels in Horadnia, N. Orda.jpg|Францысканы і Каложа. Выява:Catholic church of St. Francis Ksaver in Horadnia, N. Orda.jpg|Касцёл і калегіум езуітаў. Выява:Catholic church of St. Mary in Horadnia, N. Orda.jpg|Фара Вітаўта. Выява:Catholic church of Mother of God of the Rosary in Horadnia, N. Orda.jpg|Дамініканы. Выява:Monastery Bernardine in Horadnia, N. Orda.jpg|Жаночы і мужчынскі кляштары бернардзінцаў. Выява:Old Castle in Horadnia, N. Orda.jpg|Стары замак. Выява:Palace in Horadnia, N. Orda.jpg|Палац віцэ-адміністратара. </gallery></center> {{Панарама|Horadnia, Nioman. Горадня, Нёман (N. Orda, 1861-69).jpg|600px|<center>Панарама Гродна. Акварэль [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[XIX стагоддзе]].</center>}} <center><gallery> Выява:Grodno_plac.jpg|Цэнтр Гродна. Выява:Klasztor_brygitek.jpg|Касцёл Брыгітак. Выява:Grodno_katedra.jpg|Фарны касцёл. Выява:Grodna_1575.jpg|Гродна на выяве 16 ст. Выява:Kalozha.jpg|Каложа. Выява:Grodno - synagogue (za Nemanom) 1948-1963 Anatoly Nalivaev.jpg|Будынак былой сінагогі ў занёманскім прадмесце, 1948 год. Мастак А. Наліваеў. Выява:Hrodna_Batory_Old_Castle_cityside_2006-1.jpg|Стары замак. Выява:Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак. |Помнік Другой Сусветнай вайны. </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гродна|Ганаровыя грамадзяне Гродна}} * [[Эліза Ажэшка]] — польская пісьменніца * [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] * [[Максім Багдановіч]] — беларускі паэт * [[Леў Самойлавіч Бакст|Леў (Леон) Бакст]] — тэатральны [[мастак]], графік * [[Стэфан Баторый]] — [[Вялікія князі літоўскія|Вялікі князь літоўскі]] і кароль Польскі * [[Ігар Міхайлавіч Басінскі|Ігар Басінскі]] * [[Аўгуст Бекю]] (3 мая 1775, Гродна — 7 верасня 1824, Вільня) — вучоны-гігіеніст, прафесар Віленскага ўніверсітэта * [[Аляксандра Мікалаеўна Борціч|Аляксандра Борціч]] — выканаўца роляў у мастацкіх фільмах. * [[Васіль Быкаў]] — беларускі пісьменнік * [[Вільфрыд Войніч]] — бібліяфіл і гаспадар «[[Рукапісу Войніча]]» * [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург|Ілья Гінцбург]] — скульптар * [[Генрых Глябовіч]] * [[Антоні Грушэцкі]] — прафесар жывапісу, пісаў абразы для каралеўскай галерэі па запросе караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Панятоўскага]] * [[Юрый Ігаравіч Гумянюк|Юрый Гумянюк]] ([[1969]]—[[2013]]) — беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], [[журналіст]] * [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля|Валерый Дзідзюля]] — [[гітарыст]] і [[кампазітар]], вядомы выканаўца [[фламенка]] * [[Мікалай Раманавіч Дзікоўскі]] — гісторык Гродзеншчыны, краязнавец * [[Жан Эмануэль Жылібер|Жан Жылібер]] — французскі [[Біялогія|біёлаг]], заснавальнік батанічнага парка * [[Людвіг Лазар Заменгоф|Людвік Заменгоф]] — заснавальнік мовы [[эсперанта]]<ref name="sb"/> * [[Ягор Ягоравіч Замыслоўскі|Ягор Замыслоўскі]] * [[Дзяніс Яўгенавіч Івашын|Дзяніс Івашын]] (нар. [[1979]]) — [[Беларусь|беларускі]] журналіст і [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]] * [[Казімір Казіміравіч]] (св. Казімір) — княжыч літоўскі і каралевіч польскі, прылічаны да святых, святы-патрон Літвы * [[Казімір IV Ягелончык]] — [[Вялікія князі літоўскія|Вялікі князь літоўскі]] і кароль Польскі * [[Кастусь Каліноўскі]] — адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], паэт * [[Віктар Іванавіч Карака|Віктар Карака]] * [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк|Аляксей Карпюк]] — беларускі пісьменнік * [[Авянір Маркавіч Касценчык|Авянір Касценчык]] * [[Алесь Кіркевіч]] — былы намеснік старшыні [[Малады Фронт|Маладога Фронту]] і кіраўнік Гродзенскага аддзялення маладзёжнай арганізацыі. [[Палітычныя зняволеныя|Палітвязень Беларусі]]. * [[Вольга Валянцінаўна Корбут|Вольга Корбут]] — гімнастка, алімпійская чэмпіёнка; * [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч|Аляксандр Курловіч]] — спартсмен * [[Меір Ланскі]] — «хросны бацька» яўрэйскай мафіі, «заснавальнік» Лас-Вегаса * [[Валерый Леванеўскі]] — прадпрымальнік, [[палітык]], грамадскі дзеяч * [[Эйтан Ліўні]] * [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандр Мілінкевіч]] — [[палітыка|палітык]], кандыдат у Прэзідэнты Беларусі ў 2006 г. * [[Сафія Налкоўская]] — польская пісьменніца * [[Чэслаў Неман]] — польскі музыкант * [[Аксана Уладзіміраўна Папко|Аксана Папко]] — беларуская веласіпедыстка * [[Аляксандр Мікалаевіч Сапега]] * [[Валерый Віталевіч Святоха|Валерый Святоха]] — беларускі лёгкаатлет * [[Януар Іванавіч Сухадольскі|Януар Сухадольскі]] — (1-ая пал. 19 ст.), мастак-баталіст * [[Антоні Тызенгаўз]] — гродзенскі стараста пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе А. Панятоўскім]], [[мецэнат]] * [[Аляксей Іванавіч Шаланда|Аляксей Шаланда]] * [[Ірына Алегаўна Шылава|Ірына Шылава]] * [[Юзаф Ядкоўскі]] — археолаг-аматар, нумізмат, стваральнік гісторыка-археалагічнага музея == Цікавыя звесткі == '''Песні аб Гродне''' * [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]] — Горад ([[2006 год у гісторыі музыкі|2006]]) '''Фільмы і эпізоды з фільмаў, якія здымаліся ў Гродне і ваколіцах''' * «[[Міколка-паравоз (фільм)|Міколка-паравоз]]» (1956) * «[[Я родам з дзяцінства]]» (1966) * «[[Годен к нестроевой]]» (1968) * «[[Іван Макаравіч]]» (1968) * «[[Магіла льва (фільм)|Магіла льва]]» (1971) * «[[Рудабельская рэспубліка]]» (1971) * «[[Ищу человека]]» (1973) * «[[Корцік (фільм, 1973)|Корцік]]» (1973) * «[[Бронзавая птушка (фільм)|Бронзавая птушка]]» (1974) * «[[Без права на ошибку]]» * «[[Сямейныя абставіны]]» (1977) * «[[Торговка и поэт]]» (1978) * «[[Дажджы па ўсёй тэрыторыі]]» (1978) * «[[Вазьму твой боль (фільм)|Вазьму твой боль]]» (1980) * «[[Культпаход у тэатр]]» (1982) * «[[Найти и обезвредить]]» (1982) * «[[Белыя росы]]» (1983) * «[[Мама, я жывы]]» (1985) * «[[Двое на выспе слёз]]» (1987) * «[[Мяне завуць Арлекіна]]» (1988) * «[[Мёд асы]]» (1991) * «[[Кооператив «Политбюро» или Будет долгим прощание]]» (1992) * «[[Я — Іван, ты — Абрам]]» (1993) * «[[Сын за бацьку]]» (1995) * «[[У жніўні 44-га…]]» (2000) * «[[Бабий яр]]» (2003) * «[[Смерш (фільм)|Смерш]]» (2007) * «[[Чаклун і Румба / Другая памылка сапёра]]» (2007) * «[[Застава Жилина]]» (2008) * «[[Дняпроўскі рубеж]]» (2009) * «[[Слон (фільм)|Слон]]» (2010), эпізод з падзеннем фуры каля кар’ера ля [[Ласосна (вёска)|Ласосна]]<ref name="autogrodno"/> * «[[Сляды апосталаў]]» (2013) == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Кітай||20px}} [[Луннань]] ([[Кітай]]) * {{Сцяг|Польшча||20px}} [[Беласток]] ([[Польшча]]) — пабрацімства прыпынена<ref>[https://sputnik.by/20210330/Vlasti-Grodno-prokommentirovali-prekraschenie-sotrudnichestva-s-Belostokom-1047263085.html Власти Гродно прокомментировали прекращение сотрудничества с Белостоком]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг|Францыя||20px}} [[Лімож]] ([[Францыя]]) * {{Сцяг|Германія||20px}} [[Міндэн]] ([[Германія]]) * {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Бялград]] ([[Сербія]]) * {{Сцяг|Венгрыя||20px}} [[Ньірбатар]] ([[Венгрыя]]) * {{Сцяг|Расія||20px}} управа [[Шчукіна]] горада [[Масква|Масквы]] ([[Расія]]) * {{Сцяг|Расія||20px}} [[Хімкі]] ([[Расія]]) * {{Сцяг|Расія||20px}} [[Шчолкава]] ([[Расія]]) * {{Сцяг|Канада||20px}} [[Піцербаро]] ([[Канада]]) == Гл. таксама == {{Партал|Гродна}} * [[Спіс вуліц Гродна]] == Заўвагі == {{notelist|refs= {{efn|name="Garto"|Гэтыя варыянты часта блыталіся ў сярэдневяковых дакументах з '''Garthe''' (на правым беразе р. Нарва каля ўпадзення рр. Піса і Вінцэнта), '''Garden''' (колішняе ўмацаванне на дарозе з Мемеля ў Юрбарк), '''Garsden''' (колішняе ўмацаванне на правым беразе р. Мінга, недалёка да Мемеля)<ref>[[Тэадор Нарбут|Т. Нарбут]]. Старажытная гісторыя літоўскага народа, 1840. Т.7, С.73.</ref>.}} }} == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111104135501/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_grodno.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гродненской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> <ref name="Гродно">Напр., у грамаце вялікага князя Жыгімонта Аўгуста (1562). Госцеў, Швед. С.23.</ref> <ref name="grodno.by-goroden">{{cite web|url=http://www.grodno.by/grodno/history.html|title=История Гродно|publisher=grodno.by|access-date=2012-05-02|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/68ap0J6xQ?url=http://www.grodno.by/grodno/history.html|archive-date=21 чэрвеня 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="LHN">Госцеў А., Швед В. Летапіс горада на Нёмане (1116—1990). — Гродна: НВК «Пергамент», 1993. С. 11.</ref> <ref name="NH">[http://garady.org/grodno/ Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100719191745/http://garady.org/grodno/ |date=19 ліпеня 2010 }} // {{Крыніцы/Нашы гарады|к}}</ref> <ref name="EHB-1">[[Алесь Госцеў]]. Гродна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 148.</ref> <ref name="evkl514">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=514|артыкул=Гродна|аўтар=[[Юрый Гардзееў|Гардзееў Ю.]]}}</ref> <ref name="gbm">[http://knihi.com/hierb/horad.html Гродна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}</ref> <ref name="evkl515">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=515|артыкул=Гродна|аўтар=[[Юрый Гардзееў|Гардзееў Ю.]]}}</ref> <ref name="gierowska">Joanna Gierowska-Kałłaur: Rozdział I. Sytuacja ogólna na świecie, w Polsce i na Litwie w chwili odzyskiwania przez Polskę niepodległości. // Joanna Gierowska-Kałłaur: Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 — 9 września 1920). Wyd. 1. — Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, 2003. ISBN 83-88973-60-6. — S. 31—32.</ref> <ref name="EHB-2">[[Алесь Госцеў]]. Гродна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 151.</ref> <ref name="EHB-3">[[Алесь Госцеў]]. Гродна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 152.</ref> <ref name="Hardzijenka">Алег Гардзіенка. [http://www.nn.by/2000/38/17.htm Невядомыя старонкі беларускага паходу] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» № 38 (195), 18—25 верасня 2000.</ref> <ref name="Astapovič">{{Спасылка| аўтар = Антон Астаповіч| год = 14 красавіка 2008| url = http://baj.by/m-p-printpub-tid-1-pid-4674.html| загаловак = Прэс-рэліз Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры| выдавецтва = Беларуская асацыяцыя журналістаў| дата = 26 жніўня 2010}}{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="346tsia">{{cite web|url=http://grodno.gov.by/ru/print.aspx?guid=1921|title=Труд, занятость и социальная защита|publisher=Гродненский городской исполнительный комитет|access-date=2012-05-01|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502195135/http://grodno.gov.by/ru/print.aspx?guid=1921|archive-date=2 мая 2015|url-status=dead}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="vgr">[http://www.vgr.by/ «Вячэрні Гродна»]</ref> <ref name="tvr">[http://tvr.grodno.by тэлерадыёкампанія «Гродна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080628051420/http://www.tvr.grodno.by/ |date=28 чэрвеня 2008 }}</ref> <ref name="radio">[http://tvr.grodno.by/radio/ абласное радыё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080531225537/http://www.tvr.grodno.by/radio/ |date=31 мая 2008 }}</ref> <ref name="garant">[http://www.garant.by «ГАРАНТ»]</ref> <ref name="glenad">{{cite web|url=http://glenad-grodno.gov.by/state/AH:-1.188000265000/AA:navID.43|title=Раён|publisher=Адміністрацыя Ленінскага раёна|access-date=2012-05-01|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309092512/http://glenad-grodno.gov.by/state/AH:-1.188000265000/AA:navID.43/|archive-date=9 сакавіка 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="aor">{{cite web|url=http://www.aor.by/region|title=З гісторыі развіцця|publisher=Адміністрацыя Кастрычніцкага раёна|access-date=2012-05-01|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919231143/http://www.aor.by/region/|archive-date=19 верасня 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="sb">[http://www.sb.by/article.php?articleID=58345 Вяртанне доктара Заменгофа // «Советская Беларусь», 15 мая 2007 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071226020745/http://www.sb.by/article.php?articleID=58345 |date=26 снежня 2007 }}</ref> <ref name="autogrodno">Видео: из-за съемок фильма в карьере возле Гродно утопили грузовик с прицепом http://autogrodno.by/home/avtosobytiya/4929-vozle-grodno-utopili-furu.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131121035800/http://autogrodno.by/home/avtosobytiya/4929-vozle-grodno-utopili-furu.html |date=21 лістапада 2013 }}</ref> <ref name="microdistrict">[https://flatfy.by/geo_list?geo_id=3211&geo_type=microdistrict&section_id=1 Усе мікрараёны Гродна]{{Недаступная спасылка}}</ref> }} == Літаратура == * Госцеў А. П., Швед В. В. Кронан. Летапіс горада на Нёмане (1116—1990 гг.). — Гродна: НВК «Пергамент», 1993. * Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада / [аўтары тэксту: А. Госцеў і інш.]. — Гародня [Гродна]. — Wrocław: [б. в.], 2012. — 339 с. — (Гарадзенская бібліятэка; кн. 15). == Спасылкі == {{Commonscat}} * [https://locator.by/grodno Карта Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170705140750/http://locator.by/grodno |date=5 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|130921|Гродна}} * [http://belarusdigest.com/story/hrodna-region-land-catholics-and-smugglers-14163 Hrodna Region: The Land of Catholics and Smugglers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150731230705/http://belarusdigest.com/story/hrodna-region-land-catholics-and-smugglers-14163 |date=31 ліпеня 2015 }} * [http://oldgrodno.by Галерэя «Мая Гародня». Гісторыя горада Горадні ў фатаграфіях і паштоўках.] * [http://region.grodno.by/by/ Гродзенскі аблвыканкам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080701100229/http://www.region.grodno.by/by/ |date=1 ліпеня 2008 }} * [http://forum.grodno.net/ Форум Гродна] * [http://s13.ru/ Блог Гродно S13.RU] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081025044540/http://s13.ru/ |date=25 кастрычніка 2008 }} * [http://www.radzima.org/be/gorad/grodna.html Гродна ў фатаздымках на Radzima.org] * [http://szlachta.io.ua/album486785 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Старажытнае Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120523084747/http://szlachta.io.ua/album486785 |date=23 мая 2012 }} * [http://szlachta.io.ua/album50943 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Гродна 1980-х] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120524163809/http://szlachta.io.ua/album50943 |date=24 мая 2012 }} * [http://harodnia.com/ Архітэктура Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081220092844/http://harodnia.com/ |date=20 снежня 2008 }} * [http://autogrodno.by/ Аўтарынак Гродна] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Гарады Гродзенскай вобласці}} {{Населеныя пункты на Нёмане}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Гродна| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] 4zf9g60sh2zuouijfd9p5rergkbtx8q 0 3174 5186785 5177506 2026-08-25T16:47:41Z Emilia Noah 155537 5186785 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Дубай}}{{НП}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Дубай |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 18 |lon_dir = E|lon_deg = 55|lon_min = 18 |рэгіён = Эмірат Дубай |від главы = эмір |першае згадванне = 1833 |плошча = 1114 |від вышыні = вышыня НУМ |часавы пояс = +4 }} '''Дуба́й''' — найбуйнейшы [[горад]] [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]], адміністрацыйны цэнтр эмірата [[Эмірат Дубай|Дубай]]<ref name=dxbshj>The Government and Politics of the Middle East and North Africa. D Long, B Reich. p.157</ref>, найважнейшы гандлёвы і фінансавы цэнтр ААЭ<ref name="сгт">Словарь современных географических названий. — Под ред. акад. В. М. Котлякова. Екатеринбург: У-Фактория. 2006 [http://enc-dic.com/enc_geo/Duba-3213.html]</ref> і ўсяго [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]<ref>{{cite web|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|title=The 2008 Global Cities Index|date=15 October 2008|work=Foreign Policy|accessdate=20 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100520111037/http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|archivedate=20 мая 2010|url-status=dead}}</ref>. Знаходзіцца на беразе [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]. Глыбакаводны [[марскі порт]] Дубая дзякуючы нізкім пошлінам займае вядучае месца ў рэгіёне па [[рээкспарт]]у розных тавараў, улучаючы золата. У перыяд 1954—1971 г. з’яўляўся адміністрацыйным цэнтрам брытанскага пратэктарату [[Дагаворны Аман]]<ref name="сгт" />. У Дубаі праводзяцца размаітыя міжнародныя канферэнцыі, фестывалі, выставы і т.п.<ref name="км">[http://www.km.ru/turizm/encyclopedia/dubai] Энциклопедия туризма Кирилла и Мефодия. 2008</ref>, плануецца правядзенне [[сусветная выстаўка|сусветнай выстаўкі]] [[Сусветная выстаўка, 2020|Экспа-2020]]<ref>{{cite web |url=http://www.thatsdubai.com/where-is-dubai.html |title=Where is Dubai and Dubai city? |publisher=Thatsdubai.com |date=2007-06-14 |accessdate=2013-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130215234701/http://www.thatsdubai.com/where-is-dubai.html |archivedate=15 лютага 2013 |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == Узрост рэшткаў старажытнага [[Мангры|мангравага балота]], выяўленага ў наваколлі Дубая падчас пабудовы калектарных сетак, ацэньваецца прыкладна ў 7000 гадоў. Прыкладна 5000 гадоў назад берагавая лінія, адступіўшы ўнутр краіны, прыняла сучасны выгляд, пры гэтым тэрыторыя пакрылася пяском<ref name=hist_trad>{{cite web |url=http://uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf_2006/English_2006/eyb4.pdf |title=History and Traditions of the UAE |format=PDF |accessdate=31 July 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815064112/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf_2006/English_2006/eyb4.pdf |archivedate=15 жніўня 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=The old&nbsp;... turned new |url=http://dubai.travel-culture.com/articles/old_new.shtml |publisher=[[Travel & Culture]] |date=25 October 2001 |accessdate=15 March 2008 |archive-date=17 кастрычніка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017084536/http://dubai.travel-culture.com/articles/old_new.shtml |url-status=dead }}</ref>. Да прыходу ісламу людзі ў гэтай вобласці ўшаноўвалі Баджаі (ці Баджар)<ref name=preislam>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=QcMz3zV0qAMC&pg=PA79 |title=United Arab Emirates: A perspective|last=Ibrahim Al Abed, Peter Hellyer|year=2001|publisher=Trident Press |accessdate=31 July 2009|isbn=978-1-900724-47-0}}</ref>. Тэрыторыя, на якой мясцуецца горад, з VI стагоддзя да н.э. падначальвалася персідскай дынастыі [[Ахеменіды|Ахеменідаў]], у III—VI стагоддзях н.э. прыналежала [[Сасаніды|Сасанідам]]. У VII стагоддзі сюды прыйшоў [[іслам]] і тэрыторыя стала часткай [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]]. У VIII стагоддзі княства Дубай брала ўдзел у паўстанні супраць намесніка халіфа, з прычыны чаго кіраўнікі Дубая былі фактычна незалежныя ў сярэдзіне VIII—IX стагоддзяў. Да канца IX стагоддзя яны трапілі пад уладу [[Абасід]]ов. У XIII стагоддзі сюды ўрываліся [[Хулагуіды]]. Да XVIII стагоддзя за тэрыторыю змагаліся [[Партугалія]], [[Іран]], [[Турцыя]], [[Аман]], [[вахабіты]]<ref name="бсэ">{{БСЭ3|загаловак=Объединённые арабские эмираты|спасылка=http://enc-dic.com/enc_sovet/Obedinnne-arabskie-jemirat-42970.html}}</ref>. Венецыянскі гандляр жэмчугам Гаспера Балбі, што пабыла ў гэтых краях у 1580 годзе, апісваючы лоўлю жэмчугу, згадваў Дубай (''Dibei'')<ref name=balbi>{{cite web |url=http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/03.pdf |title=The Coming of Islam and the Islamic Period in the UAE. King, Geoffrey R. |format=PDF |accessdate=2013-04-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116151947/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/03.pdf |archivedate=16 студзеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. З XVIII стагоддзя мясцовыя маракі, якое займалася галоўным чынам [[кабатаж]]ным гандлем, канфліктавалі з [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індскай кампаніяй]], якая перамагала ў канкурэнцыі з імі, у сувязі з чым англічане далі мянушку гэтаму раёну «Пірацкі бераг». У 1820 Ост-Індская кампанія з дапамогай вайсковай сілы, скіраванай сюды для змагання з [[пірат]]амі, дамаглася падпісанні г. зв. Генеральнага дагавора, у выніку якога Аман быў падзелены на 3 часткі. Дагаворы 1835, 1839, 1853 і 1892 гадоў прывялі да ўсталявання брытанскага [[пратэктарат]]а. З 1853 года тэрыторыя ўваходзіла ў г. зв. [[Дагаворны Аман]]<ref name="бсэ" />. [[Файл:Dubai's Rapid Growth.ogv|thumb|220px|left]] Першыя згадванні пра селішча на месцы Дубая адносяцца да 1799<ref name="сгт" />. У пачатку XIX стагоддзя насельніцтва Дубая складала ўсяго каля 1200 чалавек. Гэта было невялікае селішча, абароненае сценамі вакол яго і [[форт]]ам Аль Фахідзі (Al Fahidi) у цэнтры яго<ref name="км" />. Да 1833 года ён уваходзіў у склад эмірата [[Абу-Дабі]], пазней, да атрымання незалежнасці ў 1971 годзе, прыналежаў Дагаворнаму Аману<ref name="сгт" />. З 1833 года Дубай знаходзіцца пад уладай эміраў дынастыі [[Аль Мактум]]<ref>{{cite web|url=http://www.sheikhmohammed.co.ae/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=499b4c8631cb4110VgnVCM100000b0140a0aRCRD|title=Bani Yas|publisher=Sheikh Mohammed Official Website|accessdate=2009-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090429035231/http://www.sheikhmohammed.co.ae/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=499b4c8631cb4110VgnVCM100000b0140a0aRCRD|archivedate=29 красавіка 2009|url-status=dead}}</ref>. На працягу XIX стагоддзя дзве катастрофы нанеслі вялікую шкоду дабрабыту горада: у 1841 годзе ў горадзе бліснула эпідэмія воспы, змушаючы жыхароў перасунуцца на ўсход ад Дайры, а ў 1894 годзе агонь пранёсся праз Дэйру, знішчыўшы большасць хат<ref name="hist_karim">{{cite web|url=http://www.alshindagah.com/september99/architecture.htm |title=Modernity and tradition in Dubai architecture. Karim, Luiza |publisher=Alshindagah.com |accessdate=31 July 2009}}</ref>. Аднак геаграфічнае месцазнаходжанне горада працягвала прыцягваць гандляроў з усёй вобласці. Эмір Дубая жадаючы прыцягнуць замежных гандляроў, зменшыў падаткі, што прыцягвала гандляроў з [[Эмірат Шарджа|Шарджы]] — галоўнага гандлёвага цэнтра рэгіёна таго часу<ref name="hist_karim" /><ref name="asianaffairs">Davidson, Christopher, ''The Emirates of Abu Dhabi and Dubai: Contrasting Roles in the International System''. March 2007.</ref>. [[Файл:AlRas Deira Mid1960s.jpg|thumb|220px|right|Раён [[Дэйра]] на берагу лімана [[Дубай-Крык]] у 1960-х гадах.]] Дзякуючы сваёй блізкасці да Ірана порт Дубая прыцягваў увагу замежных гандляроў, асабліва з Ірана, многія з якіх урэшце сяліліся ў Дубаі, у пачатку XX стагоддзя ён з’яўляўся адным з найважнейшых портаў Персідскага заліва<ref name="britannica">[http://concise.britannica.com/dday/print?articleId=31319&fullArticle=true&tocId=9031319 «Dubayy»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130903094953/http://concise.britannica.com/dday/print?articleId=31319&fullArticle=true&tocId=9031319 |date=3 верасня 2013 }}. Encyclopædia Britannica. 2008</ref>. У 1910 годзе насельніцтва горада складала ўсяго каля 10 тыс. жыхароў, рынак, што размяшчаўся на ўзбярэжжы на боку [[Дэйра|Дэйры]], налічваў каля 350 крам<ref name="км" />. У Дубаі квітнелі здабыча і экспарт [[жэмчуг]]а аж да [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]] 1930-х гадоў, пераадолець наступствы якой перашкаджала індустрыя гадоўлі жэмчугу на фермах, якая развівалася ў [[Японія|Японіі]]<ref name="hist_trad" />. Доўгі час Дубаю даводзілася здавольвацца нязначнымі зыскамі ад суседства з багатым нафтай Абу-Дабі, але ў 1966 годзе ў яго былі знойдзены ўласныя радовішчы, хоць і значна менш багатыя<ref name="pop7" />. Прыбыткі ад здабычы нафты пачалі паступаць з 1969 года<ref name=":1">{{Cite book|title = Sand to Silicon|url = https://archive.org/details/sandtosilicongoi0000samp|last = Sampler & Eigner|first = |publisher = Motivate|year = 2008|isbn = 9781860632549|location = UAE|pages = [https://archive.org/details/sandtosilicongoi0000samp/page/n11 11]}}</ref>. Нафтавая прамысловасць, якая развівалася, запатрабавала прытоку працоўнай сілы, які скіроўваўся галоўным чынам з [[Індыя|Індыі]] і [[Пакістан]]а, у выніку чаго з 1968 па 1975 год насельніцтва горада вырасла ў чатыры разы<ref name="pop7">{{cite web|url=http://www.ite.org/traffic/documents/AB00H5001.pdf |title=Historic population statistics |format=PDF |accessdate=31 July 2009}}</ref>. Прыбыткі ад нафты дапамаглі развіццю горада на раннім этапе, але запасы нафты ў Дубаі вельмі абмежаваны і ровень здабычы невысокі: прыбыткі ад нафты складаюць усяго каля 5 % усіх паступленняў<ref>{{Cite news|url = http://www.bloomberg.com/news/2010-09-28/dubai-gets-2-gdp-from-oil-after-diversifying-revenue-prospectus-shows.html|title = Dubai gets 2% GDP from oil|last = DiPaola|first = Anthony|date = 2010-09-28|work = Bloomberg |accessdate = September 2014}}</ref>. Грунт эканомікі Дубая сталі складаць [[турызм]], [[авіяцыя]], [[нерухомая маёмасць]], [[фінансавыя паслугі]]<ref name="oilrev">[http://www.ameinfo.com/122863.html Oil share dips in Dubai GDP] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130926033757/http://www.ameinfo.com/122863.html|date=26 верасня 2013}} ''[[AMEInfo]]'' (9 June 2007) Retrieved on 15 October 2007.</ref><ref name="ArBusEcon">[http://www.arabianbusiness.com/dubai-economy-set-treble-by-2015-149721.html Dubai economy set to treble by 2015] ''ArabianBusiness.com'' (3 February 2007) Retrieved on 15 October 2007.</ref><ref name="Ddooo">{{cite web |title=Dubai diversifies out of oil |url=http://www.ameinfo.com/66981.html |publisher=[[AMEInfo]] |date=7 September 2005 |accessdate=12 August 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219030604/http://www.ameinfo.com/66981.html |archivedate=19 снежня 2008 |url-status=dead }}</ref>. == Геаграфія == [[Праліў]] Крыік дзеліць Дубай на дзве часткі. На адным [[Бераг|беразе]] размешчаны раён Бар-Дубай, на другім — раён Дэйра. Абодва бакі злучаюцца ў трох месцах — [[Мост|мастамі]] Аль-Мактум і Аль-Гархуд і знакамітым [[Тунэль|тунэлем]] Шындога (прататыпам [[Еўратунэль|Ла-Маншскага тунэля]]) які праходзіць пад вусцем праліва. Размешчаны на беразе [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] да паўночнага ўсходу ад сталіцы — [[Абу-Дабі]] па суседстве з [[Шарджа (горад)|Шарджай]]. Геаграфічныя каардынаты: 25°27' паўночнай шыраты, 55°33' усходняй даўгаты. Даўжыня горада складае 134 км, шырыня — 35 км. === Клімат === Клімат Дубая — надзвычай гарачы ([[Арыдны клімат]] гарачых пустэльняў BWib па [[Класіфікацыя кліматаў Кёпена|класіфікацыі Кёпена]]). Дубай лічыцца адным з самых гарачых гарадоў свету. Сярэдняя тэмпература жніўня (самага цёплага месяца) +35,1&nbsp;°C, а сярэдні максімум звычайна перавышае +40&nbsp;°C, часам тэмпература ў цені можа даходзіць амаль да 50&nbsp;°C. Зімы больш халаднаватыя, прыблізна па тэмпературы яны адпавядаюць лету ў сярэдняй палосе Расіі, з цёплымі днямі і халаднаватымі начамі. Сярэдняя тэмпература студзеня +19&nbsp;°C (самага халоднага месяца). Асадкі ў Дубаі рэдкія (за год выпадае каля 80 мм), выпадаюць галоўным чынам у другой палове зімы (люты-сакавік), з мая па кастрычнік асадкі практычна немагчымыя. {{Клімат горада | Шырына = auto | Горад_род = Дубая (1974-1991) | Сту_сяр=19.1 | Сту_сяр_апад=11.3 | Лют_сяр=20.3 | Лют_сяр_апад=35.7 | Сак_сяр=22.8 | Сак_сяр_апад=22.4 | Кра_сяр=26.8 | Кра_сяр_апад=7.6 | Май_сяр=31.0 | Май_сяр_апад=0.7 | Чэр_сяр=32.9 | Чэр_сяр_апад=0.0 | Ліп_сяр=34.9 | Ліп_сяр_апад=0.1 | Жні_сяр=35.1 | Жні_сяр_апад=0.1 | Вер_сяр=32.7 | Вер_сяр_апад=0.0 | Кас_сяр=29.5 | Кас_сяр_апад=0.1 | Ліс_сяр=25.2 | Ліс_сяр_апад=1.8 | Сне_сяр=21.2 | Сне_сяр_апад=14.3 | Год_сяр=27.6 | Год_сяр_апад=94.1 | Сту_сяр_мин=14.7 | Сту_сяр_макс=23.8 | Лют_сяр_мин=16.0 | Лют_сяр_макс=25.3 | Сак_сяр_мин=18.2 | Сак_сяр_макс=28.1 | Кра_сяр_мин=21.5 | Кра_сяр_макс=32.7 | Май_сяр_мин=25.2 | Май_сяр_макс=37.5 | Чэр_сяр_мин=27.5 | Чэр_сяр_макс=39.3 | Ліп_сяр_мин=30.2 | Ліп_сяр_макс=40.7 | Жні_сяр_мин=30.6 | Жні_сяр_макс=41.1 | Вер_сяр_мин=27.8 | Вер_сяр_макс=38.8 | Кас_сяр_мин=24.2 | Кас_сяр_макс=35.3 | Ліс_сяр_мин=20.2 | Ліс_сяр_макс=30.6 | Сне_сяр_мин=16.6 | Сне_сяр_макс=26.1 | Год_сяр_мин=22.7 | Год_сяр_макс=33.3 | Сту_а_макс=31.6 | Сту_а_мин=8.0 | Лют_а_макс=36.0 | Лют_а_мин=7.4 | Сак_а_макс=41.0 | Сак_а_мин=11.2 | Кра_а_макс=43.5 | Кра_а_мин=13.7 | Май_а_макс=47.0 | Май_а_мин=17.5 | Чэр_а_макс=47.0 | Чэр_а_мин=21.0 | Ліп_а_макс=48.5 | Ліп_а_мин=24.2 | Жні_а_макс=47.5 | Жні_а_мин=26.0 | Вер_а_макс=45.1 | Вер_а_мин=21.0 | Кас_а_макс=41.6 | Кас_а_мин=15.0 | Ліс_а_макс=36.9 | Ліс_а_мин=12.8 | Сне_а_макс=33.2 | Сне_а_мин=8.2 | Год_а_макс=48.5 | Год_а_мин=7.4 | Сту_вада=20 | Лют_вада=19 | Сак_вада=22 | Кра_вада=26 | Май_вада=28 | Чэр_вада=30 | Ліп_вада=32 | Жні_вада=33 | Вер_вада=32 | Кас_вада=30 | Ліс_вада=27 | Сне_вада=24 | Год_вада=27 |}} == Раёны горада == '''Асноўныя раёны горада:''' * [[Бур-Дубай]] — гістарычны цэнтр; * [[Гардэнс]] — спальны раён; * [[Даўнтаўн Дубай|Даўнтаўн]] — які будуецца дзелавы раён горада; * [[Дэйра, Дубай|Дэйра]] — усходняя гандлёвая частка горада; * [[Джумейра]] — прыморскі жылы раён; * [[Дубай Марына]] — жылы раён вакол рукатворнага заліва на захадзе горада. == Эканоміка == Дубай — найбуйнейшы гандлёвы, фінансавы і турыстычны цэнтр [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Па тэмпах развіцця гарады параўнальны з [[Шанхай|Шанхаем]]. Трэці па важнасці цэнтр [[рээкспарт]]у ў свеце (пасля [[Ганконг]]а і [[Сінгапур]]а). У Дубаі адсутнічаюць некаторыя значныя віды падаткаў: падатак на прыбыткі арганізацый, падатак на прырост капіталу, падатак на прыбыткі фізічных асоб, а таксама падатак на рэпатрыяцыю прыбыткаў. З’яднаныя Арабскія Эміраты таксама маюць пагадненні пра ўнікненне падвойнага падаткаабкладання больш за з дваццаццю краінамі свету. Значную каштоўнасць у веданні бізнесу ў Дубаі ўяўляюць СЭЗ — свабодныя эканамічныя зоны. [[Афшорная зона]] мясцуецца ў раёне Джэбель Алі. == Транспарт == {{also|Дубайскі метрапалітэн}} У горадзе ёсць два марскія [[порт|парты]], некалькі аўтавакзалаў (найбуйнейшы ў Бур-Дубаі) і два буйныя міжнародныя аэрапорты ([[Дубай, аэрапорт|Дубай]] і [[Міжнародны аэрапорт Аль-Мактум|Аль-Мактум]]). Ёсць развітая аўтобусная сетка, частка прыпынкаў кандыцыянавана. 9 верасня 2009 года быў адкрыты [[Дубайскі метрапалітэн]]. 30 красавіка 2009 года была адкрыта [[Дубайская манарэйка|манарэйкавая дарога]]. 12 лістапада 2014 года запушчана {{нп5|Дубайскі трамвай|трамвайны рух|en|Dubai Tram}} у [[Дубай Марына|адным з раёнаў горада]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Бурдж-Халіфа]] — [[небаскроб]], форма якога нагадвае сталагміт. З 19 мая 2008 года — самае высокае калі-небудзь існавалае збудаванне ў свеце. Небаскроб быў афіцыйна адкрыты 4 студзеня 2010 года. Яго вышыня складае 828 метраў, 163 паверха. Мяркуецца функцыянаванне больш 50 ліфтаў, з хуткасцю ўздыму 18 м/с. {{wide image|Dubai banner 2.jpg|1500px|alt=Dubai skyline|<center>Панарама Дубая.</center>}} * [[Бурдж аль-Араб]] — гатэль у форме ветразя, адзін з самых раскошных у свеце. * [[Фантан Дубай]] — музычны фантан, які знаходзіцца каля небаскроба [[Бурдж Халіфа]]. Адзін з самых вялікіх і высокіх фантанаў у свеце. Вышыня яго бруй дасягае 150 метраў. * [[Акварыум, Дубай|Акварыум]] — адзін з самых вялікіх акварыумаў свету, які знаходзіцца ў самым буйным гандлёва-забаўляльным цэнтры Блізкага Ўсходу — [[Гандлёва-забаўляльны цэнтр «Дубай»]]. Ёсць таксама [[акварыум]] у гатэлі «Атлантыс» на намыўной выспе «Пальма Джумейра». * [[The World, архіпелаг|The World]] — [[архіпелаг]] на ўзбярэжжы ААЭ ў форме кантынентаў Зямлі, які будуецца. * [[Emirates Towers]] — Гонарам галоўнай вуліцы Дубая Шэйх Заід Роўд з’яўляюцца Эмірэйтс Тауэрз (EmiratesTowers) — серабрыста-шэрыя вежы двайняты, адна з якіх лічылася самым высокім будынкам на Блізкім Усходзе і ў Еўропе да пабудовы новага найвышэйшага будынка ў свеце — небаскроба Бурдж Халіфа<ref>{{Cite web |url=http://todubai.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=70:emiratdubai&catid=1:dubnews&Itemid=2 |title=Описание Эмирата Дубаи |access-date=9 жніўня 2016 |archive-date=11 красавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130411201836/http://todubai.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=70:emiratdubai&catid=1:dubnews&Itemid=2 |url-status=dead }}</ref>. * [[Астравы Пальмаў]] — група штучных астравоў. Складаецца з трох астравоў: абжытага [[Пальма Джумейра]], амаль гатовага [[Пальма Джэбель Алі]] і пачатага [[Пальма Дайра]]. На першым востраве пракладзена 5-кіламятровая [[Дубайская манарэйка|манарэйкавая дарога]], першая на Блізкім Усходзе. * Крыты [[гарналыжны курорт]] Ski Dubai — першы крыты гарналыжны комплекс на Блізкім Усходзе і адзін з найбуйнейшых у свеце з пляцам 22,5 тысячы м² (эквівалент плошчы 3 футбольных палёў), круглы год пакрыты штучным снегам. Ёмістасць 1,5 тысячы наведнікаў. Знаходзіцца ў гандлёвым цэнтры «[[Mall of the Emirates|Мол Эміратаў]]». * [[Бастакія]] — даўнейшая частка Бар-Дубая. Знаходзіцца паміж гарадскім музеем у форце Аль-Фахідзі, набярэжнай Бухты і вуліцай Мусала. Большасць тутэйшых будынкаў была пабудавана ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў. Тут сяліліся заможныя купцы з Персіі; сама назва квартала паходзіць ад персідскай правінцыі Бостак. Цяпер Бастакія актыўна рэстаўруецца і ператвараецца ў культурна-турыстычны цэнтр з кафэ, рэстаранамі, крамамі сувеніраў і мастацкімі галерэямі. * [[Разам (скульптура)|Скульптура «Разам»]] — арабская пара, апранутая ў традыцыйныя белыя і чорныя адзенні ў характэрным эмірацкім стылі; створана з белага карарскага мармуру і шведскага чорнага граніту сірыйскім скульптарам Лутфі Рамхейнам<ref>[http://www.danemirates.com/news/711/ Центр Дубая пополнился новой скульптурной композицией] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305180714/http://danemirates.com/news/711 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. * [[Музей Будучыні]] * [[JW Marriott Marquis Dubai]] == Галерэя == <center><gallery perrow="5" widths="150px" heights="150px"> UAE Dubai Al Fahidi Fort img1 asv2018-01.jpg|Форт Аль-Фахідзі, пабудаваны ў 1799 годзе UAE Dubai Marina img3 asv2018-01.jpg|Чырвоная лінія метро Panorama metro.jpg|Панарама лініі метро Night Dubai.jpg|Начны Дубай PalmIslandDubai.JPG|[[Пальма Джумейра]] DubaiSkyscrapers2.jpg|[[Шаша Шэйха Зайда]] Dubai Monorail 01.jpg|[[Дубайскі манарэльс]] </gallery></center> == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7390 Василий Бабуров. Грезостроительный комбинат (статья о градостроительстве Дубая) // «Вокруг света» № 4, 2011] * The Government and Politics of the Middle East and North Africa. D Long, B Reich. p.&nbsp;157 == Спасылкі == * [http://login.dm.gov.ae/wps/portal/MyHomeEn/ www.DM.gov.ae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005011403/http://login.dm.gov.ae/wps/portal/MyHomeEn/ |date=5 кастрычніка 2013 }} — Афіцыйны сайт муніцыпалітэта Дубая {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Дубай (горад)| ]] 6gj75mjy1pyrsv76e8xzitdruroujux 5186786 5186785 2026-08-25T16:49:04Z Emilia Noah 155537 5186786 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Дубай}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Дубай |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 18 |lon_dir = E|lon_deg = 55|lon_min = 18 |рэгіён = Эмірат Дубай |від главы = эмір |першае згадванне = 1833 |плошча = 1114 |від вышыні = вышыня НУМ |часавы пояс = +4 }} '''Дуба́й''' — найбуйнейшы [[горад]] [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]], адміністрацыйны цэнтр эмірата [[Эмірат Дубай|Дубай]]<ref name=dxbshj>The Government and Politics of the Middle East and North Africa. D Long, B Reich. p.157</ref>, найважнейшы гандлёвы і фінансавы цэнтр ААЭ<ref name="сгт">Словарь современных географических названий. — Под ред. акад. В. М. Котлякова. Екатеринбург: У-Фактория. 2006 [http://enc-dic.com/enc_geo/Duba-3213.html]</ref> і ўсяго [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]<ref>{{cite web|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|title=The 2008 Global Cities Index|date=15 October 2008|work=Foreign Policy|accessdate=20 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100520111037/http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|archivedate=20 мая 2010|url-status=dead}}</ref>. Знаходзіцца на беразе [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]. Глыбакаводны [[марскі порт]] Дубая дзякуючы нізкім пошлінам займае вядучае месца ў рэгіёне па [[рээкспарт]]у розных тавараў, улучаючы золата. У перыяд 1954—1971 г. з’яўляўся адміністрацыйным цэнтрам брытанскага пратэктарату [[Дагаворны Аман]]<ref name="сгт" />. У Дубаі праводзяцца размаітыя міжнародныя канферэнцыі, фестывалі, выставы і т.п.<ref name="км">[http://www.km.ru/turizm/encyclopedia/dubai] Энциклопедия туризма Кирилла и Мефодия. 2008</ref>, плануецца правядзенне [[сусветная выстаўка|сусветнай выстаўкі]] [[Сусветная выстаўка, 2020|Экспа-2020]]<ref>{{cite web |url=http://www.thatsdubai.com/where-is-dubai.html |title=Where is Dubai and Dubai city? |publisher=Thatsdubai.com |date=2007-06-14 |accessdate=2013-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130215234701/http://www.thatsdubai.com/where-is-dubai.html |archivedate=15 лютага 2013 |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == Узрост рэшткаў старажытнага [[Мангры|мангравага балота]], выяўленага ў наваколлі Дубая падчас пабудовы калектарных сетак, ацэньваецца прыкладна ў 7000 гадоў. Прыкладна 5000 гадоў назад берагавая лінія, адступіўшы ўнутр краіны, прыняла сучасны выгляд, пры гэтым тэрыторыя пакрылася пяском<ref name=hist_trad>{{cite web |url=http://uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf_2006/English_2006/eyb4.pdf |title=History and Traditions of the UAE |format=PDF |accessdate=31 July 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815064112/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf_2006/English_2006/eyb4.pdf |archivedate=15 жніўня 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=The old&nbsp;... turned new |url=http://dubai.travel-culture.com/articles/old_new.shtml |publisher=[[Travel & Culture]] |date=25 October 2001 |accessdate=15 March 2008 |archive-date=17 кастрычніка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017084536/http://dubai.travel-culture.com/articles/old_new.shtml |url-status=dead }}</ref>. Да прыходу ісламу людзі ў гэтай вобласці ўшаноўвалі Баджаі (ці Баджар)<ref name=preislam>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=QcMz3zV0qAMC&pg=PA79 |title=United Arab Emirates: A perspective|last=Ibrahim Al Abed, Peter Hellyer|year=2001|publisher=Trident Press |accessdate=31 July 2009|isbn=978-1-900724-47-0}}</ref>. Тэрыторыя, на якой мясцуецца горад, з VI стагоддзя да н.э. падначальвалася персідскай дынастыі [[Ахеменіды|Ахеменідаў]], у III—VI стагоддзях н.э. прыналежала [[Сасаніды|Сасанідам]]. У VII стагоддзі сюды прыйшоў [[іслам]] і тэрыторыя стала часткай [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]]. У VIII стагоддзі княства Дубай брала ўдзел у паўстанні супраць намесніка халіфа, з прычыны чаго кіраўнікі Дубая былі фактычна незалежныя ў сярэдзіне VIII—IX стагоддзяў. Да канца IX стагоддзя яны трапілі пад уладу [[Абасід]]ов. У XIII стагоддзі сюды ўрываліся [[Хулагуіды]]. Да XVIII стагоддзя за тэрыторыю змагаліся [[Партугалія]], [[Іран]], [[Турцыя]], [[Аман]], [[вахабіты]]<ref name="бсэ">{{БСЭ3|загаловак=Объединённые арабские эмираты|спасылка=http://enc-dic.com/enc_sovet/Obedinnne-arabskie-jemirat-42970.html}}</ref>. Венецыянскі гандляр жэмчугам Гаспера Балбі, што пабыла ў гэтых краях у 1580 годзе, апісваючы лоўлю жэмчугу, згадваў Дубай (''Dibei'')<ref name=balbi>{{cite web |url=http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/03.pdf |title=The Coming of Islam and the Islamic Period in the UAE. King, Geoffrey R. |format=PDF |accessdate=2013-04-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116151947/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/03.pdf |archivedate=16 студзеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. З XVIII стагоддзя мясцовыя маракі, якое займалася галоўным чынам [[кабатаж]]ным гандлем, канфліктавалі з [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індскай кампаніяй]], якая перамагала ў канкурэнцыі з імі, у сувязі з чым англічане далі мянушку гэтаму раёну «Пірацкі бераг». У 1820 Ост-Індская кампанія з дапамогай вайсковай сілы, скіраванай сюды для змагання з [[пірат]]амі, дамаглася падпісанні г. зв. Генеральнага дагавора, у выніку якога Аман быў падзелены на 3 часткі. Дагаворы 1835, 1839, 1853 і 1892 гадоў прывялі да ўсталявання брытанскага [[пратэктарат]]а. З 1853 года тэрыторыя ўваходзіла ў г. зв. [[Дагаворны Аман]]<ref name="бсэ" />. [[Файл:Dubai's Rapid Growth.ogv|thumb|220px|left]] Першыя згадванні пра селішча на месцы Дубая адносяцца да 1799<ref name="сгт" />. У пачатку XIX стагоддзя насельніцтва Дубая складала ўсяго каля 1200 чалавек. Гэта было невялікае селішча, абароненае сценамі вакол яго і [[форт]]ам Аль Фахідзі (Al Fahidi) у цэнтры яго<ref name="км" />. Да 1833 года ён уваходзіў у склад эмірата [[Абу-Дабі]], пазней, да атрымання незалежнасці ў 1971 годзе, прыналежаў Дагаворнаму Аману<ref name="сгт" />. З 1833 года Дубай знаходзіцца пад уладай эміраў дынастыі [[Аль Мактум]]<ref>{{cite web|url=http://www.sheikhmohammed.co.ae/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=499b4c8631cb4110VgnVCM100000b0140a0aRCRD|title=Bani Yas|publisher=Sheikh Mohammed Official Website|accessdate=2009-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090429035231/http://www.sheikhmohammed.co.ae/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=499b4c8631cb4110VgnVCM100000b0140a0aRCRD|archivedate=29 красавіка 2009|url-status=dead}}</ref>. На працягу XIX стагоддзя дзве катастрофы нанеслі вялікую шкоду дабрабыту горада: у 1841 годзе ў горадзе бліснула эпідэмія воспы, змушаючы жыхароў перасунуцца на ўсход ад Дайры, а ў 1894 годзе агонь пранёсся праз Дэйру, знішчыўшы большасць хат<ref name="hist_karim">{{cite web|url=http://www.alshindagah.com/september99/architecture.htm |title=Modernity and tradition in Dubai architecture. Karim, Luiza |publisher=Alshindagah.com |accessdate=31 July 2009}}</ref>. Аднак геаграфічнае месцазнаходжанне горада працягвала прыцягваць гандляроў з усёй вобласці. Эмір Дубая жадаючы прыцягнуць замежных гандляроў, зменшыў падаткі, што прыцягвала гандляроў з [[Эмірат Шарджа|Шарджы]] — галоўнага гандлёвага цэнтра рэгіёна таго часу<ref name="hist_karim" /><ref name="asianaffairs">Davidson, Christopher, ''The Emirates of Abu Dhabi and Dubai: Contrasting Roles in the International System''. March 2007.</ref>. [[Файл:AlRas Deira Mid1960s.jpg|thumb|220px|right|Раён [[Дэйра]] на берагу лімана [[Дубай-Крык]] у 1960-х гадах.]] Дзякуючы сваёй блізкасці да Ірана порт Дубая прыцягваў увагу замежных гандляроў, асабліва з Ірана, многія з якіх урэшце сяліліся ў Дубаі, у пачатку XX стагоддзя ён з’яўляўся адным з найважнейшых портаў Персідскага заліва<ref name="britannica">[http://concise.britannica.com/dday/print?articleId=31319&fullArticle=true&tocId=9031319 «Dubayy»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130903094953/http://concise.britannica.com/dday/print?articleId=31319&fullArticle=true&tocId=9031319 |date=3 верасня 2013 }}. Encyclopædia Britannica. 2008</ref>. У 1910 годзе насельніцтва горада складала ўсяго каля 10 тыс. жыхароў, рынак, што размяшчаўся на ўзбярэжжы на боку [[Дэйра|Дэйры]], налічваў каля 350 крам<ref name="км" />. У Дубаі квітнелі здабыча і экспарт [[жэмчуг]]а аж да [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]] 1930-х гадоў, пераадолець наступствы якой перашкаджала індустрыя гадоўлі жэмчугу на фермах, якая развівалася ў [[Японія|Японіі]]<ref name="hist_trad" />. Доўгі час Дубаю даводзілася здавольвацца нязначнымі зыскамі ад суседства з багатым нафтай Абу-Дабі, але ў 1966 годзе ў яго былі знойдзены ўласныя радовішчы, хоць і значна менш багатыя<ref name="pop7" />. Прыбыткі ад здабычы нафты пачалі паступаць з 1969 года<ref name=":1">{{Cite book|title = Sand to Silicon|url = https://archive.org/details/sandtosilicongoi0000samp|last = Sampler & Eigner|first = |publisher = Motivate|year = 2008|isbn = 9781860632549|location = UAE|pages = [https://archive.org/details/sandtosilicongoi0000samp/page/n11 11]}}</ref>. Нафтавая прамысловасць, якая развівалася, запатрабавала прытоку працоўнай сілы, які скіроўваўся галоўным чынам з [[Індыя|Індыі]] і [[Пакістан]]а, у выніку чаго з 1968 па 1975 год насельніцтва горада вырасла ў чатыры разы<ref name="pop7">{{cite web|url=http://www.ite.org/traffic/documents/AB00H5001.pdf |title=Historic population statistics |format=PDF |accessdate=31 July 2009}}</ref>. Прыбыткі ад нафты дапамаглі развіццю горада на раннім этапе, але запасы нафты ў Дубаі вельмі абмежаваны і ровень здабычы невысокі: прыбыткі ад нафты складаюць усяго каля 5 % усіх паступленняў<ref>{{Cite news|url = http://www.bloomberg.com/news/2010-09-28/dubai-gets-2-gdp-from-oil-after-diversifying-revenue-prospectus-shows.html|title = Dubai gets 2% GDP from oil|last = DiPaola|first = Anthony|date = 2010-09-28|work = Bloomberg |accessdate = September 2014}}</ref>. Грунт эканомікі Дубая сталі складаць [[турызм]], [[авіяцыя]], [[нерухомая маёмасць]], [[фінансавыя паслугі]]<ref name="oilrev">[http://www.ameinfo.com/122863.html Oil share dips in Dubai GDP] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130926033757/http://www.ameinfo.com/122863.html|date=26 верасня 2013}} ''[[AMEInfo]]'' (9 June 2007) Retrieved on 15 October 2007.</ref><ref name="ArBusEcon">[http://www.arabianbusiness.com/dubai-economy-set-treble-by-2015-149721.html Dubai economy set to treble by 2015] ''ArabianBusiness.com'' (3 February 2007) Retrieved on 15 October 2007.</ref><ref name="Ddooo">{{cite web |title=Dubai diversifies out of oil |url=http://www.ameinfo.com/66981.html |publisher=[[AMEInfo]] |date=7 September 2005 |accessdate=12 August 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219030604/http://www.ameinfo.com/66981.html |archivedate=19 снежня 2008 |url-status=dead }}</ref>. == Геаграфія == [[Праліў]] Крыік дзеліць Дубай на дзве часткі. На адным [[Бераг|беразе]] размешчаны раён Бар-Дубай, на другім — раён Дэйра. Абодва бакі злучаюцца ў трох месцах — [[Мост|мастамі]] Аль-Мактум і Аль-Гархуд і знакамітым [[Тунэль|тунэлем]] Шындога (прататыпам [[Еўратунэль|Ла-Маншскага тунэля]]) які праходзіць пад вусцем праліва. Размешчаны на беразе [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] да паўночнага ўсходу ад сталіцы — [[Абу-Дабі]] па суседстве з [[Шарджа (горад)|Шарджай]]. Геаграфічныя каардынаты: 25°27' паўночнай шыраты, 55°33' усходняй даўгаты. Даўжыня горада складае 134 км, шырыня — 35 км. === Клімат === Клімат Дубая — надзвычай гарачы ([[Арыдны клімат]] гарачых пустэльняў BWib па [[Класіфікацыя кліматаў Кёпена|класіфікацыі Кёпена]]). Дубай лічыцца адным з самых гарачых гарадоў свету. Сярэдняя тэмпература жніўня (самага цёплага месяца) +35,1&nbsp;°C, а сярэдні максімум звычайна перавышае +40&nbsp;°C, часам тэмпература ў цені можа даходзіць амаль да 50&nbsp;°C. Зімы больш халаднаватыя, прыблізна па тэмпературы яны адпавядаюць лету ў сярэдняй палосе Расіі, з цёплымі днямі і халаднаватымі начамі. Сярэдняя тэмпература студзеня +19&nbsp;°C (самага халоднага месяца). Асадкі ў Дубаі рэдкія (за год выпадае каля 80 мм), выпадаюць галоўным чынам у другой палове зімы (люты-сакавік), з мая па кастрычнік асадкі практычна немагчымыя. {{Клімат горада | Шырына = auto | Горад_род = Дубая (1974-1991) | Сту_сяр=19.1 | Сту_сяр_апад=11.3 | Лют_сяр=20.3 | Лют_сяр_апад=35.7 | Сак_сяр=22.8 | Сак_сяр_апад=22.4 | Кра_сяр=26.8 | Кра_сяр_апад=7.6 | Май_сяр=31.0 | Май_сяр_апад=0.7 | Чэр_сяр=32.9 | Чэр_сяр_апад=0.0 | Ліп_сяр=34.9 | Ліп_сяр_апад=0.1 | Жні_сяр=35.1 | Жні_сяр_апад=0.1 | Вер_сяр=32.7 | Вер_сяр_апад=0.0 | Кас_сяр=29.5 | Кас_сяр_апад=0.1 | Ліс_сяр=25.2 | Ліс_сяр_апад=1.8 | Сне_сяр=21.2 | Сне_сяр_апад=14.3 | Год_сяр=27.6 | Год_сяр_апад=94.1 | Сту_сяр_мин=14.7 | Сту_сяр_макс=23.8 | Лют_сяр_мин=16.0 | Лют_сяр_макс=25.3 | Сак_сяр_мин=18.2 | Сак_сяр_макс=28.1 | Кра_сяр_мин=21.5 | Кра_сяр_макс=32.7 | Май_сяр_мин=25.2 | Май_сяр_макс=37.5 | Чэр_сяр_мин=27.5 | Чэр_сяр_макс=39.3 | Ліп_сяр_мин=30.2 | Ліп_сяр_макс=40.7 | Жні_сяр_мин=30.6 | Жні_сяр_макс=41.1 | Вер_сяр_мин=27.8 | Вер_сяр_макс=38.8 | Кас_сяр_мин=24.2 | Кас_сяр_макс=35.3 | Ліс_сяр_мин=20.2 | Ліс_сяр_макс=30.6 | Сне_сяр_мин=16.6 | Сне_сяр_макс=26.1 | Год_сяр_мин=22.7 | Год_сяр_макс=33.3 | Сту_а_макс=31.6 | Сту_а_мин=8.0 | Лют_а_макс=36.0 | Лют_а_мин=7.4 | Сак_а_макс=41.0 | Сак_а_мин=11.2 | Кра_а_макс=43.5 | Кра_а_мин=13.7 | Май_а_макс=47.0 | Май_а_мин=17.5 | Чэр_а_макс=47.0 | Чэр_а_мин=21.0 | Ліп_а_макс=48.5 | Ліп_а_мин=24.2 | Жні_а_макс=47.5 | Жні_а_мин=26.0 | Вер_а_макс=45.1 | Вер_а_мин=21.0 | Кас_а_макс=41.6 | Кас_а_мин=15.0 | Ліс_а_макс=36.9 | Ліс_а_мин=12.8 | Сне_а_макс=33.2 | Сне_а_мин=8.2 | Год_а_макс=48.5 | Год_а_мин=7.4 | Сту_вада=20 | Лют_вада=19 | Сак_вада=22 | Кра_вада=26 | Май_вада=28 | Чэр_вада=30 | Ліп_вада=32 | Жні_вада=33 | Вер_вада=32 | Кас_вада=30 | Ліс_вада=27 | Сне_вада=24 | Год_вада=27 |}} == Раёны горада == '''Асноўныя раёны горада:''' * [[Бур-Дубай]] — гістарычны цэнтр; * [[Гардэнс]] — спальны раён; * [[Даўнтаўн Дубай|Даўнтаўн]] — які будуецца дзелавы раён горада; * [[Дэйра, Дубай|Дэйра]] — усходняя гандлёвая частка горада; * [[Джумейра]] — прыморскі жылы раён; * [[Дубай Марына]] — жылы раён вакол рукатворнага заліва на захадзе горада. == Эканоміка == Дубай — найбуйнейшы гандлёвы, фінансавы і турыстычны цэнтр [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Па тэмпах развіцця гарады параўнальны з [[Шанхай|Шанхаем]]. Трэці па важнасці цэнтр [[рээкспарт]]у ў свеце (пасля [[Ганконг]]а і [[Сінгапур]]а). У Дубаі адсутнічаюць некаторыя значныя віды падаткаў: падатак на прыбыткі арганізацый, падатак на прырост капіталу, падатак на прыбыткі фізічных асоб, а таксама падатак на рэпатрыяцыю прыбыткаў. З’яднаныя Арабскія Эміраты таксама маюць пагадненні пра ўнікненне падвойнага падаткаабкладання больш за з дваццаццю краінамі свету. Значную каштоўнасць у веданні бізнесу ў Дубаі ўяўляюць СЭЗ — свабодныя эканамічныя зоны. [[Афшорная зона]] мясцуецца ў раёне Джэбель Алі. == Транспарт == {{also|Дубайскі метрапалітэн}} У горадзе ёсць два марскія [[порт|парты]], некалькі аўтавакзалаў (найбуйнейшы ў Бур-Дубаі) і два буйныя міжнародныя аэрапорты ([[Дубай, аэрапорт|Дубай]] і [[Міжнародны аэрапорт Аль-Мактум|Аль-Мактум]]). Ёсць развітая аўтобусная сетка, частка прыпынкаў кандыцыянавана. 9 верасня 2009 года быў адкрыты [[Дубайскі метрапалітэн]]. 30 красавіка 2009 года была адкрыта [[Дубайская манарэйка|манарэйкавая дарога]]. 12 лістапада 2014 года запушчана {{нп5|Дубайскі трамвай|трамвайны рух|en|Dubai Tram}} у [[Дубай Марына|адным з раёнаў горада]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Насельніцтва}} == Славутасці == [[Бурдж-Халіфа]] — [[небаскроб]], форма якога нагадвае сталагміт. З 19 мая 2008 года — самае высокае калі-небудзь існавалае збудаванне ў свеце. Небаскроб быў афіцыйна адкрыты 4 студзеня 2010 года. Яго вышыня складае 828 метраў, 163 паверха. Мяркуецца функцыянаванне больш 50 ліфтаў, з хуткасцю ўздыму 18 м/с. {{wide image|Dubai banner 2.jpg|1500px|alt=Dubai skyline|<center>Панарама Дубая.</center>}} * [[Бурдж аль-Араб]] — гатэль у форме ветразя, адзін з самых раскошных у свеце. * [[Фантан Дубай]] — музычны фантан, які знаходзіцца каля небаскроба [[Бурдж Халіфа]]. Адзін з самых вялікіх і высокіх фантанаў у свеце. Вышыня яго бруй дасягае 150 метраў. * [[Акварыум, Дубай|Акварыум]] — адзін з самых вялікіх акварыумаў свету, які знаходзіцца ў самым буйным гандлёва-забаўляльным цэнтры Блізкага Ўсходу — [[Гандлёва-забаўляльны цэнтр «Дубай»]]. Ёсць таксама [[акварыум]] у гатэлі «Атлантыс» на намыўной выспе «Пальма Джумейра». * [[The World, архіпелаг|The World]] — [[архіпелаг]] на ўзбярэжжы ААЭ ў форме кантынентаў Зямлі, які будуецца. * [[Emirates Towers]] — Гонарам галоўнай вуліцы Дубая Шэйх Заід Роўд з’яўляюцца Эмірэйтс Тауэрз (EmiratesTowers) — серабрыста-шэрыя вежы двайняты, адна з якіх лічылася самым высокім будынкам на Блізкім Усходзе і ў Еўропе да пабудовы новага найвышэйшага будынка ў свеце — небаскроба Бурдж Халіфа<ref>{{Cite web |url=http://todubai.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=70:emiratdubai&catid=1:dubnews&Itemid=2 |title=Описание Эмирата Дубаи |access-date=9 жніўня 2016 |archive-date=11 красавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130411201836/http://todubai.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=70:emiratdubai&catid=1:dubnews&Itemid=2 |url-status=dead }}</ref>. * [[Астравы Пальмаў]] — група штучных астравоў. Складаецца з трох астравоў: абжытага [[Пальма Джумейра]], амаль гатовага [[Пальма Джэбель Алі]] і пачатага [[Пальма Дайра]]. На першым востраве пракладзена 5-кіламятровая [[Дубайская манарэйка|манарэйкавая дарога]], першая на Блізкім Усходзе. * Крыты [[гарналыжны курорт]] Ski Dubai — першы крыты гарналыжны комплекс на Блізкім Усходзе і адзін з найбуйнейшых у свеце з пляцам 22,5 тысячы м² (эквівалент плошчы 3 футбольных палёў), круглы год пакрыты штучным снегам. Ёмістасць 1,5 тысячы наведнікаў. Знаходзіцца ў гандлёвым цэнтры «[[Mall of the Emirates|Мол Эміратаў]]». * [[Бастакія]] — даўнейшая частка Бар-Дубая. Знаходзіцца паміж гарадскім музеем у форце Аль-Фахідзі, набярэжнай Бухты і вуліцай Мусала. Большасць тутэйшых будынкаў была пабудавана ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў. Тут сяліліся заможныя купцы з Персіі; сама назва квартала паходзіць ад персідскай правінцыі Бостак. Цяпер Бастакія актыўна рэстаўруецца і ператвараецца ў культурна-турыстычны цэнтр з кафэ, рэстаранамі, крамамі сувеніраў і мастацкімі галерэямі. * [[Разам (скульптура)|Скульптура «Разам»]] — арабская пара, апранутая ў традыцыйныя белыя і чорныя адзенні ў характэрным эмірацкім стылі; створана з белага карарскага мармуру і шведскага чорнага граніту сірыйскім скульптарам Лутфі Рамхейнам<ref>[http://www.danemirates.com/news/711/ Центр Дубая пополнился новой скульптурной композицией] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305180714/http://danemirates.com/news/711 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. * [[Музей Будучыні]] * [[JW Marriott Marquis Dubai]] == Галерэя == <center><gallery perrow="5" widths="150px" heights="150px"> UAE Dubai Al Fahidi Fort img1 asv2018-01.jpg|Форт Аль-Фахідзі, пабудаваны ў 1799 годзе UAE Dubai Marina img3 asv2018-01.jpg|Чырвоная лінія метро Panorama metro.jpg|Панарама лініі метро Night Dubai.jpg|Начны Дубай PalmIslandDubai.JPG|[[Пальма Джумейра]] DubaiSkyscrapers2.jpg|[[Шаша Шэйха Зайда]] Dubai Monorail 01.jpg|[[Дубайскі манарэльс]] </gallery></center> == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7390 Василий Бабуров. Грезостроительный комбинат (статья о градостроительстве Дубая) // «Вокруг света» № 4, 2011] * The Government and Politics of the Middle East and North Africa. D Long, B Reich. p.&nbsp;157 == Спасылкі == * [http://login.dm.gov.ae/wps/portal/MyHomeEn/ www.DM.gov.ae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005011403/http://login.dm.gov.ae/wps/portal/MyHomeEn/ |date=5 кастрычніка 2013 }} — Афіцыйны сайт муніцыпалітэта Дубая {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Дубай (горад)| ]] 6q8jpulq9cy0pc70e8858d0kz6aex0h 0 16241 5186972 5177185 2026-08-26T05:32:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186972 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальным |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |першае згадванне = 1514 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}, {{lang-ru|Глубокое}}) — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. За 140 км на поўнач ад [[Мінск]]а, 160 км на захад ад [[Віцебск]]а, 160 км на паўночны ўсход ад [[Вільня|Вільні]], 300 км на паўднёвы ўсход ад [[Рыга|Рыгі]]. На скрыжаванні аўтамабільных дарог [[Бягомль]] — [[Браслаў]] і [[Полацк]] — [[Вільня]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Лынтупы]]. У межах горада — возера [[Кагальнае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]], левы прыток [[Дзісна (рака)|Дзісны]]. Да межаў горада прылягаюць азёры [[Бяглец]], [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], [[Мушкацкае]], [[Падлужнае]]. Насельніцтва — 17 720 чал. (па стане на 1 студзеня 2026 года)<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|загаловак=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. Статистический бюллетень|год=2026|месца=Минск|выдавецтва=Национальный статистический комитет|старонкі=7|archive-date=18 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260518195341/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf}}</ref>. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню ўзгадваецца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыцы ВКЛ]] у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]]. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі польскага даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref name=":8" />. Двор [[Зяновічы|Зяновічаў]] знаходзіўся на паўночным беразе [[Кагальнае|возера Глыбокае]] (цяпер — Кагальнае), на тэрыторыі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], побач з мяжой [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. Мяжа праходзіла па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы), што выцякае з возера Кагальнае. Назва возера (Глыбокае) дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца ''«торг»'' пры двары Юрыя Іванавіча Зяновіча ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref name=":8">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Pachałavicki, Глыбокае, Пахалавіцкі (1580).jpg|міні|злева|Глыбокае на карце Станіслава Пахалавіцкага (1580)]] У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў яе сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваюцца кальвінскі збор і школа<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца ''«бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў»''. Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зоф’я Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Уладзіслава Радзівіла]], у выніку чаго Глыбокае перайшло да [[Радзівілы|Радзівілаў]]. [[Файл:Юзаф Корсак Глыбоцкі, Іосіф Корсак, Иосиф Корсак, Józef Korsak Głębocki.jpg|міні|Іосіф Корсак, ваявода мсціслаўскі.]] Уладанні на правым (усходнім) беразе Бярэзвіцы ў канцы XIV ст. полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч]] надаў роду [[Корсакі|Корсакаў]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/polock-gram.zip/2015/Polockije_hramoty_T1.pdf|загаловак=Полоцкие грамоты XIII - начала XVI века. Том 1|адказны=А. Л. Хорошкевич (ответственный редактор), С. В. Полехов (заместитель ответственного редактора), В. А. Воронин, А. И. Груша, А. А. Жлутко, Е. Р. Сквайрс, А. Г. Тюльпин|год=2015|месца=Москва|выдавецтва=Университет Дмитрия Пожарского|старонкі=73-74|isbn=978-5-91244-137-0}}</ref>. Не пазней за 1582 год Корсакі заклалі мястэчка на сваіх землях на правым беразе Бярэзвіцы, насупраць мястэчка Зяновічаў. Мястэчка Корсакаў таксама называлася Глыбокае, але ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=17|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=12|старонак=60}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Karmelity, Глыбокае, Кармеліты, Kazanie przy exegviach Alexandra Tyszkiewicza (1645).jpg|міні|Тытульны аркуш казання на пахаванні Аляксандра Тышкевіча, прамоўленага ў Глыбокім 13 верасня 1644 года.]] У 1639 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] піша тэстамэнт, у якім распараджаецца перадаць мястэчка Глыбокае і маёнткі Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. У 1642 годзе Іосіф Корсак фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]]<ref name=":0" />. 16 красавіка 1643 года Корсак памёр. У тым жа годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне полацкага земскага суддзі Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай — гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У 1652 годзе ў кармеліцкай частцы Глыбокага быў збудаваны драўляны парафіяльны касцёл<ref name=":0" />. У ходзе вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў атрад маскоўскага войска пад кіраўніцтвам двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было акупавана маскоўскім войскам. У верасні 1655 годзе ваявода Багдан Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў у Глыбокае і збудаваў ва ўсходняй частцы паселішча [[Глыбоцкі замак|замак]]<ref>{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|старонкі=41|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. У студзені 1659 года атрад ваяводы віцебскага [[Уладзіслаў Валовіч|Уладзіслава Валовіча]] «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у [[Даўгінава]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33|старонак=60}}</ref>. У выніку вайны былі спаленыя мястэчка і двор у радзівілаўскай частцы Глыбокага, касцёлы святога Міхала, Святой Тройцы, кармелітаў босых. Пасля вайны новы двор Радзівілаў быў заснаваны на пагорку на поўдзень ад возера Кагальнае. Паводле інвентара 1702 г. двор уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. Да 1694 года адносіцца першая пацверджаная згадка пра грэка-каталіцкую царкву Святой Тройцы ў радзівілаўскай частцы Глыбокага<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 — s. 294]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189|title=Głębokie/Archiwum Główne Akt Dawnych, sygnatura 1/354/0/23/t.170 p.10|website=Szukaj w Archiwach|url-status=dead}}</ref>. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі ад віленскага біскупа [[Міхал Ян Зянковіч|Міхала Зянковіча]] дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=30-32}}</ref>. Паводле інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» або што існавала сувязь з [[Смаргонская мядзведжая акадэмія|«акадэміяй» у Смаргоні]] — абодва мястэчкі з канца XV да пачатку ХІХ ст. належалі адным і тым жа ўласнікам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref>[[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1878).jpg|міні|Касцёл і кляштар кармелітаў босых (акварэль ХІХ ст.)]] 16 ліпеня 1735 года віленскі суфраган [[Ежы Казімір Анцута|Ежы Анцута]] асвяціў барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak, Fara. Глыбокае, Рынак, Фара (Балзункевіч, 1900-02).jpg|міні|Фарны касцёл (фота Яна Балзункевіча, пач. ХХ ст.)]] 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі асвяціў мураваны парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], збудаваны ў 1764—1782 гадах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedeman, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Kalona. Глыбокае, Копцеўка, Калона (1920-29) (3).jpg|міні|Калона на могілках (фота 20-х гг. ХХ ст.)]] У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць «Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]». === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Karmelicki. Глыбокае, Копцеўка, Кармэліцкі (1920-29) (4).jpg|міні|Капліца святога Іллі на могілках Копцеўка (1920-я).]] Кармеліты пабудавалі ў 1804 годзе [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]] ў стылі класіцызму на могілках «Копцеўка», яе асвяціў 11 мая 1805 года біскуп мінскі [[Якуб Дадэрка]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак Аляксандр|загаловак=Мястэчка Глыбокае. Капліца св. Эльяша (Іллі Прарока)|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=23|нумар=8|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. ==== Напалеон у Глыбокім ==== [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы касцёл кармелітаў босых)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Паводле гісторыка [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], Напалеон прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён<ref name=":9">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=61|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=54-56|старонак=60}}</ref>. Паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro" />. У Глыбокім 18 ліпеня Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў», прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, а 20 ліпеня — загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва. Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны павятовым маршалкам шляхты Алоізам Буйніцкім<ref name=":9" />. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны, бо быў ператвораны на склад правіянту, салдаты забралі касцельныя рэчы<ref name="westki" />. Паводле інтэрпрэтацый, якія існавалі ў першай палове ХХ ст., Напалеон займаў пакоі на другім паверсе захаванага крыла кляштара. Прыхільнікі такога меркавання абапіраліся на тэкст Філіпа Поля дэ Сегура: ''«la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje'' (то бок — Глыбокае) ''— l‘Impereur»''. Гэтая версія тлумачыць, што ''«les plaines fertiles de Klubakoje»'', то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак, як пісаў Отан Гедэман, гэта не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жамойці і Глыбокага, г. зн. Белай Русі<ref name=":9" />. Паводле іншай легенды, паміж імператарам і прыёрам кармелітаў босых завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўную талерку» напалеондораў. Імператар быццам бы нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам<ref name=":9" />. Пасля гібелі ў 1813 годзе [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]] заходняя частка Глыбокага перайшла ва ўласнасць яго дачкі [[Стэфанія Радзівіл|Стэфаніі]], якая ў 1828 годзе выйшла замуж за [[Леў Пятровіч Вітгенштэйн|Льва Вітгенштэйна]]. Наступнай уласніцай маёнтка стала іх дачка Марыя, пазней жонка нямецкага палітыка [[Хлодвіг Гогенлоэ-Шылінгсфюрст|Хлодвіга Гогенлоэ-Шылінгсфюрста]]. У канцы ХІХ стагоддзя маёнтак быў прададзены Восіпу Путырскаму. [[Файл:Hłybokaje, Kahalnaje. Глыбокае, Кагальнае (1869) (2).jpg|міні|Панарама мястэчка (1869)]] [[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1918).jpg|міні|Царква Раства Багародзіцы, перабудаваны касцёл кармелітаў (1918).]] Кармеліты падтрымалі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцаў у 1830-31 гадах]]. Для следства супраць паўстанцаў у Глыбокае прыязджаў [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхал Мураўёў]] і стварыў камісію вайсковага суда. У 1842 годзе ўлады канфіскавалі большасць зямельных уладанняў кляштара. У 1862 годзе кляштар быў скасаваны, а касцёл кармелітаў стаў філіяй парафіяльнага. У 1864 годзе, у рамках рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|студзеньскага паўстання]], улады адабралі ў каталікоў і перадалі праваслаўным былы кармеліцкі [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]]. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, Сінагога, Głębokie, Synagoga, Глубокое, Синагога (1916).jpg|міні|Вялікая сінагога (фота: Ежы Рачыньскі, 1916).]] У 1848—1856 гадах рабінам у Глыбокім быў [[Шмуэль Магілевер]], адзін з піянераў рэлігійнага [[сіянізм]]у. У 50-я — 60-я гады ХІХ ст. на месцы папярэдняй была збудаваная драўляная Вялікая сінагога<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/238169/edition/199926|аўтар=Chawes Mojżesz|загаловак=Rzeźba artystyczna w bożnicy|год=1931|мова=pl|выданне=Ziemia Dziśnieńska|тып=часопіс|месяц=11-12|нумар=2|старонкі=10-11}}</ref>. У 1870-х гадах у Глыбокім вучыўся [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]], пазнейшы габрэйскі мовазнаўца, адзін з адраджальнікаў [[іўрыт]]у<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mishpoha.org/pochta-mishpokhi/702-chelovek-voskresivshij-ivrit-ben-yeguda|title=Человек, воскресивший иврит|author=Бернштрам Владимир|website=Мишпоха. Международный еврейский журнал}}</ref>. У 1870-я гады ў Глыбокім былі паштовая станцыя, паліцэйская канцылярыя, валасная ўправа, народнае вучылішча, некалькі млыноў, вінакурня, некалькі бровараў і фабрык пітнога мёду, некалькі сінагог, дзве праваслаўныя царквы, касцёл. Насельніцтва па стане на 1879 год — 4084 чалавекі<ref name=":10">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/b6bc8a10-d0dc-4e72-95a8-0a811cc81d70?page=604|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 2, [Derenek - Gżack]|год=1881|месца=Warszawa|старонкі=604-605}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak Kaściuški. Глыбокае, Рынак Касьцюшкі, Głębokie, Rynek, Глубокое, Базарная площадь (каля 1914).jpg|міні|Рынак (каля 1914 г.)]] Кожны тыдзень праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. 26 верасня (8 кастрычніка н. ст.) 1880 згарэла драўляная царква Святой Тройцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/1d/58/1d580bb7-e270-468e-96d4-4d6161783a13.pdf|аўтар=Котлинский Александр|загаловак=Из Дисненского уезда|год=1880|мова=ru|выданне=Литовские епархиальные ведомости|тып=газета|месяц=10|чысло=12|нумар=41|старонкі=350-351}}</ref> (не была адбудаваная). У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе пачаўся рух цягнікоў па [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейнай чыгунцы]] да [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянаў]]. У 1916 годзе чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). У 1904 годзе заснаваны Глыбоцкі аддзел Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/79847101/wilenskie-towarzystwo-rolnicze-120-lat-temu-zmienilo-gospodarcze-oblicze-glebokiego|title=Wileńskie Towarzystwo Rolnicze. 120 lat temu zmieniło gospodarcze oblicze Głębokiego|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=31.03.2024}}</ref>, у 1906 — Глыбоцкае дабрачыннае таварыства<ref name=":1">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80308012/autor-znachora-urodzil-sie-na-dzisiejszej-bialorusi-nieznane-fakty-o-doledzemostowiczu|title=Autor „Znachora” urodził się na dzisiejszej Białorusi. Nieznane fakty o Dołędze-Mostowiczu|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=30.09.2023}}</ref>, у 1907 — таварыства «Oświata», якое адчыніла ў Глыбокім польскую школу, зачыненую ўладамі праз чатыры месяцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/80548caf-3e62-4663-aeec-e60e3b1897b5?page=1|аўтар=Wiesławski, W., dr.|загаловак=Polskie Towarzystwo "Oświata" w Wilnie|год=1908|мова=pl|выданне=Goniec Wileński|тып=газета|месяц=10|чысло=17|нумар=211|старонкі=2-3}}</ref>. Актыўнай дзяячкай Дабрачыннага таварыства і «Oświaty» была Станіслава Мастовіч, маці польскага пісьменніка [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Далэнгі-Мастовіча]]<ref name=":1" />. Падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыі ў Расійскай імперыі]], у лістападзе 1905 года адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. 11 жніўня 1913 года адбылася першая беларуская вечарынка — акторы-аматары адыгралі п’есы «Пашыліся ў дурні» Марка Крапіўніцкага і «Міхалка» М. Дальнага<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.djvu_pdf.zip/mab.lt/1913-33.cyr.pdf|аўтар=Глыбачанін|загаловак=Беларуская вечарынка|год=1913|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|месяц=8|чысло=16|нумар=33|старонкі=4}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja, Глыбокае, Замкавая, Дом Поднаса, друкарня Рома, Глубокое, Głębokie.jpg|міні|Камяніца, у якой месціліся друкарня і кнігарня Л. Рома (каля 1914).]] Не пазней за 1913 год была заснаваная друкарня М. Трэбелева і Л. Рома, пры якой існавала кнігарня, у якой прадаваліся беларускія календары і кнігі. Каля 1914 года Л. Ром выдаў серыю з не менш як шасці каляровых паштовак з краявідамі Глыбокага і [[Беразвечча]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://budzma.org/news/nevyadomyya-staronki-gistoryi-glybokaga.html|title=Невядомыя старонкі гісторыі Глыбокага: вызначана месца, дзе ў пачатку ХХ стагоддзя ў Глыбокім прадавалі беларускія кнігі|author=Рамэйка Ян|website=Будзьма беларусамі!|date=21.06.2024}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў верасні 1915 года Глыбокае [[Свянцянскі прарыў|занялі немцы]], але праз два тыдні мястэчка адбілі расійскія войскі. Глыбокае знаходзілася ў тыле [[3-я армія (Расійская імперыя)|3-й расійскай арміі]]. === Найноўшы час === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкага пераварота]], у снежні 1917 года ў Дзісенскім павеце пачалі стварацца органы савецкай ўлады<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=Беларусь, Глыбоцкі край і Эдвард Вайніловіч: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі : г. Глыбокае, 25 верасня 2020 г|частка=Рудовіч Станіслаў. Дзісенска-глыбоцкі край у віхуры войн і рэвалюцый (1914-1921 гг)|месца=Мінск|выдавецтва=ІВЦ Мінфіна|старонкі=351-369|старонак=460|isbn=978-985-880-085-7}}</ref>. Сход для выбараў савета ў Глыбокім быў прызначаны на другую палову лютага 1918 года, але не адбыўся, бо мястэчка занялі нямецкія войскі, якія акупавалі яго да лістапада. Глыбокае знаходзілася на тэрыторыі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак структуры БНР у мястэчку не былі створаныя. 11 снежня 1918 года Глыбокае занятае часцямі савецкай Пскоўскай дывізіі. З 1 студзеня 1919 года — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]<ref name=":2" />. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. ==== Польская Рэспубліка ==== У кастрычніку 1920 года па выніках [[Рыжскі дагавор (1920)|Рыжскага папярэдняга дагавора]] зноў занятае польскімі войскамі<ref name=":2" />. Глыбокае ўвайшло ў склад [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]], а ў 1922 годзе — [[Віленская зямля|Віленскай зямлі]] (з 1926 года — [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]). [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1921-39).jpg|міні|Праваслаўны хрэсны ход на вуліцы Замкавай (1920-я).]] У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. У 1921 годзе ў Глыбокім — 661 жылы будынак, 4514 жыхароў. Па веравызнанні: 2844 іўдзеяў, 894 праваслаўных, 709 рыма-каталікоў, 51 мусульманін, 13 старавераў, 3 пратэстантаў. Па нацыянальным складзе — 2220 палякаў, 1418 яўрэяў, 819 беларусаў, 33 татары, 21 рускі, 1 эстонец, 1 літовец, 1 украінец<ref name=":4">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ea74b1e6-27ce-480b-819a-e86f691a53ee?page=6|загаловак=Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 7 cz. 2, Ziemia wileńska. Powiaty : Brasław, Duniłowicze, Dzisna i Wilejka|год=1923|месца=Warszawa|выдавецтва=Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego|старонкі=39}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Bandurskaha, Глыбокае, Бандурскага, Глубокое, Głębokie (1941).jpg|міні|Мадэрністычная забудова 1930-х на вуліцы Уладзіслава Бандурскага (1941).]] Глыбокае было адміністрацыйным цэнтрам [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] і [[Глыбокае (гміна)|Глыбоцкай гміны]], сядзібай гродскага суда, важным асяродкам гандлю. Адміністрацыйнае і геаграфічнае становішча спрыяла хуткаму развіццю горада. У 1931 годзе ў горадзе быў 1081 жылы будынак і 7361 жыхар<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ab644b2d-e1e2-4ce4-a7f2-a7aee01a983c?page=8|загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1, Województwo Wileńskie|год=1938|месца=Warszawa|выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej|старонкі=15}}</ref>. У 1939 годзе — 9200 жыхароў<ref name=":6">{{Артыкул|спасылка=https://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/2855/edition/1931/content|загаловак=Rocznik Polityczny i Gospodarczy 1939|мова=pl|выданне=|старонкі=346}}</ref>. У 1927 годзе ў Глыбокім дзейнічалі чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспадарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (J. Drazdovič, 1925).jpg|міні|Карчма і касцёл Св. Тройцы (малюнак Язэпа Драздовіча, 1925).]] У Глыбокім дзейнічалі каталіцкая парафія, якая мела [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу Сэрца Езуса]] на могілках Копцеўка, праваслаўны прыход, які мела [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|царкву Раства Багародзіцы]], дзесяць сінагог, мячэць (заснаваная ў 1931 годзе), баптысцкая царква. Дзейнічала 7-класная польская пачатковая школа, дзе ў 1924/25 навучальным годзе настаўнікам малявання працаваў беларускі мастак [[Язэп Драздовіч]]. У 1925 годзе ён стварыў альбом малюнкаў «Глыбокае», а ў 1926 рабіў замалёўкі [[Беразвечча]]. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. Існавала яўрэйская прыватная пачатковая школа. У 1938 годзе заснаваная другая польская пачатковая школа. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, ТБШ, Таварыства беларускай школы (06.05.1928).jpg|міні|Сход Таварыства беларускай школы, 6 мая 1928 года.]] У 1926-28 гадах дзейнічала акружная ўправа [[Таварыства беларускай школы|Таварыства Беларускай Школы]]. ТБШ мела бібліятэку, арганізоўвала беларускія прадстаўленні. Сябры таварыства збіралі грошы на пабудову будынка для прыватнай беларускай школы і гімназіі, аднак гэтая справа не была скончаная<ref name=":3">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/306457|title=«Лічыць сябе беларусам, хоць мае вышэйшую адукацыю». Як актывісты з Заходняй Беларусі змагаліся за сваю ідэнтычнасць 100 год таму|author=Валынец Ганна, Рамэйка Ян|website=Наша Ніва|date=29.12.2022}}</ref>. У 1926-27 гадах у Глыбокім існавала павятовая ўправа [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. У 1920-х гадах у горадзе неаднаразова ладзіліся беларускія прадстаўленні, мітынгі беларускіх дэпутатаў польскага Сойму. У 30-я гады беларуская дзейнасць спынілася з прычыны аслаблення беларускага руху ў Польскай Рэспубліцы і палітыкі польскіх уладаў<ref name=":3" />. У 1928 годзе створаны аддзел Польскага краязнаўчага таварыства, які ў 1931 годзе заснаваў Музей Дзісенскай зямлі. Зборы музею, сярод якіх былі прыродазнаўчыя, археалагічныя, нумізматычныя, этнаграфічныя экспанаты, знаходзіліся ў будынку стараства Дзісенскага павета, былым кляштары кармелітаў босых<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://muzea2rp.amu.edu.pl/m/62|title=Muzeum Ziemi Dziśnieńskiej w Głębokiem|author=Tołysz Aldona|website=Muzea w dwudziestoleciu międzywojennym|date=16.04.2025}}</ref>. У 1935 годзе таварыства выдала манаграфію [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]] «Głębokie: (szkic dziejów)», прысвечаную гісторыю горада. У тым жа годзе намаганнямі таварыства была адрамантаваная [[Калона на могілках Копцеўка (Глыбокае)|калона на могілках «Копцеўка»]]. У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове «Głos Dziśnieński» (1924—1926), «Wiadomości głębockie» (1930—1931), «Wiadomości kresowe» (1934—1935), «Echo głębockie» (1936), «Echo kresowe» (1937), на ідыш — «Gluboker Leben» (1930—1936), «Gluboker Woch» (1934—1936), «Gluboker Sztyme» (1936—1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1936-39 гадах у Глыбокім працаваў інжынер Аляксандр Мілаш, бацька польскага паэта, лаўрэата Нобелеўскай прэміі па літаратуры [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]. Паэт як мінімум двойчы наведваў Глыбокае<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80320693/na-bialorusi-odnaleziono-dom-z-ktorego-rodzice-czeslawa-milosza-uciekli-przed-wojna|title=Na Białorusi odnaleziono dom, z którego rodzice Czesława Miłosza uciekli przed wojną|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=29.10.2020}}</ref>. ==== Другая сусветная вайна ==== [[Файл:Hłybokaje, Karmelicki. Глыбокае, Кармэліцкі (07.1941).jpg|міні|злева|Партрэт Сталіна над уваходам у кляштар кармелітаў (ліпень 1941)]] [[Файл:Hłybokaje Bandurskaha Karmelicki Глыбокае Бандурскага Кармеліцкі (07.1941).jpg|міні|Жыхары Глыбокага каля нямецкага самалёта (ліпень 1941)]] 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года далучана да [[БССР]]. 15 студзеня 1940 года ўтвораны [[Глыбоцкі раён]], які належаў да [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. Частка жыхароў горада ў 1939-41 гадах стала ахвярамі [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1941).jpg|міні|Калона нямецкіх вайскоўцаў на вул. Замкавай (лета 1941)]] Пасля [[Аперацыя Барбароса|нападу Германіі на СССР]] першая бамбардзіроўка Глыбокага адбылася 23 чэрвеня 1941 года. 3 ліпеня 1941 года ў горад увайшлі нямецкія войскі. 17 ліпеня 1941 года горад уключаны ў склад [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі Беларусь]], стаў цэнтрам Глыбоцкай акругі (гебіта)<ref name=":7">{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=175|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (1942).jpg|міні|Мітынг, арганізаваны акупантамі (1942)]] У жніўні 1941 года акупанты правялі першы расстрэл мірнага насельніцтва, забіўшы дзесяць чалавек<ref name=":7" />. 4 сакавіка 1942 года ва ўрочышчы Барок расстралялі траіх каталіцкіх святароў — [[Мечыслаў Багаткевіч|Мечыслава Багаткевіча]], Уладзіслава Мацьковяка, Станіслава Пыртака. У 1999 годзе Папа [[Ян Павел II|Ян Павел ІІ]] [[Беатыфікацыя|беатыфікаваў]] іх. 4 ліпеня 1942 года ў ваколіцах горада былі расстраляныя некалькі дзясяткаў прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі і каталіцкага духавенства з Глыбоцкай акругі<ref>{{Кніга|аўтар=Krahel Tadeusz, ks.|загаловак=Męczennicy z Berezwecza|год=1998|месца=Białystok|старонкі=8-10|isbn=83-903063-9-5}}</ref>. У верасні 1941 года створана [[Гета ў Глыбокім|гета]]. Вясной 1942 года адбылося [[Халакост у Беларусі|масавае забойства яўрэяў]] ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). 18-20 жніўня 1943 года гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. ''Асноўны артыкул: '''[[Гета ў Глыбокім]]''''' У горадзе дзейнічалі настаўніцкія курсы (сярод іх выпускнікоў — пісьменнік [[Кастусь Акула]]), беларуская прагімназія, пачатковая школа, структуры [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (11.07.1944).jpg|міні|Вул. Замкавая пасля вызвалення Глыбокага ад немцаў (ліпень 1944).]] У горадзе дзейнічала савецкае падполле: падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». Адначасова ў Глыбокім існавалі структуры польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпеліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Полацкая аперацыя|Полацкай аперацыі]]. Перад адступленнем немцы спалілі вялікую колькасць будынкаў, асабліва ў цэнтральнай частцы Глыбокага. ==== Пасляваенны перыяд ==== [[Файл:Hłybokaje, Глыбокае, помнік Леніна, Глубокое памятник Ленина (22.03.2012).jpg|міні|Помнік Леніна ў Глыбокім (дэмантаваны ў 2012 годзе).]] У 1946—1947 дзейнічаў канспірацыйны [[Саюз беларускіх патрыётаў]], які аб’ядноўваў моладзь, пераважна з Глыбоцкага педагагічнага вучылішча. Сябры арганізацыі імкнуліся да пашырэння нацыянальнай свядомасці, беларускай мовы і культуры. У лютым 1947 года арганізацыя разгромленая дзяржбяспекай, удзельнікі асуджаныя да зняволення ў лагерах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/anton_furs_prisjagu_primal_pad|title=Антон Фурс: «Прысягу прымалі пад бел-чырвона-белым сцягам і «Пагоняй»|author=Шыталь Кастусь|website=Новы час|date=27.04.2012}}</ref>. У 1960 годзе да Глыбокага далучаны населены пункт [[Беразвечча]]. У 1967 годзе кіраўніцтвам [[Віктар Антонавіч Ламака|Віктара Ламакі]] закладзены [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]], які мае адну з найбольшых па колькасці калекцый раслін у Беларусі. Нягледзячы на антырэлігійную палітыку камуністычных уладаў, у Глыбокім спынялася дзейнасць праваслаўнай і рыма-каталіцкай парафій. ==== Рэспубліка Беларусь ==== 31 жніўня 1992 года заснаваны [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]], у 1997 годзе экспазіцыя адчыненая для наведнікаў. У 1994—2020 гадах выдавалася штотыднёвая незалежная газета «[[Вольнае Глыбокае]]», рэдактарам якой быў краязнавец, грамадскі дзеяч [[Уладзімір Іванавіч Скрабатун|Уладзімір Скрабатун]]. Выданне апублікавала некалькі соцень краязнаўчых артыкулаў. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. У 2012 годзе ў Глыбокім прайшоў [[Дзень беларускага пісьменства]]. Падчас падрыхтоўкі ў скверы на плошчы 17 Верасня быў знесены помнік Леніну, а замест яго створаная Алея славутых землякоў, якая складаецца з дзевяці бронзавых бюстаў асобаў, звязаных з Глыбоччынай<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4162-aleya-znakamitykh-zemlyako-glybotski-rajon-g-glybokae|title=Алея знакамітых землякоў. Глыбоцкі раён, г. Глыбокае|date=26.11.2019}}</ref>. У 2013 годзе ўпершыню прайшоў фестываль «[[Вішнёвы фэст]]», а ў 2017 годзе — міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> * '''XIX стагоддзе:''' 1879 год — 4,1 тыс. чал.<ref name=":10" /> * '''XX стагоддзе''': 1921 год — 4,5 тыс. чал.<ref name=":4" />; 1931 год — 7,4 тыс. чал.<ref name=":5" />; 1939 год — 9,2 тыс. чал.<ref name=":6" />; 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 год — 17&nbsp;720 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * Глыбоцкі камбікормавы завод, ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам». * Унітарнае прадпрыемства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Глыбоцкага раёна<ref name=":11">{{Cite web|lang=ru|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ekonomika/promyshlennost/|title=Промышленность|website=Глубокский районный исполнительный комитет|access-date=7 чэрвеня 2026|archive-date=12 чэрвеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260612180643/https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ekonomika/promyshlennost/|url-status=dead}}</ref>. * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ Харчовая прамысловасць займае 87,9 % агульнай прамысловай прадукцыі Глыбоцкага раёна<ref name=":11" />. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * Раённы дом культуры * Гарадскі цэнтр культуры * Дзіцячая мастацкая школа імя Язэпа Драздовіча * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый [[Першая беларуская трупа|першай беларускай трупы]], якую заснаваў [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]]. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. === Дударская традыцыя === Глыбокае і наваколле — адзін з найбольш вядомых асяродкаў гістарычнай традыцыі [[Беларуская дуда|беларускай дуды]]. Асабліва шмат звестак пра дудароў паходзіць з ваколіц возера [[Шо]], [[Празарокі|Празарокаў]], [[Палевачы|Палівачоў]], [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўкі]] і іншых вёсак сучаснага [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]<ref name="Воранаў2019">Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю'' / рэд. М. Чарнякевіч. — Глыбокае: Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны, 2019. — 98 с. — [https://kamunikat.org/dudary-glybotskaga-krayu-voranaw-vital Электронная версія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260414150845/https://kamunikat.org/dudary-glybotskaga-krayu-voranaw-vital |date=14 красавіка 2026 }}.</ref>. З дударскай традыцыяй былі звязаныя [[Глыбоцкія скамарохі-мядзведнікі]]. Паводле інвентароў мястэчка, у 1752 годзе ў Глыбокім налічвалася дзевяць гаспадароў, пазначаных як мядзведнікі, а ў 1761 годзе — дванаццаць скамарохаў. Выступленні з дрэсіраванымі мядзведзямі суправаджаліся музыкай дуды, скрыпкі або жалейкі, пад якую жывёлы выконвалі вывучаныя танцы. У гэтай вандроўнай скамарошай традыцыі дуда выкарыстоўвалася не толькі як музычны інструмент, але і як частка тэатралізаванага прадстаўлення.<ref name="Воранаў2019"/> З вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] паходзіць так званая [[Глыбоцкая дуда]], датаваная 1849 годам і прызнаная найстарэйшай захаванай беларускай дудой. На яе ігравой трубцы пазначаныя год і месца паходжання: «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» — Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі. Арыгінал інструмента захоўваецца ў [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]], а яго копія, зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]], знаходзіцца ў экспазіцыі [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкага гісторыка-этнаграфічнага музея]]<ref>{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Прэзентацыя копіі Глыбоцкай дуды |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. З Глыбоччынай была цесна звязаная дзейнасць [[Першая беларуская трупа|трупы]] [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], які адным з першых вывеў беларускую дуду на прафесійную тэатральную сцэну. У складзе капэлы трупы на дудзе граў [[Адам Шульга]], імаверна ўраджэнец вёскі Скрыпшчына каля Празарокаў. Разам са скрыпачом Франкам Голерам і цымбалістам Янам Голерам ён суправаджаў беларускія танцы падчас выступленняў трупы ў Вільні, Варшаве, Мінску і Санкт-Пецярбургу<ref>Іван Голер у размове з Рыгорам Семашкевічам // ''Літаратура і мастацтва''. — 1974.</ref>. З рэгіёнам звязаныя таксама дудар [[Пётр Бурэц]] з Асінаўкі, ягоны вучань Мікола Караткевіч, дудар і арганізатар традыцыйных святаў Уладзімір Забела з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама дудар і майстар народных інструментаў [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітрый Дзёмін]], які нарадзіўся ў Глыбокім<ref name="Воранаў2019"/>. Пра распаўсюджанасць дуды на Глыбоччыне сведчаць успаміны мясцовых жыхароў, этнаграфічныя матэрыялы, фотаздымкі, музычныя запісы, легенды і літаратурныя творы. Дуда была часткай традыцыйнай капэлы разам са скрыпкай і цымбаламі, суправаджала танцы, вяселлі, велікодныя абыходы і іншыя вясковыя святкаванні. Ад Адама Шульгі была запісаная мелодыя «Чы-чы, чы-чы, верабей…», апублікаваная ў 1925 годзе ў «Дзіцячым сьпеўніку» [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]]<ref name="Воранаў2019"/>. З 2017 года ў Глыбокім і іншых населеных пунктах раёна праводзіцца міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». Фэст быў створаны дзеля захавання мясцовай дударскай спадчыны і прадстаўлення традыцый розных дударскіх рэгіёнаў Еўропы. Яго назва паходзіць з верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Ігнату Буйніцкаму»<ref>{{Cite web |lang=be |url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%91%D1%83%D0%B9%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%83 |title=Ігнату Буйніцкаму — Вікікрыніцы |website=be.wikisource.org |access-date=26 ліпеня 2026 }}</ref>. У [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Глыбоцкай цэнтральнай раённай бібліятэцы]] дзейнічае сталая тэматычная экспазіцыя «Дуда мая ты спеўная», а ў мясцовай школе мастацтваў вывучаюць ігру на дудзе як на дадатковым інструменце. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Выдавалася ў 1994—2020 гадах, уваходзіла ў склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган Глыбоцкага райвыканкама, раённага савета дэпутатаў. == Славутасці == * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: сабор Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|Касцёл Святой Тройцы]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Жылы будынак былога манастыра базыльян у Беразвеччы]] ([[1756]]—[[1763]]) — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Капліца святога Іллі]] ([[1804]]) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) — мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вуліцы Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вуліцы Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * Помнікі на месцы масавых расстрэлаў мірнага насельніцтва ва ўрочышчы Барок * Помнік ахвярам Халакосту * Могілкі «Копцеўка»: шматлікія пахаванні ХІХ-ХХ стагоддзяў, магілы польскіх вайскоўцаў (1919-20), плютановага Стэфана Палчыньскага (1939), Фердынанда і Вільгельміны Мюнхгаўзенаў (1878), [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч|кс. Антонія Зянкевіча]], [[Альберт Антонавіч Бацяноўскі|Альберта Бацяноўскага]]. * Яўрэйскія могілкі (XVIII—XX ст) * Алея славутых землякоў — бронзавыя бюсты асобаў, звязаных з Глыбоччынай — [[Язэп Львовіч Корсак|Іосіфа Корсака]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэра Бэн-Іегуды]], [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Алесь Дубровіч|Алеся Дубровіча]], [[Пётр Міхайлавіч Казлоў|Пятра Казлова]], [[Павел Сухі|Паўла Сухога]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]<ref name="kultura" />, [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі (вучоны)|Юрыя Сабалеўскага]] * Мемарыяльныя шыльды ў гонар [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]], [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Даленгі-Мастовіча]], [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі|Лявонція Ракоўскага]] * Самалёт-помнік авіяканструктару [[Павел Восіпавіч Сухі|Паўлу Сухому]] * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * Скульптура [[Помнік барону Мюнхаўзену|«Барон Мюнхаўзен]]» (2014) * Скульптура «[[Дзед-глыбачанін]]» (2015) * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Забудова вуліцы Маскоўская Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Капліца святога Іллі Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Калона на могілках "Копцеўка" Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч|Tадэвуш Даленга-Мастовіч]] (1900—1939), польскі пісьменнік, аўтар аповесцяў «Знахар», «Кар’ера Нікодэма Дызмы» і інш. * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, заклала ў Глыбокім кравецка-белізнярскую школу для дзяўчат * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], рускі паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], рускі пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], беларускі мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|глыбоцкага дэндрарыя]] * [[Шмуэль Магілевер]] — яўрэйскі грамадскі і рэлігійны дзеяч, адзін з заснавальнікаў [[сіянізм]]у == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] elaolnceent5zhttl58dullpq76uphw 0 16765 5186770 5158014 2026-08-25T14:19:16Z EugeneZelenko 767 + Выява вуліцы 5186770 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Віктар Канстанцінавіч Гардзей | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Месца нараджэння = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = беларускі паэт, празаік, перакладчык | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = 1963 | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = }} '''Віктар Канстанцінавіч Гардзей''' ({{ДН|19|8|1946}}, в. [[Малыя Круговічы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/0-95/ |title=Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал. Малыя Круговічы |access-date=20 жніўня 2011 |archive-date=27 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127080439/http://www.gants-region.info/index/0-95 |url-status=dead }}</ref>, {{МН|Ганцавіцкі раён|у Ганцавіцкім раёне|}}, [[Брэсцкая вобласць]] — [[23 студзеня]] [[2025]], [[Мінск]]) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Закончыў Круговіцкую сярэднюю школу (1964) і (завочна) [[факультэт журналістыкі БДУ]] (1984). Пасля школы працаваў у [[калгас]]е, у 1965—1966 гадах быў літсупрацоўнікам [[Ляхавічы|ляхавіцкай]] раённай газеты «[[Будаўнік камунізму (ляхавіцкая раённая газета)|Будаўнік камунізму]]». З 1966 года — у ганцавіцкай раённай газеце «[[Савецкае Палессе (ганцавіцкая раённая газета)|Савецкае Палессе]]»<ref>[http://www.gants.by/?p=1129/ Віктар Канстанцінавіч Гардзей належыць да пакалення паэтаў, што нарадзіліся ў пасляваенны час] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160407034346/http://www.gants.by/?p=1129%2F |date=7 красавіка 2016 }}</ref> (загадчык аддзела пісем, адказны сакратар, намеснік рэдактара). З пераездам у Мінск (1983) працаваў у рэдакцыях часопісаў [[Беларусь (1944)|«Беларусь»]], «[[Родная прырода]]», з 1989 года — старшы літсупрацоўнік аддзела прозы часопіса [[Маладосць (1953)|«Маладосць»]]. Таксама працаваў у часопісах [[Полымя (1922)|«Полымя»]] і [[Вожык (1945)|«Вожык»]]. Пазней зноў у часопісе [[Маладосць (1953)|«Маладосць»]] (намеснік галоўнага рэдактара). Да 2010 года працаваў у выдавецтве [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|«Мастацкая літаратура»]]. У 2010—2015 гадах — загадчык аддзела прозы і паэзіі газеты [[Літаратура і мастацтва (1932)|«Літаратура і мастацтва»]]. Памёр [[23 студзеня]] [[2025]] года ў [[Мінск|Мінску]]<ref>[https://nashaniva.com/360079 Памёр Віктар Гардзей]</ref>. == Творчасць == Літаратурную працу пачаў у 1963 годзе. ; Паэзія Аўтар зборнікаў паэзіі «Касавіца» (1975<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_kasavica/15-1-0-158 |title=«Касавіца» |access-date=5 жніўня 2012 |archive-date=3 верасня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120903020526/http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_kasavica/15-1-0-158 |url-status=dead }}</ref>), «Верасное палясоўе» (1978<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_verasnoe_paljasowe/15-1-0-159 |title=«Верасное палясоўе» |access-date=11 красавіка 2015 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305153451/http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_verasnoe_paljasowe/15-1-0-159 |url-status=dead }}</ref>), «Засевак Радзімы» (1983<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_zasevak_radzimy/15-1-0-157 |title=«Засевак Радзімы» |access-date=11 красавіка 2015 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305160309/http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_zasevak_radzimy/15-1-0-157 |url-status=dead }}</ref>), «Незабудкі азёр» (1985), «Узрушэнне» (1988), «Дзікая пчала» (1994) і кніжак вершаў для дзяцей «Чырвоны грабеньчык» (1976<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_chyrvony_grabenchyk/15-1-0-176 |title=«Чырвоны грабеньчык» |access-date=11 красавіка 2015 |archive-date=20 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420014606/http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_chyrvony_grabenchyk/15-1-0-176 |url-status=dead }}</ref>), «На арэхавай палянцы» (1982), «Коцікі на вярбе» (1988), «Мой тата — трактарыст» (1989<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_moj_papa_traktaryst/15-1-0-175 |title=«Мой тата — трактарыст» |access-date=11 красавіка 2015 |archive-date=20 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420014535/http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_moj_papa_traktaryst/15-1-0-175 |url-status=dead }}</ref>) і інш. ; Проза Выдаў кнігі прозы «Дом з блакітнымі аканіцамі» (1984), «Карані вечнага дрэва» (1988), «Уратуй ад нячыстага» (1995), «Ці то грэбля, ці то гаць» (1996) і інш. ; Пераклады Пераклаў на беларускую мову раманы [[Г. Флабер]]а «Саламбо» і [[Р. Стывенсан]]а «Чорная страла», аповесць-казку [[Э. Гофман]]а «Шчаўкунчык і мышыны кароль», кнігу казак народаў Еўропы «Хрустальны калодзеж» і інш. == Прызнанне == * Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (1979). * Лаўрэат Літаратурнай прэміі імя [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. * Лаўрэат літаратурнай прэміі «[[Залаты купідон]]» (2007) == Памяць == [[Файл:Belarus-Malyya Kruhovichy-Gardzeya Street 1-2.jpg|міні|Вуліца Віктара Гардзея, 1, [[Малыя Круговічы]]]] У вёсцы Малыя Круговічы да 50-годдзя пісьменніка імем Віктара Гардзея названа вуліца, на якой ён нарадзіўся і жыў, а на месцы дома, дзе ён жыў, у 2017 годзе ўсталявалі памятны знак<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/photo/vjoska_malyja_krugovichy/pamjatny_znak_gardzeju_viktaru_kanstancinavichu/199 |title=памятны знак |access-date=7 верасня 2017 |archive-date=25 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225214318/http://www.gants-region.info/photo/vjoska_malyja_krugovichy/pamjatny_znak_gardzeju_viktaru_kanstancinavichu/199 |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гардзей Віктар Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»]] cgks6a6p6yycu0xmyfpavnfbg81s0ss 0 31452 5186733 5063376 2026-08-25T13:19:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186733 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = |арыгінальная назва = |выява = Віленская праўда.png |подпіс = Нумар «Віленскай праўды» ад 12 кастрычніка 1939 |тып = |фармат = |заснаванне = |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = |штат = |палітычна = |мова = |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = |ISSN = |вэб-сайт = }} '''«Віленская праўда»''' — штодзённая газета, орган [[Часовае ўпраўленне Віленскай акругі|Часовага ўпраўлення Віленскай акругі]], створаная пасля [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР]]. Планавалася як абласная газета [[Вільня|Вільні]] і [[Віленская вобласць (БССР)|Віленскай вобласці]] [[БССР]]. Выходзіла на [[Беларуская мова|беларускай мове]], № 1 выйшаў 22 верасня 1939 года. У першых нумарах «Віленскай праўды», як ва ўсёй беларускай савецкай прэсе тым часам, друкаваліся прапагандысцкія тэксты пра [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|гістарычныя правы]] беларускага народа на Вільню і [[Віленшчына|Віленшчыну]]. Адказным рэдактарам быў [[Ізраіль Мееравіч Афенгейм|І. М. Афенгейм]], у рэдакцыі працавалі [[Максім Танк]], [[В. Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (стылістычны рэдактар), [[Макар Мацвеевіч Касцевіч|Макар Касцевіч (Макар Краўцоў)]], Любоў Асаевіч(?), [[Янка Антонавіч Багдановіч|Янка Багдановіч]], з рэдакцыяй супрацоўнічалі [[А. Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Ф. Грышкевіч|Францішак Грышкевіч]], [[С. Бусел]] і іншыя. Рэдакцыя размяшчалася ў доме на [[Біскупская вуліца (Вільня)|Біскупскай вуліцы]] (Талат-Кялпшы, 3{{заўвага|У гэтым жа будынку з 1940 (пасля стварэння ЛітССР) да чэрвеня 1941 (нямецкай акупацыі) размяшчаліся рэдакцыі двух беларускіх газет «[[Свабодная Беларусь]]» і «[[За свабоднае жыццё]]». Цяпер у гэтым будынку Цэнтральны тэлеграф<ref name="Нёман-92">''Луцкевич Л.'' Вильня // Нёман. 1992. № 12. — С. 136-153.</ref>.}})<ref name="Нёман-92"/>. У міжнародных навінах даволі рэгулярна без каментароў друкаваліся зводкі нямецкага ваеннага камандавання. У № 15 за 8 кастрычніка 1939 года таксама без каментароў надрукавана вялікая прамова [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў Рэйхстагу. Галоўнай тэмай № 15 былі паведамленні пра агульнагарадскі мітынг, з якіх фактычна вынікала, што Віленшчына мае быць далучаная да БССР<ref name=":0">{{Cite web|access-date=2025-12-01|first=Аляксей|last=Знаткевіч|date=2019-09-17|lang=be|title=Ад прамовы Гітлера да перадачы Вільні Літве. Пра што пісала ў 1939-м беларускамоўная «Віленская праўда»|url=https://www.svaboda.org/a/30167292.html|website=Радыё Свабода}}</ref>. Аднак у сувязі з заключэннем 14 кастрычніка 1939 года «''[[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Дагавора аб перадачы Літоўскай рэспубліцы г. Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой]]''» планаваны ў Вільні абласны цэнтр быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]]. Апошні нумар «Віленскай праўды» выйшаў 25 кастрычніка 1939 года, рэдакцыйнае абсталяванне перавезлі з Вільні ў Вілейку — газету перайменавалі на «[[Вілейская праўда (1939)|Вілейскую праўду]]» — орган Часовага ўпраўлення Вілейскай вобласці (хоць [[Вілейская вобласць]] была створана толькі 4 снежня 1939)<ref name=":0" />, першы нумар якой выйшаў 15 лістапада 1939 года, нумарацыя захавалася ад «Віленскай праўды». У пачатку 1940 года «Вілейская праўда» перайменаваная ў «Сялянскую газету»<ref>{{Cite web|access-date=2025-12-01|title=СЯЛЯНСКАЯ ГАЗЕТА, газета|url=https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/1798/|website=belarus.belarusenc.by|archive-date=28 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240728082415/https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/1798/|url-status=dead}}</ref>. Нумары 1-4, 7-15, 19, 23 «Віленскай праўды» захоўваюцца ў Аддзеле старой перыёдыкі [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы]] (Вільнюс)<ref name="Грибене">''Айда Грибене''. Белорусская печать межвоенного времени в коллекции Отдела старой периодики Библиотеки АН Литвы (издания Вильнюса и Каунаса) // Homo historicus 2008. Гадавік антрапалагічнай гісторыі / пад. рэд. А. Ф. Смаленчука з удзелам I. М. Дубянецкай. — Вiльня: ЕГУ, 2008. — 520 с. — ISBN 978-9955-773-16-0. — С. 445.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://knihi.com/none/Vilenskaja_prauda_pdf.zip.html Нумары 1-4, 7-15, 19, 23 «Віленскай праўды»] у pdf-фармаце на «Беларускай палічцы» * [https://www.svaboda.org/a/30167292.html Пра што пісала ў 1939-м «Віленская праўда»] — svaboda.org {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Газеты Вільні на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:1939 год у Вільні]] qsts4343zw67b3kdo6idsfqcbgtph27 0 36762 5186930 4558270 2026-08-25T22:59:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186930 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл Піліпавіч Буклярэвіч''' ({{ДН|12|10|1884}}, в. [[Лінгі]], [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі павет]], [[Віленская губерня]], цяпер [[Воранаўскі раён]], [[Гродзенская вобласць]] — {{ДС|27|6|1919}}, [[Бігосава|в. Бігосава]], [[Верхнядзвінскі раён]] [[Віцебская вобласць]]) — беларускі рымска-каталіцкі святар, [[грамадскі дзеяч]]. == Біяграфія == Вучыўся ў гарадскім 2-класным вучылішчы пры [[Віленскі настаўніцкі інстытут|Віленскім настаўніцкім інстытуце]], якое скончыў у чэрв. [[1901]]. У [[Першая віленская мужчынская гімназія|1-й Віленскай мужчынскай гімназіі]] здаў экзамен на званне аптэкарскага вучня. З [[1904]] вучыўся ў [[Віленская духоўная каталіцкая семінарыя|Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі]]. Пасвечаны ў святары ў [[1908]]. З 1908 адміністратар парафіі Нараўка Сакольскага пав. З [[1917]] адміністратар парафіі ў мяст. [[Іказнь (аграгарадок)|Іказнь]] Дзісенскага пав. Займаўся беларускай культурна-асветнай дзейнасцю, адкрываў беларускія школы. Прымаў удзел у з'ездзе каталіцкага духавенства Дзісенскага дэканата (6-7.8.1918). У час ваенных падзей [[1919]] выступіў супраць бальшавіцкіх улад. За антыбальшавіцкую дзейнасць 27.6.1919 асуджаны на смяротнае пакаранне. Расстраляны ў в. [[Бігосава]]. 24.3.1920 урачыста перазахаваны ў Іказні ([[Браслаўскі раён]]). == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * Гарбінскі БРД * Dzwonkowski R. Losy duchowieństwa katolickiego w ZSSR, 1917-1937: Martyrologium. Lublin, 1998; Stankiewicz A. Rodnaja mowa u swiatyniach. Wilnia, 1929. {{DEFAULTSORT:Буклярэвіч Міхаіл Піліпавіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Воранаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Верхнядзвінскім раёне]] 5sg1nqvm7o7sg3l3u8jr48ozy0af2s1 0 42622 5187120 4746372 2026-08-26T11:31:21Z Autumndancer 168015 5187120 wikitext text/x-wiki [[Image:Steam Boiler 2 English version.png|225px|right|thumb|Схематычная выява газатрубнага паравога катла]] [[Image:Steam Boiler 3 english.png|right|thumb|225px|Схематычная выява вадатрубнага паравога катла]] '''Паравы́ кацёл''' — прыстасаванне для атрымання пары за кошт энергіі спальвання арганічнага [[паліва]], якая выкарыстоўваецца паза гэтым прыстасаваннем і мае [[ціск]] большы за [[Атмасферны ціск|атмасферны]]. Паравымі катламі таксама называюць электрычныя катлы, праз якія атрымоўваюць пару. Паравыя катлы бываюць двух тыпаў: ''вадатрубныя'' і ''газатрубныя'' (жаратрубныя). У першых вада цячэ ўнутры трубак, якія абмываюцца дымавымі газамі; у другіх — [[дым]]авыя газы, а [[вада]] і пара абмываюць [[Труба (выраб)|трубы]]. Першапачаткова ў шырокім ужытку былі газатрубныя катлы, якія мелі меншыя памеры і больш высокі [[ККДз]], але з-за канструктыўных асаблівасцяў у іх абмяжоўваўся ціск пары і парапрадукцыйнасць. Таму пачалі распаўсюджвацца вадатрубныя катлы, якія з цягам часу дасягнулі высокай ступені дасканаласці і сталі больш шырока ўжывацца ў параўнанні з газатрубнымі, якія зараз знаходзяць абмежаванае выкарыстанне. == Кацёл-утылізатар == Адным з відаў паравых катлоў з’яўляецца кацёл-утылізатар<ref name="hem">{{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=94|старонак=255|isbn=5-341-00127-3|тыраж=75&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>, які не мае камеры згарання (топкі) і выкарыстоўвае цеплавую [[Энергія|энергію]] [[газ]]аў асноўнага тэхналагічнага працэсу (дымавыя газы [[Рухавік унутранага згарання|рухавікоў унутранага згарання]], энергетычнага, сушыльнага абсталявання і г.д.). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Паравы кацёл|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цеплаэнергетыка]] [[Катэгорыя:будова паравоза]] cv1oolbdv0027kyktxzxuz8qy13jjuz 0 42649 5186889 3883274 2026-08-25T21:40:26Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю артыкул. 5186889 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Польска-беларускі слоўнік}} '''«Польска-беларускі слоўнік»''' ({{lang-pl|Słownik polsko-białoruski}}) — [[перакладны слоўнік|польска-беларускі перакладны слоўнік]], укладзены [[Яўгенія Волкава|Яўгеніяй Волкавай]] і [[Валянціна Авілава|Валянцінай Авілавай]] пад рэдакцыяй [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзя Цыхуна]]. Выдадзены ў [[Мінск]]у выдавецтвам [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|«Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі]] ў 2004 годзе. Змяшчае звыш 40 тысяч польскіх загалоўных слоў з беларускімі перакладнымі адпаведнікамі і адносіцца да двухмоўных слоўнікаў сярэдняга аб’ёму.<ref name="pbs2004">{{Кніга |аўтар=Волкава Я. В., Авілава В. Л. |загаловак=Польска-беларускі слоўнік |арыгінал=Słownik polsko-białoruski |мова=be |адказны=пад рэд. Г. А. Цыхуна |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі |год=2004 |старонак=877 |тыраж=1500 |isbn=985-11-0307-1 }}</ref><ref name="letapis">[https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_belaruskaha_druku.pdf.zip/2005_06.pdf Летапіс беларускага друку]. — 2005. — № 6. — Запіс 4457.</ref> Слоўнік быў падрыхтаваны ў аддзеле славянскага і тэарэтычнага мовазнаўства [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] ў 1997—2000 гадах. Ён арыентаваны найперш на носьбітаў [[беларуская мова|беларускай мовы]] і прызначаны для перакладу з [[польская мова|польскай мовы]], чытання польскамоўных тэкстаў і пісьмовай ды вуснай камунікацыі.<ref name="cychun">{{Кніга |аўтар=Цыхун Г. А. |частка=Ад рэдактара |спасылка частка=https://verbum.by/pbs?section=preface |загаловак=Польска-беларускі слоўнік |адказны=Я. В. Волкава, В. Л. Авілава |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі |год=2004 |старонкі=5—7 }}</ref> == Гісторыя і падрыхтоўка == === Папярэднія польска-беларускія слоўнікі === Спробы стварэння польска-беларускіх перакладных слоўнікаў рабіліся раней. У 1932 годзе быў падрыхтаваны і часткова надрукаваны «Польска-беларускі слоўнік», праца над якім пачалася ў польскім аддзеле [[Інбелкульт]]а, пазней рэарганізаваным у Польскі інстытут пралетарскай культуры. Слоўнік налічваў каля 60 тысяч слоў, аднак у 1933 годзе паводле пастановы прэзідыума Беларускай акадэміі навук яго выданне было забаронена, набор рассыпаны, а з надрукаваных асобнікаў пакінута толькі 25 — як матэрыял для далейшага выкарыстання.<ref name="cychun"/> У пасляваенны час польска-беларускія слоўнікі выдаваліся ў Польшчы. У 1962 годзе ў Варшаве выйшаў ''Podręczny słownik polsko-białoruski'' пад рэдакцыяй [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Антаніны Абрэмбскай-Яблонскай]] і [[Міхаіл Васільевіч Бірыла|Міхаіла Бірылы]], у 1996 годзе — двухбаковы ''Słownik białorusko-polski, polsko-białoruski'' Тэрэсы Ясінскай і Аліны Барташэвіч.<ref name="sources">{{cite web |url=https://verbum.by/pbs?section=preface |title=Прадмова. Асноўныя лексікаграфічныя крыніцы |website=Verbum |access-date=2026-08-25 }}</ref> Генадзь Цыхун адзначаў, што гэтыя выданні мелі меншы аб’ём і былі арыентаваны пераважна на карыстальнікаў, якія лепш валодалі польскай мовай, чым беларускай; у сувязі з гэтым слоўнік 2004 года ён характарызаваў як фактычна першую спробу выдання ў Беларусі польска-беларускага даведніка такога тыпу.<ref name="cychun"/> === Укладанне === Непасрэдная праца над новым слоўнікам вялася ў 1997—2000 гадах у аддзеле славянскага і тэарэтычнага мовазнаўства Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі. Асноўнымі аўтарамі-ўкладальнікамі сталі Яўгенія Волкава і Валянціна Авілава.<ref name="cychun"/> На пачатковых стадыях у працы ўдзельнічала [[Ядвіга Казлоўская-Дода]], якая ўкладала індэкс слоўніка і папаўняла лексічны матэрыял на літару B; удакладненні і заўвагі да часткі пачатковых раздзелаў зрабіла Інэса Кур’ян.<ref name="cychun"/> Агульную рэдакцыю ажыццяўляў доктар філалагічных навук Генадзь Цыхун. Навуковым рэдактарам выдання была Т. У. Люковіч, рэцэнзентамі — доктар філалагічных навук А. А. Кожынава і кандыдат філалагічных навук С. А. Важнік.<ref name="pbs2004"/> == Канцэпцыя і прызначэнне == Пры стварэнні слоўніка ўкладальнікі зыходзілі з таго, што перакладны слоўнік, прызначаны для носьбітаў мовы перакладу, павінен даваць дастаткова шырокі выбар сінанімічных адпаведнікаў. «Польска-беларускі слоўнік» таму арыентаваны перадусім на беларускамоўнага карыстальніка, які выбірае з прапанаваных беларускіх сінонімаў слова, найбольш адпаведнае канкрэтнаму семантычнаму і стылістычнаму кантэксту.<ref name="cychun"/> Асобнай задачай было забеспячэнне патрэб [[пераклад|мастацкага перакладу]]. У прадмове адзначалася, што пры адсутнасці дастатковага польска-беларускага даведачнага апарату перакладчыкам часта даводзілася карыстацца польска-рускім, а потым руска-беларускім слоўнікам, што магло прыводзіць да страты значэнневых і стылістычных адценняў арыгінала.<ref name="cychun"/> Таму для большасці польскіх слоў, акрамя пераважна тэрміналагічнай лексікі, укладальнікі імкнуліся падаваць некалькі беларускіх перакладных адпаведнікаў, сінонімаў і блізказначных слоў.<ref name="cychun"/> Беларуская частка слоўніка свядома не абмяжоўвалася толькі нейтральнай кадыфікаванай лексікай. Для перадачы стылістычнай разнастайнасці польскіх тэкстаў выкарыстоўваліся таксама размоўныя і прастамоўныя словы, архаізмы, неалагізмы, аргатызмы, вульгарызмы, дыялектная і іншая лексіка, якая магла выступаць перакладным адпаведнікам у мастацкім тэксце.<ref name="cychun"/> == Склад і структура == === Рэестр === Слоўнік змяшчае больш за 40 тысяч слоў і ахоплівае асноўны лексічны склад польскай мовы. Акрамя агульнаўжывальнай лексікі, у рэестр уключана пэўная колькасць размоўных, прастамоўных і ўстарэлых слоў, якія могуць сустракацца ў мастацкіх, публіцыстычных і навукова-папулярных тэкстах.<ref name="structure">{{cite web |url=https://verbum.by/pbs?section=preface |title=Склад і структура слоўніка |website=Verbum |access-date=2026-08-25 }}</ref> З прычыны абмежаванага аб’ёму сістэматычна не ўключаліся словы і формы, якія лёгка выводзяцца паводле рэгулярных мадэлей: рэгулярна ўтвораныя прыслоўі, аддзеяслоўныя назоўнікі толькі са значэннем дзеяння, большасць назоўнікаў жаночага роду, утвораных ад назваў асоб мужчынскага роду, памяншальныя і павелічальныя формы, формы залежнага стану і частка дзеясловаў са складанымі прыстаўкамі.<ref name="structure"/> Выключэнне сярод назоўнікаў жаночага роду рабілася, у прыватнасці, для назваў нацыянальнасцей і часткі прафесій.<ref name="structure"/> У канцы кнігі змешчаны асобныя даведачныя раздзелы з геаграфічнымі назвамі і найбольш ужывальнымі польскімі скарачэннямі.<ref name="structure"/> === Слоўнікавы артыкул === Загалоўныя словы размешчаны паводле польскага алфавіта. Амонімы афармляюцца як асобныя артыкулы з надрадковымі нумарамі; варыянты напісання звязаны сістэмай адсылак, а дзеясловы розных трыванняў падаюцца ў алфавітным парадку асобна.<ref name="structure"/> Калі польскае слова не мае непасрэднага беларускага адпаведніка і абазначае спецыфічную польскую рэалію, яно можа транслітаравацца з дадатковым тлумачэннем; пры менш вядомых назвах жывёл і раслін падаецца таксама лацінская навуковая назва.<ref name="structure"/> Значэнні мнагазначных слоў нумаруюцца, а перакладныя сінонімы размяжоўваюцца знакамі прыпынку. Для ўдакладнення семантыкі і спалучальнасці падаюцца тлумачэнні, словазлучэнні і кантэкставыя прыклады; фразеалагізмы, ідыёмы, устойлівыя словазлучэнні, прыказкі і прымаўкі вылучаюцца ў канцы адпаведнага артыкула.<ref name="structure"/> Пры загалоўных назоўніках пазначаецца граматычны род, а пры польскіх назоўніках мужчынскага роду пры неабходнасці — форма роднага склону адзіночнага ліку. Пры дзеясловах пазначаецца трыванне; калі польскае і беларускае дзеяслоўнае кіраванне адрозніваецца, у артыкуле асобна паказваецца адпаведная мадэль кіравання.<ref name="structure"/> Для польскіх слоў, вымаўленне якіх можа выклікаць цяжкасці, у квадратных дужках падаецца падказка да вымаўлення.<ref name="structure"/> == Лексікаграфічныя крыніцы == Сярод асноўных польскіх крыніц укладальнікі называлі 11-томны ''Słownik języka polskiego'' пад галоўнай рэдакцыяй [[Вітальд Дарашэўскі|Вітальда Дарашэўскага]] (1958—1969), мультымедыйны слоўнік польскай мовы PWN, ''Nowy słownik poprawnej polszczyzny'' (2002), ''Mały słownik języka polskiego'' (1997), ''Podręczny słownik frazeologiczny języka polskiego'' (2000) і ''Słownik argotyzmów'' Станіслава Кані.<ref name="sources"/> Пры папаўненні польскага рэестра арыентаваліся на новыя на той час выданні, якія адлюстроўвалі сучасны польскі моўны ўжытак, а таксама на тыповыя словазлучэнні і моўныя клішэ.<ref name="cychun"/> Беларускія адпаведнікі падбіраліся паводле шэрагу акадэмічных і іншых слоўнікаў. Сярод названых крыніц — пяцітомны «[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]]» (1977—1984), трохтомны «Руска-беларускі слоўнік» (1993), «Вопыт літаратурна-дыялектнага слоўніка беларускай мовы» [[Уладзімір Васільевіч Анічэнка|Уладзіміра Анічэнкі]] (1999), «Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем» [[Зміцер Санько|Змітра Санько]] (1991).<ref name="sources"/> Выкарыстоўваліся таксама ранейшыя польска-беларускія даведнікі — слоўнік 1932 года, ''Podręczny słownik polsko-białoruski'' 1962 года, слоўнік Тэрэсы Ясінскай і Аліны Барташэвіч 1996 года, а таксама «Сямімоўны слоўнік» 1918 года, у якім польскія і беларускія словы падаваліся як адпаведнікі да нямецкай лексікі.<ref name="sources"/><ref name="cychun"/> Дадатковымі крыніцамі беларускіх эквівалентаў сталі матэрыялы дыялектных слоўнікаў, пазаслоўнікавая лексіка беларускіх пісьменнікаў і перыядычнага друку, матэрыялы, якія [[Алесь Каўрус]] публікаваў у часопісе «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]», а таксама электронны канкарданс мовы [[Кандрат Кандратавіч Крапіва|Кандрата Крапівы]].<ref name="cychun"/> == Выданні == Першае выданне выйшла ў 2004 годзе ў выдавецтве «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі. Яно мае 877 нумараваных старонак, ISBN 985-11-0307-1 і было надрукавана накладам 1500 асобнікаў.<ref name="pbs2004"/><ref name="letapis"/> У 2005 годзе выйшла другое выданне слоўніка аб’ёмам 880 старонак.<ref name="pbs2005">{{Кніга |аўтар=Волкава Я. В., Авілава В. Л. |загаловак=Польска-беларускі слоўнік |адказны=пад рэд. Г. А. Цыхуна |выданне=2-е выд. |месца=Мінск |выдавецтва=БелЭН |год=2005 |старонак=880 }}</ref> Менавіта другое выданне пазней часта выкарыстоўвалася ў мовазнаўчых даследаваннях і цытуецца ў навуковай літаратуры.<ref name="kaleta"/> == Электронная версія == Тэкст слоўніка даступны для пошуку на беларускім слоўнікавым партале [[Verbum.by]]. Электроннае выданне ўключае слоўнікавыя артыкулы, прадмову, спіс умоўных скарачэнняў і спасылку на адсканаваную кнігу; на сайце яно пазначана як выданне 2004 года з правапісам да змен 2008 года.<ref name="verbum">{{cite web |url=https://verbum.by/pbs |title=Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.) |website=Verbum |access-date=2026-08-25 }}</ref> == Выкарыстанне ў даследаваннях == Слоўнік уключаны ў бібліяграфічныя і колькасныя агляды польскай лексікаграфіі з беларускай мовай. У даследаванні Катажыны Воян 2019 года ён разглядаецца ў агульным корпусе польска-беларускай і беларуска-польскай лексікаграфічнай прадукцыі XIX—XXI стагоддзяў.<ref name="wojan">{{артыкул |аўтар=Katarzyna Wojan |загаловак=Leksykografia polska z językiem białoruskim w opisie kwantyfikatywnym |выданне=Acta Albaruthenica |год=2019 |том=19 |старонкі=185—206 |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=58292-1.pdf }}</ref> Другое выданне выкарыстоўвалася, сярод іншага, [[Радаслаў Калета|Радаславам Калетам]] як адна са слоўнікавых крыніц пры даследаванні польска-беларускай міжмоўнай аманіміі.<ref name="kaleta">{{артыкул |аўтар=Radosław Kaleta |загаловак=O wybranych polsko-białoruskich homonimach międzyjęzykowych w polsko-wielojęzycznym słowniku fałszywych przyjaciół tłumacza |выданне=Acta Polono-Ruthenica |год=2019 |том=XXIV |нумар=3 |старонкі=7—18 |doi=10.31648/apr.4657 |url=https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/apr/article/view/4657 }}</ref> Выданне цытуецца і ў пазнейшых працах па беларускай лексіцы, семантыцы і польска-беларускіх моўных адпаведнасцях.<ref>{{артыкул |аўтар=Jadwiga Kozłowska-Doda |загаловак=Да гісторыі ўжывання слоў талерантнасць, памяркоўнасць і цярплівасць у беларускай мове. Дыяхранічны аспект |выданне=Acta Polono-Ruthenica |год=2019 |том=XXIV |нумар=3 |старонкі=19—34 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Лексікаграфія]] * [[Беларускае мовазнаўства]] * [[Падручны польска-беларускі слоўнік]] == Спасылкі == * [https://verbum.by/pbs «Польска-беларускі слоўнік» на Verbum.by] * [https://verbum.by/pbs?section=preface Прадмова, структура і спіс асноўных лексікаграфічных крыніц] * [https://knihi.com/none/Polska-bielaruski_slounik_2004.html Скан выдання 2004 года ў электроннай бібліятэцы «Беларуская Палічка»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Слоўнікі польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] [[Катэгорыя:Кнігі 2004 года]] 1copduoxl4z4404vpeflbqqnz0581ph 5186890 5186889 2026-08-25T21:44:56Z АлесьНавіцкі90 162483 АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Польска-беларускі слоўнік]] у [[Польска-беларускі слоўнік (2004)]]: Удакладненне назвы: існуе некалькі польска-беларускіх слоўнікаў 5186889 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Польска-беларускі слоўнік}} '''«Польска-беларускі слоўнік»''' ({{lang-pl|Słownik polsko-białoruski}}) — [[перакладны слоўнік|польска-беларускі перакладны слоўнік]], укладзены [[Яўгенія Волкава|Яўгеніяй Волкавай]] і [[Валянціна Авілава|Валянцінай Авілавай]] пад рэдакцыяй [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзя Цыхуна]]. Выдадзены ў [[Мінск]]у выдавецтвам [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|«Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі]] ў 2004 годзе. Змяшчае звыш 40 тысяч польскіх загалоўных слоў з беларускімі перакладнымі адпаведнікамі і адносіцца да двухмоўных слоўнікаў сярэдняга аб’ёму.<ref name="pbs2004">{{Кніга |аўтар=Волкава Я. В., Авілава В. Л. |загаловак=Польска-беларускі слоўнік |арыгінал=Słownik polsko-białoruski |мова=be |адказны=пад рэд. Г. А. Цыхуна |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі |год=2004 |старонак=877 |тыраж=1500 |isbn=985-11-0307-1 }}</ref><ref name="letapis">[https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_belaruskaha_druku.pdf.zip/2005_06.pdf Летапіс беларускага друку]. — 2005. — № 6. — Запіс 4457.</ref> Слоўнік быў падрыхтаваны ў аддзеле славянскага і тэарэтычнага мовазнаўства [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] ў 1997—2000 гадах. Ён арыентаваны найперш на носьбітаў [[беларуская мова|беларускай мовы]] і прызначаны для перакладу з [[польская мова|польскай мовы]], чытання польскамоўных тэкстаў і пісьмовай ды вуснай камунікацыі.<ref name="cychun">{{Кніга |аўтар=Цыхун Г. А. |частка=Ад рэдактара |спасылка частка=https://verbum.by/pbs?section=preface |загаловак=Польска-беларускі слоўнік |адказны=Я. В. Волкава, В. Л. Авілава |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі |год=2004 |старонкі=5—7 }}</ref> == Гісторыя і падрыхтоўка == === Папярэднія польска-беларускія слоўнікі === Спробы стварэння польска-беларускіх перакладных слоўнікаў рабіліся раней. У 1932 годзе быў падрыхтаваны і часткова надрукаваны «Польска-беларускі слоўнік», праца над якім пачалася ў польскім аддзеле [[Інбелкульт]]а, пазней рэарганізаваным у Польскі інстытут пралетарскай культуры. Слоўнік налічваў каля 60 тысяч слоў, аднак у 1933 годзе паводле пастановы прэзідыума Беларускай акадэміі навук яго выданне было забаронена, набор рассыпаны, а з надрукаваных асобнікаў пакінута толькі 25 — як матэрыял для далейшага выкарыстання.<ref name="cychun"/> У пасляваенны час польска-беларускія слоўнікі выдаваліся ў Польшчы. У 1962 годзе ў Варшаве выйшаў ''Podręczny słownik polsko-białoruski'' пад рэдакцыяй [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Антаніны Абрэмбскай-Яблонскай]] і [[Міхаіл Васільевіч Бірыла|Міхаіла Бірылы]], у 1996 годзе — двухбаковы ''Słownik białorusko-polski, polsko-białoruski'' Тэрэсы Ясінскай і Аліны Барташэвіч.<ref name="sources">{{cite web |url=https://verbum.by/pbs?section=preface |title=Прадмова. Асноўныя лексікаграфічныя крыніцы |website=Verbum |access-date=2026-08-25 }}</ref> Генадзь Цыхун адзначаў, што гэтыя выданні мелі меншы аб’ём і былі арыентаваны пераважна на карыстальнікаў, якія лепш валодалі польскай мовай, чым беларускай; у сувязі з гэтым слоўнік 2004 года ён характарызаваў як фактычна першую спробу выдання ў Беларусі польска-беларускага даведніка такога тыпу.<ref name="cychun"/> === Укладанне === Непасрэдная праца над новым слоўнікам вялася ў 1997—2000 гадах у аддзеле славянскага і тэарэтычнага мовазнаўства Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі. Асноўнымі аўтарамі-ўкладальнікамі сталі Яўгенія Волкава і Валянціна Авілава.<ref name="cychun"/> На пачатковых стадыях у працы ўдзельнічала [[Ядвіга Казлоўская-Дода]], якая ўкладала індэкс слоўніка і папаўняла лексічны матэрыял на літару B; удакладненні і заўвагі да часткі пачатковых раздзелаў зрабіла Інэса Кур’ян.<ref name="cychun"/> Агульную рэдакцыю ажыццяўляў доктар філалагічных навук Генадзь Цыхун. Навуковым рэдактарам выдання была Т. У. Люковіч, рэцэнзентамі — доктар філалагічных навук А. А. Кожынава і кандыдат філалагічных навук С. А. Важнік.<ref name="pbs2004"/> == Канцэпцыя і прызначэнне == Пры стварэнні слоўніка ўкладальнікі зыходзілі з таго, што перакладны слоўнік, прызначаны для носьбітаў мовы перакладу, павінен даваць дастаткова шырокі выбар сінанімічных адпаведнікаў. «Польска-беларускі слоўнік» таму арыентаваны перадусім на беларускамоўнага карыстальніка, які выбірае з прапанаваных беларускіх сінонімаў слова, найбольш адпаведнае канкрэтнаму семантычнаму і стылістычнаму кантэксту.<ref name="cychun"/> Асобнай задачай было забеспячэнне патрэб [[пераклад|мастацкага перакладу]]. У прадмове адзначалася, што пры адсутнасці дастатковага польска-беларускага даведачнага апарату перакладчыкам часта даводзілася карыстацца польска-рускім, а потым руска-беларускім слоўнікам, што магло прыводзіць да страты значэнневых і стылістычных адценняў арыгінала.<ref name="cychun"/> Таму для большасці польскіх слоў, акрамя пераважна тэрміналагічнай лексікі, укладальнікі імкнуліся падаваць некалькі беларускіх перакладных адпаведнікаў, сінонімаў і блізказначных слоў.<ref name="cychun"/> Беларуская частка слоўніка свядома не абмяжоўвалася толькі нейтральнай кадыфікаванай лексікай. Для перадачы стылістычнай разнастайнасці польскіх тэкстаў выкарыстоўваліся таксама размоўныя і прастамоўныя словы, архаізмы, неалагізмы, аргатызмы, вульгарызмы, дыялектная і іншая лексіка, якая магла выступаць перакладным адпаведнікам у мастацкім тэксце.<ref name="cychun"/> == Склад і структура == === Рэестр === Слоўнік змяшчае больш за 40 тысяч слоў і ахоплівае асноўны лексічны склад польскай мовы. Акрамя агульнаўжывальнай лексікі, у рэестр уключана пэўная колькасць размоўных, прастамоўных і ўстарэлых слоў, якія могуць сустракацца ў мастацкіх, публіцыстычных і навукова-папулярных тэкстах.<ref name="structure">{{cite web |url=https://verbum.by/pbs?section=preface |title=Склад і структура слоўніка |website=Verbum |access-date=2026-08-25 }}</ref> З прычыны абмежаванага аб’ёму сістэматычна не ўключаліся словы і формы, якія лёгка выводзяцца паводле рэгулярных мадэлей: рэгулярна ўтвораныя прыслоўі, аддзеяслоўныя назоўнікі толькі са значэннем дзеяння, большасць назоўнікаў жаночага роду, утвораных ад назваў асоб мужчынскага роду, памяншальныя і павелічальныя формы, формы залежнага стану і частка дзеясловаў са складанымі прыстаўкамі.<ref name="structure"/> Выключэнне сярод назоўнікаў жаночага роду рабілася, у прыватнасці, для назваў нацыянальнасцей і часткі прафесій.<ref name="structure"/> У канцы кнігі змешчаны асобныя даведачныя раздзелы з геаграфічнымі назвамі і найбольш ужывальнымі польскімі скарачэннямі.<ref name="structure"/> === Слоўнікавы артыкул === Загалоўныя словы размешчаны паводле польскага алфавіта. Амонімы афармляюцца як асобныя артыкулы з надрадковымі нумарамі; варыянты напісання звязаны сістэмай адсылак, а дзеясловы розных трыванняў падаюцца ў алфавітным парадку асобна.<ref name="structure"/> Калі польскае слова не мае непасрэднага беларускага адпаведніка і абазначае спецыфічную польскую рэалію, яно можа транслітаравацца з дадатковым тлумачэннем; пры менш вядомых назвах жывёл і раслін падаецца таксама лацінская навуковая назва.<ref name="structure"/> Значэнні мнагазначных слоў нумаруюцца, а перакладныя сінонімы размяжоўваюцца знакамі прыпынку. Для ўдакладнення семантыкі і спалучальнасці падаюцца тлумачэнні, словазлучэнні і кантэкставыя прыклады; фразеалагізмы, ідыёмы, устойлівыя словазлучэнні, прыказкі і прымаўкі вылучаюцца ў канцы адпаведнага артыкула.<ref name="structure"/> Пры загалоўных назоўніках пазначаецца граматычны род, а пры польскіх назоўніках мужчынскага роду пры неабходнасці — форма роднага склону адзіночнага ліку. Пры дзеясловах пазначаецца трыванне; калі польскае і беларускае дзеяслоўнае кіраванне адрозніваецца, у артыкуле асобна паказваецца адпаведная мадэль кіравання.<ref name="structure"/> Для польскіх слоў, вымаўленне якіх можа выклікаць цяжкасці, у квадратных дужках падаецца падказка да вымаўлення.<ref name="structure"/> == Лексікаграфічныя крыніцы == Сярод асноўных польскіх крыніц укладальнікі называлі 11-томны ''Słownik języka polskiego'' пад галоўнай рэдакцыяй [[Вітальд Дарашэўскі|Вітальда Дарашэўскага]] (1958—1969), мультымедыйны слоўнік польскай мовы PWN, ''Nowy słownik poprawnej polszczyzny'' (2002), ''Mały słownik języka polskiego'' (1997), ''Podręczny słownik frazeologiczny języka polskiego'' (2000) і ''Słownik argotyzmów'' Станіслава Кані.<ref name="sources"/> Пры папаўненні польскага рэестра арыентаваліся на новыя на той час выданні, якія адлюстроўвалі сучасны польскі моўны ўжытак, а таксама на тыповыя словазлучэнні і моўныя клішэ.<ref name="cychun"/> Беларускія адпаведнікі падбіраліся паводле шэрагу акадэмічных і іншых слоўнікаў. Сярод названых крыніц — пяцітомны «[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]]» (1977—1984), трохтомны «Руска-беларускі слоўнік» (1993), «Вопыт літаратурна-дыялектнага слоўніка беларускай мовы» [[Уладзімір Васільевіч Анічэнка|Уладзіміра Анічэнкі]] (1999), «Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем» [[Зміцер Санько|Змітра Санько]] (1991).<ref name="sources"/> Выкарыстоўваліся таксама ранейшыя польска-беларускія даведнікі — слоўнік 1932 года, ''Podręczny słownik polsko-białoruski'' 1962 года, слоўнік Тэрэсы Ясінскай і Аліны Барташэвіч 1996 года, а таксама «Сямімоўны слоўнік» 1918 года, у якім польскія і беларускія словы падаваліся як адпаведнікі да нямецкай лексікі.<ref name="sources"/><ref name="cychun"/> Дадатковымі крыніцамі беларускіх эквівалентаў сталі матэрыялы дыялектных слоўнікаў, пазаслоўнікавая лексіка беларускіх пісьменнікаў і перыядычнага друку, матэрыялы, якія [[Алесь Каўрус]] публікаваў у часопісе «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]», а таксама электронны канкарданс мовы [[Кандрат Кандратавіч Крапіва|Кандрата Крапівы]].<ref name="cychun"/> == Выданні == Першае выданне выйшла ў 2004 годзе ў выдавецтве «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі. Яно мае 877 нумараваных старонак, ISBN 985-11-0307-1 і было надрукавана накладам 1500 асобнікаў.<ref name="pbs2004"/><ref name="letapis"/> У 2005 годзе выйшла другое выданне слоўніка аб’ёмам 880 старонак.<ref name="pbs2005">{{Кніга |аўтар=Волкава Я. В., Авілава В. Л. |загаловак=Польска-беларускі слоўнік |адказны=пад рэд. Г. А. Цыхуна |выданне=2-е выд. |месца=Мінск |выдавецтва=БелЭН |год=2005 |старонак=880 }}</ref> Менавіта другое выданне пазней часта выкарыстоўвалася ў мовазнаўчых даследаваннях і цытуецца ў навуковай літаратуры.<ref name="kaleta"/> == Электронная версія == Тэкст слоўніка даступны для пошуку на беларускім слоўнікавым партале [[Verbum.by]]. Электроннае выданне ўключае слоўнікавыя артыкулы, прадмову, спіс умоўных скарачэнняў і спасылку на адсканаваную кнігу; на сайце яно пазначана як выданне 2004 года з правапісам да змен 2008 года.<ref name="verbum">{{cite web |url=https://verbum.by/pbs |title=Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.) |website=Verbum |access-date=2026-08-25 }}</ref> == Выкарыстанне ў даследаваннях == Слоўнік уключаны ў бібліяграфічныя і колькасныя агляды польскай лексікаграфіі з беларускай мовай. У даследаванні Катажыны Воян 2019 года ён разглядаецца ў агульным корпусе польска-беларускай і беларуска-польскай лексікаграфічнай прадукцыі XIX—XXI стагоддзяў.<ref name="wojan">{{артыкул |аўтар=Katarzyna Wojan |загаловак=Leksykografia polska z językiem białoruskim w opisie kwantyfikatywnym |выданне=Acta Albaruthenica |год=2019 |том=19 |старонкі=185—206 |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=58292-1.pdf }}</ref> Другое выданне выкарыстоўвалася, сярод іншага, [[Радаслаў Калета|Радаславам Калетам]] як адна са слоўнікавых крыніц пры даследаванні польска-беларускай міжмоўнай аманіміі.<ref name="kaleta">{{артыкул |аўтар=Radosław Kaleta |загаловак=O wybranych polsko-białoruskich homonimach międzyjęzykowych w polsko-wielojęzycznym słowniku fałszywych przyjaciół tłumacza |выданне=Acta Polono-Ruthenica |год=2019 |том=XXIV |нумар=3 |старонкі=7—18 |doi=10.31648/apr.4657 |url=https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/apr/article/view/4657 }}</ref> Выданне цытуецца і ў пазнейшых працах па беларускай лексіцы, семантыцы і польска-беларускіх моўных адпаведнасцях.<ref>{{артыкул |аўтар=Jadwiga Kozłowska-Doda |загаловак=Да гісторыі ўжывання слоў талерантнасць, памяркоўнасць і цярплівасць у беларускай мове. Дыяхранічны аспект |выданне=Acta Polono-Ruthenica |год=2019 |том=XXIV |нумар=3 |старонкі=19—34 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Лексікаграфія]] * [[Беларускае мовазнаўства]] * [[Падручны польска-беларускі слоўнік]] == Спасылкі == * [https://verbum.by/pbs «Польска-беларускі слоўнік» на Verbum.by] * [https://verbum.by/pbs?section=preface Прадмова, структура і спіс асноўных лексікаграфічных крыніц] * [https://knihi.com/none/Polska-bielaruski_slounik_2004.html Скан выдання 2004 года ў электроннай бібліятэцы «Беларуская Палічка»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Слоўнікі польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] [[Катэгорыя:Кнігі 2004 года]] 1copduoxl4z4404vpeflbqqnz0581ph 5186894 5186890 2026-08-25T21:47:04Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Гісторыя і падрыхтоўка */ 5186894 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Польска-беларускі слоўнік}} '''«Польска-беларускі слоўнік»''' ({{lang-pl|Słownik polsko-białoruski}}) — [[перакладны слоўнік|польска-беларускі перакладны слоўнік]], укладзены [[Яўгенія Волкава|Яўгеніяй Волкавай]] і [[Валянціна Авілава|Валянцінай Авілавай]] пад рэдакцыяй [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзя Цыхуна]]. Выдадзены ў [[Мінск]]у выдавецтвам [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|«Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі]] ў 2004 годзе. Змяшчае звыш 40 тысяч польскіх загалоўных слоў з беларускімі перакладнымі адпаведнікамі і адносіцца да двухмоўных слоўнікаў сярэдняга аб’ёму.<ref name="pbs2004">{{Кніга |аўтар=Волкава Я. В., Авілава В. Л. |загаловак=Польска-беларускі слоўнік |арыгінал=Słownik polsko-białoruski |мова=be |адказны=пад рэд. Г. А. Цыхуна |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі |год=2004 |старонак=877 |тыраж=1500 |isbn=985-11-0307-1 }}</ref><ref name="letapis">[https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_belaruskaha_druku.pdf.zip/2005_06.pdf Летапіс беларускага друку]. — 2005. — № 6. — Запіс 4457.</ref> Слоўнік быў падрыхтаваны ў аддзеле славянскага і тэарэтычнага мовазнаўства [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] ў 1997—2000 гадах. Ён арыентаваны найперш на носьбітаў [[беларуская мова|беларускай мовы]] і прызначаны для перакладу з [[польская мова|польскай мовы]], чытання польскамоўных тэкстаў і пісьмовай ды вуснай камунікацыі.<ref name="cychun">{{Кніга |аўтар=Цыхун Г. А. |частка=Ад рэдактара |спасылка частка=https://verbum.by/pbs?section=preface |загаловак=Польска-беларускі слоўнік |адказны=Я. В. Волкава, В. Л. Авілава |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі |год=2004 |старонкі=5—7 }}</ref> == Гісторыя і падрыхтоўка == === Папярэднія польска-беларускія слоўнікі === Спробы стварэння польска-беларускіх перакладных слоўнікаў рабіліся раней. У 1932 годзе быў падрыхтаваны і часткова надрукаваны «Польска-беларускі слоўнік», праца над якім пачалася ў польскім аддзеле [[Інбелкульт]]а, пазней рэарганізаваным у Польскі інстытут пралетарскай культуры. Слоўнік налічваў каля 60 тысяч слоў, аднак у 1933 годзе паводле пастановы прэзідыума Беларускай акадэміі навук яго выданне было забаронена, набор рассыпаны, а з надрукаваных асобнікаў пакінута толькі 25 — як матэрыял для далейшага выкарыстання.<ref name="cychun"/> У пасляваенны час польска-беларускія слоўнікі выдаваліся ў Польшчы. У 1962 годзе ў Варшаве выйшаў ''Podręczny słownik polsko-białoruski'' пад рэдакцыяй [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Антаніны Абрэмбскай-Яблонскай]] і [[Мікалай Васілевіч Бірыла|Мікалая Бірылы]], у 1996 годзе — двухбаковы ''Słownik białorusko-polski, polsko-białoruski'' Тэрэсы Ясінскай і Аліны Барташэвіч.<ref name="sources">{{cite web |url=https://verbum.by/pbs?section=preface |title=Прадмова. Асноўныя лексікаграфічныя крыніцы |website=Verbum |access-date=2026-08-25 }}</ref> Генадзь Цыхун адзначаў, што гэтыя выданні мелі меншы аб’ём і былі арыентаваны пераважна на карыстальнікаў, якія лепш валодалі польскай мовай, чым беларускай; у сувязі з гэтым слоўнік 2004 года ён характарызаваў як фактычна першую спробу выдання ў Беларусі польска-беларускага даведніка такога тыпу.<ref name="cychun"/> === Укладанне === Непасрэдная праца над новым слоўнікам вялася ў 1997—2000 гадах у аддзеле славянскага і тэарэтычнага мовазнаўства Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі. Асноўнымі аўтарамі-ўкладальнікамі сталі Яўгенія Волкава і Валянціна Авілава.<ref name="cychun"/> На пачатковых стадыях у працы ўдзельнічала [[Ядвіга Казлоўская-Дода]], якая ўкладала індэкс слоўніка і папаўняла лексічны матэрыял на літару B; удакладненні і заўвагі да часткі пачатковых раздзелаў зрабіла Інэса Кур’ян.<ref name="cychun"/> Агульную рэдакцыю ажыццяўляў доктар філалагічных навук Генадзь Цыхун. Навуковым рэдактарам выдання была Т. У. Люковіч, рэцэнзентамі — доктар філалагічных навук А. А. Кожынава і кандыдат філалагічных навук С. А. Важнік.<ref name="pbs2004"/> == Канцэпцыя і прызначэнне == Пры стварэнні слоўніка ўкладальнікі зыходзілі з таго, што перакладны слоўнік, прызначаны для носьбітаў мовы перакладу, павінен даваць дастаткова шырокі выбар сінанімічных адпаведнікаў. «Польска-беларускі слоўнік» таму арыентаваны перадусім на беларускамоўнага карыстальніка, які выбірае з прапанаваных беларускіх сінонімаў слова, найбольш адпаведнае канкрэтнаму семантычнаму і стылістычнаму кантэксту.<ref name="cychun"/> Асобнай задачай было забеспячэнне патрэб [[пераклад|мастацкага перакладу]]. У прадмове адзначалася, што пры адсутнасці дастатковага польска-беларускага даведачнага апарату перакладчыкам часта даводзілася карыстацца польска-рускім, а потым руска-беларускім слоўнікам, што магло прыводзіць да страты значэнневых і стылістычных адценняў арыгінала.<ref name="cychun"/> Таму для большасці польскіх слоў, акрамя пераважна тэрміналагічнай лексікі, укладальнікі імкнуліся падаваць некалькі беларускіх перакладных адпаведнікаў, сінонімаў і блізказначных слоў.<ref name="cychun"/> Беларуская частка слоўніка свядома не абмяжоўвалася толькі нейтральнай кадыфікаванай лексікай. Для перадачы стылістычнай разнастайнасці польскіх тэкстаў выкарыстоўваліся таксама размоўныя і прастамоўныя словы, архаізмы, неалагізмы, аргатызмы, вульгарызмы, дыялектная і іншая лексіка, якая магла выступаць перакладным адпаведнікам у мастацкім тэксце.<ref name="cychun"/> == Склад і структура == === Рэестр === Слоўнік змяшчае больш за 40 тысяч слоў і ахоплівае асноўны лексічны склад польскай мовы. Акрамя агульнаўжывальнай лексікі, у рэестр уключана пэўная колькасць размоўных, прастамоўных і ўстарэлых слоў, якія могуць сустракацца ў мастацкіх, публіцыстычных і навукова-папулярных тэкстах.<ref name="structure">{{cite web |url=https://verbum.by/pbs?section=preface |title=Склад і структура слоўніка |website=Verbum |access-date=2026-08-25 }}</ref> З прычыны абмежаванага аб’ёму сістэматычна не ўключаліся словы і формы, якія лёгка выводзяцца паводле рэгулярных мадэлей: рэгулярна ўтвораныя прыслоўі, аддзеяслоўныя назоўнікі толькі са значэннем дзеяння, большасць назоўнікаў жаночага роду, утвораных ад назваў асоб мужчынскага роду, памяншальныя і павелічальныя формы, формы залежнага стану і частка дзеясловаў са складанымі прыстаўкамі.<ref name="structure"/> Выключэнне сярод назоўнікаў жаночага роду рабілася, у прыватнасці, для назваў нацыянальнасцей і часткі прафесій.<ref name="structure"/> У канцы кнігі змешчаны асобныя даведачныя раздзелы з геаграфічнымі назвамі і найбольш ужывальнымі польскімі скарачэннямі.<ref name="structure"/> === Слоўнікавы артыкул === Загалоўныя словы размешчаны паводле польскага алфавіта. Амонімы афармляюцца як асобныя артыкулы з надрадковымі нумарамі; варыянты напісання звязаны сістэмай адсылак, а дзеясловы розных трыванняў падаюцца ў алфавітным парадку асобна.<ref name="structure"/> Калі польскае слова не мае непасрэднага беларускага адпаведніка і абазначае спецыфічную польскую рэалію, яно можа транслітаравацца з дадатковым тлумачэннем; пры менш вядомых назвах жывёл і раслін падаецца таксама лацінская навуковая назва.<ref name="structure"/> Значэнні мнагазначных слоў нумаруюцца, а перакладныя сінонімы размяжоўваюцца знакамі прыпынку. Для ўдакладнення семантыкі і спалучальнасці падаюцца тлумачэнні, словазлучэнні і кантэкставыя прыклады; фразеалагізмы, ідыёмы, устойлівыя словазлучэнні, прыказкі і прымаўкі вылучаюцца ў канцы адпаведнага артыкула.<ref name="structure"/> Пры загалоўных назоўніках пазначаецца граматычны род, а пры польскіх назоўніках мужчынскага роду пры неабходнасці — форма роднага склону адзіночнага ліку. Пры дзеясловах пазначаецца трыванне; калі польскае і беларускае дзеяслоўнае кіраванне адрозніваецца, у артыкуле асобна паказваецца адпаведная мадэль кіравання.<ref name="structure"/> Для польскіх слоў, вымаўленне якіх можа выклікаць цяжкасці, у квадратных дужках падаецца падказка да вымаўлення.<ref name="structure"/> == Лексікаграфічныя крыніцы == Сярод асноўных польскіх крыніц укладальнікі называлі 11-томны ''Słownik języka polskiego'' пад галоўнай рэдакцыяй [[Вітальд Дарашэўскі|Вітальда Дарашэўскага]] (1958—1969), мультымедыйны слоўнік польскай мовы PWN, ''Nowy słownik poprawnej polszczyzny'' (2002), ''Mały słownik języka polskiego'' (1997), ''Podręczny słownik frazeologiczny języka polskiego'' (2000) і ''Słownik argotyzmów'' Станіслава Кані.<ref name="sources"/> Пры папаўненні польскага рэестра арыентаваліся на новыя на той час выданні, якія адлюстроўвалі сучасны польскі моўны ўжытак, а таксама на тыповыя словазлучэнні і моўныя клішэ.<ref name="cychun"/> Беларускія адпаведнікі падбіраліся паводле шэрагу акадэмічных і іншых слоўнікаў. Сярод названых крыніц — пяцітомны «[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]]» (1977—1984), трохтомны «Руска-беларускі слоўнік» (1993), «Вопыт літаратурна-дыялектнага слоўніка беларускай мовы» [[Уладзімір Васільевіч Анічэнка|Уладзіміра Анічэнкі]] (1999), «Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем» [[Зміцер Санько|Змітра Санько]] (1991).<ref name="sources"/> Выкарыстоўваліся таксама ранейшыя польска-беларускія даведнікі — слоўнік 1932 года, ''Podręczny słownik polsko-białoruski'' 1962 года, слоўнік Тэрэсы Ясінскай і Аліны Барташэвіч 1996 года, а таксама «Сямімоўны слоўнік» 1918 года, у якім польскія і беларускія словы падаваліся як адпаведнікі да нямецкай лексікі.<ref name="sources"/><ref name="cychun"/> Дадатковымі крыніцамі беларускіх эквівалентаў сталі матэрыялы дыялектных слоўнікаў, пазаслоўнікавая лексіка беларускіх пісьменнікаў і перыядычнага друку, матэрыялы, якія [[Алесь Каўрус]] публікаваў у часопісе «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]», а таксама электронны канкарданс мовы [[Кандрат Кандратавіч Крапіва|Кандрата Крапівы]].<ref name="cychun"/> == Выданні == Першае выданне выйшла ў 2004 годзе ў выдавецтве «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі. Яно мае 877 нумараваных старонак, ISBN 985-11-0307-1 і было надрукавана накладам 1500 асобнікаў.<ref name="pbs2004"/><ref name="letapis"/> У 2005 годзе выйшла другое выданне слоўніка аб’ёмам 880 старонак.<ref name="pbs2005">{{Кніга |аўтар=Волкава Я. В., Авілава В. Л. |загаловак=Польска-беларускі слоўнік |адказны=пад рэд. Г. А. Цыхуна |выданне=2-е выд. |месца=Мінск |выдавецтва=БелЭН |год=2005 |старонак=880 }}</ref> Менавіта другое выданне пазней часта выкарыстоўвалася ў мовазнаўчых даследаваннях і цытуецца ў навуковай літаратуры.<ref name="kaleta"/> == Электронная версія == Тэкст слоўніка даступны для пошуку на беларускім слоўнікавым партале [[Verbum.by]]. Электроннае выданне ўключае слоўнікавыя артыкулы, прадмову, спіс умоўных скарачэнняў і спасылку на адсканаваную кнігу; на сайце яно пазначана як выданне 2004 года з правапісам да змен 2008 года.<ref name="verbum">{{cite web |url=https://verbum.by/pbs |title=Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.) |website=Verbum |access-date=2026-08-25 }}</ref> == Выкарыстанне ў даследаваннях == Слоўнік уключаны ў бібліяграфічныя і колькасныя агляды польскай лексікаграфіі з беларускай мовай. У даследаванні Катажыны Воян 2019 года ён разглядаецца ў агульным корпусе польска-беларускай і беларуска-польскай лексікаграфічнай прадукцыі XIX—XXI стагоддзяў.<ref name="wojan">{{артыкул |аўтар=Katarzyna Wojan |загаловак=Leksykografia polska z językiem białoruskim w opisie kwantyfikatywnym |выданне=Acta Albaruthenica |год=2019 |том=19 |старонкі=185—206 |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=58292-1.pdf }}</ref> Другое выданне выкарыстоўвалася, сярод іншага, [[Радаслаў Калета|Радаславам Калетам]] як адна са слоўнікавых крыніц пры даследаванні польска-беларускай міжмоўнай аманіміі.<ref name="kaleta">{{артыкул |аўтар=Radosław Kaleta |загаловак=O wybranych polsko-białoruskich homonimach międzyjęzykowych w polsko-wielojęzycznym słowniku fałszywych przyjaciół tłumacza |выданне=Acta Polono-Ruthenica |год=2019 |том=XXIV |нумар=3 |старонкі=7—18 |doi=10.31648/apr.4657 |url=https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/apr/article/view/4657 }}</ref> Выданне цытуецца і ў пазнейшых працах па беларускай лексіцы, семантыцы і польска-беларускіх моўных адпаведнасцях.<ref>{{артыкул |аўтар=Jadwiga Kozłowska-Doda |загаловак=Да гісторыі ўжывання слоў талерантнасць, памяркоўнасць і цярплівасць у беларускай мове. Дыяхранічны аспект |выданне=Acta Polono-Ruthenica |год=2019 |том=XXIV |нумар=3 |старонкі=19—34 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Лексікаграфія]] * [[Беларускае мовазнаўства]] * [[Падручны польска-беларускі слоўнік]] == Спасылкі == * [https://verbum.by/pbs «Польска-беларускі слоўнік» на Verbum.by] * [https://verbum.by/pbs?section=preface Прадмова, структура і спіс асноўных лексікаграфічных крыніц] * [https://knihi.com/none/Polska-bielaruski_slounik_2004.html Скан выдання 2004 года ў электроннай бібліятэцы «Беларуская Палічка»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Слоўнікі польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] [[Катэгорыя:Кнігі 2004 года]] km1ppga7trhj1vluu5wz5r584iq1jjw 5186954 5186894 2026-08-25T23:58:36Z АлесьНавіцкі90 162483 5186954 wikitext text/x-wiki '''«Польска-беларускі слоўнік»''' ({{lang-pl|Słownik polsko-białoruski}}) — [[перакладны слоўнік|польска-беларускі перакладны слоўнік]], укладзены [[Яўгенія Волкава|Яўгеніяй Волкавай]] і [[Валянціна Авілава|Валянцінай Авілавай]] пад рэдакцыяй [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзя Цыхуна]]. Выдадзены ў [[Мінск]]у выдавецтвам [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|«Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі]] ў 2004 годзе. Змяшчае звыш 40 тысяч польскіх загалоўных слоў з беларускімі перакладнымі адпаведнікамі і адносіцца да двухмоўных слоўнікаў сярэдняга аб’ёму.<ref name="pbs2004">{{Кніга |аўтар=Волкава Я. В., Авілава В. Л. |загаловак=Польска-беларускі слоўнік |арыгінал=Słownik polsko-białoruski |мова=be |адказны=пад рэд. Г. А. Цыхуна |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі |год=2004 |старонак=877 |тыраж=1500 |isbn=985-11-0307-1 }}</ref><ref name="letapis">[https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_belaruskaha_druku.pdf.zip/2005_06.pdf Летапіс беларускага друку]. — 2005. — № 6. — Запіс 4457.</ref> Слоўнік быў падрыхтаваны ў аддзеле славянскага і тэарэтычнага мовазнаўства [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] ў 1997—2000 гадах. Ён арыентаваны найперш на носьбітаў [[беларуская мова|беларускай мовы]] і прызначаны для перакладу з [[польская мова|польскай мовы]], чытання польскамоўных тэкстаў і пісьмовай ды вуснай камунікацыі.<ref name="cychun">{{Кніга |аўтар=Цыхун Г. А. |частка=Ад рэдактара |спасылка частка=https://verbum.by/pbs?section=preface |загаловак=Польска-беларускі слоўнік |адказны=Я. В. Волкава, В. Л. Авілава |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі |год=2004 |старонкі=5—7 }}</ref> == Гісторыя і падрыхтоўка == === Папярэднія польска-беларускія слоўнікі === Спробы стварэння польска-беларускіх перакладных слоўнікаў рабіліся раней. У 1932 годзе быў падрыхтаваны і часткова надрукаваны «Польска-беларускі слоўнік», праца над якім пачалася ў польскім аддзеле [[Інбелкульт]]а, пазней рэарганізаваным у Польскі інстытут пралетарскай культуры. Слоўнік налічваў каля 60 тысяч слоў, аднак у 1933 годзе паводле пастановы прэзідыума Беларускай акадэміі навук яго выданне было забаронена, набор рассыпаны, а з надрукаваных асобнікаў пакінута толькі 25 — як матэрыял для далейшага выкарыстання.<ref name="cychun"/> У пасляваенны час польска-беларускія слоўнікі выдаваліся ў Польшчы. У 1962 годзе ў Варшаве выйшаў ''Podręczny słownik polsko-białoruski'' пад рэдакцыяй [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Антаніны Абрэмбскай-Яблонскай]] і [[Мікалай Васілевіч Бірыла|Мікалая Бірылы]], у 1996 годзе — двухбаковы ''Słownik białorusko-polski, polsko-białoruski'' Тэрэсы Ясінскай і Аліны Барташэвіч.<ref name="sources">{{cite web |url=https://verbum.by/pbs?section=preface |title=Прадмова. Асноўныя лексікаграфічныя крыніцы |website=Verbum |access-date=2026-08-25 }}</ref> Генадзь Цыхун адзначаў, што гэтыя выданні мелі меншы аб’ём і былі арыентаваны пераважна на карыстальнікаў, якія лепш валодалі польскай мовай, чым беларускай; у сувязі з гэтым слоўнік 2004 года ён характарызаваў як фактычна першую спробу выдання ў Беларусі польска-беларускага даведніка такога тыпу.<ref name="cychun"/> === Укладанне === Непасрэдная праца над новым слоўнікам вялася ў 1997—2000 гадах у аддзеле славянскага і тэарэтычнага мовазнаўства Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі. Асноўнымі аўтарамі-ўкладальнікамі сталі Яўгенія Волкава і Валянціна Авілава.<ref name="cychun"/> На пачатковых стадыях у працы ўдзельнічала [[Ядвіга Казлоўская-Дода]], якая ўкладала індэкс слоўніка і папаўняла лексічны матэрыял на літару B; удакладненні і заўвагі да часткі пачатковых раздзелаў зрабіла Інэса Кур’ян.<ref name="cychun"/> Агульную рэдакцыю ажыццяўляў доктар філалагічных навук Генадзь Цыхун. Навуковым рэдактарам выдання была Т. У. Люковіч, рэцэнзентамі — доктар філалагічных навук А. А. Кожынава і кандыдат філалагічных навук С. А. Важнік.<ref name="pbs2004"/> == Канцэпцыя і прызначэнне == Пры стварэнні слоўніка ўкладальнікі зыходзілі з таго, што перакладны слоўнік, прызначаны для носьбітаў мовы перакладу, павінен даваць дастаткова шырокі выбар сінанімічных адпаведнікаў. «Польска-беларускі слоўнік» таму арыентаваны перадусім на беларускамоўнага карыстальніка, які выбірае з прапанаваных беларускіх сінонімаў слова, найбольш адпаведнае канкрэтнаму семантычнаму і стылістычнаму кантэксту.<ref name="cychun"/> Асобнай задачай было забеспячэнне патрэб [[пераклад|мастацкага перакладу]]. У прадмове адзначалася, што пры адсутнасці дастатковага польска-беларускага даведачнага апарату перакладчыкам часта даводзілася карыстацца польска-рускім, а потым руска-беларускім слоўнікам, што магло прыводзіць да страты значэнневых і стылістычных адценняў арыгінала.<ref name="cychun"/> Таму для большасці польскіх слоў, акрамя пераважна тэрміналагічнай лексікі, укладальнікі імкнуліся падаваць некалькі беларускіх перакладных адпаведнікаў, сінонімаў і блізказначных слоў.<ref name="cychun"/> Беларуская частка слоўніка свядома не абмяжоўвалася толькі нейтральнай кадыфікаванай лексікай. Для перадачы стылістычнай разнастайнасці польскіх тэкстаў выкарыстоўваліся таксама размоўныя і прастамоўныя словы, архаізмы, неалагізмы, аргатызмы, вульгарызмы, дыялектная і іншая лексіка, якая магла выступаць перакладным адпаведнікам у мастацкім тэксце.<ref name="cychun"/> == Склад і структура == === Рэестр === Слоўнік змяшчае больш за 40 тысяч слоў і ахоплівае асноўны лексічны склад польскай мовы. Акрамя агульнаўжывальнай лексікі, у рэестр уключана пэўная колькасць размоўных, прастамоўных і ўстарэлых слоў, якія могуць сустракацца ў мастацкіх, публіцыстычных і навукова-папулярных тэкстах.<ref name="structure">{{cite web |url=https://verbum.by/pbs?section=preface |title=Склад і структура слоўніка |website=Verbum |access-date=2026-08-25 }}</ref> З прычыны абмежаванага аб’ёму сістэматычна не ўключаліся словы і формы, якія лёгка выводзяцца паводле рэгулярных мадэлей: рэгулярна ўтвораныя прыслоўі, аддзеяслоўныя назоўнікі толькі са значэннем дзеяння, большасць назоўнікаў жаночага роду, утвораных ад назваў асоб мужчынскага роду, памяншальныя і павелічальныя формы, формы залежнага стану і частка дзеясловаў са складанымі прыстаўкамі.<ref name="structure"/> Выключэнне сярод назоўнікаў жаночага роду рабілася, у прыватнасці, для назваў нацыянальнасцей і часткі прафесій.<ref name="structure"/> У канцы кнігі змешчаны асобныя даведачныя раздзелы з геаграфічнымі назвамі і найбольш ужывальнымі польскімі скарачэннямі.<ref name="structure"/> === Слоўнікавы артыкул === Загалоўныя словы размешчаны паводле польскага алфавіта. Амонімы афармляюцца як асобныя артыкулы з надрадковымі нумарамі; варыянты напісання звязаны сістэмай адсылак, а дзеясловы розных трыванняў падаюцца ў алфавітным парадку асобна.<ref name="structure"/> Калі польскае слова не мае непасрэднага беларускага адпаведніка і абазначае спецыфічную польскую рэалію, яно можа транслітаравацца з дадатковым тлумачэннем; пры менш вядомых назвах жывёл і раслін падаецца таксама лацінская навуковая назва.<ref name="structure"/> Значэнні мнагазначных слоў нумаруюцца, а перакладныя сінонімы размяжоўваюцца знакамі прыпынку. Для ўдакладнення семантыкі і спалучальнасці падаюцца тлумачэнні, словазлучэнні і кантэкставыя прыклады; фразеалагізмы, ідыёмы, устойлівыя словазлучэнні, прыказкі і прымаўкі вылучаюцца ў канцы адпаведнага артыкула.<ref name="structure"/> Пры загалоўных назоўніках пазначаецца граматычны род, а пры польскіх назоўніках мужчынскага роду пры неабходнасці — форма роднага склону адзіночнага ліку. Пры дзеясловах пазначаецца трыванне; калі польскае і беларускае дзеяслоўнае кіраванне адрозніваецца, у артыкуле асобна паказваецца адпаведная мадэль кіравання.<ref name="structure"/> Для польскіх слоў, вымаўленне якіх можа выклікаць цяжкасці, у квадратных дужках падаецца падказка да вымаўлення.<ref name="structure"/> == Лексікаграфічныя крыніцы == Сярод асноўных польскіх крыніц укладальнікі называлі 11-томны ''Słownik języka polskiego'' пад галоўнай рэдакцыяй [[Вітальд Дарашэўскі|Вітальда Дарашэўскага]] (1958—1969), мультымедыйны слоўнік польскай мовы PWN, ''Nowy słownik poprawnej polszczyzny'' (2002), ''Mały słownik języka polskiego'' (1997), ''Podręczny słownik frazeologiczny języka polskiego'' (2000) і ''Słownik argotyzmów'' Станіслава Кані.<ref name="sources"/> Пры папаўненні польскага рэестра арыентаваліся на новыя на той час выданні, якія адлюстроўвалі сучасны польскі моўны ўжытак, а таксама на тыповыя словазлучэнні і моўныя клішэ.<ref name="cychun"/> Беларускія адпаведнікі падбіраліся паводле шэрагу акадэмічных і іншых слоўнікаў. Сярод названых крыніц — пяцітомны «[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]]» (1977—1984), трохтомны «Руска-беларускі слоўнік» (1993), «Вопыт літаратурна-дыялектнага слоўніка беларускай мовы» [[Уладзімір Васільевіч Анічэнка|Уладзіміра Анічэнкі]] (1999), «Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем» [[Зміцер Санько|Змітра Санько]] (1991).<ref name="sources"/> Выкарыстоўваліся таксама ранейшыя польска-беларускія даведнікі — слоўнік 1932 года, ''Podręczny słownik polsko-białoruski'' 1962 года, слоўнік Тэрэсы Ясінскай і Аліны Барташэвіч 1996 года, а таксама «Сямімоўны слоўнік» 1918 года, у якім польскія і беларускія словы падаваліся як адпаведнікі да нямецкай лексікі.<ref name="sources"/><ref name="cychun"/> Дадатковымі крыніцамі беларускіх эквівалентаў сталі матэрыялы дыялектных слоўнікаў, пазаслоўнікавая лексіка беларускіх пісьменнікаў і перыядычнага друку, матэрыялы, якія [[Алесь Каўрус]] публікаваў у часопісе «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]», а таксама электронны канкарданс мовы [[Кандрат Кандратавіч Крапіва|Кандрата Крапівы]].<ref name="cychun"/> == Выданні == Першае выданне выйшла ў 2004 годзе ў выдавецтве «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі. Яно мае 877 нумараваных старонак, ISBN 985-11-0307-1 і было надрукавана накладам 1500 асобнікаў.<ref name="pbs2004"/><ref name="letapis"/> У 2005 годзе выйшла другое выданне слоўніка аб’ёмам 880 старонак.<ref name="pbs2005">{{Кніга |аўтар=Волкава Я. В., Авілава В. Л. |загаловак=Польска-беларускі слоўнік |адказны=пад рэд. Г. А. Цыхуна |выданне=2-е выд. |месца=Мінск |выдавецтва=БелЭН |год=2005 |старонак=880 }}</ref> Менавіта другое выданне пазней часта выкарыстоўвалася ў мовазнаўчых даследаваннях і цытуецца ў навуковай літаратуры.<ref name="kaleta"/> == Электронная версія == Тэкст слоўніка даступны для пошуку на беларускім слоўнікавым партале [[Verbum.by]]. Электроннае выданне ўключае слоўнікавыя артыкулы, прадмову, спіс умоўных скарачэнняў і спасылку на адсканаваную кнігу; на сайце яно пазначана як выданне 2004 года з правапісам да змен 2008 года.<ref name="verbum">{{cite web |url=https://verbum.by/pbs |title=Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.) |website=Verbum |access-date=2026-08-25 }}</ref> == Выкарыстанне ў даследаваннях == Слоўнік уключаны ў бібліяграфічныя і колькасныя агляды польскай лексікаграфіі з беларускай мовай. У даследаванні Катажыны Воян 2019 года ён разглядаецца ў агульным корпусе польска-беларускай і беларуска-польскай лексікаграфічнай прадукцыі XIX—XXI стагоддзяў.<ref name="wojan">{{артыкул |аўтар=Katarzyna Wojan |загаловак=Leksykografia polska z językiem białoruskim w opisie kwantyfikatywnym |выданне=Acta Albaruthenica |год=2019 |том=19 |старонкі=185—206 |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=58292-1.pdf }}</ref> Другое выданне выкарыстоўвалася, сярод іншага, [[Радаслаў Калета|Радаславам Калетам]] як адна са слоўнікавых крыніц пры даследаванні польска-беларускай міжмоўнай аманіміі.<ref name="kaleta">{{артыкул |аўтар=Radosław Kaleta |загаловак=O wybranych polsko-białoruskich homonimach międzyjęzykowych w polsko-wielojęzycznym słowniku fałszywych przyjaciół tłumacza |выданне=Acta Polono-Ruthenica |год=2019 |том=XXIV |нумар=3 |старонкі=7—18 |doi=10.31648/apr.4657 |url=https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/apr/article/view/4657 }}</ref> Выданне цытуецца і ў пазнейшых працах па беларускай лексіцы, семантыцы і польска-беларускіх моўных адпаведнасцях.<ref>{{артыкул |аўтар=Jadwiga Kozłowska-Doda |загаловак=Да гісторыі ўжывання слоў талерантнасць, памяркоўнасць і цярплівасць у беларускай мове. Дыяхранічны аспект |выданне=Acta Polono-Ruthenica |год=2019 |том=XXIV |нумар=3 |старонкі=19—34 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Лексікаграфія]] * [[Беларускае мовазнаўства]] * [[Падручны польска-беларускі слоўнік]] == Спасылкі == * [https://verbum.by/pbs «Польска-беларускі слоўнік» на Verbum.by] * [https://verbum.by/pbs?section=preface Прадмова, структура і спіс асноўных лексікаграфічных крыніц] * [https://knihi.com/none/Polska-bielaruski_slounik_2004.html Скан выдання 2004 года ў электроннай бібліятэцы «Беларуская Палічка»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Слоўнікі польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] [[Катэгорыя:Кнігі 2004 года]] gm3z7y50o754abdh7thhpab9h0wmjl5 0 43367 5186898 3881154 2026-08-25T21:52:32Z АлесьНавіцкі90 162483 АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Польска-беларускі, беларуска-польскі слоўнік]] у [[Польска-беларускі, беларуска-польскі слоўнік (1996)]]: Для аднастайнасці назваў слоўнікаў 3881154 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Польска-беларускі слоўнік |Назва-арыгінал = |Выява = [[Image:Польска-беларускі, беларуска-польскі_слоўнік.jpg|250пкс]] |Памер = |Подпіс выявы = Польска-беларускі, беларуска-польскі слоўнік узору 1996 г. |Жанр = |Аўтар = |Мова арыгіналу = |Напісаны = |Публікацыя = |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Серыя = |Колькасць старонак = |Ілюстратар = |Афармленне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = |Электронная версія = |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''Польска-беларускі, беларуска-польскі слоўнік''' — даведнік змяшчае ў абедзвюх частках каля 20 тысяч слоў, у тым ліку ўстойлівыя выразы і [[фразеалагізм]]ы. Асобна даюцца геаграфічныя назвы і скарачэнні. Слоўнік мае рэцэптыўна-прадуктыўны характар і дае магчымасць разумець і ствараць простыя тэксты і выказванні. Карыстацца слоўнікам могуць усе, хто ведае польскую і беларускую мовы, прынамсі на пачатковым узроўні. Лексіка-сінтаксічны слоўнікавы матэрыял узяты, галоўным чынам, з сучасных [[польская мова|польскай]] і [[беларуская мова|беларускай]] моў з улікам спецыяльнай [[тэрміналогія|тэрміналогіі]], размоўнай [[лексіка|лексікі]] і кніжнага стылю. У канцы маецца кароткая характарыстыка беларускай мовы для [[палякі|польскага карыстальніка]]. Аўтарамі-ўкладальнікамі слоўніка з’яўляюцца Тэрэса Ясіньска і Альберт Барташэвіч. Вытрымаў два перавыданні — 1996 год і 2007 год. Выдаўніцтва — Wiedza Powszechna, [[Варшава]]. Да выхаду ў [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] у 2004 годзе [[польска-беларускі слоўнік|польска-беларускага слоўніка]] сярэдніх памераў быў, напэўна, адзіным даведнікам гэтага тыпу. Але і зараз беларуска-польская частка з’яўляецца ўнікальнай. == Літаратура == * Jasińska T., Bartoszewicz A. Słownik białorusko-polski, polsko-białoruski. Warszawa, 1996. [[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Слоўнікі польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] s631crb7ipxo37oxj38b85b0j3kuqz0 0 45300 5186909 4737510 2026-08-25T22:16:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186909 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Гары Потэр: прыквел | Арыгінал назвы = Harry Potter prequel | Вокладка = | Подпіс = Гары Потэр: прыквел {{ref-en}} | Аўтар = [[Дж. К. Роўлінг]] | Жанр = [[апавяданне]] | Мова = [[англійская мова|англійская]] | Арыгінал выпуску = | Перакладчык = | Афармленне = | Серыя = [[Серыя раманаў «Гары Потэр»|Гары Потэр]] | Выдавецтва = [[:en:Waterstone’s|Waterstone’s]] | Выпуск = [[2008]] | Старонак = 2 | Папярэдняя = | isbn = | Lib = }} '''Гары Потэр: прыквел''' — твор [[Джаан Роўлінг]] даўжынёй у 800 слоў, які быў напісаны ў [[2008]] годзе на паштоўцы спецыяльна для продажу на дабрачынным [[аўкцыён]]е пры падтрымцы сеткі кніжных крам [[Waterstone’s]]. Паштоўка з тэкстам была прададзена [[11 ліпеня]] [[2008]] года за £25.000 ($48.855)<ref>[http://www.snitchseeker.com/harry-potter-news/potter-prequel-sells-25-000-a-57149/ Артыкул з сайта www.snitchseeker.com] {{ref-en}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/7446337.stm Навіны BBC news] {{ref-en}}</ref>. Уладальнікам твора стаў Хіра Дыгпал ({{lang-en|Hira Digpal}}), прэзідэнт інвестыцыйнай банкаўскай кансалтынгавай фірмы Red-33, якая знаходзіцца ў [[Токіа]]. Пасля аўкцыёна, ён сказаў, што быў гатовы заплаціць максімум £50.000 (у два разы болей)<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601088&sid=aqizqD2FEX5w&refer=home Bloomberg.com: Muse Arts] {{ref-en}}</ref>. У той жа дзень тэкст твора быў апублікаваны у [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]]. == Сюжэт == [[Сірыўс Блэк]] і [[Джэймс Потэр]], уцякаючы на [[матацыкл]]е ад паліцэйскага аўтамабіля, які пераследваў іх, згортваюць у вузкі завулак паміж хатамі, у канцы якога — [[тупік]]. Аўтамабіль таксама заязджае ў гэты завулак і, такім чынам, падлеткі апыняюцца заціснутымі паміж сцяной і паліцэйскай машынай. Сяржант Фішэр і паліцыянт Андэрсэн вылазяць з машыны і прад’яўляюць марадзёрам абвінавачванне ў перавышэнні хуткасці, яздзе на матацыкле без шлема і супраціве арышту. Нечакана ў завулку з’яўляюцца тры постаці на мётлах, Сірыўс і Джэймс прамаўляюць нейкі заклён, які паднімае машыну на дыбы, а троіцу пакідае без свядомасці. У наступнае імгненне Сірыўс і Джэймс ляцяць на матацыкле, пакінуўшы здзіўленых паліцыянтаў. == Беларускія пераклады == Існуе аматарскі пераклад на беларускую мову твора «Гары Потэр: прыквел» Андрэя Багача і Андрэя Філіпчыка, які быў апублікаваны ў электронным фармаце на сайце belpotter.by у 2008 годзе<ref>{{Cite web|url=https://books.belpotter.by/belarusian/|title=Гары Потэр на беларускай|lang=be|publisher=belpotter.by|accessdate=2022-07-03|url-status=dead|archive-date=26 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526152140/https://books.belpotter.by/belarusian/}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.jkrowling.com/ Асабісты сайт Дж. К. Роўлінг] * [https://books.belpotter.by/belarusian/ «Гары Потэр: прыквел» на беларускай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190526152140/https://books.belpotter.by/belarusian/ |date=26 мая 2019 }} * [http://www.waterstones.com/waterstonesweb/navigate.do?pPageID=200000681 Арыгінал «Прыквела» на вэб-старонцы Waterstone’s] {{Джаан Роўлінг}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гары Потэр| ]] s00ua4at3pklm320ti409x8ipjsv5j2 0 45750 5186906 4924025 2026-08-25T22:05:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186906 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Гарбатаў}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Гарбатаў |арыгінальная назва = {{lang-ru|Горбатов}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of Arms of Gorbatov 1781.jpg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 56|lat_min = 8|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 43|lon_min = 4|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Ніжагародская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = XVI стагоддзе |ранейшыя імёны = |статус з = 1779 |плошча = 4.72 <ref>{{cite web |url = https://kartafx.ru/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2.html |title = Горбатов карта, Нижегородская область |access-date = 24 чэрвеня 2021 |archive-date = 24 чэрвеня 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210624203408/https://kartafx.ru/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2.html |url-status = dead }}</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 2&nbsp;230<ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst22/DBInet.cgi Федеральная служба государственной статистики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110707055040/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst22/DBInet.cgi |date=7 ліпеня 2011 }}</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 83171 |паштовы індэкс = 606125 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 52, 152 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Gorbatov |сайт = |мова сайта = }} '''Гарба́таў''' ({{lang-ru|Горбатов}}) — горад (з 1779) у [[Расія|Расіі]], у складзе [[Паўлаўскі раён (Ніжагародская вобласць)|Паўлаўскага раёна]] [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]]. Заснаваны ў XVI стагоддзі. Горад размешчаны на рацэ [[Ака]], за 61 км ад горада [[Ніжні Ноўгарад]]. Прыстань. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Канатна-вяровачная фабрыка (АТ «Мітра»), філіялы вышывальнай фабрыкі і Паўлаўскага завода сувеніраў. У ваколіцах горада — курортная мясцовасць з базамі адпачынку, пансіянатамі і санаторыямі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Гарады Ніжагародскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Ніжагародскай вобласці]] 9z2dd2jqepg8veneq1bb6hzwlwvssmt 0 45931 5186775 5159181 2026-08-25T15:55:47Z ~2026-46475-39 173148 абнаўленне звестак, удакладненне 5186775 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Чэрні |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Černi_(4).jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 09|lat_sec = 08 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 45|lon_sec = 24 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 3326 |год перапісу = 2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = 225001 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979961 }} '''Чэ́рні'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чарні́'''</ref> ({{lang-be-trans|Černi}}, {{lang-ru|Черни}}) — [[аграгарадок]] у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 9 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 6 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. Цэнтр камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя». == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XVI стагоддзя як сяло — прыватная ўласнасць у [[Берасцейскі павет|Берасцейскім павеце]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пад 1577 годам пазначана як двор Чэрнік. У 1617 годзе маёмасць князя Фёдара Масальскага. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Цэнтр маёнтка Чэрні, якім у 1868 годзе валодаў [[Ф. Ягмін]]. У 1877 годзе вяскоўцы пабудавалі драўляную царкву. У 1886 годзе сяло ў Косіцкай воласці, царкоўнапрыходская школа, карчма. З 1889 года працавала [[народнае вучылішча]], у якім навучаліся 51 хлопчык і 2 дзяўчынкі. У 1890 годзе маёнткам валодаў [[К. Ягмін]]. У 1897 годзе царква, [[хлебазапасны магазін]], царкоўнапрыходская школа. У 1905 годзе сяло ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета. Тут размяшчаўся ўчастак паліцэйскіх ураднікаў Мяднянскай воласці. У 1905 годзе 1370 дзесяцін зямлі належалі пані Ю. Штэрн. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У 1940 годзе адкрыта 7-гадовая школа. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] акупанты спалілі 8 двароў; 9 вяскоўцаў загінулі на фронце. У жніўні 1950 года арганізаваны калгас «Маладая гвардыя», у які ўвайшлі 30 гаспадарак з 66. 3 чэрвеня 1957 года Чарнеўскі і Тэльмінскі сельскія Саветы аб'яднаны ў адзін Чарнеўскі сельскі Савет [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] з цэнтрам у вёсцы Чэрні<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 1969 годзе калгас ператвораны ў аднайменны саўгас. 8 мая 1970 года [[Вычулкаўскі сельсавет]] перайменаваны ў Чэрнінскі, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Чэрні<ref name=":0">Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. Вёска з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref name=":0" />. 4 верасня 1972 года да вёскі далучаны хутары [[Чэрні (хутар)|Чэрні]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Клуб * Бібліятэка * Бальніца * Аптэка * Магазін == Насельніцтва == * 30 мужчын, 30 жанчын (1868) * 42 двары, 257 жыхароў (1876) * 114 жыхароў (1886) * 30 двароў, 188 жыхароў (1897) * 151 жыхар (1905) * 62 двары, 371 жыхар (1921) * 61 двор, 362 жыхары (1940) * 510 жыхароў (1959) * 280 жыхароў (1970) * 618 гаспадарак, 1806 жыхароў (1997) * 841 гаспадарка, 2303 жыхары (2005) * 1174 гаспадаркі, 3326 жыхароў (2026) == Культура == * Мастацкія практыкі саломапляцення Брэсцкай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|13БК000132}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] ljvjqzm61rg9hwvje43fkh6coixp47s 5186792 5186775 2026-08-25T17:10:36Z Кронан 173149 5186792 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Чэрні |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |выява = Černi_(4).jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 09|lat_sec = 08 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 45|lon_sec = 24 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта вобласці = |унутранае дзяленне = |від главы =Выконваючы абавязкі старшыні выканаўчага камітэта |глава =Прасмыцкая Елена Станіславаўна |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |плошча =80.01 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 3326 |год перапісу = 2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = 225001 |аўтамабільны код =1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |сайт = |мова сайта = ru |OpenStreetMap = 242979961 }} '''Чэ́рні'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чарні́'''</ref> ({{lang-be-trans|Černi}}, {{lang-ru|Черни}}) — [[аграгарадок]] у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 9 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 6 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. Цэнтр камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя». == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XVI стагоддзя як сяло — прыватная ўласнасць у [[Берасцейскі павет|Берасцейскім павеце]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пад 1577 годам пазначана як двор Чэрнік. У 1617 годзе маёмасць князя Фёдара Масальскага. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Цэнтр маёнтка Чэрні, якім у 1868 годзе валодаў [[Ф. Ягмін]]. У 1877 годзе вяскоўцы пабудавалі драўляную царкву. У 1886 годзе сяло ў Косіцкай воласці, царкоўнапрыходская школа, карчма. З 1889 года працавала [[народнае вучылішча]], у якім навучаліся 51 хлопчык і 2 дзяўчынкі. У 1890 годзе маёнткам валодаў [[К. Ягмін]]. У 1897 годзе царква, [[хлебазапасны магазін]], царкоўнапрыходская школа. У 1905 годзе сяло ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета. Тут размяшчаўся ўчастак паліцэйскіх ураднікаў Мяднянскай воласці. У 1905 годзе 1370 дзесяцін зямлі належалі пані Ю. Штэрн. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У 1940 годзе адкрыта 7-гадовая школа. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] акупанты спалілі 8 двароў; 9 вяскоўцаў загінулі на фронце. У жніўні 1950 года арганізаваны калгас «Маладая гвардыя», у які ўвайшлі 30 гаспадарак з 66. 3 чэрвеня 1957 года Чарнеўскі і Тэльмінскі сельскія Саветы аб'яднаны ў адзін Чарнеўскі сельскі Савет [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] з цэнтрам у вёсцы Чэрні<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 1969 годзе калгас ператвораны ў аднайменны саўгас. 8 мая 1970 года [[Вычулкаўскі сельсавет]] перайменаваны ў Чэрнінскі, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Чэрні<ref name=":0">Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. Вёска з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref name=":0" />. 4 верасня 1972 года да вёскі далучаны хутары [[Чэрні (хутар)|Чэрні]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Клуб * Бібліятэка * Бальніца * Аптэка * Магазін == Насельніцтва == * 30 мужчын, 30 жанчын (1868) * 42 двары, 257 жыхароў (1876) * 114 жыхароў (1886) * 30 двароў, 188 жыхароў (1897) * 151 жыхар (1905) * 62 двары, 371 жыхар (1921) * 61 двор, 362 жыхары (1940) * 510 жыхароў (1959) * 280 жыхароў (1970) * 618 гаспадарак, 1806 жыхароў (1997) * 841 гаспадарка, 2303 жыхары (2005) * 1174 гаспадаркі, 3326 жыхароў (2026) == Культура == * Мастацкія практыкі саломапляцення Брэсцкай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|13БК000132}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] 0apg39h2ov28rxuo1zpkct5kjrrqaot 5187017 5186792 2026-08-26T07:58:27Z Кронан 173149 абнаўленне звестак, удакладненне, дапаўненне 5187017 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Чэрні |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |выява = Černi_(4).jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 09|lat_sec = 08 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 45|lon_sec = 24 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта вобласці = |унутранае дзяленне = |від главы =Кіраўнік |глава =Прасмыцкая Елена Станіславаўна <ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага савета] (рус.).</ref> |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |плошча =3 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 1174 |насельніцтва = 3326 |год перапісу = 2026 |шчыльнасць = 1108 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код =1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |сайт = |мова сайта = ru |OpenStreetMap = 242979961 }} '''Чэ́рні'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чарні́'''</ref> ({{lang-be-trans|Černi}}, {{lang-ru|Черни}}) — [[аграгарадок]] у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 9 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 6 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. Цэнтр камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя». == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XVI стагоддзя як сяло — прыватная ўласнасць у [[Берасцейскі павет|Берасцейскім павеце]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пад 1577 годам пазначана як двор Чэрнік. У 1617 годзе маёмасць князя Фёдара Масальскага. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Цэнтр маёнтка Чэрні, якім у 1868 годзе валодаў [[Ф. Ягмін]]. У 1877 годзе вяскоўцы пабудавалі драўляную царкву. У 1886 годзе сяло ў Косіцкай воласці, царкоўнапрыходская школа, карчма. З 1889 года працавала [[народнае вучылішча]], у якім навучаліся 51 хлопчык і 2 дзяўчынкі. У 1890 годзе маёнткам валодаў [[К. Ягмін]]. У 1897 годзе царква, [[хлебазапасны магазін]], царкоўнапрыходская школа. У 1905 годзе сяло ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета. Тут размяшчаўся ўчастак паліцэйскіх ураднікаў Мяднянскай воласці. У 1905 годзе 1370 дзесяцін зямлі належалі пані Ю. Штэрн. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У 1940 годзе адкрыта 7-гадовая школа. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] акупанты спалілі 8 двароў; 9 вяскоўцаў загінулі на фронце. У жніўні 1950 года арганізаваны калгас «Маладая гвардыя», у які ўвайшлі 30 гаспадарак з 66. 3 чэрвеня 1957 года Чарнеўскі і Тэльмінскі сельскія Саветы аб'яднаны ў адзін Чарнеўскі сельскі Савет [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] з цэнтрам у вёсцы Чэрні<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 1969 годзе калгас ператвораны ў аднайменны саўгас. 8 мая 1970 года [[Вычулкаўскі сельсавет]] перайменаваны ў Чэрнінскі, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Чэрні<ref name=":0">Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. Вёска з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref name=":0" />. 4 верасня 1972 года да вёскі далучаны хутары [[Чэрні (хутар)|Чэрні]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Клуб * Бібліятэка * Бальніца * Аптэка * Магазін == Насельніцтва == * 30 мужчын, 30 жанчын (1868) * 42 двары, 257 жыхароў (1876) * 114 жыхароў (1886) * 30 двароў, 188 жыхароў (1897) * 151 жыхар (1905) * 62 двары, 371 жыхар (1921) * 61 двор, 362 жыхары (1940) * 510 жыхароў (1959) * 280 жыхароў (1970) * 618 гаспадарак, 1806 жыхароў (1997) * 841 гаспадарка, 2303 жыхары (2005) * 1174 гаспадаркі, 3326 жыхароў (2026) == Культура == * Мастацкія практыкі саломапляцення Брэсцкай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|13БК000132}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] jdjsu7zy7f20jpf2h09xfdfyhne5yra 5187027 5187017 2026-08-26T08:43:02Z M.L.Bot 261 афармленне 5187027 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Чэрні |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 09|lat_sec = 08 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 45|lon_sec = 24 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта вобласці = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = Алена Станіславаўна Прасмыцкая<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага савета] (руск.)</ref> |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |плошча =3 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 1174 |насельніцтва = 3326 |год перапісу = 2026 |шчыльнасць = 1108 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код =1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |сайт = |мова сайта = ru |OpenStreetMap = 242979961 }} '''Чэ́рні'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чарні́'''</ref> ({{lang-be-trans|Černi}}, {{lang-ru|Черни}}) — [[аграгарадок]] у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 9 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 6 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. Цэнтр камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя». == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XVI стагоддзя як сяло — прыватная ўласнасць у [[Берасцейскі павет|Берасцейскім павеце]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пад 1577 годам пазначана як двор Чэрнік. У 1617 годзе маёмасць князя Фёдара Масальскага. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Цэнтр маёнтка Чэрні, якім у 1868 годзе валодаў [[Ф. Ягмін]]. У 1877 годзе вяскоўцы пабудавалі драўляную царкву. У 1886 годзе сяло ў Косіцкай воласці, царкоўнапрыходская школа, карчма. З 1889 года працавала [[народнае вучылішча]], у якім навучаліся 51 хлопчык і 2 дзяўчынкі. У 1890 годзе маёнткам валодаў [[К. Ягмін]]. У 1897 годзе царква, [[хлебазапасны магазін]], царкоўнапрыходская школа. У 1905 годзе сяло ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета. Тут размяшчаўся ўчастак паліцэйскіх ураднікаў Мяднянскай воласці. У 1905 годзе 1370 дзесяцін зямлі належалі пані Ю. Штэрн. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У 1940 годзе адкрыта 7-гадовая школа. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] акупанты спалілі 8 двароў; 9 вяскоўцаў загінулі на фронце. У жніўні 1950 года арганізаваны калгас «Маладая гвардыя», у які ўвайшлі 30 гаспадарак з 66. 3 чэрвеня 1957 года Чарнеўскі і Тэльмінскі сельскія Саветы аб’яднаны ў адзін Чарнеўскі сельскі Савет [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] з цэнтрам у вёсцы Чэрні<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 1969 годзе калгас ператвораны ў аднайменны саўгас. 8 мая 1970 года [[Вычулкаўскі сельсавет]] перайменаваны ў Чэрнінскі, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Чэрні<ref name=":0">Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. Вёска з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref name=":0" />. 4 верасня 1972 года да вёскі далучаны хутары [[Чэрні (хутар)|Чэрні]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Клуб * Бібліятэка * Бальніца * Аптэка * Магазін == Насельніцтва == * 30 мужчын, 30 жанчын (1868) * 42 двары, 257 жыхароў (1876) * 114 жыхароў (1886) * 30 двароў, 188 жыхароў (1897) * 151 жыхар (1905) * 62 двары, 371 жыхар (1921) * 61 двор, 362 жыхары (1940) * 510 жыхароў (1959) * 280 жыхароў (1970) * 618 гаспадарак, 1806 жыхароў (1997) * 841 гаспадарка, 2303 жыхары (2005) * 1174 гаспадаркі, 3326 жыхароў (2026) == Культура == * Мастацкія практыкі саломапляцення Брэсцкай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|13БК000132}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] ozrsxsu5xqt9e94axrknx1knsm9d8eq 0 46205 5186908 5139178 2026-08-25T22:16:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186908 wikitext text/x-wiki {{Пра|літаратурнага персанажа|серыю раманаў|Серыя раманаў пра Гары Потэра}} {{Значэнні2|Потэр}} {{Персанаж ГП |image = |подпіс = |bgcolor = |fgcolor = |імя = Гары Джэймс Потэр |пол = мужчынскі |дата нараджэння = 31 ліпеня 1980 года |факультэт = [[Грыфіндор]] |кроў = паўкроўка |лаяльнасць = Ордэн Фенікса, Атрад Дамблдора |патронус = [[Алень]] |богарт = Дэментар |палачка = 11 цаляў, вастраліст, феніксава пяро, вельмі гнуткая, пазней Бузінавая палачка |фільм = [[Дэніэл Рэдкліф]] |з'яўленне = [[Гары Потэр і філасофскі камень|«Філасофскі камень»]] |imdb_id = }} '''Гары Джэймс Потэр''' ({{lang-en|Harry James Potter}}; нар. 31 ліпеня 1980 года) — выдуманы персанаж, галоўны герой [[Серыя раманаў «Гары Потэр»|серыі раманаў]] англійскай пісьменніцы [[Джаан Роўлінг|Дж. К. Роўлінг]]. Калі яму было адзінаццаць, высветлілася, што ён чараўнік, і будзе займацца [[магія]]й у Школе Чарадзейства і Магіі [[Хогвартс]] пад кіраўніцтвам дырэктара [[альбус Дамблдар|Альбуса Дамблдора]]. Двойчы перамог Цёмнага Лорда [[Вальдэморт|Валдэморта]], забойцу яго бацькоў. Муж Джыні Уізлі ў эпілогу серыі кніг. У рэальнасці персанаж набыў вялікую папулярнасць ува ўсім свеце. == Агульныя звесткі == * Імя: Гары Джэймс Потэр (другое імя атрымаў у гонар бацькі, Джэймса Потэра). * Дата нараджэння: 31 ліпеня 1980 года. * Бацькі: Джэймс Потэр і Лілі Потэр (Эванс). * Целасклад: невысокі і худы. * Асаблівыя прыкметы: шнар у выглядзе маланкі на лбу, круглыя ​​акуляры, шнар на правай руцэ ў выглядзе слоў «Я не павінен брахаць» (I must not tell lies), атрыманы пасля незаконных пакаранняў Далорэс Амбрыдж (Гары Потэр і Ордэн Фенікса), шнар на грудзях авальнай формы ад медальёна-горкрукса (Гары Потэр і Рэліквіі Смерці), шнар на руцэ ад укусу змяі Нагіні ў доме Батыльды Бэгшат (Гары Потэр і Рэліквіі Смерці). * Вочы: ярка-зялёныя, як у яго маці Лілі Потэр. * Валасы: чорныя, як у яго бацькі Джэймса Потэра. * Незвычайныя здольнасці: чараўнік; парсельмовец (меў здольнасці размаўляць са змеямі, якія страціў пасля падзей сёмай кнігі), адзін з найлепшых лаўцоў у Хогвартсе. * Факультэт: Грыфіндор. * Улюбёны прадмет: Абарона ад цёмных мастацтваў. * Квідыч: Лавец, капітан каманды. На чацвёртым курсе трэніроўкі і матчы былі адмененыя праз Трывядзьмарскі Турнір. На пятым курсе практычна не ўдзельнічаў у школьных спаборніцтвах цераз забарону Далорэс Амбрыдж. * Чароўная палачка: вастраліст і пяро фенікса Фоўкса, даўжыня 11 цаляў. * Мятла: цацачная мятла, падараваная Сірыусам Блэкам на першы дзень нараджэння, Німбус-2000, Маланка. * Дзеці: старэйшы — Джэймс Сірыус Потэр (названы ў гонар бацькі Гары, Джэймса Потэра і хроснага бацькі, Сірыуса Блэка), сярэдні — Альбус Северус Потэр (названы ў гонар двух дырэктараў школы Хогвартс — Альбуса Дамблдора і Северуса Снэйпа), малодшая — Лілі Луна Потэр (у гонар маці Гары — Лілі (Эванс) Потэр і ў гонар Луны Лаўгуд). == Здольнасці і якасці == Гары Потэр быў магічна абаронены дзякуючы самаахвяраванню сваёй маці. Абарона дзейнічала з таго моманту, калі маці ахвяравала сабой, каб уратаваць Гары, да моманту, калі ён назаўсёды пакінуў дом яе сястры. Калі б Гары Потэр застаўся жыць у гэтым доме, абарона трывала б да яго паўналецця. Гары ўваходзіць у катэгорыю «паўкровак», бо, хоць абодва яго бацькі былі чарадзеі, яго маці, Лілі Эванс, была «магланароджаная». Тым часам, яго бацька, Джэймс Потар, быў чыстай крыві, і паходзіў з аднаго з найстаражытнейшых чыстакроўных родаў — Певерэлс, што жылі яшчэ да заснавання Хогвартса. Гары Потэр быў горкруксам Валдэморта. Ён стаў ім у той момант, калі Валдэморт першы раз атакаваў яго заклёнам Авада Кедаўра ў Годрыкавай Лагчыне (самому Гары тады было крыху больш за год). Другую атаку гэта жа замовай Валдэморт вырабіў у Забароненым лесе, падчас бойкі за Хогвартс. Гэта прывяло да таго, што частка душы Цёмнага Лорда пакінула Гары, і той перастаў быць горкруксам. Гары Потэр дужа здольны ў абароне ад цёмных мастацтваў. Ужо на трэцім курсе ён навучыўся закляццю Патронуса. Гары Потэр быў бліскучым гульцом у квідыч. Ужо на першым курсе ён гуляў за свой факультэт як лавец, стаўшы наймаладзейшым лаўцом за апошняе стагоддзе. У агульнай складанасці ён злавіў сніч і прынёс перамогу сваёй камандзе ў 7 з 9 гульняў. У дзвюх астатніх ён прайграў толькі таму, што самлеў: у адным выпадку праз з’яўленне дэментараў, у другім — цераз тое, што адзін з гульцоў яго каманды (Маклаген) ненаўмысна стукнуў Гары бладжэрам у галаву. Яго здольнасць да палётаў на мятле спатрэбіліся не толькі ў квідытчы: у першай кнізе Гары злавіў птушку-ключ, у чацвёртай — перамог цмока ў Трывядзьмарскім Турніры, а ў сёмай — выратаваў Драка Малфоя ад пякельнага полымя. == Характарыстыка == Паводле Роўлінг, Гары «змалку вымушаны прымаць свае ўласныя рашэнні». Ён «робіць памылкі», прызнала яна, але ўрэшце робіць тое, што кажа яму яго сумленне<ref>[http://www.accio-quote.org/articles/1999/1099-connectiontransc.html Стэнаграма інтэрв’ю Дж. К. РоўлінгThe Connection (WBUR Radio), 12 кастрычніка 1999 года]</ref>. Пісьменніца кажа, што адна з паказальных сцэн з Гары — у чацвёртай кнізе, калі ён абараняе цела свайго мёртвага супраціўніка Сэдрыка Дыгары ад Вальдэморта. Яна паказвае смеласць ды самаадданасць Гары. Роўлінг таксама кажа, што два найгоршыя недахопы характару Гары гэта «гнеў і, часам, фанабэрыстасць»<ref>[https://web.archive.org/web/20071230220357/http://bloomsbury.com/jkrevent/content.asp?sec=3&sec2=1 Дж. К.Роўлінг, Стэнаграма Вэб-чату]</ref>, але і тое, што таксама ён мае прыроджаную шляхетнасць. Пасля сёмай кнігі Роўлінг адзначыла, што у характары Гары ёсць вялікая асаблівасць, якой няма нават у Вальдэморта: прызнанне непазбежнасці смерці. Паводле меркавання Альбуса Дамблдора, дырэктара Хогвартса і персанажа той жа серыі кніг, Гары Потэр — чалавек, цалкам збаўлены эгаізму. == Прататып == Шмат у чым вобраз Гары зборны. Яго выгляд Роўлінг збольшага запазычыла ў свайго сябра Яна Потэра (Ian Potter), з якім гуляла ва ўзросце 2-7 гадоў у чараўнікоў, калі жыла ва Уінтэрбурне. Як і Гары, Ян у дзяцінстве насіў круглыя ​​акуляры. Пасля выхаду кнігі маці хлопчыка Рубі, якая ў часы іх дзяцінства блізка сябравала з маці Джаан, напісала аўтарцы віншаванне з творчымі поспехамі. У лісце ў адказ Джаан падзякавала Рубі і пры гэтым запэўніла яе, што прататыпам Гары быў зусім не Ян. Хоць сама Роўлінг не адмаўляе таго факту, што Гары атрымаў сваё прозвішча менавіта ад Яна Потэра, Шон Сміт, які напісаў у 2002 годзе біяграфію пісьменніцы, выказвае здагадку, што прозвішча Джаан магла ўзяць ад пісьменніка Дэніса Потэра, што жыве ў Дзінскім Лесе, куды сям’я Роўлінг пераехала ў 1974 годзе.<ref>{{кніга|аўтар = Шон Сміт|частка = Глава другая. Кніжнае Дзіцяці|загаловак = Біяграфія стваральніка Гары Потэра |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = [[АСТ (выдавецтва)|Астрель]]|год = 2002|том = |старонкі = 39|старонак = 314|серыя = |isbn = 1-85479-820-0|тыраж = 10 000}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://books.belpotter.by/belarusian/ Гары Потэр на беларускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190526152140/https://books.belpotter.by/belarusian/ |date=26 мая 2019 }} * [http://prajdzisvet.org/critique/34-hary-poter-i-makhabkharata.html/ В. Чэламал: «Гары Потэр» і «Махабхарата». Крытычны артыкул.] {{Гары Потэр}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы гісторый пра Гары Потэра]] [[Катэгорыя:Персанажы-магі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя сіроты]] [[Катэгорыя:Выдуманыя падарожнікі ў часе]] dj182fa908fn183qk0zbajtp0jq7inm 0 46851 5187028 5055266 2026-08-26T08:44:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5187028 wikitext text/x-wiki {{палітычная партыя | party_name = | party_origname = | party_logo = Logo big.jpg | leader = Маргарыта Савіцкая | foundation = | alliance = [[ПСП]] | ideology = [[Лібералізм]] | membership = | publication = | motto = Keep going! | headquarters = Магілёў, Мінск, Гродна | website = civilforum.by }} '''Рэспубліканская грамадская моладзевая арганізацыя «Грамадзянскі форум»''' ({{lang-ru| Республиканская общественная молодежная организация «Гражданский форум»}}, {{lang-en|Liberal Youth Organization "Civil Forum"}}) — [[Беларусь|беларуская]] незалежная моладзевая арганізацыя — пляцоўка для самарэалізацыі і зносін [[Беларусь|беларускай]] моладзі. Ліквідавана рашэннем Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь у 2021 годзе. == Гісторыя == «Грамадзянскі форум» быў створаны ў [[1995]] годзе дэпутатам [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Навасяд|Уладзімірам Навасядам]]<ref>[[Уладзімір Уладзіміравіч Навасяд]]</ref> і зарэгістраваны Міністэрствам юстыцыі [[10 верасня]] [[1996]] года. Да парламенцкіх выбараў 2000 года «Грамадзянскі форум» з’яўляўся моладзевай фракцыяй [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі (АГП)]]<ref>[http://www.belarus.net/minsk_ev/98/russia/12_4/vyb21.htm На выборы самостоятельно Вечерний Минск N 246 (9055)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090415194444/http://belarus.net/minsk_ev/98/russia/12_4/vyb21.htm |date=15 красавіка 2009 }}</ref>. Пасля адмовы выконваць рашэнне партыі [[байкот|байкатаваць]] выбары<ref>[http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/017/02.shtml Информационно-аналитический бюллетень Института стран СНГ № 17 от 1.11.2000] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090415174140/http://zatulin.ru/institute/sbornik/017/02.shtml |date=15 красавіка 2009 }}</ref> [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|АГП]] парывае стасункі з «Грамадзянскім форумам» і стварае альтэрнатыўную арганізацыю «Моладзь АГП». «Грамадзянскі форум» фактычна робіцца самастойнай арганізацыяй<ref>[http://sb.by/post/32565/ Коалиция ежа и ужа (Портал Беларусь Сегодня, 12.11.2003)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090308085434/http://sb.by/post/32565 |date=8 сакавіка 2009 }}</ref>. На гэтых выбарах лідар арганізацыі [[Уладзімір Уладзіміравіч Навасяд|Уладзімір Навасяд]] абраны ў дэпутаты [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]], пасля чаго «Грамадзянскі форум» сумесна з дэпутацкай групай «Рэспубліка» пачынае лабіяваць законапраекты па змене выбарчага заканадаўства, альтэрнатыўнай вайсковай службе, адмене абавязковага размеркавання выпускнікоў ВНУ і т. д. (збор подпісаў у іх падтрымку і інфармацыйныя кампаніі)<ref>[http://bdg.by/news/news.htm?41400,3 «Гражданский форум» и депутатская группа «Республика» собирают подписи для внесения изменений в избирательный кодекс (Белорусская деловая газета, 21 марта 2003)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090207000104/http://bdg.by/news/news.htm?41400,3 |date=7 лютага 2009 }}, [http://news.tut.by/society/5703.html «Гражданский форум» собрал 27 тысяч подписей против принудительного распределения в РБ (TUT.BY, 9 мая 2001)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090609093736/http://news.tut.by/society/5703.html |date=9 чэрвеня 2009 }}</ref>. У ліпені [[1999]] г. «Грамадзянскі форум» публікуе першы нумар уласнай моладзевай [[газета|газеты]] «Моладзевы праспект» <ref>[https://web.archive.org/web/20090204123134/http://www.newsvm.com/print/1999/05/03/gaz.html Будет новая газета? (Газета «Вечерний Минск», 3 Мая 1999 г.)]</ref>, якая выходзіла 6 гадоў (зачыненая Міністэрствам інфармацыі ў лістападзе [[2005]] г.<ref>[http://www.charter97.org/bel/news/2005/11/18/gazeta Газету «Молодежный проспект» лишили регистрации (Хартыя’97, 18.11.2005)]</ref>). З [[2001]] г. у шэрагах членаў «Грамадзянскага форума» афармляецца ініцыятыва стварыць у [[Беларусь|Беларусі]] першую ліберальную партыю — [[Партыя свабоды і прагрэсу (ПСП)|Партыю свабоды і прагрэсу (ПСП)]]. У 2005 годзе [[Уладзімір Уладзіміравіч Навасяд|Уладзімір Навасяд]] сыходзіць са сваёй пасады, а старшынёй арганізацыі становіцца Вадзім Ахрэмка. З’езд 28 лістапада 2007 года абірае новага старшыню — члена Цэнтральнай рэвізійнай камісіі «Грамадзянскага форума» Сяргея Варанкевіча. На з’ездзе 4 лістапада 2012 года новым старшынёй «Грамадзянскага форума» стала Ганна Івашкевіч.<ref>[http://www.civilforum.eu/2012/11/4.html Аня Іівашкевіч — новы старшыня «Грамадзянскага форума»! (Афіц. сайт «Грамадзянскага форума», 09.11.2012)]{{Недаступная спасылка}}</ref> У канцы 2012 года з «Грамадзянскага Форума» вылучаецца «БАСС» (руск. ''«БОСС»''; Брацтва арганізатараў студэнцкага самакіравання), як новая самастойная арганізацыя. На з’ездзе 2 лістапада 2014 года новым старшынёй «Грамадзянскага форума» стаў Юрый Стукалаў, які пераабіраўся на гэтую пасаду ў 2016 і 2018 гадах. Падчас кастрычніцкага з’езда ў 2020 года новым старшынёй арганізацыі другі раз за гісторыю была абрана жанчына — лідар Гродзенскай гарадской арганізацыі Маргарыта Савіцкая<ref>[https://civilforum.by/vpechatlyayushhie-itogi-i-ambitsioznye-tseli-grazhdanskij-forum-provel-tsentralnyj-sezd-chlenov-organizatsii/ Впечатляющие итоги и амбициозные цели: «Гражданский форум» провел Центральный съезд членов организации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201109175642/https://civilforum.by/vpechatlyayushhie-itogi-i-ambitsioznye-tseli-grazhdanskij-forum-provel-tsentralnyj-sezd-chlenov-organizatsii/ |date=9 лістапада 2020 }}</ref>. == Прававы статус == Рэспубліканская грамадская моладзевая арганізацыя «Грамадзянскі форум» (РГМА «Грамадзянскі форум») уяўляе сабой самастойную арганізацыю, заснаваную на добраахвотным аб’яднанні грамадзян для сумеснай рэалізацыі грамадзянскіх, сацыяльны, культурных і іншых праў. Членам арганізацыі можа стаць грамадзянін ва ўзросце ад 16 да 31 года, які пражывае ў [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]], які падзяляе яе мэты, прызнае праграму і выконвае патрабаванні Статута. Таксама членам арганізацыі з пісьмовага дазволу бацькоў або законных прадстаўнікоў можа стаць непаўнагадовы грамадзянін. == Міжнароднае супрацоўніцтва == Арганізацыя з’яўляецца паўнапраўным членам Ліберальнага моладзевага руху Еўропы (LYMEC) <ref>[http://www.lymec.org/index.php?name=News&file=article&sid=668 LYMEC Extraordinary Congress: towards a political Europe], [http://cf-by.org/news-2984.html Гражданский форум добился членства в LYMEC] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090208131448/http://cf-by.org/news-2984.html |date=8 лютага 2009 }}</ref>, Міжнароднай федэрацыі ліберальнай моладзі (IFLRY)<ref>[http://iflry.org/mos/moinfo.aspx?id=104&lat=53.910000&long=27.549999 The list of IFLRY members. Civil Forum (Belarus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090207164913/http://iflry.org/mos/moinfo.aspx?id=104&lat=53.910000&long=27.549999 |date=7 лютага 2009 }}</ref>, «Еўрапейскай моладзевай сеткі меншасцей» (European Minority Youth Network — EMYN), а таксама EVS (European Volunteers Service). З 2012 г. Грамадзянскі форум актыўна ўдзельнічае ў праграме моладзевых абменаў [[Erasmus Programme]]. З 2014 г. удзельнічае ў распрацоўцы моладзевай палітыкі праз праекты [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]]<ref>[https://civilforum.by/i-eshhyo-nemnogo-o-molodezhnoj-rabote-grazhdanskij-forum-provyol-mezhdunarodnyj-seminar-dlya-aktivistov-belarusi-i-rossii/ И ещё немного о молодежной работе: Гражданский форум провёл международный семинар для активистов Беларуси и России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201109165432/https://civilforum.by/i-eshhyo-nemnogo-o-molodezhnoj-rabote-grazhdanskij-forum-provyol-mezhdunarodnyj-seminar-dlya-aktivistov-belarusi-i-rossii/ |date=9 лістапада 2020 }}</ref>. РГМА «Грамадзянскі форум» узнагароджаны аб’яднаннем Еўрапейскіх маладых кансерватараў Кубкам імя М. Тэтчар як лепшая дэмакратычная моладзевая арганізацыя [[Еўропа|Еўропы]] ў [[1999]] годзе <ref>[http://cf-by.org/index.php?p=news&area=1&newsid=3096 C днём нараджэння! Форум! (Навіны Беларусі. Грамадзянскі форум, Партыя свабоды і прагрэсу. 10.09.2006)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141104102157/http://cf-by.org/index.php?p=news&area=1&newsid=3096 |date=4 лістапада 2014 }}</ref>. == Мерапрыемствы == «Грамадзянскі форум» праводзіць семінары, канферэнцыі, курсы для сваіх членаў, культурныя і спартыўныя мерапрыемствы, моладзевыя лагеры, трэнінгі і ролевыя гульні. Шматлікія мерапрыемствы спецыялізуюцца на навучанні моладзі перадвыбарным тэхналогіям<ref>[http://21.by/papers?id=20499 Хто на новенькага? (Газета «Звязда», 09.08.2006) ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706162815/http://21.by/papers?id=20499 |date=6 ліпеня 2011 }}</ref>. Дзейнасць арганізацыі таксама накіраваная на абарону правоў студэнтаў, напрыклад 27 жніўня 2006 г. «Грамадзянскі форум» атрымаў афіцыйнае папярэджанне за публікацыю ў сваёй газеце «Моладзевы праспект» артыкулы аб дрэнных умовах у студэнцкіх інтэрнатах<ref>[http://belarusian.minsk.usembassy.gov/hrr_2000.html Беларусь: Справаздача аб правах чалавека за 2000 год (Мінск, Беларусь. Пасольства Злучаных Штатаў Амерыкі, 26.02.2001 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090818095929/http://belarusian.minsk.usembassy.gov/hrr_2000.html |date=18 жніўня 2009 }}, [http://kp.by/daily/23915.4/144894Студенты протестуют открытками (Газета «Комсомольская правда в Белоруссии», 08.06.2007] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120709210113/http://kp.by/daily/23915.4/144894%D0%A1%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B |date=9 ліпеня 2012 }}</ref>, а падчас абмеркавання законапраекта аб пазбаўленні студэнтаў некаторых сацыяльных гарантый «Грамадзянскі форум» звярнуўся да студэнтаў Беларусі і правёў акцыю «Дапамажы дэпутату падлічыць» <ref>[http://www.cf-by.org/news-1664.html Зварот і студэнтаў Беларусі (Навіны Беларусі, Грамадзянскі форум, Партыя свабоды і прагрэсу, 15 мая 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090208131444/http://cf-by.org/news-1664.html |date=8 лютага 2009 }}</ref>. Штогод арганізацыя і яе рэгіянальныя структуры праводзяць шэраг мерапрыемстваў, прысвечаных Магдэбургскаму праву. Сярод іх конкурсы складанняў сярод школьнікаў<ref>[http://www.ngo.by/press/vechernij-mogilev/d3061c02e031443f.html «Ну, за… Магдебургское право!» — Вечерний Могилёв — Маніторынг беларускай прэсы — ngo.by, 23.01.2004 ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090413060443/http://ngo.by/press/vechernij-mogilev/d3061c02e031443f.html |date=13 красавіка 2009 }}</ref>, оксфардскія дэбаты<ref>[http://www.civilforum.eu/2009/01/blog-post_24.html «Гражданский форум» победил на дебатах в Могилеве (Неофициальный блог членов Республиканской общественной молодежной организации «Гражданский форум» и ее сторонников, 24.01.09)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090302221207/http://www.civilforum.eu/2009/01/blog-post_24.html |date=2 сакавіка 2009 }}</ref>, распаўсюджванне інфармацыйных матэрыялаў<ref>[http://www.civilforum.eu/2009/01/blog-post_27.html Задержанные в Могилеве активисты отпущены (Неофициальный блог членов Республиканской общественной молодежной организации «Гражданский форум» и ее сторонников, 27.01.09)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090302215722/http://www.civilforum.eu/2009/01/blog-post_27.html |date=2 сакавіка 2009 }}</ref>. З моманту свайго стварэння ў [[1996]] г. арганізацыя актыўна ўдзельнічае ў выбарчых кампаніях<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2003/01/27/ic_articles_116_144787/ Аднаму — мандат, другому — аўтамат (Белорусские новости)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090611182613/http://naviny.by/rubrics/society/2003/01/27/ic_articles_116_144787 |date=11 чэрвеня 2009 }}, [http://by.belaruselections.info/archive/2003/chronicle/0026767/ У другім туры мясцовых выбараў у Магілёўскай вобласці дэпутатамі абраны двое прадстаўнікоў дэмакратычных сіл (Выбары ў Беларусі 17.03.2003)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090415173520/http://by.belaruselections.info/archive/2003/chronicle/0026767 |date=15 красавіка 2009 }} — Член «Грамадзянскага форуму» Андрэй Цімафееў стаў дэпутатам Горацкага райсавета</ref>. {| class="wikitable" |+Вынікі ўдзелу «Грамадзянскага форуму» ў выбарчых кампаніях у Беларусі !Выбарчая кампанія !Колькасць намінаваных кандыдатаў !Колькасць абраных кандыдатаў !Найлепшыя вынікі |- |[[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (1999)|Мясцовыя выбары 1999 г.]] |1 |0 |Няма дадзеных |- |[[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000)|Парламенцкія выбары 2000 г.]] |1 |1 |Уладзімір Навасяд абраны дэпутатам па Купалаўскай выбарчай акрузе № 95<ref>[http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Archive-Elections-PPNS2-Soob2.pdf Сообщение Центральной комиссии Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов Об итогах выборов депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь второго созыва во втором туре голосования] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201030224348/http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Archive-Elections-PPNS2-Soob2.pdf |date=30 кастрычніка 2020 }}</ref> |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|Прэзідэнцкія выбары 2001 г.]] | - | - | - |- |Мясцовыя выбары 2003 г. |15 |1 |А. Цімафееў абраны дэпутатам Горацкага раённага Савета дэпутатаў<ref>[http://by.belaruselections.info/archive/2003/chronicle/0026767/ У другім туры мясцовых выбараў у магілёўскай вобласці дэпутатамі абраны двое прадстаўнікоў дэмакратычных сіл (Выбары ў Беларусі 17.03.2003)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090415173520/http://by.belaruselections.info/archive/2003/chronicle/0026767 |date=15 красавіка 2009 }}</ref> |- |[[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2004)|Парламенцкія выбары 2004 г.]] |4 |0 |Няма дадзеных |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|Прэзідэнцкія выбары 2006 г.]] | - (падтрымка [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]]) | - | - |- |Мясцовыя выбары 2007 г. |17 (разам з [[Партыя свабоды і прагрэсу (ПСП)|Партыяй свабоды і прагрэсу]]) |0 |Няма дадзеных |- |[[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2008)|Парламенцкія выбары 2008 г.]] |6 (разам з Партыяй свабоды і прагрэсу) |0 |У. Навасяд — 2-е месца, 8898 галасоў (23,3 %) С. Еўдакімовіч — 3-е месца, 4802 галасы (9,31 %)<ref>[http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS-Sved.pdf Сведения об итогах выборов депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь четвертого созыва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190508205830/http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS-Sved.pdf |date=8 мая 2019 }}</ref> |- |Мясцовыя выбары 2010 г. |21 (разам з Партыяй свабоды і прагрэсу) |0 |Няма дадзеных |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|Прэзідэнцкія выбары 2010 г.]] | - (падтрымка незалежных кандыдатаў [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|М. Статкевіча]], [[Аляксей Анатольевіч Міхалевіч|А. Міхалевіча]], [[Дзмітрый Іванавіч Вус|Дз. Вуса]], сабрана 35 000 подпісаў) | - | - |- |[[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012)|Парламенцкія выбары 2012 г.]] |2 |0 |У. Навасяд — 2-е месца, 6886 галасоў (19,9 %)<ref>[http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS5-Itogi7.pdf СВЕДЕНИЯ о результатах голосования по выборам депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь пятого созыва 23 сентября 2012 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161019094758/http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS5-Itogi7.pdf |date=19 кастрычніка 2016 }}</ref> |- |Мясцовыя выбары 2014 г. |2 |0 |Ю. Стукалаў — 3-е месца, 590 галасоў (12,17 %)<ref>[http://mogilev.gov.by/images/stories/news/vgorisp/svedeniia_ob_itogah_vyborov_v_mogilevskii_gorodskoi_sovet_deputatov_23032014.doc СВЕДЕНИЯ об итогах выборов в Могилевский городской Совет депутатов 23 марта 2014 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201010195742/http://mogilev.gov.by/images/stories/news/vgorisp/svedeniia_ob_itogah_vyborov_v_mogilevskii_gorodskoi_sovet_deputatov_23032014.doc |date=10 кастрычніка 2020 }}</ref> |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|Прэзідэнцкія выбары 2015 г.]] | - | - | - |- |[[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|Парламенцкія выбары 2016 г.]] |3 |0 |Ю. Стукалаў — 3-е месца, 3467 галасоў (7,9 %)<ref>[http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS6-p_rez6.pdf СВЕДЕНИЯ о результатах голосования по выборам депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь шестого созыва 11 сентября 2016 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009223116/http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS6-p_rez6.pdf |date=9 кастрычніка 2020 }}</ref> У. Навасяд — 4-е месца, 3624 галасы (9,2 %)<ref>[http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS6-p_rez7.pdf СВЕДЕНИЯ о результатах голосования по выборам депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь шестого созыва 11 сентября 2016 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200215070250/http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS6-p_rez7.pdf |date=15 лютага 2020 }}</ref> |- |[[Мясцовыя выбары ў Беларусі (2018)|Мясцовыя выбары 2018 г.]] |3 |0 |Ю. Стукалаў — 3-е месца, 486 галасоў (9,8 %) А. Лазараў — 3-е месца, 447 галасоў (8 %)<ref>[http://lenadm-mogilev.gov.by/downloads/vibor/itogi_viboru.pdf Сообщение об итогах выборов в Могилевский местный совет депутатов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210920072242/http://lenadm-mogilev.gov.by/downloads/vibor/itogi_viboru.pdf |date=20 верасня 2021 }}</ref> |- |[[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2019)|Парламенцкія выбары 2019 г.]] |1 |0 |А. Ірхо — 5-е месца, 504 галасы (1,14 %)<ref>[http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/2019/itog_6.pdf Сведения о результатах голосования по Могилевской области на парламентских выборах в Республике Беларусь 2019 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200930173219/http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/2019/itog_6.pdf |date=30 верасня 2020 }}</ref> |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|Прэзідэнцкія выбары 2020 г.]] | - (падтрымка альтэрнатыўных дэмакратычных кандыдатаў [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|С. Ціханоўскай]], [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|В. Бабарыкі]], [[Валерый Вільямавіч Цапкала|В. Цапкалы]]) | - | - |} У 2020 годзе арганізацыя заняла актыўную пазіцыю ў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|Прэзідэнцкіх выбарах ў Беларусі (2020)]]. «Грамадзянскі форум» сабраў больш за 11 000 подпісаў пад зваротам супраць праўладнай газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]» ў адказ на яе абражлівую публікацыю на старонцы Facebook у дачыненні да беларусаў, што падтрымлівалі альтэрнатыўных кандыдатаў у Прэзідэнты<ref>[https://ru.hrodna.life/2020/07/01/sb-peticija/ Мининформ ответил на петицию о вынесении предупреждении газете «СБ. Беларусь Сегодня» // Hrodna.life]</ref>. На выбарах «Грамадзянскі форум» арганізаваў буйную кампанію незалежнага назірання, якая ахапіла 40 выбарчых устаноў. Падчас гэтай кампаніі зафіксаваны шматлікія парушэнні, апублікаваныя ў справаздачы арганізацыі<ref>[https://civilforum.by/chernaya-kniga-belorusskih-vyborov-itogi-kampanii-nablyudeniya-ot-grazhdanskogo-foruma/ Черная книга белорусских выборов. Итоги кампании наблюдения от «Гражданского форума»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201109205109/https://civilforum.by/chernaya-kniga-belorusskih-vyborov-itogi-kampanii-nablyudeniya-ot-grazhdanskogo-foruma/ |date=9 лістапада 2020 }}</ref>. У адказ на шматлікія рэпрэсіі супраць студэнтаў і выкладчыкаў «Грамадзянскі форум» падрыхтаваў калектыўны зварот моладзевых арганізацый да акадэмічнай супольнасці Беларусі і свету, які падпісалі найбуйнейшыя незалежныя моладзевыя арганізацыі краіны — [[Маладыя дэмакраты]], [[Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада]], Маладыя хрысціянскія дэмакраты, Актыўным быць файна — АБФ, Добрая воля, Дзедзіч<ref>[https://civilforum.by/audemus-libere-osmelsya-byt-svobodnym/ AUDEMUS LIBERE. Осмелься быть свободным] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201109165442/https://civilforum.by/audemus-libere-osmelsya-byt-svobodnym/ |date=9 лістапада 2020 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.civilforum.by/ Афіцыйны сайт членаў РГМА «Грамадзянскі форум»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201109165533/https://civilforum.by/ |date=9 лістапада 2020 }} * [https://www.facebook.com/CivilForumBY/ Афіцыйная старонка арганізацыі на Facebook] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] ku2nev21ujt2gyuxvnkjntefzls18ik 0 48950 5186771 5127015 2026-08-25T14:20:31Z 5186771 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Рымашэўскі}} {{Палітык |Імя = Віталь Анатольевіч Рымашэўскі |Арыгінал імя = |Фота = Vital_Rymasheuski.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Імя пры нараджэнні = |Псеўданімы = |Дата нараджэння = 3.3.1975 |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Беларусь}} |Веравызнанне = [[Праваслаўе]] |Партыя = |Асноўныя ідэі = |Род дзейнасці = Сустаршыня [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|партыі БХД]] |Узнагароды = |Сайт = [http://rymasheuski.info] }} '''Віта́ль Анатольевіч Рымашэ́ўскі''' (нар. [[1975]], {{МН|Бабруйск||}}) — беларускі палітык і грамадскі дзеяч, сустаршыня «[[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі]]». [[Палітвязень]]<ref name="Віталь Рымашэўскі">{{Cite web |url=https://palitviazni.info/viazen/wital-rymaszeuski-2 |title=Віталь Рымашэўскі |access-date=2 мая 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927161755/https://palitviazni.info/viazen/wital-rymaszeuski-2 |archivedate=27 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 сакавіка 1975 года ў Бабруйску Магілёўскай вобласці. Інжынэр-будаўнік, у 1997 г. скончыў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]]<ref>[Верым! Можам! Пераможам!: падзеі Менскай вясны — 2006: Кроніка, дакументы, сьведчаньні /укл. М.Савушкіна, А.Лапцёнак. — Менск, 2006. — 184 стар. С.102. ]</ref>. Працаваў па спэцыяльнасці, пачынаючы ад шараговага супрацоўніка і сканчаючы начальнікам тэхнічнага аддзела. Затым пачаў займацца прыватным бізнэсам. У палітыцы з 1996 года<ref name="Віталь Рымашэўскі"/>. == Грамадская і палітычная дзейнасць == Прафесійна займаецца палітыкай з 1996 года. З 1996 года—член Каардынацыйнай Рады «Беларускага аб'яднання маладых палітыкаў». У 2002—2004 гадах—член Прэзідыума Беларускай нацыянальнай рады моладзевых і дзіцячых грамадскіх арганізацый «Рада». Адзін з распрацоўшчыкаў канцэпцыі новай моладзевай палітыкі Беларусі. У 1999 годзе навучаўся ў Германіі на курсах Вышэйшай школы дзяржаўнага кіравання ў інстытуце «Саюз грамадскага кіравання», вывучаў эканамічнае і палітычнае ўладкаванне ФРГ.<ref>[http://bchd.info/rymasheuski.html Віталь Рымашэўскі — Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100205063937/http://bchd.info/rymasheuski.html |date=5 лютага 2010 }}</ref> == Дзейнасць у БХД == З 2005 года займаецца аднаўленнем партыі «[[Беларуская Хрысціянская Дэмакратыя]]». Сустаршыня аргкамітэту — з 2005, сустаршыня партыі — з сакавіка 2009. Адзін з кіраўнікоў кампаніі «У абарону свабоды сумлення і веравызнання ў Беларусі», у межах якой было сабрана больш за 50 тыс. подпісаў у абарону хрысціян. У партыі Віталь Рымашэўскі ўзначальвае працу міжнароднага і адукацыйнага адзела, курыруе працу моладзевай арганізацыі [[Маладыя Хрысціянскія Дэмакраты]], з'ўяўляецца кіраўніком Мінскай арганізацыі БХД. У маі 2009 года быў абраны кандыдатам ад БХД на прэзідэнцкіх выбарах 2010-11 гг. 19 снежня 2010 г. падчас [[Плошча 2010|акцыі пратэсту супраць фальсіфікацыі вынікаў выбараў]] на плошчы Незалежнасці збіты спецназам і затрыманы. Змешчаны ў СІЗА КДБ, абвінавачаны ў арганізацыі і ўдзеле ў масавых беспарадках. (арт. 293 КК РБ)<ref>[http://bchd.info/rymasheuski.html РЫМАШЭЎСКІ Віталь Анатольевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100205063937/http://bchd.info/rymasheuski.html |date=5 лютага 2010 }}</ref>. Выпушчаны ў ноч на 1 студзеня 2011 г. пад падпіску аб нявыездзе, пасля таго як ён напісаў тлумачальную запіску на імя А.Лукашэнкі. 30 сакавіка абвінавачанне перафармуляванае на арганізацыю дзеянняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак, ці ўдзел у іх. 20 мая суддзя Фрунзенскага раёна Мінска Жана Жукоўская прысудзіла Рымашэўскаму 2 гады пазбаўлення волі ўмоўна<ref>[http://www.svaboda.org/a/24794588.html Віталь Рымашэўскі пра выбары ў 2010 і 2015]</ref>. 10 сакавіка 2017 года падчас сацыяльных пратэстаў быў затрыманы ў Маладэчна<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=186844 Хапун у Маладзечне: затрыманыя Лябедзька, Губарэвіч, Рымашэўскі РЭЗКІЯ КАДРЫ http://nashaniva.by/?c=ar&i=186844]</ref> і асуджаны на 15 сутак<ref>[http://www.radyjo.net/4/28/Artykul/297416 Рымашэўскі, Губарэвіч і Лябедзька арыштаваныя на 15 сутак]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Асабістае жыццё == Жанаты. Жонка Настасся. У 2009 годзе нарадзілася дачка Ева. {{зноскі}} == Літаратура == Верым! Можам! Пераможам!: падзеі Менскай вясны — 2006: Кроніка, дакументы, сьведчаньні /укл. М.Савушкіна, А.Лапцёнак. — Менск, 2006. — 184 стар. С.102-103. == Спасылкі == * [http://www.bchd.info/ Афіцыйны сайт БХД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071123201535/http://bchd.info/ |date=23 лістапада 2007 }} * [http://telegraf.by/2011/06/karan-belaruskaj-paltik-vtal-rimashesk Карані беларускай палітыкі. Віталь Рымашэўскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210506042045/https://telegraf.by/2011/06/karan-belaruskaj-paltik-vtal-rimashesk |date=6 мая 2021 }} * [https://news.tut.by/politics/516311.html Рымашевский получил штраф за акцию, на которую пришел «пообщаться с активистами».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161220081442/https://news.tut.by/politics/516311.html |date=20 снежня 2016 }} * [http://naviny.by/rubrics/elections/2010/12/19/ic_articles_623_171731 Площадь-2010. Онлайн-репортаж.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241127182846/http://naviny.by/rubrics/elections/2010/12/19/ic_articles_623_171731 |date=27 лістапада 2024 }} * [http://ru.delfi.lt/abroad/belorussia/rymashevskij-vyshel-na-svobodu-napisav-obyasnitelnuyu.d?id=40345121 Рымашевский вышел на свободу, написав объяснительную/] * [http://graniru.org/Politics/World/Europe/Belarus/m.185077.html Бывший кандидат в президенты Белоруссии Виталий Рымашевский отпущен из СИЗО КГБ.] * [http://www.interfax.ru/russia/172093 Экс-кандидат в президенты Белоруссии Рымашевский отменил свою пресс-конференцию.] * [http://www.nv-online.info/by/141/politics/25850/ Виталий Рымашевский намерен лично встретиться с Александром Лукашенко.]{{Недаступная спасылка}} {{Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі на выбарах 2010 года}} {{DEFAULTSORT:Рымашэўскі Віталь Анатольевіч}} [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2010)]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]] oabfku56ugwagsitsgygpryf8fmf7ot 0 49746 5186822 4010677 2026-08-25T19:35:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186822 wikitext text/x-wiki {{Аб'ект Сусветнай спадчыны | BelName = Палац Галерыя «Гамзіград-Рамуліяна» | Name = Gamzigrad-Romuliana, Palace of Galerius | Image = [[Выява:Romuliana.jpg|Felix Romuliana|250px]] | State Party = {{Сцяг Сербіі}} Сербія | Type = Культурны | Criteria = iii, iv | ID = 1253 | Region = Еўропа і Паўночная Амерыка | Year = 2007 | Session = 31-я | Link = http://whc.unesco.org/en/list/1253 }} '''Гамзіград-Рамуліяна''' — архітэктурны ансамбль у [[Сербія|Сербіі]], які ўключае замак позняга перыяду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] і мемарыял, з'яўляецца прыкладам традыцыйнай архітэктуры Рымскай імперыі перыяду другой тэтрархіі. Спалучэнне цырыманіяльных элементаў з рысамі мемарыяла складаюць яшчэ адну адметную асаблівасць гэтага ансамбля. Увесь комплекс унесены ў спіс Сусветнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]. == Спасылкі == {{commons|выгляд=міні|Gamzigrad}} * [http://www.tt-group.net/Visit-Serbia/Eastern-Serbia-Travel-Guide/Visit-Gamzigrad-Felix-Romuliana-in-Eastern-Serbia.php У посети Гамзиграду]{{Недаступная спасылка}} {{ref-sr}} * [http://www.discoverserbia.org/sr/istocna-srbija/felix-romuliana Ромулијана] Комплетан водич кроз Србију {{ref-sr}} * [http://zvezdan.hpage.com/felix_romuliana_45958097.html Феликс Ромулиана,Интернет презентација…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091214024022/http://zvezdan.hpage.com/felix_romuliana_45958097.html |date=14 снежня 2009 }} {{ref-sr}} {{Сусветная спадчына ў Сербіі}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Сербіі]] 3uc2p6zfex3k2w72wz66ovijhvl4n6g 0 54736 5186777 4558915 2026-08-25T16:14:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186777 wikitext text/x-wiki {{Партыя | назва партыі = Г17+ | назва на мове арыгінала = Г17 плус | лагатып = | шырыня лагатыпа = | подпіс = | лідар = Младжан Дзінкіч | дата заснавання = снежань [[2002]] | дата роспуску = | штаб-кватэра = | ідэалогія = [[ліберальны кансерватызм]] | інтэрнацыянал = | саюзнікі = | моладзевая арганізацыя = | колькасць членаў = | Месцаў у ніжняй палаце = 21 з 250 | Месцаў у ніжняй палаце_параметр = [[Парламент Сербіі|Народнай Скупшчыне]] | дэвіз = | гімн = | партыйны друк = | афіцыйны сайт = http://www.g17plus.rs/ }} '''Г17+''' ({{lang-sr|Г17 плус / G17 plus}}) — партыя ў [[Сербія|Сербіі]]. Па ідэалогіі з'яўляецца ліберальнай (па сучаснай тэрміналогіі — ліберальна-кансерватыўнай); таксама партыя выступае за хутчэйшае ўступленне Сербіі ў [[Еўрасаюз]]. Была заснавана як пазаўрадавая арганізацыя ў 1997 годзе, а як партыя была створана ў снежні 2002 года. Атрымала назву з-за таго, што першапачаткова ўяўляла сабой '''г'''рупу з '''17''' ліберальных эканамістаў. На апошніх выбарах 2008 года партыя выступіла ў альянсе з [[Дэмакратычная партыя, Сербія|Дэмакратычнай партыяй]] і атрымала 21 месца (зараз партыя мае 22 месцы), а пасля іх увайшла ва ўрад. Ва ўрадзе прадстаўнікі партыі займаюць пасты міністраў эканомікі, культуры, камунікацый, аховы здароўя, моладзі і спорту, а таксама нацыянальнага інвестыцыйнага плану. лідар партыі — Младжан Дзінкіч. Партыя з'яўляецца адзінай у Сербіі, якая ўваходзіць ва ўсе тры ўрады пачынаючы з 2004 года. == Спасылкі == * [http://www.g17plus.rs/ Афіцыйны сайт партыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090719145655/http://www.g17plus.rs/ |date=19 ліпеня 2009 }} {{Палітычныя партыі Сербіі}} {{Еўрапейская народная партыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Сербіі]] [[Катэгорыя:Правацэнтрысцкія партыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2002 годзе]] tophldahavbv1302r5zdgzhuwlu1qfn 0 57023 5186795 5158186 2026-08-25T17:24:48Z 5186795 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Гавары праўду |лагатып = [[Файл:Гавары праўду.png]] |дата заснавання = [[25 лютага]] [[2010]] года |дата роспуску = ліквідавана [[8 кастрычніка]] [[2021]] года |тып = Грамадская арганізацыя |назва пасады кіраўніка = Старшыня |кіраўнік = [[Таццяна Караткевіч]], [[Андрэй Уладзіміравіч Дзмітрыеў|Андрэй Дзмітрыеў]] |афіцыйны сайт = http://zapraudu.by/ |місія = агучванне і вырашэнне праблем грамадзян |месца знаходжання = Беларусь }} '''«Гавары́ пра́ўду»''' — грамадская арганізацыя ў Рэспубліцы Беларусь, якая існавала ў 2017—2021 гг. Яна была распачатая [[25 лютага]] [[2010]] года як кампанія даследча-асветніцкай установай «Рух наперад»<ref name="ej">{{cite web|url=http://www.ej.by/sociaty/2010-07-07/chozyaystvenniy_sud_ne_likvidiroval_organizaciyu-i.html|title=Хозяйственный суд не ликвидировал организацию-инициатора кампании «Говори правду»|date=07.07.2010|work=Ежедневник|publisher=ОДО «Интер-Смит»|access-date=2010-07-08|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSHz9SZ?url=http://www.ej.by/news/sociaty/2010/07/07/chozyaystvenniy_sud_ne_likvidiroval_organizaciyu-i.html|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> і падтрыманая шэрагам грамадскіх дзеячаў. Ініцыятарам і лідарам кампаніі з’яўляецца беларускі паэт [[Уладзімір Някляеў]]. Доўгі час мэтай кампаніі дэклараваўся збор і распаўсюджванне рэальнай інфармацыі аб становішчы спраў у грамадстве і дзяржаве, і толькі праз паўгода Някляеў абвясціў рэальную мэту кампаніі — перамога на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбарах 2010 года]]<ref>[http://naviny.by/rubrics/opinion/2010/08/24/ic_articles_410_170180/ Уладзімір Някляеў. Праўда. Накіды на закіды намесніка старшыні «Маладога фронту» Івана Шылы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222212213/http://naviny.by/rubrics/opinion/2010/08/24/ic_articles_410_170180/ |date=22 лютага 2015 }}</ref>. У маі 2010 года дзясяткі актывістаў кампаніі падвергліся пераследу з боку беларускіх улад<ref name="fidh"/><ref name="Buzek"/><ref>{{cite web|url=http://www.russian.rfi.fr/evropa/20100520-belorusskie-vlasti-protiv-kampanii-govori-pravdu|title=Белорусские власти против кампании «Говори правду!»|author=Дако Е.|date=21 мая 2010|publisher=Международное французское радио|access-date=2010-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120527051420/http://www.russian.rfi.fr/evropa/20100520-belorusskie-vlasti-protiv-kampanii-govori-pravdu|archive-date=27 мая 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Калиновская Т.|загаловак=Опасная правда|спасылка=http://www.belmarket.by/ru/78/20/6056/|выданне=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]|тып=газета|год=2010|выпуск=20 (906)}}</ref>. Кампанія стала базай для вылучэння Уладзіміра Някляева кандыдатам на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбарах]] 2010 года і працягнулася пасля іх завяршэння. 8 красавіка 2015 года Уладзімір Някляеў заявіў пра свой выхад з кампаніі «Гавары праўду». Прычынай выхаду ён назваў няздольнасць апазіцыі высунуць адзінага кандыдата і вызначыць супольную праграму на прэзідэнцкіх выбарах<ref>[http://belapan.com/archive/2015/04/08/769851/ Владимир Некляев заявил о выходе из оппозиционных структур] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305204437/http://belapan.com/archive/2015/04/08/769851/ |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. 28 мая новым кіраўніком кампаніі абраны [[Андрэй Уладзіміравіч Дзмітрыеў|Андрэй Дзмітрыеў]]<ref>{{cite web|datepublished=28.05.2015|url=http://news.tut.by/politics/449754.html|title=Кампанию "Говори правду" вместо Некляева возглавил Андрей Дмитриев|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=2015-5-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530185248/http://news.tut.by/politics/449754.html|archive-date=30 мая 2015|url-status=dead}}</ref>. 20 мая 2020 года Цэнтрвыбаркам Беларусі зарэгістраваў ініцыятыўную групу Андрэя Дзмітрыева, кандыдата ў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнты]]. 8 кастрычніка 2021 года ў час [[пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]] у Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў Вярхоўны суд задаволіў пазоў Міністэрства юстыцыі і ліквідаваў грамадскае аб’яднанне «Гавары праўду»<ref>[https://d3rebrwga7u6ai.cloudfront.net/?c=ar&i=278977 Nashaniva.com]</ref>. == Першы зварот == [[Файл:Uladzimir Niakliajew.jpg|thumb|left|Ініцыятар і лідар кампаніі паэт [[Уладзімір Някляеў]].]] Упершыню ідэя кампаніі была агучана 24 лютага 2010 года на святкаванні 75-гадовага юбілею народнага паэта Беларусі [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]]. Тады [[Уладзімір Някляеў]] сказаў<ref name="face">[http://www.facebook.com/nekliaev#!/nekliaev?v=info Информация] в [[Facebook]]</ref>: {{цытата|«Нельга жыць па законах хлусні. Трэба гаварыць праўду, змагацца за праўду — і праўда пераможа!»}} 25 лютага Уладзімір Някляеў апублікаваў зварот да грамадзян Рэспублікі Беларусь «Скажам праўду разам»<ref>{{cite web|url=http://niakliaeu.livejournal.com/2242.html|title=Скажам праўду разам!|author=Некляев В.|date=1 марта 2010|lang=be|access-date=2010-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426002307/http://niakliaeu.livejournal.com/2242.html|archive-date=26 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=19&news=58073&newsPage=0|title=Кампания «Говори правду!» охватит всю Беларусь|date=24.02.2010|work=«Белорусский партизан»|access-date=2010-07-06|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSLovIH?url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Да гэтага звароту далучыліся гісторык і праваабаронца Таццяна Працько, заснавальнік фонду «Дзецям Чарнобыля» прафесар Генадзь Грушавы, старшыня [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] [[Жанна Мікалаеўна Літвіна|Жанна Літвіна]], акадэмік [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі|Радзім Гарэцкі]], Народная артыстка Беларусі Зінаіда Бандарэнка, міжнародны гросмайстар па шахматах [[Віктар Купрэйчык]], паэты [[Генадзь Бураўкін]] і [[Рыгор Барадулін]], палітолаг [[Аляксандр Фядута]]. Прэс-канферэнцыя арганізатараў кампаніі адбылася ў мінскім гатэлі «[[Crowne Plaza]]»<ref name="naviny1">{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/society/2010/02/25/ic_news_116_326598/|title=В Беларуси развернута гражданская кампания «Говори правду!»|date=25.02.2010|work=Naviny.by|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725080044/http://naviny.by/rubrics/society/2010/02/25/ic_news_116_326598/|archive-date=25 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Як заявіў Някляеў<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/society/2010/02/25/ic_media_video_116_3937/|title=Владимир Некляев: белорусское общество живет в условиях обмана и не замечает его|date=25.02.2010|work=Naviny.by|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-17|archive-date=19 кастрычніка 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101019040410/http://naviny.by/rubrics/society/2010/02/25/ic_media_video_116_3937|url-status=dead}}</ref><ref name="naviny3">{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/20/ic_media_infografic_116_3947/|title=География преследования активистов|date=20.05.2010|work=Naviny.by|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725012002/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/20/ic_media_infografic_116_3947/|archive-date=25 ліпеня 2010|url-status=dead}}</ref>: {{цытата|«Мэта кампаніі — абудзіць беларускае грамадства, якое жыве ва ўмовах падману і як бы не заўважае яго».}} == Ход кампаніі == [[Файл:BalloonsGP.jpg|thumb|Раздача сімволікі ў [[Брэст|Брэсце]].]] === Паштоўка «Гавары праўду!» === Першай акцыяй стала масавае распаўсюджванне паштовак з лагатыпам кампаніі, у якіх грамадзянам прапаноўвалася напісаць аб мясцовых праблемах у Адміністрацыю Прэзідэнта Беларусі<ref name="naviny1"/><ref>{{cite web|url=http://zapraudu.info/about-company/|title=О компании|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150311154600/http://zapraudu.info/about-company/|archive-date=11 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.open.by/country/21510|title=Белорусов призвали писать правду на открытках и отправлять в Администрацию президента|author=Вишневецкая И.|date=1 марта 2010|work=OPEN.by|publisher=Открытый контакт|access-date=2010-07-21|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSUnUxo?url=http://news.open.by/country/21510|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. 19 красавіка 2010 года Някляеў паспрабаваў перадаць частку паштовак асабіста, аднак у Адміністрацыі Прэзідэнта адмовіліся прымаць у яго паштоўкі на падставе таго, што ён не з’яўляецца афіцыйным прадстаўніком іх аўтараў<ref>{{cite web|url=http://euramost.org/index.php?artc=13505|title=Владимир Некляев: «Везде, где народ пытается написать президенту правду, ему мешают»|author=Слушны В.|date=19 апреля 2010|publisher=Euramost|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425230956/http://euramost.org/index.php?artc=13505|archive-date=25 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://belapan.com/archive/2010/04/19/media_try_again_v1/|title=Владимир Некляев: Только с правдой жизнь настоящая, все остальное — фикция|date=19 апреля 2010|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405231513/http://belapan.com/archive/2010/04/19/media_try_again_v1/|archive-date=5 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Адначасова Уладзімір Някляеў і іншыя актывісты кампаніі арганізавалі шэраг паездак па краіне, у рамках якіх праводзіліся сустрэчы з насельніцтвам па абмеркаванні праблем, якія хвалявалі людзей. У некаторых выпадках прыцягненне ўвагі і галоснае абмеркаванне дапамагло вырашыць тыя ці іншыя мясцовыя пытанні ці прынамсі актывізаваць іх рашэнне<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/buda-n-k-damagl-sya-palyapshennya-mova-pratsy|title=Будаўнікі дамагліся паляпшэння ўмоваў працы|author=Няўрыда В.|date=11 мая 2010|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914043123/http://zapraudu-mirror.info/article/buda-n-k-damagl-sya-palyapshennya-mova-pratsy|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Говори правду — сработает!|спасылка=http://www.sn-plus.com/politics/915-2010-05-02-17-20-11.html|выданне=Свободные новости плюс|тып=газета|год=2 мая 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203060836/http://www.sn-plus.com/politics/915-2010-05-02-17-20-11.html|archive-date=3 лютага 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203060836/http://www.sn-plus.com/politics/915-2010-05-02-17-20-11.html|archivedate=3 лютага 2014}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Седун Н.|загаловак=Кампания «Говори правду» помогает жителям Беларуси достучаться до властей|спасылка=http://gazetaby.com/index.php?sn_nid=27828&sn_cat=35|выданне=Солидарность|тып=газета|год=3 апреля 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/led-tronulsya|author=Пономарёв С.|title=Лед тронулся…|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-20|datepublished=3 мая 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914014958/http://zapraudu-mirror.info/article/led-tronulsya|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. === Маніторынг мясцовых выбараў === Перад пачаткам пасяджэння Цэнтральнай камісіі па выбарах і рэферэндумах у Рэспубліцы Беларусь, прысвечанага вынікам мясцовых выбараў у краіне, у камісію кіраўніцтвам кампаніі «Гавары праўду» была перададзена аналітычная справаздача. Уладзімір Някляеў сцвярджаў, што «гэта можна назваць чым заўгодна, толькі не выбарамі. Да народа на гэтых выбарах паставіліся проста з пагардай. Для людзей ніякага выбару на гэтых выбарах не было. Выбары прайшлі па самай жорсткай схеме, якая толькі магла быць»<ref name="monitor">{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/vybory-v-mestnye-sovety-itogi-monitoringa-ot-kampanii-govori-pravdu-foto|author=Рымашевская Ю.|date=30 апреля 2010|title=Выборы в местные Советы: итоги мониторинга от кампании «Говори правду!»|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914015112/http://zapraudu-mirror.info/article/vybory-v-mestnye-sovety-itogi-monitoringa-ot-kampanii-govori-pravdu-foto|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. Адзін з членаў мінскай гарадской выбарчай камісіі і аўтараў маніторынгу Сяргей Вазняк сказаў<ref name="monitor"/>: {{цытата|Я лічу, што ўчастковыя выбарчыя камісіі на гэтых выбарах не вялі падлік галасоў як калегіяльны орган — і гэта самае галоўнае парушэнне.}} У справаздачы адзначалася, у прыватнасці, што ў склад участковых выбарчых камісій былі ўключаны 93 % членаў ад колькасці пададзеных заяў прапрэзідэнцкіх партый і толькі 14 % — ад апазіцыйных. Аўтары маніторынгу лічаць, што прычына ў тым, што менавіта ва ўчастковых камісіях адбываецца найбольшая колькасць фальсіфікацый. Быў адзначаны беспрэцэдэнтны ціск улад на кандыдатаў і актывістаў з мэтай прымусіць адмовіцца ад удзелу ў выбарах<ref>Інфармацыя пра ціск пацвярджаецца таксама шэрагам іншых крыніц: * {{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/politic/2010/03/01/ic_news_112_326788/|title=В Гродненской области оказывают давление на родственников кандидатов в депутаты|date=01 марта 2010|work=Naviny.by|publisher=БелаПАН|access-date=2010-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406225531/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/03/01/ic_news_112_326788/|archive-date=6 красавіка 2015|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/7373/|title=Выборы в местные Советы депутатов Республики Беларусь 24 созыва. Предварительные выводы.|date=5 марта 2010|publisher=Правозащитный центр «Весна»|access-date=2010-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110801142559/http://spring96.org/ru/news/7373|archive-date=1 жніўня 2011|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5325415,00.html|title=Мандат депутата местного совета не привлекает белорусов|author=Быковский П.|date=5 марта 2010|publisher=Нямецкая хваля|access-date=2010-07-27|archive-url=http://www.webcitation.org/60wSdHJsx|archive-date=2011-08-15}}</ref>. У справаздачы сцвярджалася, што ў выніку такіх дзеянняў улад апазіцыйна настроеная да палітыкі ўлад частка грамадства, якая на думку аўтараў складала каля 30 %, практычна не была прадстаўленая ў сістэме мясцовых саветаў<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/sites/default/files/imce_images/Analytical_bulletin_2010_ru.pdf|title=Выборы депутатов местных Советов депутатов Республики Беларусь 2010 г.|date=2010|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|description=Аналитический бюллетень|access-date=2010-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914024552/http://zapraudu-mirror.info/sites/default/files/imce_images/Analytical_bulletin_2010_ru.pdf|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. === Акцыя «Я за вуліцу Быкава!» === [[Файл:UlitsaBykova.jpg|thumb|Збор подпісаў пад акцыяй «Я за вуліцу [[Васіль Быкаў|Быкава]]!».]] Напярэдадні 65-гадовага юбілею [[Дзень Перамогі|перамогі]] [[СССР]] у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]] кампанія «Гавары праўду» пачала акцыю па ўшанаванні памяці вядомага беларускага пісьменніка і франтавіка [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]]. Быў абвешчаны збор подпісаў за прысваенне імя Быкава станцыі метро ў Мінску, якая стала зноў будавацца, а таксама вуліцам у [[Мінск]]у і [[Гродна|Гродне]]<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/unyaklyae-mya-vas-lya-bykava-vul-tsam-belarus|title=«ЗА!» ушанаванне памяці Васіля Быкава|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914042614/http://zapraudu-mirror.info/article/unyaklyae-mya-vas-lya-bykava-vul-tsam-belarus|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://belaruspartizan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=61892&newsPage=0|title=Некляев предложил переименовать Ульяновскую в улицу Василя Быкова|date=7 мая 2010|work=Белорусский партизан|access-date=2010-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630045039/http://belaruspartizan.org/bp-forte/?page=100|archive-date=30 чэрвеня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62107&newsPage=0|title=Парижскую Коммуну хотят переименовать в честь Быкова|date=13 мая 2010|work=Белорусский партизан|access-date=2010-07-22|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSfvnNe?url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Збор подпісаў у Мінску быў пачаты [[9 мая]] [[2010]] года. Адна з прапаноў — перайменаваць у вуліцу Быкава мінскую вуліцу Ульянаўскую, якая знаходзіцца недалёка ад [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліцы Леніна]] (дзве вуліцы ў гонар аднаго чалавека)<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/9-maya-startava-zbor-podp-sa-za-vul-tsu-bykava-m-nsku|author=Рымашэўская Ю.|date=9 мая 2010|title=9 мая стартаваў збор подпісаў за вуліцу Быкава ў Мінску|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914043832/http://zapraudu-mirror.info/article/9-maya-startava-zbor-podp-sa-za-vul-tsu-bykava-m-nsku|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[11 мая]] пачаўся збор подпісаў за «вуліцу Быкава» у Гродне, дзе пісьменнік пражыў 25 гадоў<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/khai-grodne-budze-vul-tsa-bykava|title=У Гродне будзе вуліца Быкава?|author=Васько А.|date=12 мая 2010|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914022656/http://zapraudu-mirror.info/article/khai-grodne-budze-vul-tsa-bykava|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. Паводле сцвярджэння арганізатараў, да [[19 чэрвеня]] ў Мінску і іншых гарадах за ўшанаванне памяці Быкава ў сталіцы былі сабраны 65 тысяч подпісаў і 5 тысяч подпісаў да гэтага часу былі сабраны ў Гродне<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/19-chervenya-dzen-narodz-na-bykava-vyn-k-aktsy-za-vul-tsy-bykava|author=Рымашэўская Ю.|date=19 чэрвеня 2010|title=19 чэрвеня — Дзень народзінаў Быкава. Вынікі акцыі «ЗА вуліцы Быкава»|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913231041/http://zapraudu-mirror.info/article/19-chervenya-dzen-narodz-na-bykava-vyn-k-aktsy-za-vul-tsy-bykava|archive-date=13 верасня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.news.open.by/country/30109|title=За присвоение улицам Минска и Гродно имени Василя Быкова собрано семьдесят тысяч подписей граждан|date=23 июня 2010|publisher=Open.by|access-date=2010-08-04|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSgxKic?url=http://www.news.open.by/country/30109|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. За вуліцу Быкава ў Мінску падпісаліся шэраг вядомых у Беларусі людзей: пісьменнік [[Генадзь Бураўкін]], першы прэм’ер-міністр Беларусі [[Вячаслаў Кебіч]], прафсаюзны дзеяч [[Аляксандр Іванавіч Бухвостаў|Аляксандр Бухвостаў]], акадэмік [[Аляксандр Вайтовіч]] і многія іншыя<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/keb-ch-bura-k-n-vaitov-ch-bukhvosta-za-shanavanne-pamyats-bykava|author=Міклашова Я.|date=18 мая 2010|title=Кебіч, Бураўкін, Вайтовіч, Бухвостаў за ўшанаванне памяці Быкава|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913232100/http://zapraudu-mirror.info/article/keb-ch-bura-k-n-vaitov-ch-bukhvosta-za-shanavanne-pamyats-bykava|archive-date=13 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[30 чэрвеня]] 2010 года Гродзенская гарадская камісія па тапаніміцы рэкамендавала надаць імя Васіля Быкава новай вуліцы, якая будавалася ў бягучым годзе<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/2087232.html|title=Горадня: першы крок да вуліцы Васіля Быкава|date=30.06.2010|publisher=Радио Свобода|lang=be|access-date=2010-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113807/http://www.svaboda.org/content/article/2087232.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>, аднак пра сувязь дадзенай рэкамендацыі са зборам подпісаў інфармацыі не было. [[12 ліпеня]] ў Мінгарвыканкам былі перададзены 105 тысяч подпісаў пад патрабаваннем перайменаваць у гонар Быкава адну са сталічных вуліц<ref>{{cite web|url=http://telegraf.by/2010/07/nekljaev-peredal-v-mingorispolkom-105-tis-podpisej-za-ulicu-bikova.html|title=Некляев передал в Мингорисполком 105 тыс. подписей за улицу Быкова|date=12 июля 2010|publisher=[[Telegraf.by]]|access-date=2010-07-22|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSjhEuA?url=http://telegraf.by/2010/07/nekljaev_peredal_v_mingorispolkom_105_tis_podpisej_za_ulicu_bikova|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/176638.html|title=В Мингорисполком передано 105 тысяч подписей за улицу Быкова|date=13 июля 2010|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=2010-07-22|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSm4QTi?url=http://news.tut.by/society/176638.html|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. [[16 ліпеня]] гродзенскія актывісты кампаніі перадалі ў гарвыканкам наступныя прапановы: * Прысвоіць імя Васіля Быкава адной з вуліц ці плошчаў Гродна. * Усталяваць мемарыяльную дошку на доме, дзе жыў Быкаў. * Палепшыць умовы дзейнасці музея Быкава ў Гродне. * Правесці для выбару вуліцы ці плошчы з мэтай прысваення імя Быкава грамадскія слуханні ў выглядзе «круглага стала». За гэтыя прапановы былі сабраны 7414 подпісаў<ref>{{cite web|url=http://www.zapraudu-mirror.info/article/grodna-svyatkue-600-goddze-grunvaldskai-b-tvy|title=У дзень святкавання 600-годдзя Грунвальду гарадзенцы перадалі подпісы ЗА вуліцы Быкава|author=Рымашэўская Ю.|date=16 ліпеня 2010|work=«Говори правду!»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914002658/http://www.zapraudu-mirror.info/article/grodna-svyatkue-600-goddze-grunvaldskai-b-tvy|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[21 ліпеня]] на пасяджэнні Гродзенскага гарвыканкама было разгледжана пытанне аб павелічэнні плошчы дзеючага музея Быкава з рашэннем выдзеліць яму дадатковы пакой. Пытанне аб назве вуліцы не разглядалася<ref>{{артыкул|аўтар=Пілецкі А.|загаловак=Рашэнне аб вуліцы Быкава ў Гродне адкладваецца|спасылка=http://nn.by/?c=ar&i=41265|мова=be|выданне=Наша ніва|тып=газета|месца={{Мн.}}|год=22 ліпеня 2010}}</ref>. === Сто твараў беспрацоўя === [[Файл:100litz.jpg|thumb|Прэзентацыя кнігі «Сто твараў беспрацоўя».]] [[2 чэрвеня]] на [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчы]] пад Мінскам кіраўнікі кампаніі прэзентавалі зборнік «100 твараў беспрацоўя», прысвечаны праблеме занятасці ў Беларусі. У зборніку выкладаліся гісторыі 100 чалавек, якія доўгі час не маглі знайсці працу. Сярод іх як вядомыя ў краіне людзі, гэтак і простыя грамадзяне Беларусі<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/02/ic_news_116_332304/ Состоялась презентация сборника «100 лиц безработицы», выпущенного кампанией «Говори правду!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725142849/http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/02/ic_news_116_332304/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref><ref>[http://www.nv-online.info/by/79/300/15109/ Уладзіміру Някляеву месца на зямлі не знайшлося…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725134526/http://www.nv-online.info/by/79/300/15109/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref>. Уладзімір Някляеў сказаў, што ініцыятары кампаніі «Гавары праўду» падтрымлівалі праграму кандыдата ў Прэзідэнты Беларусі ад Аб’яднанай грамадзянскай партыі [[Яраслаў Раманчук|Яраслава Раманчука]] «Мільён новых працоўных месцаў для Беларусі»<ref>[http://www.nv-online.info/by/78/211/15062/ Кампанія «Гавары праўду» падпісваецца пад эканамічнай праграмай Раманчука] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725160805/http://www.nv-online.info/by/78/211/15062/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref>. === Рэгіянальныя акцыі === Акрамя агульнарэспубліканскіх, актывісты кампаніі ініцыявалі таксама шэраг мясцовых акцый. Напрыклад, у [[Магілёў|Магілёве]] [[2 чэрвеня]] пачаўся збор подпісаў за рэканструкцыю адной з мясцовых дарог<ref>{{cite web|url=http://www.zapraudu-mirror.info/article/mogilev-nachalsya-sbor-podpisei-za-rekonstruktsiyu-dorogi-foto|title=Могилев: начался сбор подписей за реконструкцию дороги|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-21|datepublished=2 июня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914035421/http://www.zapraudu-mirror.info/article/mogilev-nachalsya-sbor-podpisei-za-rekonstruktsiyu-dorogi-foto|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>, а [[10 чэрвеня]] — за публікацыю ў мясцовых СМІ графіка прыёму грамадзян дэпутатамі мясцовых Саветаў<ref>[http://www.zapraudu-mirror.info/article/u-mag-leve-aktyv-sty-kampan-kazhy-pra-du-n-tsyyaval-zbor-podp-sa У Магілёве актывісты кампаніі «Кажы Праўду!» ініцыявалі збор подпісаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170914035237/http://www.zapraudu-mirror.info/article/u-mag-leve-aktyv-sty-kampan-kazhy-pra-du-n-tsyyaval-zbor-podp-sa |date=14 верасня 2017 }}</ref>. Шэраг акцый у чэрвені прайшоў таксама ў [[Брэст|Брэсце]], [[Горкі|Горках]], [[Орша|Оршы]] і іншых гарадах [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{cite web|url=http://www.zapraudu-mirror.info/category/aktsii|title=Акции|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914042058/http://www.zapraudu-mirror.info/category/aktsii|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[28 чэрвеня]] актывісты кампаніі правялі экалагічную акцыю — займаліся ачысткай ад смецця возера Свяцілаўскага ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>{{артыкул|аўтар=Зеленкова А.|загаловак=Активисты кампании «Говори правду» провели экологическую акцию|спасылка=http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=29712&sn_cat=35|выданне=Солидарность|тып=газета|месца={{Мн.}}|год=29.06.2010}}</ref>. Аналагічная акцыя была праведзена [[10 ліпеня]] ў Оршы — з дапамогай гарвыканкама актывісты кампаніі ачысцілі ад смецця раку Куцеенка<ref>{{артыкул|аўтар=Корбут В.|загаловак=Оршанские власти готовы сотрудничать с «Говори правду» |спасылка=http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=29852&sn_cat=35|выданне=Солидарность|тып=газета|год=5 июля 2010}}</ref><ref>{{cite web|author=Казак И.|url=http://zapraudu-mirror.info/article/chinovniki-i-aktivisty-dovolny-sotrudnichestvom|title=Чиновники и активисты довольны сотрудничеством|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-26|datepublished=12 июля 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914042747/http://zapraudu-mirror.info/article/chinovniki-i-aktivisty-dovolny-sotrudnichestvom|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[28 ліпеня]] была ачышчана ад смецця тэрыторыя лесапарку ў Гродне<ref>{{cite web|author=Казак И.|url=http://zapraudu-mirror.info/article/v-grodno-aktivistov-govori-pravdu-prinyali-za-brsm|title=В Гродно активистов «Говори правду!» приняли за БРСМ|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-30|datepublished=29 июля 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914024319/http://zapraudu-mirror.info/article/v-grodno-aktivistov-govori-pravdu-prinyali-za-brsm|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. Некалькі акцый па ачыстцы берагоў мясцовых вадаёмаў ад смецця былі праведзены таксама ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>{{cite web|author=Мирный Д.|url=http://zapraudu-mirror.info/article/ekologicheskie-aktsii-na-brestchine-nabirayut-khod|title=Экологические акции на Брестчине набирают ход|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-30|datepublished=26 июля 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914015002/http://zapraudu-mirror.info/article/ekologicheskie-aktsii-na-brestchine-nabirayut-khod|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. === Прэзідэнцкія выбары 2010 года === Шэраг аглядальнікаў выказалі меркаванне пра тое, што кампанія звязана з [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкімі выбарамі]] і можа стаць рэсурсам для вылучэння кандыдата ў [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнты]]<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/politic/2010/05/18/ic_articles_112_167859/|title=«Говорящих правду» лишают голоса|date=18 мая 2010|work=Naviny.by|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120124153548/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/05/18/ic_articles_112_167859/|archive-date=24 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5592574,00.html|title=Эксперты: Неофициально президентская кампания в Беларуси уже началась |author=Быковский П.|date=20.05.2010|publisher=Немецкая волна|access-date=2010-07-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/transcript/2064453.html|title=Будучыя прэзыдэнцкія выбары ў люстэрку канфліктаў і тэндэцый году|quote=Максімюк: Па-мойму, кампанія з самага пачатку задумвалася як стартавая пляцоўка для прэзыдэнцкага прэтэндэнта. Улады апошнімі дзеяньнямі толькі прыскорылі гэты працэс, выразна ткнуўшы пальцам ва Ўладзіміра Някляева|date=07.06.2010|lang=be|access-date=2010-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706092519/http://www.svaboda.org/content/transcript/2064453.html|archive-date=6 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Раскольников Р.|загаловак=И хочет, и «не колется»!|спасылка=http://www.belgazeta.by/20100322.11/020410671/|выданне=Белгазета|месца=Мн.|год=22.03.2010|выпуск=11 (734)}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сам Уладзімір Някляеў да [[2 верасня]] адмаўляў дапушчэнні аб тым, што ён будзе вылучаць сваю кандыдатуру<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/politic/2010/02/25/ic_news_112_326610/|title=Владимир Некляев заявил, что не хочет быть президентом|date=25.02.2010|work=Naviny.by|publisher=БелаПАН|access-date=2010-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120124153533/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/02/25/ic_news_112_326610/|archive-date=24 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.euroradio.fm/ru/1136/reports/44476/?&x=0|title=Некляев создал аполитичную кампанию и оказался в политике|author=Лукашук З.|date=25.02.2010|publisher=Европейское радио для Беларуси|access-date=2010-07-15|archive-url=https://www.webcitation.org/656qQhChW?url=http://old.euroradio.fm/ru/1136/reports/44476?x=0|archive-date=31 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> альбо казаў, што прыме рашэнне не раней, чым выбары будуць афіцыйна абвешчаныя<ref>{{cite web|url=http://euramost.org/index.php?artc=13779|title=Загадка политической неопределённости Некляева|author=Крамчук Д.|date=17 июля 2010|publisher=Euramost|access-date=2010-07-21|archive-url=https://archive.today/20120720070715/http://euramost.org/index.php?artc=13779|archive-date=20 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. [[19 ліпеня]] на сустрэчы з беларускімі прадпрымальнікамі Някляеў абвясціў, што плануе стаць дэлегатам 4-га [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускага народнага сходу]], які, меркавана, мусіў адбыцца восенню 2010 года. Ён лічыў, што для гэтага дастаткова сабраць 20 тысяч подпісаў грамадзян<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/politic/2010/07/19/ic_media_video_112_4477/|title=Некляев пойдет на Всебелорусское народное собрание|date=19 июля 2010|work=Naviny.by|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120124153937/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/07/19/ic_media_video_112_4477/|archive-date=24 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>[http://news.date.bs/politics_182776.html Владимир Некляев намерен «разбудить» делегатов Собрания]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://imperiya.by/news.html?id=52362 В Бресте набирает обороты кампания по избранию Некляева делегатом четвёртого Всебелорусского народного собрания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120127115134/http://imperiya.by/news.html?id=52362 |date=27 студзеня 2012 }}</ref>. У інтэрв’ю газеце «Беларусы і рынак» Някляеў пагадзіўся з тым, што гэты крок азначае пераход кампаніі ад чыста грамадскай дзейнасці ў палітычнае поле<ref>{{артыкул|аўтар=Быковский П.|загаловак=Владимир Некляев переходит на политическое поле|спасылка=http://www.belmarket.by/ru/86/25/6688/|выданне=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]|тып=газета|месца=Мн.|год=2010|выпуск=28 (914)}}</ref>. [[27 жніўня]] быў падведзены прамежкавы вынік дзейнасці кампаніі. На прэс-канферэнцыі арганізатары паведамілі журналістам, што за перыяд з пачатку кампаніі былі праведзены каля 80 акцый у 33 гарадах і вёсках краіны. У выніку сабраны 55 тысяч подпісаў пад патрабаваннямі вырашыць шэраг мясцовых праблем. Уладзімір Някляеў заявіў, што актывістам удалося дайсці са сваімі ініцыятывамі да грамадзян Беларусі і сацыяльная накіраванасць кампаніі дапамагла людзям вастрэй адчуць, што вырашаць праблемы неабходна на глабальным узроўні, у маштабах краіны. Ён сцвярджаў, што шэраг мясцовых чыноўнікаў спачувальна паставіўся да кампаніі «Гавары праўду»<ref>{{cite web|url=http://belapan.info/archive/2010/08/28/ru_media_nekliaev_ph/|title=Владимир Некляев подвел итоги социальной деятельности кампании «Говори правду!»|date=28 августа 2010|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-09-10|archive-url=https://www.webcitation.org/656qU3rSP?url=http://belapan.info/archive/2010/08/28/ru_media_nekliaev_ph/|archive-date=31 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. [[2 верасня]] [[2010]] года ў эфіры радыёстанцыі «[[Эхо Москвы]]» Някляеў абвясціў аб сваім намеры балатавацца ў прэзідэнты Беларусі на бліжэйшых [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|выбарах]]<ref>{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/video/707676-echo/|title=«Разворот»: Предстоящие выборы президента Беларуси|date=2 сентября 2010|work=Видеорадио|publisher=[[Эхо Москвы]]|access-date=2010-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905084255/http://www.echo.msk.ru/blog/video/707676-echo|archive-date=5 верасня 2010|url-status=dead}}</ref>, а [[23 верасня]] падаў заяўку на рэгістрацыю ініцыятыўнай групы па вылучэнні кандыдатам у прэзідэнты. Групу ўзначаліў адзін з бліжэйшых паплечнікаў Някляева па кампаніі «Гавары праўду» Андрэй Дзмітрыеў<ref>[https://web.archive.org/web/20101011114112/http://www.rec.gov.by/pdf/prb2010/sved1.pdf Сведения о представлении документов и о регистрации инициативных групп избирателей по выдвижению кандидатов в Президенты Республики Беларусь]</ref>. Колькасць ініцыятыўнай групы склала 3275 чалавек<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/2169121.html Някляеў павялічыў склад ініцыятыўнай группы да 3 275 чалавек]</ref>, за вылучэнне Някляева былі сабраны 193 829 подпісаў<ref>[http://news.mail.ru/politics/4717468/ ЦИК уполномочен уточнить: за Некляева сдано более 193 тысяч подписей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111111151/http://news.mail.ru/politics/4717468/ |date=11 студзеня 2012 }}</ref><ref>[http://www.svaboda.org/content/article/2208487.html Лазавік: Гэта ня мы, гэта Word «скраў» подпісы Някляева]</ref>. Паводле афіцыйных дадзеных, якія Някляеў і яго прыхільнікі аспрэчвалі як сфальсіфікаваныя<ref>[http://charter97.org/ru/news/2010/12/18/34774/ Санников и Некляев предоставили доказательства фальсификации выборов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903175019/http://www.charter97.org/ru/news/2010/12/18/34774/ |date=3 верасня 2014 }}</ref>, за Някляева прагаласавалі 1,78 % ад тых, хто прыйшоў на выбары<ref>[http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB-soob9.pdf Сообщение Центральной комиссии Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов об итогах выборов Президента Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161012100420/http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB-soob9.pdf |date=12 кастрычніка 2016 }}</ref>. == Дзейнасць кампаніі пасля прэзідэнцкіх выбараў == У [[2011]] годзе актывісты кампаніі вярнулася да грамадска-палітычнай дзейнасці. Асновай яе стала ідэя «новай большасці», згодна з якой прыкладна 60 працэнтаў выбаршчыкаў не падтрымлівае ні ўладу, ні апазіцыю і інтарэсы гэтай часткі насельніцтва ніхто не прадстаўляе і «грамадзянскі дагавор» — форма супрацоўніцтва паміж грамадзянамі і актывістамі кампаніі па прадстаўленні інтарэсаў першых перад ўладнымі структурамі<ref>{{cite web |url = http://zapraudu.info/civil-contract/ |title = ГРАЖДАНСКИЙ ДОГОВОР |publisher = Гавары Праўду |access-date = 2012-7-1 |archive-url = https://www.webcitation.org/69fF8RaKU?url=http://zapraudu.info/civil-contract/ |archive-date = 4 жніўня 2012 |url-status = dead }}</ref>. Найбольш вядомай акцыяй у [[2012]] годзе стала барацьба за правы жыхароў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і членаў дачных таварыстваў у ходзе абмеркавання праекта будаўніцтва кітайска-беларускага індустрыяльнага парку. У ходзе абмеркавання гэтага праекта актывісты кампаніі падвяргаліся пераследам і арыштам<ref>{{cite web |url = http://charter97.org/ru/news/2012/2/21/48288/ |title = Проект китайского технопарка засекречен |publisher = Хартия'97 |access-date = 2012-7-1 |archive-url = https://www.webcitation.org/69fFAKc4f?url=http://charter97.org/ru/news/2012/2/21/48288/ |archive-date = 4 жніўня 2012 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.sn-plus.com/component/content/article/46-2009-09-03-10-19-23/7502-l---------l-r.html |title = «Китайский технопарк будем строить, как бы этого не хотелось «Говори правду!» |publisher = Свободные новости плюс |access-date = 2012-7-1 |archive-url = https://www.webcitation.org/69fFEQw5I?url=http://www.sn-plus.com/component/content/article/46-2009-09-03-10-19-23/7502-l---------l-r.html |archive-date = 4 жніўня 2012 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://naviny.by/rubrics/society/2012/05/11/ic_media_video_116_6809/ |title=Андрея Дмитриева на день рождения оставили без собойки |publisher=Белорусские новости |access-date=2012-7-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328210336/http://naviny.by/rubrics/society/2012/05/11/ic_media_video_116_6809/ |archive-date=28 сакавіка 2015 |url-status=dead }}</ref>. === Парламенцкія выбары 2012 года === На выбарах у [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палату прадстаўнікоў]] Рэспублікі Беларусь кампанія «Гавары праўду» вылучыла 25 прэтэндэнтаў на дэпутацкія месцы па ўсёй краіне, у падтрымку якіх былі сабраны прыкладна 40 тысяч подпісаў<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/08/13/ic_news_623_399578/|title = Сорок тысяч подписей собрали активисты кампании «Говори правду!» за своих кандидатов|date = 13.08.2012|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219201047/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/08/13/ic_news_623_399578/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. [[22 жніўня]] [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтральная выбарчая камісія]] зарэгістравала ў якасці кандыдатаў толькі палову з іх<ref>{{Cite web|url = http://nn.by/?c=ar&i=78826|title = Лябедзьку і Янукевіча зарэгістравалі, Ляўковіча — не|date = 22.08.2012}}</ref>. З [[8 верасня|8]]-га па [[22 верасня|22]]-га верасня кампанія праводзіла тэматычныя пікеты ў падтрымку кандыдатаў. Так, [[12 верасня]] ў Мінску пікет у падтрымку Таццяны Караткевіч прайшоў у форме дэбатаў паміж лідарам «Гавары праўду» Уладзімірам Някляевым і філосафам Аляксандрам Мацкевічам<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/12/ic_media_photo_623_5741/#prettyPhoto|title = Некляев и Мацкевич устроили дебаты в центре Минска|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150220004729/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/12/ic_media_photo_623_5741/#prettyPhoto|archive-date = 20 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>, а [[13 верасня]] на пікеце каля мінскага [[Камароўскі рынак|Камароўскага рынку]] мінакам прапаноўвалася сярод 110 фотаздымкаў дэпутатаў ніжняй палаты парламента адшукаць таго, хто быў абраны ў іх акрузе на парламенцкіх выбарах 2008 года<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/13/ic_articles_623_179192/|title = На Комаровке разыскивали действующих депутатов|work = Белорусские новости|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219201051/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/13/ic_articles_623_179192/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. [[14 верасня]] па ўсёй краіне адбыліся пікеты пад агульнай назвай «Шукаем праўду»<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/14/ic_news_623_401410/|title = Кандидаты в депутаты проводят единый день «Ищем правду»|date = 14.09.2012|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219200616/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/14/ic_news_623_401410/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>, а [[15 верасня]] ў Брэсце кандыдаты ў дэпутаты Ганна Канюс і Ігар Маслоўскі, якія падтрымліваліся кампаніяй «Гавары праўду!», правялі тэматычны перадвыбарчы пікет «Крок у Еўропу»<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/16/ic_news_623_401508/|title = Брестские кандидаты в депутаты провели пикет «Шаг в Европу»|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219200641/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/16/ic_news_623_401508/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. [[22 верасня]] ў Мінску прайшоў заключны пікет ўсіх кандыдатаў ад «Гавары праўду»<ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2012/09/22/media_piket_gp/|title = Заключительный агитационный пикет кампании "Говори правду!" прошел под девизом "Мы не кідаем"|date = 22.09.2012|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219202545/http://belapan.com/archive/2012/09/22/media_piket_gp/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Акрамя таго, «Гавары праўду» прыняла ўдзел у кампаніі байкоту парламенцкіх выбараў у 101-й мінскай выбарчай акрузе<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/15/ic_news_623_401492/|title = Партия БНФ возьмет под наблюдение один из избирательных округов Минска|date = 15.09.2012|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219202431/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/15/ic_news_623_401492/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Актывісты моладзевай арганізацыі «Гавары праўду» «Zмена» [[17 верасня|17]] і [[18 верасня]] правялі пікеты ў падтрымку байкоту парламенцкіх выбараў<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/17/ic_media_photo_623_5750/#prettyPhoto|title = «Zмена» предложила избирателям пустить голоса коту под хвост|work = Белорусские новости|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150220005708/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/17/ic_media_photo_623_5750/#prettyPhoto|archive-date = 20 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/18/ic_articles_623_179248/|title = Милиция пресекла раздачу борща избирателям|date = 18.09.2012|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219200609/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/18/ic_articles_623_179248/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Удзельнікі пікету 18 верасня былі затрыманыя і пасля прысуджаныя да штрафаў і адміністрацыйных арыштаў. Паводле вынікаў выбараў ніводны з кандыдатаў ад «Гавары праўду» не быў абраны дэпутатам парламента. Увечары [[23 верасня]] пасля закрыцця выбарчых участкаў лідар кампаніі Уладзімір Някляеў заявіў, што «кандыдаты ў дэпутаты ў рэгіёнах, якія бліскуча правялі кампанію, нягледзячы на ​​ціск з двух бакоў, з боку ўлады і з боку прыхільнікаў байкоту, ужо сталі рэгіянальнымі лідарамі»<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/23/ic_news_623_402018/|title = Оппозиция заявляет о достижении поставленных на выборы-2012 целей|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219202221/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/23/ic_news_623_402018/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. === Дзейнасць «Гавары праўду» ў 2013 годзе === ==== «Народны рэферэндум» ==== У маі [[2013]] года лідарамі «Гавары праўду» ў саюзе з шэрагам іншых арганізацый быў анансаваны {{нп4|Народны рэферэндум, Беларусь|«Народны рэферэндум»|ru|Народный референдум (Белоруссия)}} па важных для краіны пытаннях. Шэсць пытанняў, якія выносіліся для падтрымкі шляхам збору подпісаў, былі абвешчаны ў снежні 2013 года. У [[2014]] годзе ў падтрымку «Народнага рэферэндуму» былі сабраны, паводле сцвярджэнняў арганізатараў, каля 70 тысяч подпісаў. ==== Іншыя ініцыятывы ==== [[5 жніўня]] 2013 года «Гавары праўду» выступіла з ініцыятывай абавязаць супрацоўнікаў міліцыі працаваць толькі ў форменнай вопратцы. Адпаведны зварот быў накіраваны [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаце прадстаўнікоў]], [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савету Міністраў]] і грамадскаму савету пры Міністэрстве ўнутраных спраў. Паводле слоў прадстаўнікоў кампаніі, падставай для звароту стала тое, што «шырока вядомыя выпадкі, калі асобы ў цывільным адзенні затрымліваюць грамадскіх актывістаў і незаконна складаюць у дачыненні да іх адміністрацыйныя пратаколы, а супрацоўнікі {{нп4|Міліцыя|міліцыі|ru|Милиция}} ў цывільным адзенні, не прадстаўляючыся па форме, праводзяць запіс масавых мерапрыемстваў на відэа»<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2013/08/05/ic_news_116_422286/|title = «Говори правду!» предлагает обязать сотрудников милиции работать только в форменной одежде|date = 05.08.2013|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222185423/http://naviny.by/rubrics/society/2013/08/05/ic_news_116_422286/|archive-date = 22 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. [[12 снежня]] «Гавары праўду» абвясціла аб пачатку акцыі «Разам супраць абдзіралаўкі», мэта якой — павялічыць грамадскі ціск на ўладу, каб яна «перастала латаць бюджэтныя дзіркі грашыма насельніцтва». Пачатак акцыі быў прымеркаваны да разгляду ў Палаце прадстаўнікоў дзяржаўнага бюджэту на 2014 год і прыняцця ў першым чытанні законапраекта, які ўводзіў дзяржаўную пошліну за выдачу дазволу на допуск транспартнага сродку да ўдзелу ў дарожным руху. Каменціруючы акцыю «Разам супраць абдзіралаўкі», лідар кампаніі [[Уладзімір Някляеў]] заявіў, што «цяперашняя эканамічная мадэль стратная, але за свае памылкі кіраўніцтва краіны прымушае расплачвацца простых грамадзян, уводзячы ўсё новыя паборы»<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2013/12/12/ic_articles_116_183939/|title = «Вместе против обдираловки» — новая акция кампании «Говори правду!»|work = Белорусские новости|date = 12.12.2013|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222185347/http://naviny.by/rubrics/society/2013/12/12/ic_articles_116_183939/|archive-date = 22 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Напярэдадні [[Новы год|Новага года]] [[26 снежня]] прадстаўнікі кампаніі «Гавары праўду» перадалі ў Палату прадстаўнікоў звароты да кожнага з дэпутатаў, папрасіўшы іх адказаць на тры пытанні «для інфарміравання выбаршчыкаў, інтарэсы якіх яны прадстаўляюць і абараняюць у вышэйшым заканадаўчым органе краіны». Дэпутатам былі зададзены наступныя пытанні: 1) Як вядома, Палата прадстаўнікоў прыняла ў другім чытанні законапраект, які ўводзіць дзяржаўную пошліну за выдачу дазволу на допуск транспартнага сродку да ўдзелу ў дарожным руху. Просім паведаміць, як асабіста вы галасавалі па гэтым пытанні? 2) Пачынаючы з [[2011]] года беларуская [[Эканоміка Беларусі|эканоміка]] знаходзіцца ў цяжкім стане — якія ініцыятывы для развіцця беларускай эканомікі вы прапаноўвалі? 3) Палата прадстаўнікоў ухваліла бюджэт [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] на [[2014]] год — як вы ставіцеся да выдзялення 15 млрд рублёў на сайт Прэзідэнта, чаму падтрымалі рост выдаткаў на сілавы блок, ухваліўшы пры гэтым фактычнае скарачэнне (з улікам інфляцыі) выдаткаў на {{нп4|Ахова здароўя ў Беларусі|ахову здароўя|ru|Здравоохранение в Белоруссии}} і [[Асвета на Беларусі|адукацыю]]?<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/politic/2013/12/27/ic_media_video_112_8231/|title = «Говори правду!» задала депутатам три вопроса не в бровь|work = Белорусские новости|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222201135/http://naviny.by/rubrics/politic/2013/12/27/ic_media_video_112_8231/|archive-date = 22 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. У студзені — лютым 2014 былі атрыманы адказы на звароты, прычым са 107 дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў адказала толькі трое<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/opinion/2014/02/23/ic_articles_410_184683/|title = Андрей Дмитриев. ПРАВДА. Три депутата на сундук «мертвеца»|work = Белорусские новости|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222185426/http://naviny.by/rubrics/opinion/2014/02/23/ic_articles_410_184683/|archive-date = 22 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. === Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў 2014 года === На выбарах у мясцовыя Саветы дэпутатаў Рэспублікі Беларусь кампанія «Гавары праўду» вылучыла 487 прэтэндэнтаў, з якіх 107 былі зарэгістраваныя кандыдатамі ў дэпутаты<ref>{{Cite web|url = http://belapan.by/archive/2014/02/24/media_gp_v1/|title = Из 487 человек, выдвинутых кампанией "Говори правду", лишь 107 зарегистрированы кандидатами в депутаты|work = БелаПАН|date = 24.02.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219221458/http://belapan.by/archive/2014/02/24/media_gp_v1/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>, у тым ліку адзін з каардынатараў кампаніі Сяргей Вазняк. Маштабныя перадвыбарчыя пікеты кандыдатаў ад «Гавары праўду» праводзіліся ў [[Мінск]]у<ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2014/02/23/media_gp_piket/;|title = На пикете кандидата в депутаты Сергея Возняка кампания "Говори правду" представила результаты своей деятельности в Беларуси|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219210542/http://belapan.com/archive/2014/02/23/media_gp_piket/;|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = Читать полностью: http://naviny.by/rubrics/abroad/2014/03/02/ic_articles_118_184756/|title = В Минске задерживают людей, которые не поддерживают идеи Владимира Путина|date = 02.03.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219211131/http://naviny.by/rubrics/abroad/2014/03/02/ic_articles_118_184756/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2014/03/21/ic_news_623_433776/|title = Дмитриев: власти еще больше уменьшили пространство для оппозиции на выборах|date = 21.03.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-date = 19 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219221629/http://naviny.by/rubrics/elections/2014/03/21/ic_news_623_433776/|url-status = dead}}</ref>, [[Брэст|Брэсце]]<ref>{{Cite web|url = http://www.racyja.com/?id=104&zoom=22547#.UxbEUWR_uGY|title = Перадвыбарчы пікет у Берасці|work = Беларускае Радыё Рацыя}}</ref>, [[Орша|Оршы]]<ref>{{Cite web|url = http://www.svaboda.org/content/article/25288237.html|title = Першы агітацыйны пікет у Воршы: людзі баяцца падыходзіць|work = Радыё Свабода}}</ref>, [[Рагачоў|Рагачове]]<ref>{{Cite news|title = Активисты кампании "Говори правду" провели в Рогачеве акцию "Один день с кандидатом"|url = http://belapan.com/archive/2014/03/12/media_gp_rogachev|date = 12.03.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219210353/http://belapan.com/archive/2014/03/12/media_gp_rogachev|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>, [[Мікашэвічы|Мікашэвічах]]<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2014/03/08/ic_news_116_433148/|title = В Микашевичах кандидаты от «Говори правду» поздравили дам с праздником весны|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219221749/http://naviny.by/rubrics/society/2014/03/08/ic_news_116_433148/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Актывісты «Гавары праўду» таксама прынялі ўдзел у кампаніі па назіранні за выбарамі «Права выбару»<ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2014/03/24/690049_690068/|title = Наблюдатели кампании "Право выбора" зафиксировали непрозрачный подсчет голосов и ряд других нарушений в ходе местных выборов|work = БелаПАН|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219211512/http://belapan.com/archive/2014/03/24/690049_690068/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Паводле вынікаў выбараў у мясцовыя саветы прадстаўнікі кампаніі «Гавары праўду» Жанна Франкова і Анатоль Гоцман сталі дэпутатамі сельскіх саветаў у [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]]<ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2014/04/03/692875/|title = Двое представителей "Говори правду" избраны депутатами местных советов|work = БелаПАН|date = 03.04.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219210351/http://belapan.com/archive/2014/04/03/692875/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. === Дзейнасць «Гавары праўду» ў 2014 годзе === Асноўным напрамкам дзейнасці рэгіянальных актывістаў «Гавары праўду» стала правядзенне кампаній па паляпшэнні стану дарог і дваровых тэрыторый, павышэнні якасці жыллёва-камунальных паслуг, павышэнні даступнасці дзіцячых садкоў, школ і ўстаноў аховы здароўя. Так, у першым паўгоддзі актывісты з Брэста праводзілі кампанію «Тысяча і адна ямка», накіраваную на паляпшэнне якасці дарожнага пакрыцця на вуліцах горада<ref>{{Cite web|url = http://virtualbrest.by/news25543.php|title = Улица Осипенко в Бресте будет реконструирована в 2014 году|work = Виртуальный Брест}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.bk-brest.by/ru/225/society/7831/|title = От Солнечной до «Юбилейки». Власти тянут с обустройством «проблемных» территорий в Бресте|work = Брестский курьер|date = 26.02.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223001128/http://www.bk-brest.by/ru/225/society/7831/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://euroradio.fm/ad-bresckih-uladau-patrabuyuc-apublikavac-plan-ramontu-darog|title = Ад брэсцкіх уладаў патрабуюць апублікаваць план рамонту дарог|work = Еўрарадыё|date = 07.04.2014}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://euroradio.by/paslya-goda-abskardzhvannyau-na-bresckay-vulicy-paklali-asfalt-fota|title = Пасля года абскарджванняў на брэсцкай вуліцы паклалі асфальт|work = Еўрарадыё|date = 12.05.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-date = 13 жніўня 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220813144348/https://euroradio.by/paslya-goda-abskardzhvannyau-na-bresckay-vulicy-paklali-asfalt-fota|url-status = dead}}</ref>, а 8 чэрвеня 2014 г. актывісты абвясцілі аб пачатку больш маштабнай кампаніі «За лепшы Брэст», якая ахоплівала, акрамя рашэння сацыяльна-бытавых праблем, і паляпшэнне якасці навакольнага асяроддзя<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2014/06/09/ic_news_116_437278/|title = «За лучший Брест»: экс-кандидаты в депутаты на местных выборах от БСДП (Грамада) и «Говори правду» будут отстаивать интересы жителей города|work = Белорусские новости|date = 09.06.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223000129/http://naviny.by/rubrics/society/2014/06/09/ic_news_116_437278/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2014/07/06/ic_news_116_438491/|title = Брестские активисты «Говори правду» жалуются в Министерство ЖКХ на бездействие местных властей|work = Белорусские новости|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223010834/http://naviny.by/rubrics/society/2014/07/06/ic_news_116_438491/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2014/08/19/721051/|title = В Бресте начался сбор подписей за отмену сдачи местными властями в аренду участка реки Мухавец для промышленного лова рыбы|work = БелаПАН|date = 19.08.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223010711/http://belapan.com/archive/2014/08/19/721051/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Кампанія, накіраваная на добраўпарадкаванне горада і павышэнне якасці паслуг ЖКГ, праводзілася і актывістамі «Гавары праўду» з [[Мікашэвічы|Мікашэвічаў]]<ref>{{Cite web|url = http://www.racyja.com/hramadstva/prablemy-zhykharou-u-mikashevichakh-ne-vyr/|title = Праблемы жыхароў у Мікашэвічах – не вырашаюцца|work = Беларускае Радыё Рацыя|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223002435/http://www.racyja.com/hramadstva/prablemy-zhykharou-u-mikashevichakh-ne-vyr/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.racyja.com/hramadstva/zhykhary-mikashevichau-za-utulny-gorad/|title = Жыхары Мікашэвічаў – за ўтульны горад|work = Беларускае Радыё Рацыя|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223000202/http://www.racyja.com/hramadstva/zhykhary-mikashevichau-za-utulny-gorad/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. У сувязі з [[Расійскае ўварванне ў Крым|падзеямі]] [[Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны|ва Украіне]] «Гавары праўду» ў красавіку—верасні 2014 года правялі серыю круглых сталоў з удзелам беларускіх незалежных экспертаў і грамадска-палітычных актывістаў. Першы круглы стол, які адбыўся 2 красавіка, называўся «Што гарантуе беларускую незалежнасць», у якасці экспертаў на ім выступалі палітычны аналітык [[Аляксандр Класкоўскі]] і палітолаг Юрый Чавусаў<ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2014/04/02/media_nezalezhnasc/|title = Александр Класковский: Нужно создавать широкий плацдарм независимости Беларуси во всех сферах|work = БелаПАН|date = 02.04.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223000156/http://belapan.com/archive/2014/04/02/media_nezalezhnasc/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Энергетычная бяспека Беларусі, у тым ліку і будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], была тэмай круглага стала, які праводзіўся [[24 красавіка]]<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2014/04/24/ic_articles_116_185311|title = Белорусская АЭС может получиться и небезопасной, и неприбыльной|work = Белорусские новости|date = 24.04.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222235913/http://naviny.by/rubrics/society/2014/04/24/ic_articles_116_185311|archive-date = 22 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Круглы стол, які адбыўся [[14 мая]], быў прысвечаны беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволіцы<ref>{{Cite web|url = http://belapan.by/archive/2014/05/14/media_gp_v3/|title = Андрей Дмитриев: Государство не должно быть разделенным на две части, иначе этим воспользуются его враги|work = БелаПАН|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223000300/http://belapan.by/archive/2014/05/14/media_gp_v3/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>, а круглы стол, які праводзіўся [[3 верасня]] — абмеркаванню новага праекта закона па барацьбе з карупцыяй<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2014/09/03/ic_news_116_441773/|title = Для эффективной борьбы с коррупцией в Беларуси необходима гласность и реформа судебной системы|work = Белорусские новости|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223010956/http://naviny.by/rubrics/society/2014/09/03/ic_news_116_441773/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. [[2 ліпеня]] 2014 года, напярэдадні [[Дзень незалежнасці Беларусі|Дня незалежнасці Беларусі]], «Гавары праўду» абвясціла аб пачатку нацыянальнай акцыі «Падтрымаем дзяцей вайны». Паводле інфармацыі «Гавары праўду», у Беларусі пражывае больш за 950 тысяч «дзяцей вайны» ва ўзросце 70 гадоў і старэй, якія не падпадаюць пад ўказ Прэзідэнта аб аказанні аднаразовай матэрыяльнай дапамогі да 70-годдзя [[Аперацыя «Баграціён»|вызвалення Беларусі]] ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, «бо іх прававы статус не ўстаноўлены законам „Аб ветэранах“, прынятым яшчэ ў [[1992]] годзе». У сувязі з гэтым лідар кампаніі [[Уладзімір Някляеў]] звярнуўся ў [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палату прадстаўнікоў]] і [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савет міністраў]] з просьбай «аднавіць, нарэшце, справядлівасць» у дачыненні да пакалення «дзяцей вайны» і афіцыйна зацвердзіць іх прававы статус, «як гэта зроблена ў некаторых рэспубліках былога СССР». Акрамя таго, кампанія разаслала віншавальныя лісты «дзецям вайны», якія падтрымлівалі «Гавары праўду» апошнія чатыры гады. Таксама планіравалася падрыхтаваць кнігу ўспамінаў да юбілейнага [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]]<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2014/07/02/ic_articles_116_185944|title = «Говори правду» начала национальную акцию «Поддержим детей войны»|work = Белорусские новости|date = 02.07.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222235608/http://naviny.by/rubrics/society/2014/07/02/ic_articles_116_185944|archive-date = 22 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. [[16 кастрычніка]] [[2014]] года кампанія выступіла з заявай з нагоды меркаванага размяшчэння расійскай ваеннай базы пад [[Бабруйск]]ам ў [[2016]] годзе. У заяве гаварылася, што «ў выпадку, калі канфлікт [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]] і краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]], [[ЗША]] будзе нарастаць, новыя базы аднаго з бакоў робяць Беларусь аўтаматычна яе саюзнікам і мэтай для іншага, не дазваляючы рэалізаваць мірны патэнцыял Беларусі», у сувязі з чым «Гавары праўду» «паслядоўна выступае за рэалізацыю на практыцы канцэпцыі „адказнага суседства“, у аснове якой ляжыць прынцып шматвектарнага развіцця Беларусі і раўнапраўных, мірных адносін з нашымі знешнімі суседзямі»<ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2014/10/16/733819/|title = Беларусь втягивает себя в военные планы другой страны, соглашаясь на размещение иностранных баз, заявляют в "Говори правду"|work = БелаПАН|date = 16.10.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223010709/http://belapan.com/archive/2014/10/16/733819/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. === Дзейнасць «Гавары праўду» ў 2015 годзе === [[8 красавіка]] [[2015]] году Уладзімір Някляеў заявіў пра свой выхад з усіх апазіцыйных структур. Ён патлумачыў гэта «няздольнасцю апазіцыі». Намеснік Някляева [[Андрэй Уладзіміравіч Дзмітрыеў|Андрэй Дзмітрыеў]] заявіў, што ў хуткім часе будзе абраны новы лідар кампаніі<ref>[http://news.tut.by/politics/443265.html Владимир Некляев заявил о выходе из оппозиционных структур] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150409152058/http://news.tut.by/politics/443265.html |date=9 красавіка 2015 }} // TUT.by {{Ref-ru}}</ref>. Актывіст кампаніі «Гавары праўду» [[Таццяна Мікалаеўна Караткевіч|Таццяна Караткевіч]] была высунута кандыдатам у прэзідэнты на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|выбарах 2015 года]]. Выбарчая кампанія праходзіла пад лозунгам «Мірныя змены — толькі ТаК!». Паводле дадзеных Цэнтральнай камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў, на прэзідэнцкіх выбарах 11 кастрычніка 2015 года за Таццяну Караткевіч прагаласавалі 271426 выбарцаў, што склала 4,4 % ад агульнага ліку людзей, якія прынялі ўдзел у выбарах<ref>{{Cite web|url = http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB2015-itog.pdf|title = Центральная комиссия Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов. СВЕДЕНИЯ о результатах голосования 11 октября 2015 года|access-date = 21 лютага 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20151017100153/http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB2015-itog.pdf|archive-date = 17 кастрычніка 2015|url-status = dead}}</ref>. Такім чынам, Таццяна Караткевіч заняла другое месца пасля дзейнага прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі. === Рэгістрацыя === 15 траўня 2017 года Міністэрства юстыцыі Беларусі зарэгістравала Рэспубліканскае даследча-асветніцкае грамадскае аб’яднанне «Гавары праўду»<ref>http://minjust.gov.by/ru/news/1029/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170516223903/http://minjust.gov.by/ru/news/1029/ |date=16 мая 2017 }}</ref>. Рэгістрацыя адбылася з сёмай спробы. == Пераслед == * [[6 сакавіка]] [[2010]] года ў Мінску ў актывістаў кампаніі былі канфіскаваны без складання пратаколу канфіскацыі 9000 паштовак з лагатыпам кампаніі. Паводле слоў актывістаў, іх машына была спыненая супрацоўнікамі дарожна-патрульнай службы і пасля праверкі дакументаў міліцыянеры запатрабавалі перанесці паштоўкі, якія ляжалі ў салоне, у міліцэйскую машыну і праехаць з імі для дачы тлумачэнняў у РУУС Цэнтральнага раёна г. Мінска<ref>[http://charter97.org/ru/news/2010/3/6/27086/ Милиция конфисковала 9 тысяч открыток со словами «Говори правду»]</ref>. * [[11 сакавіка]] Уладзімір Някляеў прыбыў у рэдакцыю газеты «Барысаўскія навіны» для загадзя абвешчанай анлайн-канферэнцыі, але анансаваны тэлефонны нумар апынуўся адключаным<ref>[http://belaruspartizan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=59006&newsPage=0 Владимир Некляев: Традиции партизанки в Борисове сохранились…]</ref>. * [[25 красавіка]] ў [[Мазыр]]ы ў прыватным доме, у той час калі там праходзіла сустрэча Някляева з жыхарамі горада, міліцыя правяла ператрус на прадмет пошуку [[наркотык]]аў<ref>[http://belaruspartizan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=61287&newsPage=0 Владимира Некляева «сделали» наркоманом]</ref>. * [[1 мая]] ў Мінску 10 актывістаў кампаніі, якія раздавалі мінакам паветраныя шарыкі на [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошчы Перамогі]], былі затрыманыя міліцыяй, дастаўлены ў Цэнтральны РУУС і потым адпушчаныя без складання пратаколу<ref>{{Cite web |url=http://www.open.by/country/26469 |title=Активисты кампании «Говори правду!» провели на площади Победы своеобразное мероприятие |access-date=28 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817102856/http://www.open.by/country/26469 |archive-date=17 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. === Масавыя ператрусы, канфіскацыі і затрыманні 18 мая 2010 года === [[18 мая]] ў офісы шэрага грамадскіх арганізацый і кватэры актывістаў кампаніі «Гавары праўду» адначасова па ўсёй рэспубліцы прыйшлі супрацоўнікі праваахоўных органаў<ref name="naviny3"/>. Прыкладна ў гадзіну дня журналістам сталі паступаць масавыя званкі з розных гарадоў аб тым, што міліцыя затрымлівае актывістаў кампаніі і спрабуе ўвайсці ў кватэры для правядзення ператрусаў. У офіс кампаніі ў Мінску праніклі некалькі чалавек у цывільным і загадалі нікому не пакідаць памяшкання. Толькі ў Мінску былі затрыманы паводле розных дадзеных ад 10 да 20 чалавек, якіх прывезлі ў Ленінскае РУУС і паведамілі, што яны праходзяць сведкамі па крымінальнай справе, распачатай на падставе часткі 1 артыкула 250 Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь «Распаўсюд заведама ілжывай інфармацыі аб таварах і паслугах». Ператрусы і затрыманні прайшлі таксама ў [[Гродна|Гродне]], [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Брэст|Брэсце]], [[Бабруйск]]у, [[Салігорск]]у, [[Слонім]]е, [[Ваўкавыск]]у, [[Барысаў|Барысаве]], [[Бялынічы|Бялынічах]] і шэрагу іншых населеных пунктаў<ref name="ecolog">[http://zapraudu-mirror.info/article/ekologi-i-uchenye-belarusi-rossii-tadzhikistana-kazakhstana-i-izrailya-vystupili-v-zashchitu Экологи и ученые Беларуси, России, Таджикистана, Казахстана и Израиля выступили в защиту Ю. Воронежцева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170914003048/http://zapraudu-mirror.info/article/ekologi-i-uchenye-belarusi-rossii-tadzhikistana-kazakhstana-i-izrailya-vystupili-v-zashchitu |date=14 верасня 2017 }}</ref>. У большасці выпадкаў канфіскоўвалася ўся [[камп’ютар]]ная тэхніка, носьбіты інфармацыі і друкаваныя матэрыялы<ref>[http://euramost.org/index.php?artc=13603 Атака на активистов кампании «Говори правду!»]</ref><ref name="euroradio1"/><ref>[http://www.interfax.by/mosaic/1072917 Около 20 активистов гражданской кампании «Говори правду!» задержаны в Минске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120302090510/http://www.interfax.by/mosaic/1072917 |date=2 сакавіка 2012 }}</ref>. Ператрус прайшоў таксама ў офісе сацыялагічнай лабараторыі «NOVAK», якой кіраваў доктар навук прафесар [[Андрэй Вардамацкі]], дзе былі канфіскаваныя ўсе фінансавыя дакументы арганізацыі. Ператрус прайшоў таксама дома ў Андрэя Вардамацкага<ref name="euroradio1">[http://www.euroradio.fm/ru/1218/reports/47838/?&x=0 Спецслужбы разгромили офисы «Говори правду» по всей Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100522051401/http://www.euroradio.fm/ru/1218/reports/47838/?&x=0 |date=22 мая 2010 }}</ref>. У былога народнага дэпутата СССР [[Юрый Варонежцаў|Юрыя Варонежцава]] ў Гомелі супрацоўнікі міліцыі канфіскавалі тры ноўтбукі, адзін з якіх належаў яго 10-гадовай дачцэ, камп’ютар сына, відэакамеру, мабільныя тэлефоны, носьбіты інфармацыі — дыскі, дыскеты, флэш-карты і відэакасеты, кнігі і некалькі тысяч долараў. [[20 мая]] Варонежцаў быў дапытаны ў якасці сведкі па крымінальнай справе<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/18/ic_news_116_331441/ После обыска активист ОГП из Гомеля Юрий Воронежцев остался без средств к существованию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170629135854/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/18/ic_news_116_331441 |date=29 чэрвеня 2017 }}</ref>. Асабістыя грошы, сабраныя на лячэнне, былі канфіскаваныя таксама ў палітолага [[Святлана Навумава|Святланы Навумавай]]<ref>[http://zapraudu-mirror.info/article/ts-vernuts-aktyv-stam-gavary-pra-du-rechy-groshy Ці вернуць Актывістам «Гавары праўду» рэчы і грошы?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170914034115/http://zapraudu-mirror.info/article/ts-vernuts-aktyv-stam-gavary-pra-du-rechy-groshy |date=14 верасня 2017 }} {{ref-be}}</ref>. З офіса арганізацыі, паводле слоў Някляева, не вынеслі хіба што цвікі, забітыя ў сцяну<ref name="youtube1"/>. Па стане на [[29 ліпеня]] офіс заставаўся апячатаным<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/nina-pokhlopko-okruzhili-po-polnoi-programme|title=Нина Похлопко: Окружили по полной программе…|author=Глебусь Г.|date=29 июля 2010|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперед»|access-date=2010-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914034847/http://zapraudu-mirror.info/article/nina-pokhlopko-okruzhili-po-polnoi-programme|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. Трое актывістаў кампаніі — сам Уладзімір Някляеў, галоўны рэдактар ​​газеты «Таварыш», член цэнтральнага бюро [[Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет»|партыі «Справядлівы свет»]] Сяргей Вазняк і міжнародны каардынатар [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] Андрэй Дзмітрыеў былі затрыманыя на трое сутак і выпушчаныя [[21 мая]] без прад’яўлення абвінавачванняў<ref name="youtube1">[http://www.youtube.com/watch?v=4OKQqHIvlVs Освобождение Некляева, Возняка и Дмитриева] (видео)</ref><ref>[http://euramost.org/index.php?artc=13615 Задержанные активисты кампании «Говори правду» вышли на свободу]</ref>. Ім паведамілі, што яны праходзяць падазраванымі па ўзбуджанай МУС крымінальнай справе. Усяго ператрусам, допытам і затрыманням падвергліся 65 чалавек з 22 населеных пунктаў<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/2051403.html Някляеў: Кампанія «Гавары праўду!» не працуе на грошы Крамля]</ref>. === Версія МУС === Як адзначаецца ў [[прэс-рэліз]]е Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі ад [[21 мая]], падставай для затрымання актывістаў і канфіскацыі тэхнікі і дакументаў стала [[крымінальная справа]], узбуджаная ў дачыненні да кіраўніцтва выдавецкай фірмы ТАА «Дзіксэнд» паводле заявы яе ўладальнікаў, паколькі ўладальнікі заявілі аб «незаконным выкарыстанні гандлёвай назвы, юрыдычнага адрасу і іншых дадзеных іх фірмы на друкаванай прадукцыі ТАА „Дзіксэнд“». Далей у прэс-рэлізе сцвярджаецца, што ў ходзе правядзення аператыўна-следчых дзеянняў было ўстаноўлена, што друкаваная прадукцыя выраблялася ТАА «Дзіксэнд» «па замове кіраўнікоў руху „Наперад“ і грамадзянскай кампаніі „Гавары праўду!“ У. Някляева і С. Вазняка». МУС сцвярджала, што парушэнні заканадаўства з боку Някляева і Вазняка насілі «масавы і сістэматычны характар», але не ўдакладняла канкрэтныя супрацьпраўныя дзеянні, якія ім інкрымінаваліся<ref>{{cite web|url=http://mvd.gov.by/modules.php?name=News&file=print&sid=7371|title=Сообщение УИОС МВД|date=21 мая 2010|publisher=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|access-date=2010-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070628095219/http://www.mvd.gov.by/modules.php?name=News|archive-date=28 чэрвеня 2007|url-status=dead}}</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/21/ic_news_116_331624/ МВД разъяснило основания для задержания активистов кампании «Говори правду!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725172745/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/21/ic_news_116_331624/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref>. МУС сцвярджала таксама, што ў выніку ператрусаў былі канфіскаваны «2 адзінкі агнястрэльнай зброі, 39 патронаў рознага калібру, 6 адзінак халоднай зброі, а таксама наркатычнае рэчыва расліннага паходжання». Усе гэтыя прадметы былі знойдзены ў кватэры актывісткі кампаніі Валянціны Матусевіч. Яе 25-гадовы сын, які, паводле яе слоў, амаль не меў ніякага дачынення да кампаніі быў арыштаваны і змешчаны ў «Цэнтр ізаляцыі правапарушальнікаў»<ref name="matus2">[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=13&news=62692&newsPage=0 Валентина Матусевич: Вещи, которые нашли у нас дома, имеют 30-летнюю историю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727184600/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=13&news=62692&newsPage=0 |date=27 ліпеня 2014 }}</ref>. === Версія прыхільнікаў У. Някляева === Някляеў назваў узбуджэнне крымінальнай справы па гэтым артыкуле абсалютна неабгрунтаваным і палітычна матываваным<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/21/ic_articles_116_167901/ Владимир Некляев: я думал, что выйду через три года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222210845/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/21/ic_articles_116_167901/ |date=22 лютага 2015 }}</ref>. Сяргей Вазняк сцвярджаў, што за 4 тыдні да гэтых падзей ён прыйшоў у адну з друкарняў Мінска, каб ацаніць магчымасць друку матэрыялаў кампаніі «Гавары праўду!», аднак у далейшым ніякіх спраў з гэтай друкарняй не меў. Вазняк адзначыў, што прадстаўнікі органаў фінансавых расследаванняў ужо дапытвалі яго па гэтых абставінах яшчэ да затрымання. Ён гэтак жа, як і Някляеў, расцаніў ператрусы і затрыманні як палітычна матываваныя<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/21/ic_media_video_116_4243/ Сергей Возняк: самая страшная мука на Окрестина — прослушивание Белорусского радио] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222212653/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/21/ic_media_video_116_4243/ |date=22 лютага 2015 }}</ref>. Дырэктар ТАА «Дзіксэнд» Аляксандр Болдыраў паведаміў беларускай рэдакцыі [[Радыё Свабода]], што ні аб якай крымінальнай справе, звязаным з яго прадпрыемствам, ён не ведае<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/2049123.html|title=У фірме "Дзіксэнд" пра крымінальную справу ня ведаюць|date=21.05.2010|publisher=[[Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2010-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113433/http://www.svaboda.org/content/article/2049123.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Валянціна Матусевіч, у кватэры якой міліцыя знайшла зброю і наркотыкі, патлумачыла, што яе затрыманы міліцыяй сын некалькі разоў дзяжурыў у офісе кампаніі, а палітыкай амаль не цікавіўся<ref name="matus2"/>. [[Уладзімір Някляеў]] таксама сказаў, што не ведае Матусевіча, які нібыта быў яго ахоўнікам. Гэтую чутку абвергла і Валянціна Матусевіч<ref name="matus">[http://www.nv-online.info/by/76/300/14561/ Уладзімір Някляеў: «З актывістаў кампаніі „Гавары праўду!“ хочуць зрабіць злачынную банду»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725154802/http://www.nv-online.info/by/76/300/14561/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref><ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62612&newsPage=0 Патроны в траве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727210121/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62612&newsPage=0 |date=27 ліпеня 2014 }}</ref>. Някляеў таксама сказаў, што ахоўнікаў у яго не было зусім, а падчас ператрусу яго кватэры знойдзеныя ў ёй {{нп4|Мантажны патрон|будаўнічыя патроны|ru|Монтажный патрон}} супрацоўнікі праваахоўных органаў паспрабавалі паказаць у пратаколе як агнястрэльныя<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=WHCiZu49Ivw&feature=related Уладзімер Някляеў пра падрабязнасці арышту]</ref>. Валянціна Матусевіч патлумачыла карэспандэнтам, што «агнястрэльная зброя», знойдзеная ў яе кватэры — гэта адзін газавы і адзін {{нп4|Пнеўматычная зброя|пнеўматычны пісталет|ru|Пневматическое оружие}} (Мікіта прафесійна займаўся стральбой з пнеўматыкі), патроны былі не баявыя, а навучальныя, калекцыю нажоў збіраў бацька Мікіты 30 гадоў таму. А «наркатычнае рэчыва расліннага паходжання» — гэта трава, якую сама Валянціна выкарыстала як лячэбны {{нп4|кампрэс|кампрэс|ru|Компресс}}<ref name="matus"/>. === Пратэсты супраць пераследу === [[20 мая]] старшыня [[Еўрапарламент]]а [[Ежы Бузек]] выказаў «сур’ёзную занепакоенасць пагаршэннем сітуацыі з [[Правы чалавека|правамі чалавека]] ў Беларусі» ў сувязі з масавымі пераследамі актывістаў кампаніі «Гавары праўду». Ён сказаў, што [[Еўрасаюз]] можа перагледзець адносіны з Беларуссю і заклікаў беларускія ўлады «неадкладна спыніць рэпрэсіі і пераследы структур грамадзянскай супольнасці і вярнуцца на шлях дэмакратызацыі»<ref name="Buzek">{{cite web|url=http://www.ep-president.eu/president/view/en/press/press_release/2010/2010-May/press_release-2010-May-15.html|title=Jerzy Buzek Concerned about the Situation in Belarus|quote=I call on the Belarus authorities to stop immediately all repression and intimidation of civil society groups and to get back on the way to democratisation|date=19 May 2010|work=Official Site|publisher=[[Еўрапейскі парламент|European Parlament]]|lang=en|access-date=2010-07-23|archive-url=http://www.webcitation.org/656qVu4T2|archive-date=2012-01-31}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Гаджиев М.|загаловак=За «Говори правду» сказала Европа|спасылка=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1372324&ThemesID=6|выданне=Коммерсантъ|тып=газета|год=21 мая 2010|выпуск=89 (4389)}}</ref>. Занепакоенасць рэпрэсіямі супраць кампаніі «Гавары праўду» ад імя краіны-старшыні [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] выказала пасольства [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{cite web|url=http://ukinbelarus.fco.gov.uk/en/news/?view=News&id=22265992|title=Statement on raids on the «Tell the Truth» civic campaign in Belarus|publisher=British Embassy in Belarus|access-date=2010-07-22|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421175226/http://ukinbelarus.fco.gov.uk/en/news/?view=News&id=22265992|archive-date=21 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/politic/2010/05/21/ic_news_112_331653/|title=Посольство Великобритании глубоко озабочено ситуацией вокруг «Говори правду»|date=21 мая 2010|work=Naviny.by|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501062726/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/05/21/ic_news_112_331653/|archive-date=1 мая 2015|url-status=dead}}</ref>. Аналагічны непакой выказаў часовы павераны [[ЗША]] ў Беларусі Марк Башэці<ref>{{cite web|url=http://belapan.com/archive/2010/05/25/eu_387548/|title=США озабочены репрессиями против активистов гражданской кампании «Говори правду!»|author=Коровенкова Т.|date=25 мая 2010|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-21|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSwwYwb?url=http://belapan.com/archive/2010/05/25/eu_387548/|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> і {{нп4|Міжнародная федэрацыя за правы чалавека|Міжнародная федэрацыя правоў чалавека|ru|Международная федерация за права человека}} (FIDH)<ref name="fidh">{{cite web|url=http://www.fidh.org/Repressii-opyat-usilivayutsya|title=Репрессии опять усиливаются|date=3 июня 2010|publisher=Международная федерация за права человека|access-date=2010-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110731114310/http://www.fidh.org/Repressii-opyat-usilivayutsya|archive-date=31 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/34264/|title=Правозащитный центр «Весна». Совместное заявление Международной Федерации за права человека (FIDH) и Правозащитного центра «Весна»|quote=Международная Федерация за права человека (FIDH) и ее членская организация в Беларуси Правозащитный центр «Весна» выражают глубокую обеспокоенность по поводу волны новых репрессивных действий (обысков, допросов и арестов) в отношении активистов гражданского общества, правозащитников, независимых журналистов и представителей политической оппозиции, а также в связи с общим ухудшением состояния прав человека в стране|date=31 мая 2010|publisher=Правозащитный центр «Весна»|access-date=2010-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110731110443/http://spring96.org/ru/news/34264|archive-date=31 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref>. Кіраўнік дэлегацыі [[Еўрапарламент]]а па сувязях з Беларуссю польскі дэпутат {{нп4|Яцак Пратасевіч|Яцак Пратасевіч|be-x-old|Яцак Пратасевіч}} асудзіў «палітычна матываваныя» ператрусы і адзначыў, што пераследы з боку ўлад выкліканы тым, што дзейнасць кампаніі «была накіравана на забеспячэнне празрыстасці інфармацыі і маніторынг прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі»<ref>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/34184/|title=Глава делегации Европарламента по связям с Беларусью осудил «политически мотивированные» обыски активистов кампании «Говори правду!»|date=20 мая 2010|publisher=Правозащитный центр «Весна»|access-date=2010-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202150212/http://spring96.org/ru/news/34184|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. Прадстаўнікі 33 грамадскіх арганізацый, у тым ліку вядомых навукоўцаў і эколагаў розных краін напісалі зварот у пракуратуру, [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міністэрства ўнутраных спраў]] і [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|адміністрацыю прэзідэнта Беларусі]] з пратэстам супраць пераследу Юрыя Варонежцава і канфіскацыі асабістых рэчаў сям’і «сведкі па справе» і патрабаваннем аднавіць законнасць<ref name="ecolog"/><ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/22/ic_news_116_331660/ Экологи и ученые выступили в защиту активиста «Говори правду!» Воронежцева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150318124932/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/22/ic_news_116_331660/ |date=18 сакавіка 2015 }}</ref>. Супраць пераследу кампаніі выступілі таксама іншыя арганізацыі і грамадскія дзеячы<ref>[http://www.nv-online.info/by/74/20/14361/ Рада «Беларускі ПЭН-цэнтр» пратэстуе супраць масавых вобшукаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305032011/http://www.nv-online.info/by/74/20/14361/ |date=5 сакавіка 2012 }}</ref><ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62533&newsPage=0 Литераторы США и Финляндии вступились за Некляева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727202512/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62533&newsPage=0 |date=27 ліпеня 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5588423,00.html|title=Штефан Малериус: Обыски активистов кампании «Говори правду» напоминают роман Кафки|author=Зарянка В.|date=19.05.2010|publisher=Нямецкая хваля|description=Интервью с главой белорусского бюро фонда имени Аденауэра|access-date=2010-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331134228/http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5588423,00.html|archive-date=31 сакавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. === Канфіскацыя подпісаў === У [[Мінск]]у за сабранымі подпісамі за наданне адной з вуліц і станцый метро імя [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] вялося, паводле слоў прэс-сакратара кампаніі Юліі Рымашэўскай, «самае сапраўднае паляванне»<ref name="skradzeny"/>. 10 тысяч подпісаў былі канфіскаваныя падчас ператрусу 18 мая ў офісе кампаніі. [[5 ліпеня]] з двара дома была эвакуяваная і апячатаная машына, у багажніку якой ляжалі яшчэ 30 тысяч подпісаў. [[9 ліпеня]] подпісы былі канфіскаваныя міліцыяй пры вобшуку машыны ў сувязі з вышэйзгаданай крымінальнай справай<ref name="bashur">{{cite web|author=Степнов А.|url=http://www.zapraudu-mirror.info/article/mashinu-mikhaila-bashury-obyskali-segodnya-utrom-v-ruvd-sovetskogo-raiona|title=Подписи за улицу Быкова, находившиеся в машине Михаила Башуры, конфискованы вместе с его личными вещами (видео)|date=9 июля 2010|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперед»|access-date=2010-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914021511/http://www.zapraudu-mirror.info/article/mashinu-mikhaila-bashury-obyskali-segodnya-utrom-v-ruvd-sovetskogo-raiona|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[7 ліпеня]] невядомыя абрабавалі кватэру, якая была арандаваная з-за немагчымасці карыстацца офісам. Акрамя больш чым 50 тысяч подпісаў з кватэры не прапала нічога<ref name="skradzeny">{{cite web|author=Рымашэўская Ю.|url=http://zapraudu-mirror.info/article/skradzeny-rekv-zavany-100-tysyach-podp-sa-za-shanavanne-pamyats-vas-lya-bykava|title=Скрадзены і рэквізаваны 100 тысяч подпісаў за ўшанаванне памяці Васіля Быкава|date=7 июля 2010|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперед»|lang=be|access-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914003117/http://zapraudu-mirror.info/article/skradzeny-rekv-zavany-100-tysyach-podp-sa-za-shanavanne-pamyats-vas-lya-bykava|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. Арганізатары кампаніі на прэс-канферэнцыі сцвярджалі, што ўсе сабраныя подпісы былі адсканаваныя і маюцца ў электронным выглядзе<ref>[http://www.zapraudu-mirror.info/article/aktsiya-dorogu-ulitsam-bykova-narod-progolosoval-za-bykova Акция «Дорогу — улицам Быкова». Народ проголосовал ЗА Быкова!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170914014252/http://www.zapraudu-mirror.info/article/aktsiya-dorogu-ulitsam-bykova-narod-progolosoval-za-bykova |date=14 верасня 2017 }}</ref><ref>[http://udf.by/main_news/31894-kampaniya-govori-pravdu-dokazala-chto-po.html Кампания «Говори правду!» доказала, что по-настоящему собрала подписи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222201901/http://udf.by/main_news/31894-kampaniya-govori-pravdu-dokazala-chto-po.html |date=22 лютага 2015 }}</ref>. === Арышт Міхася Башуры === Увечары [[6 жніўня]] супрацоўнікі [[КДБ РБ|КДБ]] затрымалі актывіста кампаніі Міхася Башуру і перадалі супрацоўнікам Савецкага раённага ўпраўлення ўнутраных спраў горада Мінска, якое ў гэты ж дзень ўзбудзіла крымінальную справу па частцы 2 артыкула 380 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса]] (падробка, выраб, выкарыстанне альбо збыт падробленых дакументаў, штампаў, пячатак, бланкаў). Сцвярджаецца, што Башура завысіў свой даход, калі выступаў паручыцелем пры атрыманні крэдыту ў банку ў 2008 годзе. [[9 жніўня]] тэрмін папярэдняга затрымання быў падоўжаны да 10 сутак без прад’яўлення абвінавачванняў<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=65685&backPage=13&page=100 Адвокат требует немедленного освобождения Михаила Башуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810195628/http://www.belaruspartisan.org//bp-forte//?page=100&backPage=13&news=65685&newsPage=0 |date=10 жніўня 2010 }}</ref>. [[17 жніўня]] Башуры было прад’яўленае абвінавачванне ў здзяйсненні злачынства па артыкулу 380 — па дзвюх частках адразу: падробка дакументаў у мэтах выкарыстання самім выканаўцам і тыя ж дзеянні, учыненыя па папярэдняй змове групай асоб. На час следства Башура быў пакінуты пад вартай<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/society/2010/08/17/ic_news_116_350809/|title=Михаилу Башуре предъявлено обвинение в подделке документов|date=17.08.2010|work=Naviny.by|publisher=БелаПАН|access-date=2010-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222203327/http://naviny.by/rubrics/society/2010/08/17/ic_news_116_350809/|archive-date=22 лютага 2015|url-status=dead}}</ref>. Праваабаронцы і Уладзімір Някляеў лічылі гэтую справу палітычна матываванай<ref>[http://naviny.by/rubrics/opinion/2010/08/10/ic_articles_410_170006/ Уладзімір Някляеў. ПРАЎДА. Краіна падробак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222204455/http://naviny.by/rubrics/opinion/2010/08/10/ic_articles_410_170006/ |date=22 лютага 2015 }}</ref><ref>[http://ru.delfi.lt/abroad/belorussia/storonnikov-neklyaeva-arestovyvayut-pod-lyubym-predlogom.d?id=35327267 Сторонников Некляева арестовывают под любым предлогом]</ref>. Някляеў сцвярджаў, што ўлады змянілі тактыку і цяпер запалохвалі ўсіх актывістаў<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/2126072.html|title=Уладзімер Някляеў: Улады зьмянілі тактыку адносна кампаніі «Гавары праўду»|author=Грузьдзіловіч А.|date=12.08.2010|publisher=[[Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2010-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100817225940/http://www.svaboda.org/content/article/2126072.html|archive-date=17 жніўня 2010|url-status=dead}}</ref>. У гэтыя ж дні былі забароненыя ўсе пікеты кампаніі ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], затрыманыя некалькі актывістаў, адзін з іх — Міхаіл Пашкевіч — быў аштрафаваны на 1,4 млн [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]]<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/2126113.html|title=Міліцыянты сарвалі пэрформанс кампаніі «Гавары праўду»|author=Абакунчык Г.|date=12.08.2010|publisher=[[Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2010-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100831002559/http://www.svaboda.org/content/article/2126113.html|archive-date=31 жніўня 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/2125273.html|title=На Магілёўшчыне забаранілі ўсе пікеты руху “Гавары праўду”|date=11.08.2010|publisher=[[Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2010-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222204155/http://www.svaboda.org/content/article/2125273.html|archive-date=22 лютага 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/2125273.html|title=Пашкевічу на Дзень моладзі — 40 базавых велічынь|date=12.08.2010|publisher=[[Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2010-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222204155/http://www.svaboda.org/content/article/2125273.html|archive-date=22 лютага 2015|url-status=dead}}</ref>. === Ліквідацыя арганізацыі === [[3 чэрвеня]] афіцыйны арганізатар кампаніі — даследча-асветніцкая ўстанова «Рух наперад» — атрымала паведамленне з Мінгарвыканкама, у якім паведамлялася, што ў гаспадарчы суд Мінска быў пададзены пазоў аб пазбаўленні арганізацыі дзяржаўнай рэгістрацыі<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/04/ic_news_116_332439/ Организаторов кампании «Говори правду!» хотят лишить регистрации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725172545/http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/04/ic_news_116_332439/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref><ref>[http://news.tut.by/172349.html Учреждение «Движение вперед», проводящее кампанию «Говори правду!», могут лишить госрегистрации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100608233218/http://news.tut.by/172349.html |date=8 чэрвеня 2010 }}</ref><ref name="naviny2">[http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/04/ic_articles_116_168096/ Кампанию «Говори правду!» хотят вывести за легитимные рамки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725191852/http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/04/ic_articles_116_168096/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref>. [[10 чэрвеня]] суд прыняў да ўвагі довады юрыстаў «Руху наперад» аб немагчымасці прадставіць ўстаноўчыя дакументы, якія альбо былі канфіскаваныя следствам, альбо знаходзіліся ў апячатаным офісе і пагадзіўся запатрабаваць дакументы самастойна<ref name="sud1">[http://naviny.by/rubrics/politic/2010/06/10/ic_news_112_332804/ Хозсуд будет истребовать учредительные документы «Движения вперед»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150326151529/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/06/10/ic_news_112_332804/ |date=26 сакавіка 2015 }}</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/10/ic_news_116_332795/ Организаторы кампании «Говори правду!» считают необоснованными претензии властей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150326140207/http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/10/ic_news_116_332795/ |date=26 сакавіка 2015 }}</ref>. [[8 ліпеня]] суд адмовіў Мінгарвыканкаму ў ліквідацыі арганізацыі<ref name="ej"/><ref>{{артыкул|аўтар=Пілецкі А.|загаловак=«Гавары праўду» выйграла суд у Мінгарвыканкама|спасылка=http://nn.by/?c=ar&i=40727|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|год=7 ліпеня 2010}}</ref>. Аднак у далейшым Мінгарвыканкам паспрабаваў аспрэчыць дагавор арэнды памяшкання. [[20 ліпеня]] прадстаўнік Мінгарвыканкама ў гаспадарчым судзе [[Мінск]]а заявіў, што памяшканне было арандавана пад офіс з парушэннем заканадаўства, паколькі гэта памяшканне гандлёвае<ref>{{cite web|url=http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=6764&sn_cat=6|title=Зачем власти судятся с кампанией «Говори правду»?|author=Косарев Г.|date=21 июля 2010|work=Завтра твоей страны|access-date=2010-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305082603/http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=6764&sn_cat=6|archive-date=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Намеснік генеральнага дырэктара прадпрыемства «Ціна Влаці», якое валодала гэтым памяшканнем, прад’явіла ў судзе дакументы, у якіх паказана, што памяшканне з’яўлялася адміністрацыйным. Прадстаўнік «Руху наперад» Ніна Пахлопка лічыў, што адзінай мэтай зыску з’яўлялася ліквідацыя арганізацыі<ref>{{cite web|url=http://www.zapraudu-mirror.info/article/mingorispokom-vnov-natselilsya-na-likvidatsiyu-dvizheniya-vpered|title=Мингорисполком вновь нацелился на ликвидацию «Движения вперед»|author=Степнов А.|date=20 июля 2010|work=«Говори правду"|publisher=«Движение вперед»|access-date=2010-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913225039/http://www.zapraudu-mirror.info/article/mingorispokom-vnov-natselilsya-na-likvidatsiyu-dvizheniya-vpered|archive-date=13 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[29 ліпеня]] суддзя Андрэй Аляшкевіч задаволіў пазоў аб прызнанні «нікчэмным» дагавора аб арэндзе памяшкання, хоць напярэдадні ён гэты пазоў адхіліў<ref>{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/society/1310272.html|title=Белорусские власти оказывают давление на лидера кампании «Говори правду»|date=30 июля 2010|publisher=ИА «РЕГНУМ»|access-date=2010-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726101623/http://www.regnum.ru/news/society/1310272.html|archive-date=26 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Корбут В.|загаловак=«Говори правду!» переводят на нелегальное положение|спасылка=http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=30333&sn_cat=32|выданне=Солидарность|тып=газета|месца={{Мн.}}}}</ref><ref>{{cite web|url=http://belapan.com/archive/2010/07/30/401938/|title=Владимир Некляев: Кампания «Говори правду!» будет продолжена|date=30.07.2010|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-30|archive-url=https://www.webcitation.org/60wT81n0W?url=http://belapan.com/archive/2010/07/30/401938/|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У інтэрв’ю тэлеканалу «[[Белсат]]» Някляеў заявіў, што кампанія будзе працягнута ў межах новай арганізацыі<ref>{{cite web|url=http://www.belsat.eu/generator.php?p=1,10,27,9143,9144|title=«Гавары праўду!» будзе працаваць у межах навастворанай арганізацыі|date=31 июля 2010|publisher=Белсат|lang=be|access-date=2010-08-02|url-status=403}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[12 кастрычніка]] Гаспадарчы суд Мінска задаволіў іск Мінгарвыканкама аб пазбаўленні дзяржаўнай рэгістрацыі даследча-асветніцкай установы «Рух наперад» у сувязі з тым, што яго кіраўнікі падалі загадзя ілжывыя звесткі пры рэгістрацыі — дагавор арэнды офіса быў раней прызнаны нікчэмным, паколькі памяшканне не было прызначана для размяшчэння офіса. Прадстаўнікі арганізацыі лічылі рашэнне несправядлівым, не заснаваным на законе і заявілі, што абавязкова скарыстаюцца правам абскарджання<ref>{{cite web|url=http://belapan.com/archive/2010/10/12/417768/|title=Суд принял решение о ликвидации "Движения вперед"|date=12.10.2010|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-10-12|archive-url=https://www.webcitation.org/60wT99gE1?url=http://belapan.com/archive/2010/10/12/417768/|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў]], якія прайшлі ў снежні 2010 года, у якіх [[Уладзімір Някляеў]] прымаў удзел у якасці кандыдата, Міністэрства юстыцыі адмовіла ў рэгістрацыі рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «Гавары праўду»<ref>[http://news.date.bs/incidents_217417.html Мінюст адмовіў у дзяржрэгістрацыі аб’яднання «Гавары праўду»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110211164218/http://news.date.bs/incidents_217417.html |date=11 лютага 2011 }}</ref>. Далейшыя спробы рэгістрацыі таксама блакіраваліся беларускімі ўладамі. У прыватнасці, [[7 жніўня]] [[2013]] года Вярхоўны суд не задаволіў скаргу прадстаўнікоў кампаніі «Гавары праўду!» на адмову Міністэрства юстыцыі ў рэгістрацыі грамадскага аб’яднання<ref>{{cite web |datepublished = 07.08.2013 |url = http://eurobelarus.info/news/society/2013/08/07/verhovnyy-sud-soglasilsya-s-minyustom-po-povodu-neregistratsii-oo-govori-pravdu.html |title = Верховный суд согласился с Минюстом по поводу нерегистрации ОО «Говори правду!» |publisher = ЕвроБеларусь |access-date = 2013-08-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305012606/http://eurobelarus.info/news/society/2013/08/07/verhovnyy-sud-soglasilsya-s-minyustom-po-povodu-neregistratsii-oo-govori-pravdu.html |archive-date = 5 сакавіка 2016 |url-status = dead }}</ref>. === Рэпрэсіі пасля прэзідэнцкіх выбараў === У дзень выбараў, [[19 снежня]] [[2010]] года, Уладзімір Някляеў быў арыштаваны і [[29 снежня]] абвінавачаны ў арганізацыі масавых беспарадкаў. Акрамя Някляева, былі арыштаваныя Андрэй Дзмітрыеў, [[Сяргей Вітальевіч Вазняк|Сяргей Вазняк]], [[Аляксандр Фядута]] і Павел Вінаградаў. Усе яны былі асуджаныя за арганізацыю або ўдзел у масавых беспарадках, якія адбыліся ў ходзе акцыі пратэсту ўвечары 19 снежня<ref>{{cite web |url = http://belapan.com/archive/2011/05/20/472025/ |title = БелаПАН. Оглашены приговоры Некляеву, Рымашевскому, Дмитриеву, Федуте, Возняку и Положанко |publisher = belapan.com |access-date = 2012-2-2 |archive-url = https://www.webcitation.org/65Csjv6PW?url=http://belapan.com/archive/2011/05/20/472025/ |archive-date = 4 лютага 2012 |url-status = dead }}</ref>. Дадзеныя прысуды былі прызнаныя палітычна матываванымі шэрагам міжнародных праваабарончых арганізацый, а таксама ЗША і Еўрасаюзам. Някляеў і Фядута былі прызнаныя [[Вязень сумлення|вязнямі сумлення]]<ref name="amnesty">[http://amnesty.org.ru/node/1677 Беларусь призывают освободить узников совести, задержанных в связи с протестами после выборов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170418012459/https://amnesty.org.ru/node/1677/ |date=18 красавіка 2017 }}</ref>. == Меркаванні аб кампаніі == Старшыня «[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]» (ТБМ) Алег Трусаў крытычна паставіўся да кампаніі ў сувязі з тым, што яе друкаваныя матэрыялы распаўсюджваліся на [[Руская мова|рускай мове]]<ref>{{cite web|url=http://www.euroradio.fm/ru/1219/news/47879/|title=ТБМ отказалось поддерживать кампанию «Говори правду»|date=19 мая 2010|publisher=Европейское радио для Беларуси|access-date=2010-07-26|archive-url=https://www.webcitation.org/60wTAwVBc?url=http://old.euroradio.fm/ru/1219/news/47879|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Апазіцыйны палітык [[Аляксандр Мілінкевіч]] лічыў памылковай ідэю зваротаў у Адміністрацыю Прэзідэнта і лічыў сумніўнымі мэты і крыніцы фінансавання кампаніі<ref>{{cite web|url=http://by.milinkevich.org/answers/data/ic_116/6076/rowselect-10?10/|title=«Як вы ставіцеся да грамадзянскай акцыі „Говори Правду!“?»|author=Мілінкевіч А. В.|date=07.06.2010|lang=be|access-date=2010-07-15|archive-url=http://www.webcitation.org/60wTCLjiA|archive-date=2011-08-15}}</ref>. Старшыня «[[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]]» Анатоль Лябедзька раскрытыкаваў ідэю Някляева вылучацца дэлегатам Усебеларускага народнага сходу. Ён лічыў, што збор подпісаў будзе рэкламаваць гэтую неканстытуцыйную і дэкаратыўную структуру<ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2010/07/22/ic_news_112_342737/ Лебедько подверг критике идею Некляева выдвигаться делегатом Всебелорусского народного собрания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150508072258/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/07/22/ic_news_112_342737 |date=8 мая 2015 }}</ref>. Аднак, беларускія палітолагі лічылі ідэю Някляева прадуманай {{нп4|Сувязі з грамадскасцю|піяр|ru|Связи с общественностью}}-акцыяй<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/politic/2010/08/10/ic_articles_112_169996/|title=Некляев решил сыграть на чужом поле|author=Класковский А.|date=10.08.2010|work=Naviny.by|publisher=БелаПАН|access-date=2010-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320154030/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/08/10/ic_articles_112_169996/|archive-date=20 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. Член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец|Валерый Грышкавец]] абвінаваціў Уладзіміра Някляева ў тым, што кампанія «Гавары праўду» створана для таго, каб вылучыць Някляева кандыдатам на [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]]. Някляеў адмаўляў гэта абвінавачванне і лічыў яго фантазіяй і спробай дыскрэдытацыі яго грамадскай дзейнасці<ref>{{cite web|url=http://euroradio.fm/ru/1312/news/51911/|title=Некляев: Кампания "Говори правду" создана не ради Нобелевской премии|author=Лукашук З.|date=20.08.10|publisher=Европейское радио для Беларуси|access-date=2010-09-14|archive-url=https://www.webcitation.org/60wTFZzh8?url=http://old.euroradio.fm/ru/1312/news/51911|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У канцы верасня [[2010]] года Беларускае тэлебачанне паказала 20-хвілінную перадачу, у якой сцвярджалася, што кампанія «Гавары праўду» займалася адмываннем грошай і нямэтавым расходаваннем сродкаў, якія замежныя фонды вылучалі з мэтай дэмакратызацыі беларускага грамадства<ref name="Сюжет БТ">[http://rutube.ru/tracks/3623079.html?v=ef3bb9837348ee0a4c2c204ba2c1f078 Белорусская оппозиция — правда о говорящих ложь]</ref>. У якасці прыкладаў адмывання грошай у сюжэце былі паказаны справаздачы аб выдаткоўванні сродкаў кампаніі, у якіх фігуравалі такія артыкулы як: падрыхтоўка машыны да тэхагляду, паслугі псіхолага, паслугі фларыста, паездкі ў [[Вільнюс]], на кожную з якіх былі спісаны больш за 1000 [[Долар ЗША|долараў ЗША]]. На наступны дзень на сайце «Гавары праўду» з’явіўся відэазварот, у якім адзін з кіраўнікоў кампаніі «Гавары праўду» Андрэй Дзмітрыеў адмаўляў агучаныя БТ абвінавачванні, называючы каментарыі да фактаў у перадачы «злучэннем маразму і запалёнай фантазіі». Дзмітрыеў звяртаў ўвагу на ананімнасць перадачы, у якой «няма ні аўтара, ні рэжысёра»<ref>[http://zapraudu-mirror.info/node/3184 Андрей Дмитриев комментирует очередной «шедевр» от БТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170914040801/http://zapraudu-mirror.info/node/3184 |date=14 верасня 2017 }}</ref>. У шэрагу незалежных інтэрнэт-выданняў (у прыватнасці, у «Салідарнасці»<ref>{{артыкул|аўтар=Буян Я.|загаловак=Почему Некляева и К взяли в оборот |спасылка=http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=28797&sn_cat=37|год=19 мая 2010|выданне=Солидарность|тып=газета}}</ref>, «Беларускім партызане»<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62792&newsPage=0 Некляевские миллионы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727202605/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62792&newsPage=0 |date=27 ліпеня 2014 }}</ref> ​​і іншых<ref>[http://www.belmy.by/articles/materials/tema/10240.html Некляев будет говорить правду за деньги из России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305124948/http://www.belmy.by/articles/materials/tema/10240.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>) выказваліся і абмяркоўваліся здагадкі, што кампанія Някляева фінансавалася расійскімі спонсарамі. Пасол Расіі ў Беларусі [[Аляксандр Аляксандравіч Сурыкаў|Аляксандр Сурыкаў]] заявіў з гэтай нагоды, што расійскі ўрад не займаецца фінансіраваннем беларускай апазіцыі<ref>[http://rian.ru/politics/20100611/245082542.html РФ не видит альтернативы Лукашенко на посту главы Беларуси — посол]</ref>. Эксперт кампаніі «Гавары праўду» [[Аляксандр Фядута]] сцвярджаў, што кампанія фінансуецца беларусамі, якія пражываюць у Расіі<ref>[http://udf.by/main_news/30888-feduta-dengi-na-kampaniyu-govori-pravdu-dali.html Федута: Деньги на кампанию «Говори правду!» дали белорусы, проживающие в России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100524103042/http://udf.by/main_news/30888-feduta-dengi-na-kampaniyu-govori-pravdu-dali.html |date=24 мая 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/discussion/1/149203.html|title=Аляксандар Фядута|quote=гэта грошы беларусаў, якія часова жывуць у Расеі|publisher=[[Радыё Свабода]]|description=Анлайн-каферэнцыя|lang=be|access-date=2010-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100710000129/http://www.svaboda.org/discussion/1/149203.html|archive-date=10 ліпеня 2010|url-status=dead}}</ref>. Кандыдат філасофскіх навук, былы дырэктар Інфармацыйна-аналітычнага цэнтра НДІ ТПГУ Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Беларусі Юрый Баранчык<ref>{{cite web|url=http://mnenia.zahav.ru/AuthorProfile.aspx?aid=1584|title=Юрий Баранчик|publisher=Zahav.ru|access-date=2010-07-23|url-status=dead}}{{Недаступная спасылка}}</ref> адзначыў прынцыповую навізну кампаніі і ўдала знойдзеную [[Ідэалогія|ідэалагічную]] аснову. На думку Баранчыка, гэта «першы пасля 1994 года беларускі палітычны праект» — у тым сэнсе, што ён фінансуецца не знешнімі па адносінах да Беларусі сіламі, а беларусамі, якія пражываюць у Расіі. Баранчык лічыў, што гэты новы тып апазіцыі ў Беларусі мае вялікую будучыню, у адрозненне ад [[Беларускі нацыяналізм|нацыяналістаў]]<ref>{{cite web|url=http://belarus.regnum.ru/news/analitics/1286040.html|title=Репрессии в Беларуси: правда под ударом|author=Баранчик Ю.|date=21 мая 2010|publisher=ИА [[РЕГНУМ]]|access-date=2010-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111095737/http://belarus.regnum.ru/news/analitics/1286040.html|archive-date=11 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Тэхналагічнасць і крэатыўнасць кампаніі адзначаў палітолаг Валерый Карбалевіч<ref>{{cite web|url=http://belaruselections.info/current/local_elections_2010/analytics/0046572/|title=Верхушку сразу колбасит, когда играют не по ее правилам|author=Класковский А.|date=26 мая 2010|work=Выборы в Беларуси|publisher=БелаПАН|access-date=2010-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100810185256/http://belaruselections.info/current/local_elections_2010/analytics/0046572/|archive-date=10 жніўня 2010}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Уладзімір Някляеў]] * [[Святлана Навумава]] * [[Аляксандр Фядута]] * [[Цэнзура ў Беларусі]] * [[Таццяна Мікалаеўна Караткевіч]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Gavary praudu|Кампанія «Гавары праўду»}} * [http://zapraudu.info/?lang=be Сайт кампаніі «Гавары праўду»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101114073319/http://zapraudu.info/?lang=be |date=14 лістапада 2010 }} * [http://dzmitryeu.by/ Сайт вылучэнца ў прэзідэнты Беларусі ад арганізацыі «Гавары праўду» Андрэя Дзмітрыева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603173355/http://dzmitryeu.by/ |date=3 чэрвеня 2020 }} * [http://bn.bk.of.by/news-1794 Уладзімір Някляеў: «Не трэба блытаць праўду пабытовую і праўду быцця…»]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1971402.html Уладзімір Някляеў: «Мана — падмурак сённяшняй улады»] * {{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5466935,00.html|title=Владимир Некляев: Ложь в Беларуси стала государственной политикой и национальной идеей|author=Петровская Г.|date=14 апреля 2010|publisher=Немецкая волна|description=Интервью Deutsche Welle о целях и задачах кампании|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20100524011219/http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5466935,00.html|archive-date=24 мая 2010|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://euramost.org/index.php?artc=13556|title=Татьяна Протько: «Выборы всегда активизируют население»|author=Павлов В.|date=3 мая 2010|publisher=Euramost|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425230828/http://euramost.org/index.php?artc=13556|archive-date=25 красавіка 2012|url-status=dead}} * {{артыкул|аўтар=Качан В.|загаловак=Уладзімір Някляеў: «Не трэба блытаць праўду пабытовую і праўду быцця…»|спасылка=http://bk.of.by/news-1794|мова=be|выданне=Бабруйскі кур'ер|тып=газета|год=5 мая 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100512075905/http://www.bk.of.by/news-1794|archive-date=12 мая 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100512075905/http://www.bk.of.by/news-1794|archivedate=12 мая 2010}} * [http://bk-brest.by/ru/15/politics/342/ Свойство говорить правду. Владимир Некляев в гостях у брестчан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120425230954/http://bk-brest.by/ru/15/politics/342/ |date=25 красавіка 2012 }} * {{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5466245,00.html|title=В Беларуси ищут духовного лидера нации|author=Алехнович А.|date=14 апреля 2010|publisher=Немецкая волна|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20100421215658/http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5466245,00.html|archive-date=21 красавіка 2010|url-status=dead}} * [http://www.ej.by/politics/2010-05-20/zachem_specslujby_belarusi_proveli_akciyu_govori.html Зачем спецслужбы Беларуси провели акцию «Говори правду»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100522123948/http://www.ej.by/politics/2010-05-20/zachem_specslujby_belarusi_proveli_akciyu_govori.html |date=22 мая 2010 }} * [http://www.russian.rfi.fr/evropa/20100520-belorusskie-vlasti-protiv-kampanii-govori-pravdu Белорусские власти против кампании «Говори правду!»] * {{артыкул|аўтар=Калиновская Т.|загаловак=Опасная правда|спасылка=http://www.belmarket.by/ru/78/20/6056/|выданне=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]|тып=газета|год=2010|выпуск=20 (906)}} * [http://naviny.by/rubrics/elections/2011/02/23/ic_articles_623_172586/ Андрей Дмитриев: в Беларуси нет денег для оппозиции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222202938/http://naviny.by/rubrics/elections/2011/02/23/ic_articles_623_172586/ |date=22 лютага 2015 }} — интервью заместителя руководителя кампании «Говори правду». === Фота і відэа === * [http://www.flickr.com/photos/zapraudu/sets/ Фотагалерэя] на [[Flickr]] * [http://www.youtube.com/watch?v=dTyGmeRIRbU Прэс-канферэнцыя ініцыятараў кампаніі] 25 лютага 2010 года. * [http://www.youtube.com/pravdaby Канал] на [[YouTube]] {{Партыі Беларусі}} [[Катэгорыя:2010 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]] ftb97xs8ckoxo66hax0q62ru8xw31dq 0 57726 5186683 5186652 2026-08-25T12:19:43Z Autumndancer 168015 5186683 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Папуа}} {{Дзяржава |Беларуская назва=Незалежная Дзяржава Папуа — Новая Гвінея |Арыгінальная назва=Independent State of Papua New Guinea, Independen Stet bilong Papua Niugini |Родны склон=Папуа — Новай Гвінеі |Герб = |Сцяг = Flag of Papua New Guinea.svg <!--|Замест герба=--> |Дэвіз= |Назва гімна=O Arise All You Sons <!--|Аўдыё=--> <!--|Дзяржаўны лад=[[Канстытуцыйная манархія]]--> |Форма кіравання=[[Канстытуцыйная манархія]] |lat_dir =S |lat_deg =6 |lat_min =29 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =147 |lon_min =22 |lon_sec =0 |region = PG |CoordScale =10000000 |На карце=Papua New Guinea (orthographic projection).svg |Мова=[[Англійская мова|англійская]], [[ток-пісін]] і [[хіры-моту]] |Дата незалежнасці=[[16 верасня]] [[1975]] |Незалежнасць ад=[[Аўстралія|Аўстраліі]] |Сталіца=[[Порт-Морсбі]] |Найбуйнейшы горад=Порт-Морсбі |Пасады кіраўнікоў=[[Кароль]]<br />[[Генерал-губернатар Папуа — Новай Гвінеі|Генерал-губернатар]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Папуа — Новай Гвінеі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br />[[Боб Дадае]]<br />[[Джэймс Марапэ]] |Месца па тэрыторыі=54 |Тэрыторыя=462 840 |Працэнт вады=2 |Месца па насельніцтву=104 |Насельніцтва=5171548 |Год перапісу=2000 |Шчыльнасць насельніцтва= |ВУП=14,363 млрд |Год разліку ВУП=2005 |Месца па ВУП=126 |ВУП на душу насельніцтва=2,418 |ІРЧП= {{рост}} 0.541 |Год разліку ІРЧП=2007 |Месца па ІРЧП=148 |Валюта=[[Кіна]] |Дамен=[[.pg]] |Тэлефонны код=675 |Часавы пояс= +10 <!--|Заўвагі=--> }} '''Па́пуа — Новая Гвіне́я''' ({{lang-en|Papua New Guinea}}) — дзяржава на паўднёвым захадзе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Займае ўсходнюю частку [[Востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]] з суседнімі астравамі (2800 астравоў, агульная плошча каля 400 тыс. км²), [[архіпелаг Бісмарка]], у т. л. астравы [[Новая Брытанія]] (плошча 36,6 тыс. км²) і [[Новая Ірландыя]] (плошча 8,6 тыс. км²), паўночная частка Саламонавых астравоў, у т. л. востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]] і [[Бука (востраў)|Бука]] (плошча 10 тыс. км²). На востраве Новая Гвінея мяжуе з [[Інданезія]]й. Абмываецца морамі Ціхага акіяна: [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскім]], [[Саламонава мора|Саламонавым]], [[Каралавае мора|Каралавым]]. Плошча краіны 461,7 тыс. км². Насельніцтва 4705,1 тыс. чал. (1999). [[Дзяржаўная мова]] — [[англійская мова|англійская]]. Сталіца — г. [[Порт-Морсбі]]. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (16 верасня). == Дзяржаўны лад == Папуа — Новая Гвінея — [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйная]] парламенцкая манархія. Дзейнічае канстытуцыя 1975 года. Кіраўнік дзяржавы — брытанскі манарх, якога ў краіне прадстаўляе генерал-губернатар, назначаны на 6 гадоў паводле прадстаўлення ўрада. Заканадаўчы орган — аднапалатны Нацыянальны парламент (109 дэпутатаў, выбіраюцца ўсеагульным галасаваннем на 5 гадоў). Урад краіны — Нацыянальны выканаўчы савет на чале з прэм’ер-міністрам, які прызначаецца генерал-губернатарам і падсправаздачны парламенту. == Геаграфія == [[Файл:OwenStanleyRangeOwersCornerView.jpg|thumb|left|[[Оўэн-Стэнлі (хрыбет)|Оўэн-Стэнлі]]]] Пераважае горны рэльеф. На Новай Гвінеі горы цягнуцца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, дасягаюць 4508 м ([[Вільгельм (гара)|гара Вільгельм]]). На поўдні вострава нізіны і раўніны. Большасць іншых астравоў гарыстыя. Есць 18 дзеючых вулканаў, бываюць землетрасенні. З [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] найбольшае значэнне мае медная руда (востраў [[Бугенвіль]]), ёсць запасы [[золата]], нафты і прыроднага газу, цынкавых, хромавых і нікелевых руд. Клімат экватарыяльны (на поўначы) і субэкватарыяльны (на поўдні). Сярэднія тэмпературы ўвесь год на ўзбярэжжы і раўнінах каля 26 °C. У гарах вышынная пояснасць. [[ападкі|Ападкаў]] ад 1000 мм на ўзбярэжжы, да 6500 мм у гарах. Год падзяляецца на дажджлівы (снежань—красавік, менш акрэслены на поўначы) і сухі сезоны. Шмат мнагаводных рэк, найбуйнейшыя [[Флай]], [[Сепік]] і [[Раму (рака)|Раму]]. Лясы і хмызнякі займаюць 92,9 % тэрыторыі. На раўнінах і ніжніх схілах гор пашыраны вільготныя трапічныя лясы з пальмамі, бамбукамі, дрэвападобнымі папарацямі, панданусамі і інш. На вышыні 1000—2000 м пераважаюць вільготныя трапічныя лясы з араўкарыямі і паўднёвым букам, на вяршынях гор — высакагорныя лугі і хмызнякі. У асобных раёнах на поўдні ўчасткі саваннаў. Жывёльны свет астраўнога тыпу, прадстаўлены пераважна [[эндэмік]]амі. Захаваліся асобныя віды кенгуру, яхідна і праяхідна, дрэвавыя кускусы, шэрстахвосты, бандыкуты. Шмат кажаноў, птушак, паўзуноў, насякомых. Нацыянальныя паркі Варырата, Мак-Адам, ёсць рэзерваты. == Насельніцтва == [[Файл:Goroka (5502136702).jpg|thumb|left|Жыхары горада [[Гарока]]]] Жыве бальш за 700 народаў і плямён. Больш за 85 % складаюць [[папуасы]], якія жывуць пераважна ва ўнутраных частках Новай Гвінеі і на вялікіх астравах; на ўзбярэжжах месцамі жывуць [[меланезійцы]] (каля 14 %). У гарадах невялікія групы англа-аўстралійцаў. На 2011 год склад насельніцтва па веравызнанні быў наступным: пратэстантызм — 64,3 % (лютэране — 18,4 %, адвентысты — 12,9 %, пяцідзясятнікі — 10,4 %, Аб’яднаная царква Папуа — Новай Гвінеі — 10,3 %, 2 %, евангельскія баптысты — 2,8 %); каталікі — 27 %; іншыя хрысціяне — 5,3 %; іншыя рэлігіі — 1,4 %; Сярэднегадавы прырост насельніцтва 2,3 % (1999). Сярэдняя шчыльнасць каля 10,2 чал. на 1 км². На ўзбярэжжы і ў гарах на вышыні 1200—2000 м шчыльнасць дасягае 50—100 чал. на 1 км². У гарадах жыве 16 % насельніцтва. Найбуйнейшы горад [[Порт-Морсбі]], іншыя буйныя гарады [[Рабаул]], [[Маданг (горад)|Маданг]], [[Лаэ (горад)|Лаэ]]. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] занята 64 % насельніцтва. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Папуа — Новай Гвінеі}} Папуа — Новая Гвінея заселена продкамі сучасных папуасаў каля 30 тыс. гадоў назад. Каля 5 тысыч гадоў назад у прыбярэжных раёнах пасяліліся продкі [[меланезійцы|меланезійцаў]]. Першым з еўрапейцаў Новую Гвінею наведаў партугальскі капітан [[Жоржы ды ​Менезіш]]. У 1545 годзе іспанскі капітан І.​О.​Рэтэс даў востраву назву Новая Гвінея. У 1700 годзе брытанскі мараплавец [[Уільям Дампір]] адкрыў паўночнае ўзбярэжжа Папуа — Новай Гвінеі і востраў [[Новая Брытанія]], які ў 18—19 стагоддзях даследавалі брытанскія і французскія мараплаўцы ([[Джэймс Кук]], [[Луі Антуан дэ Бугенвіль]] і інш.). У 1870—80-я гадах сярод жыхароў паўночна-ўсходняй часткі Папуа — Новай Гвінеі жыў вучоны-этнограф М. М. Міклуха-Маклай. У 1884 годзе паўночна-ўсходняя частка Новай Гвінеі абвешчана германскім пратэктаратам Новая Гвінея, а паўднёва-ўсходняя частка — брытанскім пратэктаратам Папуа (з 1888 калонія); усходняя частка вострава адышла да [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] (цяпер — правінцыя Інданезіі Ірыян-Джая). У 1906 годзе [[Вялікабрытанія]] перадала Папуа пад кіраванне Аўстраліі. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Аўстралія акупіравала германскую частку Новай Гвінеі і атрымала ў 1912 годзе ад [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] мандат на кіраванне ёю (з 1946 падапечная тэрыторыя [[ААН]] пад кіраваннем Аўстраліі). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] большую частку Папуа — Новай Гвінеі акупіравалі японскія войскі, тут адбыўся шэраг важных бітваў. У ліпені 1949 года тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея аб’яднаны ў адзіную адміністрацыйную адзінку «Тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея» (з 1971 года — Папуа — Новая Гвінея). У 1951 годзе створаны мясцовы Заканадаўчы савет, у 1964 годзе — Тэрытарыяльная асамблея. У 1973 годзе атрымала ўнутранае самакіраванне. 16 верася 1975 года абвешчана незалежнасць Папуа — Новай Гвінеі. У краіне ўсталяваўся парламенцкі лад са шматпартыйнай дэмакратыяй, для якога характэрны няўстойлівыя парламенцкія кааліцыі і блокі. Галоўная мэта ўсіх урадаў — пераадоленне адсталасці краіны, большая частка насельніцтва якой вядзе прымітыўны лад жыцця. Дзейнічаюць палітычныя партыі: «Пангу парці», Народна-дэмакратычны рух, Народна-прагрэсіўная партыя. Папуа — Новая Гвінея — член [[ААН]] (з 1975), Садружнасці. == Культура == === Сусветная спадчына === {{main|Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Папуа — Новай Гвінеі}} * [[Старажытнае земляробчае паселішча Кук]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Папуа — Новая Гвінея|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Commonscat|Papua New Guinea}} {{Папуа — Новая Гвінея ў тэмах}} {{Каралеўствы Садружнасці}} {{Краіны ў Каралавага мора}} {{Акіянія}} {{АСЕАН}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея| ]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] 9f0zg49si8wih5ucg2hvyu8az9rkqkq 5186684 5186683 2026-08-25T12:20:11Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5186684 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Папуа}} {{Дзяржава |Беларуская назва=Незалежная Дзяржава Папуа — Новая Гвінея |Арыгінальная назва=Independent State of Papua New Guinea, Independen Stet bilong Papua Niugini |Родны склон=Папуа — Новай Гвінеі |Герб = |Сцяг = Flag of Papua New Guinea.svg <!--|Замест герба=--> |Дэвіз= |Назва гімна=O Arise All You Sons <!--|Аўдыё=--> <!--|Дзяржаўны лад=[[Канстытуцыйная манархія]]--> |Форма кіравання=[[Канстытуцыйная манархія]] |lat_dir =S |lat_deg =6 |lat_min =29 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =147 |lon_min =22 |lon_sec =0 |region = PG |CoordScale =10000000 |На карце=Papua New Guinea (orthographic projection).svg |Мова=[[Англійская мова|англійская]], [[ток-пісін]] і [[хіры-моту]] |Дата незалежнасці=[[16 верасня]] [[1975]] |Незалежнасць ад=[[Аўстралія|Аўстраліі]] |Сталіца=[[Порт-Морсбі]] |Найбуйнейшы горад=Порт-Морсбі |Пасады кіраўнікоў=[[Кароль]]<br />[[Генерал-губернатар Папуа — Новай Гвінеі|Генерал-губернатар]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Папуа — Новай Гвінеі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br />[[Боб Дадае]]<br />[[Джэймс Марапэ]] |Месца па тэрыторыі=54 |Тэрыторыя=462 840 |Працэнт вады=2 |Месца па насельніцтву=104 |Насельніцтва=5171548 |Год перапісу=2000 |Шчыльнасць насельніцтва= |ВУП=14,363 млрд |Год разліку ВУП=2005 |Месца па ВУП=126 |ВУП на душу насельніцтва=2,418 |ІРЧП= {{рост}} 0.541 |Год разліку ІРЧП=2007 |Месца па ІРЧП=148 |Валюта=[[Кіна]] |Дамен=[[.pg]] |Тэлефонны код=675 |Часавы пояс= +10 <!--|Заўвагі=--> }} '''Па́пуа — Новая Гвіне́я''' ({{lang-en|Papua New Guinea}}) — дзяржава на паўднёвым захадзе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Займае ўсходнюю частку [[Востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]] з суседнімі астравамі (2800 астравоў, агульная плошча каля 400 тыс. км²), [[архіпелаг Бісмарка]], у т. л. астравы [[Новая Брытанія]] (плошча 36,6 тыс. км²) і [[Новая Ірландыя]] (плошча 8,6 тыс. км²), паўночная частка Саламонавых астравоў, у т. л. востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]] і [[Бука (востраў)|Бука]] (плошча 10 тыс. км²). На востраве Новая Гвінея мяжуе з [[Інданезія]]й. Абмываецца морамі Ціхага акіяна: [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскім]], [[Саламонава мора|Саламонавым]], [[Каралавае мора|Каралавым]]. Плошча краіны 461,7 тыс. км². Насельніцтва 4705,1 тыс. чал. (1999). [[Дзяржаўная мова]] — [[англійская мова|англійская]]. Сталіца — г. [[Порт-Морсбі]]. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (16 верасня). == Дзяржаўны лад == Папуа — Новая Гвінея — [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйная]] парламенцкая манархія. Дзейнічае канстытуцыя 1975 года. Кіраўнік дзяржавы — брытанскі манарх, якога ў краіне прадстаўляе генерал-губернатар, назначаны на 6 гадоў паводле прадстаўлення ўрада. Заканадаўчы орган — аднапалатны Нацыянальны парламент (109 дэпутатаў, выбіраюцца ўсеагульным галасаваннем на 5 гадоў). Урад краіны — Нацыянальны выканаўчы савет на чале з прэм’ер-міністрам, які прызначаецца генерал-губернатарам і падсправаздачны парламенту. == Геаграфія == [[Файл:OwenStanleyRangeOwersCornerView.jpg|thumb|left|[[Оўэн-Стэнлі (хрыбет)|Оўэн-Стэнлі]]]] Пераважае горны рэльеф. На Новай Гвінеі горы цягнуцца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, дасягаюць 4508 м ([[Вільгельм (гара)|гара Вільгельм]]). На поўдні вострава нізіны і раўніны. Большасць іншых астравоў гарыстыя. Есць 18 дзеючых вулканаў, бываюць землетрасенні. З [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] найбольшае значэнне мае медная руда (востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]]), ёсць запасы [[золата]], нафты і прыроднага газу, цынкавых, хромавых і нікелевых руд. Клімат экватарыяльны (на поўначы) і субэкватарыяльны (на поўдні). Сярэднія тэмпературы ўвесь год на ўзбярэжжы і раўнінах каля 26 °C. У гарах вышынная пояснасць. [[ападкі|Ападкаў]] ад 1000 мм на ўзбярэжжы, да 6500 мм у гарах. Год падзяляецца на дажджлівы (снежань—красавік, менш акрэслены на поўначы) і сухі сезоны. Шмат мнагаводных рэк, найбуйнейшыя [[Флай]], [[Сепік]] і [[Раму (рака)|Раму]]. Лясы і хмызнякі займаюць 92,9 % тэрыторыі. На раўнінах і ніжніх схілах гор пашыраны вільготныя трапічныя лясы з пальмамі, бамбукамі, дрэвападобнымі папарацямі, панданусамі і інш. На вышыні 1000—2000 м пераважаюць вільготныя трапічныя лясы з араўкарыямі і паўднёвым букам, на вяршынях гор — высакагорныя лугі і хмызнякі. У асобных раёнах на поўдні ўчасткі саваннаў. Жывёльны свет астраўнога тыпу, прадстаўлены пераважна [[эндэмік]]амі. Захаваліся асобныя віды кенгуру, яхідна і праяхідна, дрэвавыя кускусы, шэрстахвосты, бандыкуты. Шмат кажаноў, птушак, паўзуноў, насякомых. Нацыянальныя паркі Варырата, Мак-Адам, ёсць рэзерваты. == Насельніцтва == [[Файл:Goroka (5502136702).jpg|thumb|left|Жыхары горада [[Гарока]]]] Жыве бальш за 700 народаў і плямён. Больш за 85 % складаюць [[папуасы]], якія жывуць пераважна ва ўнутраных частках Новай Гвінеі і на вялікіх астравах; на ўзбярэжжах месцамі жывуць [[меланезійцы]] (каля 14 %). У гарадах невялікія групы англа-аўстралійцаў. На 2011 год склад насельніцтва па веравызнанні быў наступным: пратэстантызм — 64,3 % (лютэране — 18,4 %, адвентысты — 12,9 %, пяцідзясятнікі — 10,4 %, Аб’яднаная царква Папуа — Новай Гвінеі — 10,3 %, 2 %, евангельскія баптысты — 2,8 %); каталікі — 27 %; іншыя хрысціяне — 5,3 %; іншыя рэлігіі — 1,4 %; Сярэднегадавы прырост насельніцтва 2,3 % (1999). Сярэдняя шчыльнасць каля 10,2 чал. на 1 км². На ўзбярэжжы і ў гарах на вышыні 1200—2000 м шчыльнасць дасягае 50—100 чал. на 1 км². У гарадах жыве 16 % насельніцтва. Найбуйнейшы горад [[Порт-Морсбі]], іншыя буйныя гарады [[Рабаул]], [[Маданг (горад)|Маданг]], [[Лаэ (горад)|Лаэ]]. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] занята 64 % насельніцтва. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Папуа — Новай Гвінеі}} Папуа — Новая Гвінея заселена продкамі сучасных папуасаў каля 30 тыс. гадоў назад. Каля 5 тысыч гадоў назад у прыбярэжных раёнах пасяліліся продкі [[меланезійцы|меланезійцаў]]. Першым з еўрапейцаў Новую Гвінею наведаў партугальскі капітан [[Жоржы ды ​Менезіш]]. У 1545 годзе іспанскі капітан І.​О.​Рэтэс даў востраву назву Новая Гвінея. У 1700 годзе брытанскі мараплавец [[Уільям Дампір]] адкрыў паўночнае ўзбярэжжа Папуа — Новай Гвінеі і востраў [[Новая Брытанія]], які ў 18—19 стагоддзях даследавалі брытанскія і французскія мараплаўцы ([[Джэймс Кук]], [[Луі Антуан дэ Бугенвіль]] і інш.). У 1870—80-я гадах сярод жыхароў паўночна-ўсходняй часткі Папуа — Новай Гвінеі жыў вучоны-этнограф М. М. Міклуха-Маклай. У 1884 годзе паўночна-ўсходняя частка Новай Гвінеі абвешчана германскім пратэктаратам Новая Гвінея, а паўднёва-ўсходняя частка — брытанскім пратэктаратам Папуа (з 1888 калонія); усходняя частка вострава адышла да [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] (цяпер — правінцыя Інданезіі Ірыян-Джая). У 1906 годзе [[Вялікабрытанія]] перадала Папуа пад кіраванне Аўстраліі. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Аўстралія акупіравала германскую частку Новай Гвінеі і атрымала ў 1912 годзе ад [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] мандат на кіраванне ёю (з 1946 падапечная тэрыторыя [[ААН]] пад кіраваннем Аўстраліі). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] большую частку Папуа — Новай Гвінеі акупіравалі японскія войскі, тут адбыўся шэраг важных бітваў. У ліпені 1949 года тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея аб’яднаны ў адзіную адміністрацыйную адзінку «Тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея» (з 1971 года — Папуа — Новая Гвінея). У 1951 годзе створаны мясцовы Заканадаўчы савет, у 1964 годзе — Тэрытарыяльная асамблея. У 1973 годзе атрымала ўнутранае самакіраванне. 16 верася 1975 года абвешчана незалежнасць Папуа — Новай Гвінеі. У краіне ўсталяваўся парламенцкі лад са шматпартыйнай дэмакратыяй, для якога характэрны няўстойлівыя парламенцкія кааліцыі і блокі. Галоўная мэта ўсіх урадаў — пераадоленне адсталасці краіны, большая частка насельніцтва якой вядзе прымітыўны лад жыцця. Дзейнічаюць палітычныя партыі: «Пангу парці», Народна-дэмакратычны рух, Народна-прагрэсіўная партыя. Папуа — Новая Гвінея — член [[ААН]] (з 1975), Садружнасці. == Культура == === Сусветная спадчына === {{main|Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Папуа — Новай Гвінеі}} * [[Старажытнае земляробчае паселішча Кук]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Папуа — Новая Гвінея|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Commonscat|Papua New Guinea}} {{Папуа — Новая Гвінея ў тэмах}} {{Каралеўствы Садружнасці}} {{Краіны ў Каралавага мора}} {{Акіянія}} {{АСЕАН}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея| ]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] omjkxoxnhxrb14pjdu1v38wsyydxrhm 5186689 5186684 2026-08-25T12:42:09Z Autumndancer 168015 /* Дзяржаўны лад */ 5186689 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Папуа}} {{Дзяржава |Беларуская назва=Незалежная Дзяржава Папуа — Новая Гвінея |Арыгінальная назва=Independent State of Papua New Guinea, Independen Stet bilong Papua Niugini |Родны склон=Папуа — Новай Гвінеі |Герб = |Сцяг = Flag of Papua New Guinea.svg <!--|Замест герба=--> |Дэвіз= |Назва гімна=O Arise All You Sons <!--|Аўдыё=--> <!--|Дзяржаўны лад=[[Канстытуцыйная манархія]]--> |Форма кіравання=[[Канстытуцыйная манархія]] |lat_dir =S |lat_deg =6 |lat_min =29 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =147 |lon_min =22 |lon_sec =0 |region = PG |CoordScale =10000000 |На карце=Papua New Guinea (orthographic projection).svg |Мова=[[Англійская мова|англійская]], [[ток-пісін]] і [[хіры-моту]] |Дата незалежнасці=[[16 верасня]] [[1975]] |Незалежнасць ад=[[Аўстралія|Аўстраліі]] |Сталіца=[[Порт-Морсбі]] |Найбуйнейшы горад=Порт-Морсбі |Пасады кіраўнікоў=[[Кароль]]<br />[[Генерал-губернатар Папуа — Новай Гвінеі|Генерал-губернатар]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Папуа — Новай Гвінеі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br />[[Боб Дадае]]<br />[[Джэймс Марапэ]] |Месца па тэрыторыі=54 |Тэрыторыя=462 840 |Працэнт вады=2 |Месца па насельніцтву=104 |Насельніцтва=5171548 |Год перапісу=2000 |Шчыльнасць насельніцтва= |ВУП=14,363 млрд |Год разліку ВУП=2005 |Месца па ВУП=126 |ВУП на душу насельніцтва=2,418 |ІРЧП= {{рост}} 0.541 |Год разліку ІРЧП=2007 |Месца па ІРЧП=148 |Валюта=[[Кіна]] |Дамен=[[.pg]] |Тэлефонны код=675 |Часавы пояс= +10 <!--|Заўвагі=--> }} '''Па́пуа — Новая Гвіне́я''' ({{lang-en|Papua New Guinea}}) — дзяржава на паўднёвым захадзе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Займае ўсходнюю частку [[Востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]] з суседнімі астравамі (2800 астравоў, агульная плошча каля 400 тыс. км²), [[архіпелаг Бісмарка]], у т. л. астравы [[Новая Брытанія]] (плошча 36,6 тыс. км²) і [[Новая Ірландыя]] (плошча 8,6 тыс. км²), паўночная частка Саламонавых астравоў, у т. л. востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]] і [[Бука (востраў)|Бука]] (плошча 10 тыс. км²). На востраве Новая Гвінея мяжуе з [[Інданезія]]й. Абмываецца морамі Ціхага акіяна: [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскім]], [[Саламонава мора|Саламонавым]], [[Каралавае мора|Каралавым]]. Плошча краіны 461,7 тыс. км². Насельніцтва 4705,1 тыс. чал. (1999). [[Дзяржаўная мова]] — [[англійская мова|англійская]]. Сталіца — г. [[Порт-Морсбі]]. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (16 верасня). == Дзяржаўны лад == Папуа — Новая Гвінея — [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйная]] парламенцкая манархія. Дзейнічае канстытуцыя 1975 года. Кіраўнік дзяржавы — брытанскі манарх, якога ў краіне прадстаўляе генерал-губернатар, назначаны на 6 гадоў паводле прадстаўлення ўрада. Заканадаўчы орган — аднапалатны [[Нацыянальны парламент Папуа — Новай Гвінеі|Нацыянальны парламент]] (109 дэпутатаў, выбіраюцца ўсеагульным галасаваннем на 5 гадоў). Урад краіны — Нацыянальны выканаўчы савет на чале з прэм’ер-міністрам, які прызначаецца генерал-губернатарам і падсправаздачны парламенту. == Геаграфія == [[Файл:OwenStanleyRangeOwersCornerView.jpg|thumb|left|[[Оўэн-Стэнлі (хрыбет)|Оўэн-Стэнлі]]]] Пераважае горны рэльеф. На Новай Гвінеі горы цягнуцца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, дасягаюць 4508 м ([[Вільгельм (гара)|гара Вільгельм]]). На поўдні вострава нізіны і раўніны. Большасць іншых астравоў гарыстыя. Есць 18 дзеючых вулканаў, бываюць землетрасенні. З [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] найбольшае значэнне мае медная руда (востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]]), ёсць запасы [[золата]], нафты і прыроднага газу, цынкавых, хромавых і нікелевых руд. Клімат экватарыяльны (на поўначы) і субэкватарыяльны (на поўдні). Сярэднія тэмпературы ўвесь год на ўзбярэжжы і раўнінах каля 26 °C. У гарах вышынная пояснасць. [[ападкі|Ападкаў]] ад 1000 мм на ўзбярэжжы, да 6500 мм у гарах. Год падзяляецца на дажджлівы (снежань—красавік, менш акрэслены на поўначы) і сухі сезоны. Шмат мнагаводных рэк, найбуйнейшыя [[Флай]], [[Сепік]] і [[Раму (рака)|Раму]]. Лясы і хмызнякі займаюць 92,9 % тэрыторыі. На раўнінах і ніжніх схілах гор пашыраны вільготныя трапічныя лясы з пальмамі, бамбукамі, дрэвападобнымі папарацямі, панданусамі і інш. На вышыні 1000—2000 м пераважаюць вільготныя трапічныя лясы з араўкарыямі і паўднёвым букам, на вяршынях гор — высакагорныя лугі і хмызнякі. У асобных раёнах на поўдні ўчасткі саваннаў. Жывёльны свет астраўнога тыпу, прадстаўлены пераважна [[эндэмік]]амі. Захаваліся асобныя віды кенгуру, яхідна і праяхідна, дрэвавыя кускусы, шэрстахвосты, бандыкуты. Шмат кажаноў, птушак, паўзуноў, насякомых. Нацыянальныя паркі Варырата, Мак-Адам, ёсць рэзерваты. == Насельніцтва == [[Файл:Goroka (5502136702).jpg|thumb|left|Жыхары горада [[Гарока]]]] Жыве бальш за 700 народаў і плямён. Больш за 85 % складаюць [[папуасы]], якія жывуць пераважна ва ўнутраных частках Новай Гвінеі і на вялікіх астравах; на ўзбярэжжах месцамі жывуць [[меланезійцы]] (каля 14 %). У гарадах невялікія групы англа-аўстралійцаў. На 2011 год склад насельніцтва па веравызнанні быў наступным: пратэстантызм — 64,3 % (лютэране — 18,4 %, адвентысты — 12,9 %, пяцідзясятнікі — 10,4 %, Аб’яднаная царква Папуа — Новай Гвінеі — 10,3 %, 2 %, евангельскія баптысты — 2,8 %); каталікі — 27 %; іншыя хрысціяне — 5,3 %; іншыя рэлігіі — 1,4 %; Сярэднегадавы прырост насельніцтва 2,3 % (1999). Сярэдняя шчыльнасць каля 10,2 чал. на 1 км². На ўзбярэжжы і ў гарах на вышыні 1200—2000 м шчыльнасць дасягае 50—100 чал. на 1 км². У гарадах жыве 16 % насельніцтва. Найбуйнейшы горад [[Порт-Морсбі]], іншыя буйныя гарады [[Рабаул]], [[Маданг (горад)|Маданг]], [[Лаэ (горад)|Лаэ]]. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] занята 64 % насельніцтва. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Папуа — Новай Гвінеі}} Папуа — Новая Гвінея заселена продкамі сучасных папуасаў каля 30 тыс. гадоў назад. Каля 5 тысыч гадоў назад у прыбярэжных раёнах пасяліліся продкі [[меланезійцы|меланезійцаў]]. Першым з еўрапейцаў Новую Гвінею наведаў партугальскі капітан [[Жоржы ды ​Менезіш]]. У 1545 годзе іспанскі капітан І.​О.​Рэтэс даў востраву назву Новая Гвінея. У 1700 годзе брытанскі мараплавец [[Уільям Дампір]] адкрыў паўночнае ўзбярэжжа Папуа — Новай Гвінеі і востраў [[Новая Брытанія]], які ў 18—19 стагоддзях даследавалі брытанскія і французскія мараплаўцы ([[Джэймс Кук]], [[Луі Антуан дэ Бугенвіль]] і інш.). У 1870—80-я гадах сярод жыхароў паўночна-ўсходняй часткі Папуа — Новай Гвінеі жыў вучоны-этнограф М. М. Міклуха-Маклай. У 1884 годзе паўночна-ўсходняя частка Новай Гвінеі абвешчана германскім пратэктаратам Новая Гвінея, а паўднёва-ўсходняя частка — брытанскім пратэктаратам Папуа (з 1888 калонія); усходняя частка вострава адышла да [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] (цяпер — правінцыя Інданезіі Ірыян-Джая). У 1906 годзе [[Вялікабрытанія]] перадала Папуа пад кіраванне Аўстраліі. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Аўстралія акупіравала германскую частку Новай Гвінеі і атрымала ў 1912 годзе ад [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] мандат на кіраванне ёю (з 1946 падапечная тэрыторыя [[ААН]] пад кіраваннем Аўстраліі). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] большую частку Папуа — Новай Гвінеі акупіравалі японскія войскі, тут адбыўся шэраг важных бітваў. У ліпені 1949 года тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея аб’яднаны ў адзіную адміністрацыйную адзінку «Тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея» (з 1971 года — Папуа — Новая Гвінея). У 1951 годзе створаны мясцовы Заканадаўчы савет, у 1964 годзе — Тэрытарыяльная асамблея. У 1973 годзе атрымала ўнутранае самакіраванне. 16 верася 1975 года абвешчана незалежнасць Папуа — Новай Гвінеі. У краіне ўсталяваўся парламенцкі лад са шматпартыйнай дэмакратыяй, для якога характэрны няўстойлівыя парламенцкія кааліцыі і блокі. Галоўная мэта ўсіх урадаў — пераадоленне адсталасці краіны, большая частка насельніцтва якой вядзе прымітыўны лад жыцця. Дзейнічаюць палітычныя партыі: «Пангу парці», Народна-дэмакратычны рух, Народна-прагрэсіўная партыя. Папуа — Новая Гвінея — член [[ААН]] (з 1975), Садружнасці. == Культура == === Сусветная спадчына === {{main|Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Папуа — Новай Гвінеі}} * [[Старажытнае земляробчае паселішча Кук]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Папуа — Новая Гвінея|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Commonscat|Papua New Guinea}} {{Папуа — Новая Гвінея ў тэмах}} {{Каралеўствы Садружнасці}} {{Краіны ў Каралавага мора}} {{Акіянія}} {{АСЕАН}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея| ]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] 560nyzr4hievwfvwb6d7thp0ii40oyk 5186985 5186689 2026-08-26T06:13:39Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5186985 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Папуа}} {{Дзяржава |Беларуская назва=Незалежная Дзяржава Папуа — Новая Гвінея |Арыгінальная назва=Independent State of Papua New Guinea, Independen Stet bilong Papua Niugini |Родны склон=Папуа — Новай Гвінеі |Герб = |Сцяг = Flag of Papua New Guinea.svg <!--|Замест герба=--> |Дэвіз= |Назва гімна=O Arise All You Sons <!--|Аўдыё=--> <!--|Дзяржаўны лад=[[Канстытуцыйная манархія]]--> |Форма кіравання=[[Канстытуцыйная манархія]] |lat_dir =S |lat_deg =6 |lat_min =29 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =147 |lon_min =22 |lon_sec =0 |region = PG |CoordScale =10000000 |На карце=Papua New Guinea (orthographic projection).svg |Мова=[[Англійская мова|англійская]], [[ток-пісін]] і [[хіры-моту]] |Дата незалежнасці=[[16 верасня]] [[1975]] |Незалежнасць ад=[[Аўстралія|Аўстраліі]] |Сталіца=[[Порт-Морсбі]] |Найбуйнейшы горад=Порт-Морсбі |Пасады кіраўнікоў=[[Кароль]]<br />[[Генерал-губернатар Папуа — Новай Гвінеі|Генерал-губернатар]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Папуа — Новай Гвінеі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br />[[Боб Дадае]]<br />[[Джэймс Марапэ]] |Месца па тэрыторыі=54 |Тэрыторыя=462 840 |Працэнт вады=2 |Месца па насельніцтву=104 |Насельніцтва=5171548 |Год перапісу=2000 |Шчыльнасць насельніцтва= |ВУП=14,363 млрд |Год разліку ВУП=2005 |Месца па ВУП=126 |ВУП на душу насельніцтва=2,418 |ІРЧП= {{рост}} 0.541 |Год разліку ІРЧП=2007 |Месца па ІРЧП=148 |Валюта=[[Кіна]] |Дамен=[[.pg]] |Тэлефонны код=675 |Часавы пояс= +10 <!--|Заўвагі=--> }} '''Па́пуа — Новая Гвіне́я''' ({{lang-en|Papua New Guinea}}) — дзяржава на паўднёвым захадзе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Займае ўсходнюю частку [[Востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]] з суседнімі астравамі (2800 астравоў, агульная плошча каля 400 тыс. км²), [[архіпелаг Бісмарка]], у т. л. астравы [[Новая Брытанія]] (плошча 36,6 тыс. км²) і [[Новая Ірландыя]] (плошча 8,6 тыс. км²), паўночная частка Саламонавых астравоў, у т. л. востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]] і [[Бука (востраў)|Бука]] (плошча 10 тыс. км²). На востраве Новая Гвінея мяжуе з [[Інданезія]]й. Абмываецца морамі Ціхага акіяна: [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскім]], [[Саламонава мора|Саламонавым]], [[Каралавае мора|Каралавым]]. Плошча краіны 461,7 тыс. км². Насельніцтва 4705,1 тыс. чал. (1999). [[Дзяржаўная мова]] — [[англійская мова|англійская]]. Сталіца — г. [[Порт-Морсбі]]. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (16 верасня). == Дзяржаўны лад == Папуа — Новая Гвінея — [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйная]] парламенцкая манархія. Дзейнічае канстытуцыя 1975 года. Кіраўнік дзяржавы — брытанскі манарх, якога ў краіне прадстаўляе генерал-губернатар, назначаны на 6 гадоў паводле прадстаўлення ўрада. Заканадаўчы орган — аднапалатны [[Нацыянальны парламент Папуа — Новай Гвінеі|Нацыянальны парламент]] (109 дэпутатаў, выбіраюцца ўсеагульным галасаваннем на 5 гадоў). Урад краіны — Нацыянальны выканаўчы савет на чале з прэм’ер-міністрам, які прызначаецца генерал-губернатарам і падсправаздачны парламенту. == Геаграфія == [[Файл:OwenStanleyRangeOwersCornerView.jpg|thumb|left|[[Оўэн-Стэнлі (хрыбет)|Оўэн-Стэнлі]]]] Пераважае горны рэльеф. На Новай Гвінеі горы цягнуцца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, дасягаюць 4508 м ([[Вільгельм (гара)|гара Вільгельм]]). На поўдні вострава нізіны і раўніны. Большасць іншых астравоў гарыстыя. Есць 18 дзеючых вулканаў, бываюць землетрасенні. З [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] найбольшае значэнне мае медная руда (востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]]), ёсць запасы [[золата]], нафты і прыроднага газу, цынкавых, хромавых і нікелевых руд. Клімат экватарыяльны (на поўначы) і субэкватарыяльны (на поўдні). Сярэднія тэмпературы ўвесь год на ўзбярэжжы і раўнінах каля 26 °C. У гарах вышынная пояснасць. [[ападкі|Ападкаў]] ад 1000 мм на ўзбярэжжы, да 6500 мм у гарах. Год падзяляецца на дажджлівы (снежань—красавік, менш акрэслены на поўначы) і сухі сезоны. Шмат мнагаводных рэк, найбуйнейшыя [[Флай]], [[Сепік]] і [[Раму (рака)|Раму]]. Лясы і хмызнякі займаюць 92,9 % тэрыторыі. На раўнінах і ніжніх схілах гор пашыраны вільготныя трапічныя лясы з пальмамі, бамбукамі, дрэвападобнымі папарацямі, панданусамі і інш. На вышыні 1000—2000 м пераважаюць вільготныя трапічныя лясы з араўкарыямі і паўднёвым букам, на вяршынях гор — высакагорныя лугі і хмызнякі. У асобных раёнах на поўдні ўчасткі саваннаў. Жывёльны свет астраўнога тыпу, прадстаўлены пераважна [[эндэмік]]амі. Захаваліся асобныя віды кенгуру, яхідна і праяхідна, дрэвавыя кускусы, шэрстахвосты, бандыкуты. Шмат кажаноў, птушак, паўзуноў, насякомых. Нацыянальныя паркі Варырата, Мак-Адам, ёсць рэзерваты. == Насельніцтва == [[Файл:Goroka (5502136702).jpg|thumb|left|Жыхары горада [[Гарока]]]] Жыве бальш за 700 народаў і плямён. Больш за 85 % складаюць [[папуасы]], якія жывуць пераважна ва ўнутраных частках Новай Гвінеі і на вялікіх астравах; на ўзбярэжжах месцамі жывуць [[меланезійцы]] (каля 14 %). У гарадах невялікія групы англа-аўстралійцаў. На 2011 год склад насельніцтва па веравызнанні быў наступным: пратэстантызм — 64,3 % (лютэране — 18,4 %, адвентысты — 12,9 %, пяцідзясятнікі — 10,4 %, Аб’яднаная царква Папуа — Новай Гвінеі — 10,3 %, 2 %, евангельскія баптысты — 2,8 %); каталікі — 27 %; іншыя хрысціяне — 5,3 %; іншыя рэлігіі — 1,4 %; Сярэднегадавы прырост насельніцтва 2,3 % (1999). Сярэдняя шчыльнасць каля 10,2 чал. на 1 км². На ўзбярэжжы і ў гарах на вышыні 1200—2000 м шчыльнасць дасягае 50—100 чал. на 1 км². У гарадах жыве 16 % насельніцтва. Найбуйнейшы горад [[Порт-Морсбі]], іншыя буйныя гарады [[Рабаул]], [[Маданг (горад)|Маданг]], [[Лаэ (горад)|Лаэ]]. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] занята 64 % насельніцтва. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Папуа — Новай Гвінеі}} Папуа — Новая Гвінея заселена продкамі сучасных папуасаў каля 30 тыс. гадоў назад. Каля 5 тысыч гадоў назад у прыбярэжных раёнах пасяліліся продкі [[меланезійцы|меланезійцаў]]. Першым з еўрапейцаў Новую Гвінею наведаў партугальскі капітан [[Жоржы ды ​Менезіш]]. У 1545 годзе іспанскі капітан І.​О.​Рэтэс даў востраву назву Новая Гвінея. У 1700 годзе брытанскі мараплавец [[Уільям Дампір]] адкрыў паўночнае ўзбярэжжа Папуа — Новай Гвінеі і востраў [[Новая Брытанія]], які ў 18—19 стагоддзях даследавалі брытанскія і французскія мараплаўцы ([[Джэймс Кук]], [[Луі Антуан дэ Бугенвіль]] і інш.). У 1870—80-я гадах сярод жыхароў паўночна-ўсходняй часткі Папуа — Новай Гвінеі жыў вучоны-этнограф М. М. Міклуха-Маклай. У 1884 годзе паўночна-ўсходняя частка Новай Гвінеі абвешчана германскім пратэктаратам Новая Гвінея, а паўднёва-ўсходняя частка — брытанскім пратэктаратам Папуа (з 1888 калонія); усходняя частка вострава адышла да [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] (цяпер — правінцыя Інданезіі Ірыян-Джая). У 1906 годзе [[Вялікабрытанія]] перадала Папуа пад кіраванне Аўстраліі. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Аўстралія акупіравала германскую частку Новай Гвінеі і атрымала ў 1912 годзе ад [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] мандат на кіраванне ёю (з 1946 падапечная тэрыторыя [[ААН]] пад кіраваннем Аўстраліі). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] большую частку Папуа — Новай Гвінеі акупіравалі японскія войскі, тут адбыўся шэраг важных бітваў. У ліпені 1949 года тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея аб’яднаны ў адзіную адміністрацыйную адзінку «Тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея» (з 1971 года — Папуа — Новая Гвінея). У 1951 годзе створаны мясцовы Заканадаўчы савет, у 1964 годзе — Тэрытарыяльная асамблея. У 1973 годзе атрымала ўнутранае самакіраванне. 16 верася 1975 года абвешчана незалежнасць Папуа — Новай Гвінеі. У краіне ўсталяваўся парламенцкі лад са шматпартыйнай дэмакратыяй, для якога характэрны няўстойлівыя парламенцкія кааліцыі і блокі. Галоўная мэта ўсіх урадаў — пераадоленне адсталасці краіны, большая частка насельніцтва якой вядзе прымітыўны лад жыцця. Дзейнічаюць палітычныя партыі: «Пангу парці», Народна-дэмакратычны рух, Народна-прагрэсіўная партыя. Папуа — Новая Гвінея — член [[ААН]] (з 1975), Садружнасці. == Культура == === Сусветная спадчына === {{main|Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Папуа — Новай Гвінеі}} * [[Старажытнае земляробчае паселішча Кук]] == Эканоміка == Краіна параўнальна нізкага ўзроўню развіцця. Валавы нацыянальны прадукт (ВУП) на 1 чалавека — каля 2,4 тыс. долараў за год. Галоўная галіна — [[сельская гаспадарка]]. У 1990-х гадах развівалася гарнарудная прамысловасць. У сельскай гаспадарцы ствараецца 28 % ВУП, у прамысловасці (пераважна гарнаруднай) — 35 %, у абслуговых галінах — 37 %. У сельскай гаспадарцы пераважаюць натуральныя і паўнатуральныя гаспадаркі плошчай да 0,5—1 га, развіваецца кааператыўны рух, ёсць плантацыі, якія належаць англа-аўстралійцам. Гаспадаркі мясцовага насельніцтва заснаваны на выкарыстанні ручной працы, пашырана лядна-агнявое земляробства. Пад ворывам і шматгадовымі насаджэннямі каля 500 тыс. га, пад лугамі і пашай каля 100 тыс. га. На плантацыях вырошчваюць [[какосавая пальма|какосавую пальму]] (штогод атрымліваюць каля 150 тыс. т копры), [[кава|каву]], [[какава|какаву]], каўчуканосы, бананы; у гаспадарках мясцовага насельніцтва — [[сорга]], тара, ямс, [[батат]], [[маніёк]], [[цукровы трыснёг]], [[хлебнае дрэва]], агародніну. [[Жывёлагадоўля]] развіта слаба, галоўная галіна — [[свінагадоўля]]. У 1997 годзе буйной рагатай жывёлы было 105 тыс. галоў, свіней 1,5 млн галоў. [[Птушкагадоўля]]. [[Рыбалоўства]] (тунец), лоўля крабаў і крэветак. [[Паляўніцтва]]. Нарыхтоўка дзікарослай сагавай пальмы, каштоўнай [[драўніна|драўніны]]. У прамысловасці галоўная роля належыць здабычы меднай руды на [[Бугенвіль (востраў)|востраве Бугенвіль]] (каля 200 тыс. меднага канцэнтрату штогод). Здабываюць таксама [[золата]] (горныя раёны вострава [[Новая Гвінея]], каля 15 т штогод), [[серабро]], [[цынк]], нафту. Здабычу [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] вядуць замежныя кампаніі. У 1996 годзе атрымана 1,7 млрд кВт∙гадз электраэнергіі (71 % даюць цеплавыя электрастанцыі, 29 % — ГЭС). Галоўныя прадпрыемствы апрацоўчай прамысловасці: фабрыкі па абагачэнні меднай руды, фанерныя заводы, лесапілкі, па апрацоўцы какосавых арэхаў, кавы, какавы, чаю, тытуню, алейныя, піваварныя. Ёсць заводы бетонных вырабаў, прадпрыемствы па выпуску харчовых прадуктаў, суднабуд. і суднарамонтныя, металаапрацоўчыя майстэрні і інш. Шырока развіты саматужныя промыслы: выраб керамікі, драўляных прадметаў хатняга ўжытку, традыцыйных лодак, сувеніраў і інш. Развіваецца замежны [[турызм]]. Транспарт аўтамабільны, унутраны водны, марскі. У краіне 19,6 тыс. км аўтадарог, з іх 0,7 тыс. км з цвёрдым пакрыццём, 10,9 тыс. км унутр. водных шляхоў, 19 аэрапортаў, у т. л. міжнар. каля Порт-Морсбі і Рабаула. Знешнія сувязі пераважна марскім транспартам. Галоўныя парты: Порт-Морсбі, Рабаул, Лаэ, Маданг. У 1997 годзе экспарт склаў 2,2 млрд дол., імпарт — 1,5 млрд долараў. У экспарце пераважаюць канцэнтрат медзі, золата, нафта (разам 72 % кошту экспарту), драўніна, копра, пальмавы алей, кава, какава, чай, крабы, крэветкі; у імпарце — машыны і трансп. сродкі, спажывецкія і харч. тавары, паліва, хімікаты. Гал. гандл. партнёры: Аўстралія, Японія, ЗША. Краіна атрымлівае дапамогу ад Аўстраліі, Японіі, Новай Зеландыі і інш. Грашовая адзінка — кіна. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Папуа — Новая Гвінея|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Commonscat|Papua New Guinea}} {{Папуа — Новая Гвінея ў тэмах}} {{Каралеўствы Садружнасці}} {{Краіны ў Каралавага мора}} {{Акіянія}} {{АСЕАН}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея| ]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] ih2pb0s47cpx1hj802rzyzl6zq7esq3 5186988 5186985 2026-08-26T06:19:40Z Autumndancer 168015 /* Эканоміка */ 5186988 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Папуа}} {{Дзяржава |Беларуская назва=Незалежная Дзяржава Папуа — Новая Гвінея |Арыгінальная назва=Independent State of Papua New Guinea, Independen Stet bilong Papua Niugini |Родны склон=Папуа — Новай Гвінеі |Герб = |Сцяг = Flag of Papua New Guinea.svg <!--|Замест герба=--> |Дэвіз= |Назва гімна=O Arise All You Sons <!--|Аўдыё=--> <!--|Дзяржаўны лад=[[Канстытуцыйная манархія]]--> |Форма кіравання=[[Канстытуцыйная манархія]] |lat_dir =S |lat_deg =6 |lat_min =29 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =147 |lon_min =22 |lon_sec =0 |region = PG |CoordScale =10000000 |На карце=Papua New Guinea (orthographic projection).svg |Мова=[[Англійская мова|англійская]], [[ток-пісін]] і [[хіры-моту]] |Дата незалежнасці=[[16 верасня]] [[1975]] |Незалежнасць ад=[[Аўстралія|Аўстраліі]] |Сталіца=[[Порт-Морсбі]] |Найбуйнейшы горад=Порт-Морсбі |Пасады кіраўнікоў=[[Кароль]]<br />[[Генерал-губернатар Папуа — Новай Гвінеі|Генерал-губернатар]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Папуа — Новай Гвінеі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br />[[Боб Дадае]]<br />[[Джэймс Марапэ]] |Месца па тэрыторыі=54 |Тэрыторыя=462 840 |Працэнт вады=2 |Месца па насельніцтву=104 |Насельніцтва=5171548 |Год перапісу=2000 |Шчыльнасць насельніцтва= |ВУП=14,363 млрд |Год разліку ВУП=2005 |Месца па ВУП=126 |ВУП на душу насельніцтва=2,418 |ІРЧП= {{рост}} 0.541 |Год разліку ІРЧП=2007 |Месца па ІРЧП=148 |Валюта=[[Кіна]] |Дамен=[[.pg]] |Тэлефонны код=675 |Часавы пояс= +10 <!--|Заўвагі=--> }} '''Па́пуа — Новая Гвіне́я''' ({{lang-en|Papua New Guinea}}) — дзяржава на паўднёвым захадзе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Займае ўсходнюю частку [[Востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]] з суседнімі астравамі (2800 астравоў, агульная плошча каля 400 тыс. км²), [[архіпелаг Бісмарка]], у т. л. астравы [[Новая Брытанія]] (плошча 36,6 тыс. км²) і [[Новая Ірландыя]] (плошча 8,6 тыс. км²), паўночная частка Саламонавых астравоў, у т. л. востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]] і [[Бука (востраў)|Бука]] (плошча 10 тыс. км²). На востраве Новая Гвінея мяжуе з [[Інданезія]]й. Абмываецца морамі Ціхага акіяна: [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскім]], [[Саламонава мора|Саламонавым]], [[Каралавае мора|Каралавым]]. Плошча краіны 461,7 тыс. км². Насельніцтва 4705,1 тыс. чал. (1999). [[Дзяржаўная мова]] — [[англійская мова|англійская]]. Сталіца — г. [[Порт-Морсбі]]. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (16 верасня). == Дзяржаўны лад == Папуа — Новая Гвінея — [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйная]] парламенцкая манархія. Дзейнічае канстытуцыя 1975 года. Кіраўнік дзяржавы — брытанскі манарх, якога ў краіне прадстаўляе генерал-губернатар, назначаны на 6 гадоў паводле прадстаўлення ўрада. Заканадаўчы орган — аднапалатны [[Нацыянальны парламент Папуа — Новай Гвінеі|Нацыянальны парламент]] (109 дэпутатаў, выбіраюцца ўсеагульным галасаваннем на 5 гадоў). Урад краіны — Нацыянальны выканаўчы савет на чале з прэм’ер-міністрам, які прызначаецца генерал-губернатарам і падсправаздачны парламенту. == Геаграфія == [[Файл:OwenStanleyRangeOwersCornerView.jpg|thumb|left|[[Оўэн-Стэнлі (хрыбет)|Оўэн-Стэнлі]]]] Пераважае горны рэльеф. На Новай Гвінеі горы цягнуцца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, дасягаюць 4508 м ([[Вільгельм (гара)|гара Вільгельм]]). На поўдні вострава нізіны і раўніны. Большасць іншых астравоў гарыстыя. Есць 18 дзеючых вулканаў, бываюць землетрасенні. З [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] найбольшае значэнне мае медная руда (востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]]), ёсць запасы [[золата]], нафты і прыроднага газу, цынкавых, хромавых і нікелевых руд. Клімат экватарыяльны (на поўначы) і субэкватарыяльны (на поўдні). Сярэднія тэмпературы ўвесь год на ўзбярэжжы і раўнінах каля 26 °C. У гарах вышынная пояснасць. [[ападкі|Ападкаў]] ад 1000 мм на ўзбярэжжы, да 6500 мм у гарах. Год падзяляецца на дажджлівы (снежань—красавік, менш акрэслены на поўначы) і сухі сезоны. Шмат мнагаводных рэк, найбуйнейшыя [[Флай]], [[Сепік]] і [[Раму (рака)|Раму]]. Лясы і хмызнякі займаюць 92,9 % тэрыторыі. На раўнінах і ніжніх схілах гор пашыраны вільготныя трапічныя лясы з пальмамі, бамбукамі, дрэвападобнымі папарацямі, панданусамі і інш. На вышыні 1000—2000 м пераважаюць вільготныя трапічныя лясы з араўкарыямі і паўднёвым букам, на вяршынях гор — высакагорныя лугі і хмызнякі. У асобных раёнах на поўдні ўчасткі саваннаў. Жывёльны свет астраўнога тыпу, прадстаўлены пераважна [[эндэмік]]амі. Захаваліся асобныя віды кенгуру, яхідна і праяхідна, дрэвавыя кускусы, шэрстахвосты, бандыкуты. Шмат кажаноў, птушак, паўзуноў, насякомых. Нацыянальныя паркі Варырата, Мак-Адам, ёсць рэзерваты. == Насельніцтва == [[Файл:Goroka (5502136702).jpg|thumb|left|Жыхары горада [[Гарока]]]] Жыве бальш за 700 народаў і плямён. Больш за 85 % складаюць [[папуасы]], якія жывуць пераважна ва ўнутраных частках Новай Гвінеі і на вялікіх астравах; на ўзбярэжжах месцамі жывуць [[меланезійцы]] (каля 14 %). У гарадах невялікія групы англа-аўстралійцаў. На 2011 год склад насельніцтва па веравызнанні быў наступным: пратэстантызм — 64,3 % (лютэране — 18,4 %, адвентысты — 12,9 %, пяцідзясятнікі — 10,4 %, Аб’яднаная царква Папуа — Новай Гвінеі — 10,3 %, 2 %, евангельскія баптысты — 2,8 %); каталікі — 27 %; іншыя хрысціяне — 5,3 %; іншыя рэлігіі — 1,4 %; Сярэднегадавы прырост насельніцтва 2,3 % (1999). Сярэдняя шчыльнасць каля 10,2 чал. на 1 км². На ўзбярэжжы і ў гарах на вышыні 1200—2000 м шчыльнасць дасягае 50—100 чал. на 1 км². У гарадах жыве 16 % насельніцтва. Найбуйнейшы горад [[Порт-Морсбі]], іншыя буйныя гарады [[Рабаул]], [[Маданг (горад)|Маданг]], [[Лаэ (горад)|Лаэ]]. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] занята 64 % насельніцтва. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Папуа — Новай Гвінеі}} Папуа — Новая Гвінея заселена продкамі сучасных папуасаў каля 30 тыс. гадоў назад. Каля 5 тысыч гадоў назад у прыбярэжных раёнах пасяліліся продкі [[меланезійцы|меланезійцаў]]. Першым з еўрапейцаў Новую Гвінею наведаў партугальскі капітан [[Жоржы ды ​Менезіш]]. У 1545 годзе іспанскі капітан І.​О.​Рэтэс даў востраву назву Новая Гвінея. У 1700 годзе брытанскі мараплавец [[Уільям Дампір]] адкрыў паўночнае ўзбярэжжа Папуа — Новай Гвінеі і востраў [[Новая Брытанія]], які ў 18—19 стагоддзях даследавалі брытанскія і французскія мараплаўцы ([[Джэймс Кук]], [[Луі Антуан дэ Бугенвіль]] і інш.). У 1870—80-я гадах сярод жыхароў паўночна-ўсходняй часткі Папуа — Новай Гвінеі жыў вучоны-этнограф М. М. Міклуха-Маклай. У 1884 годзе паўночна-ўсходняя частка Новай Гвінеі абвешчана германскім пратэктаратам Новая Гвінея, а паўднёва-ўсходняя частка — брытанскім пратэктаратам Папуа (з 1888 калонія); усходняя частка вострава адышла да [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] (цяпер — правінцыя Інданезіі Ірыян-Джая). У 1906 годзе [[Вялікабрытанія]] перадала Папуа пад кіраванне Аўстраліі. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Аўстралія акупіравала германскую частку Новай Гвінеі і атрымала ў 1912 годзе ад [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] мандат на кіраванне ёю (з 1946 падапечная тэрыторыя [[ААН]] пад кіраваннем Аўстраліі). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] большую частку Папуа — Новай Гвінеі акупіравалі японскія войскі, тут адбыўся шэраг важных бітваў. У ліпені 1949 года тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея аб’яднаны ў адзіную адміністрацыйную адзінку «Тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея» (з 1971 года — Папуа — Новая Гвінея). У 1951 годзе створаны мясцовы Заканадаўчы савет, у 1964 годзе — Тэрытарыяльная асамблея. У 1973 годзе атрымала ўнутранае самакіраванне. 16 верася 1975 года абвешчана незалежнасць Папуа — Новай Гвінеі. У краіне ўсталяваўся парламенцкі лад са шматпартыйнай дэмакратыяй, для якога характэрны няўстойлівыя парламенцкія кааліцыі і блокі. Галоўная мэта ўсіх урадаў — пераадоленне адсталасці краіны, большая частка насельніцтва якой вядзе прымітыўны лад жыцця. Дзейнічаюць палітычныя партыі: «Пангу парці», Народна-дэмакратычны рух, Народна-прагрэсіўная партыя. Папуа — Новая Гвінея — член [[ААН]] (з 1975), Садружнасці. == Культура == === Сусветная спадчына === {{main|Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Папуа — Новай Гвінеі}} * [[Старажытнае земляробчае паселішча Кук]] == Эканоміка == [[Файл:OkTediMine.jpg|thumb|легенда]] Краіна параўнальна нізкага ўзроўню развіцця. Валавы нацыянальны прадукт (ВУП) на 1 чалавека — каля 2,4 тыс. долараў за год. Галоўная галіна — [[сельская гаспадарка]]. У 1990-х гадах развівалася гарнарудная прамысловасць. У сельскай гаспадарцы ствараецца 28 % ВУП, у прамысловасці (пераважна гарнаруднай) — 35 %, у абслуговых галінах — 37 %. У сельскай гаспадарцы пераважаюць натуральныя і паўнатуральныя гаспадаркі плошчай да 0,5—1 га, развіваецца кааператыўны рух, ёсць плантацыі, якія належаць англа-аўстралійцам. Гаспадаркі мясцовага насельніцтва заснаваны на выкарыстанні ручной працы, пашырана лядна-агнявое земляробства. Пад ворывам і шматгадовымі насаджэннямі каля 500 тыс. га, пад лугамі і пашай каля 100 тыс. га. На плантацыях вырошчваюць [[какосавая пальма|какосавую пальму]] (штогод атрымліваюць каля 150 тыс. т копры), [[кава|каву]], [[какава|какаву]], каўчуканосы, бананы; у гаспадарках мясцовага насельніцтва — [[сорга]], тара, ямс, [[батат]], [[маніёк]], [[цукровы трыснёг]], [[хлебнае дрэва]], агародніну. [[Жывёлагадоўля]] развіта слаба, галоўная галіна — [[свінагадоўля]]. У 1997 годзе буйной рагатай жывёлы было 105 тыс. галоў, свіней 1,5 млн галоў. [[Птушкагадоўля]]. [[Рыбалоўства]] (тунец), лоўля крабаў і крэветак. [[Паляўніцтва]]. Нарыхтоўка дзікарослай сагавай пальмы, каштоўнай [[драўніна|драўніны]]. У прамысловасці галоўная роля належыць здабычы меднай руды на [[Бугенвіль (востраў)|востраве Бугенвіль]] (каля 200 тыс. меднага канцэнтрату штогод). Здабываюць таксама [[золата]] (горныя раёны вострава [[Новая Гвінея]], каля 15 т штогод), [[серабро]], [[цынк]], нафту. Здабычу [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] вядуць замежныя кампаніі. У 1996 годзе атрымана 1,7 млрд кВт∙гадз электраэнергіі (71 % даюць цеплавыя электрастанцыі, 29 % — ГЭС). Галоўныя прадпрыемствы апрацоўчай прамысловасці: фабрыкі па абагачэнні меднай руды, фанерныя заводы, лесапілкі, па апрацоўцы какосавых арэхаў, кавы, какавы, чаю, тытуню, алейныя, піваварныя. Ёсць заводы бетонных вырабаў, прадпрыемствы па выпуску харчовых прадуктаў, суднабуд. і суднарамонтныя, металаапрацоўчыя майстэрні і інш. Шырока развіты саматужныя промыслы: выраб керамікі, драўляных прадметаў хатняга ўжытку, традыцыйных лодак, сувеніраў і інш. Развіваецца замежны [[турызм]]. Транспарт аўтамабільны, унутраны водны, марскі. У краіне 19,6 тыс. км аўтадарог, з іх 0,7 тыс. км з цвёрдым пакрыццём, 10,9 тыс. км унутр. водных шляхоў, 19 аэрапортаў, у т. л. міжнар. каля Порт-Морсбі і Рабаула. Знешнія сувязі пераважна марскім транспартам. Галоўныя парты: Порт-Морсбі, Рабаул, Лаэ, Маданг. У 1997 годзе экспарт склаў 2,2 млрд дол., імпарт — 1,5 млрд долараў. У экспарце пераважаюць канцэнтрат медзі, золата, нафта (разам 72 % кошту экспарту), драўніна, копра, пальмавы алей, кава, какава, чай, крабы, крэветкі; у імпарце — машыны і трансп. сродкі, спажывецкія і харч. тавары, паліва, хімікаты. Гал. гандл. партнёры: Аўстралія, Японія, ЗША. Краіна атрымлівае дапамогу ад Аўстраліі, Японіі, Новай Зеландыі і інш. Грашовая адзінка — кіна. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Папуа — Новая Гвінея|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Commonscat|Papua New Guinea}} {{Папуа — Новая Гвінея ў тэмах}} {{Каралеўствы Садружнасці}} {{Краіны ў Каралавага мора}} {{Акіянія}} {{АСЕАН}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея| ]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] sxkxhjfxrbgxjzvxxdfln01eb102il0 5186989 5186988 2026-08-26T06:20:59Z Autumndancer 168015 /* Эканоміка */ 5186989 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Папуа}} {{Дзяржава |Беларуская назва=Незалежная Дзяржава Папуа — Новая Гвінея |Арыгінальная назва=Independent State of Papua New Guinea, Independen Stet bilong Papua Niugini |Родны склон=Папуа — Новай Гвінеі |Герб = |Сцяг = Flag of Papua New Guinea.svg <!--|Замест герба=--> |Дэвіз= |Назва гімна=O Arise All You Sons <!--|Аўдыё=--> <!--|Дзяржаўны лад=[[Канстытуцыйная манархія]]--> |Форма кіравання=[[Канстытуцыйная манархія]] |lat_dir =S |lat_deg =6 |lat_min =29 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =147 |lon_min =22 |lon_sec =0 |region = PG |CoordScale =10000000 |На карце=Papua New Guinea (orthographic projection).svg |Мова=[[Англійская мова|англійская]], [[ток-пісін]] і [[хіры-моту]] |Дата незалежнасці=[[16 верасня]] [[1975]] |Незалежнасць ад=[[Аўстралія|Аўстраліі]] |Сталіца=[[Порт-Морсбі]] |Найбуйнейшы горад=Порт-Морсбі |Пасады кіраўнікоў=[[Кароль]]<br />[[Генерал-губернатар Папуа — Новай Гвінеі|Генерал-губернатар]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Папуа — Новай Гвінеі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br />[[Боб Дадае]]<br />[[Джэймс Марапэ]] |Месца па тэрыторыі=54 |Тэрыторыя=462 840 |Працэнт вады=2 |Месца па насельніцтву=104 |Насельніцтва=5171548 |Год перапісу=2000 |Шчыльнасць насельніцтва= |ВУП=14,363 млрд |Год разліку ВУП=2005 |Месца па ВУП=126 |ВУП на душу насельніцтва=2,418 |ІРЧП= {{рост}} 0.541 |Год разліку ІРЧП=2007 |Месца па ІРЧП=148 |Валюта=[[Кіна]] |Дамен=[[.pg]] |Тэлефонны код=675 |Часавы пояс= +10 <!--|Заўвагі=--> }} '''Па́пуа — Новая Гвіне́я''' ({{lang-en|Papua New Guinea}}) — дзяржава на паўднёвым захадзе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Займае ўсходнюю частку [[Востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]] з суседнімі астравамі (2800 астравоў, агульная плошча каля 400 тыс. км²), [[архіпелаг Бісмарка]], у т. л. астравы [[Новая Брытанія]] (плошча 36,6 тыс. км²) і [[Новая Ірландыя]] (плошча 8,6 тыс. км²), паўночная частка Саламонавых астравоў, у т. л. востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]] і [[Бука (востраў)|Бука]] (плошча 10 тыс. км²). На востраве Новая Гвінея мяжуе з [[Інданезія]]й. Абмываецца морамі Ціхага акіяна: [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскім]], [[Саламонава мора|Саламонавым]], [[Каралавае мора|Каралавым]]. Плошча краіны 461,7 тыс. км². Насельніцтва 4705,1 тыс. чал. (1999). [[Дзяржаўная мова]] — [[англійская мова|англійская]]. Сталіца — г. [[Порт-Морсбі]]. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (16 верасня). == Дзяржаўны лад == Папуа — Новая Гвінея — [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйная]] парламенцкая манархія. Дзейнічае канстытуцыя 1975 года. Кіраўнік дзяржавы — брытанскі манарх, якога ў краіне прадстаўляе генерал-губернатар, назначаны на 6 гадоў паводле прадстаўлення ўрада. Заканадаўчы орган — аднапалатны [[Нацыянальны парламент Папуа — Новай Гвінеі|Нацыянальны парламент]] (109 дэпутатаў, выбіраюцца ўсеагульным галасаваннем на 5 гадоў). Урад краіны — Нацыянальны выканаўчы савет на чале з прэм’ер-міністрам, які прызначаецца генерал-губернатарам і падсправаздачны парламенту. == Геаграфія == [[Файл:OwenStanleyRangeOwersCornerView.jpg|thumb|left|[[Оўэн-Стэнлі (хрыбет)|Оўэн-Стэнлі]]]] Пераважае горны рэльеф. На Новай Гвінеі горы цягнуцца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, дасягаюць 4508 м ([[Вільгельм (гара)|гара Вільгельм]]). На поўдні вострава нізіны і раўніны. Большасць іншых астравоў гарыстыя. Есць 18 дзеючых вулканаў, бываюць землетрасенні. З [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] найбольшае значэнне мае медная руда (востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]]), ёсць запасы [[золата]], нафты і прыроднага газу, цынкавых, хромавых і нікелевых руд. Клімат экватарыяльны (на поўначы) і субэкватарыяльны (на поўдні). Сярэднія тэмпературы ўвесь год на ўзбярэжжы і раўнінах каля 26 °C. У гарах вышынная пояснасць. [[ападкі|Ападкаў]] ад 1000 мм на ўзбярэжжы, да 6500 мм у гарах. Год падзяляецца на дажджлівы (снежань—красавік, менш акрэслены на поўначы) і сухі сезоны. Шмат мнагаводных рэк, найбуйнейшыя [[Флай]], [[Сепік]] і [[Раму (рака)|Раму]]. Лясы і хмызнякі займаюць 92,9 % тэрыторыі. На раўнінах і ніжніх схілах гор пашыраны вільготныя трапічныя лясы з пальмамі, бамбукамі, дрэвападобнымі папарацямі, панданусамі і інш. На вышыні 1000—2000 м пераважаюць вільготныя трапічныя лясы з араўкарыямі і паўднёвым букам, на вяршынях гор — высакагорныя лугі і хмызнякі. У асобных раёнах на поўдні ўчасткі саваннаў. Жывёльны свет астраўнога тыпу, прадстаўлены пераважна [[эндэмік]]амі. Захаваліся асобныя віды кенгуру, яхідна і праяхідна, дрэвавыя кускусы, шэрстахвосты, бандыкуты. Шмат кажаноў, птушак, паўзуноў, насякомых. Нацыянальныя паркі Варырата, Мак-Адам, ёсць рэзерваты. == Насельніцтва == [[Файл:Goroka (5502136702).jpg|thumb|left|Жыхары горада [[Гарока]]]] Жыве бальш за 700 народаў і плямён. Больш за 85 % складаюць [[папуасы]], якія жывуць пераважна ва ўнутраных частках Новай Гвінеі і на вялікіх астравах; на ўзбярэжжах месцамі жывуць [[меланезійцы]] (каля 14 %). У гарадах невялікія групы англа-аўстралійцаў. На 2011 год склад насельніцтва па веравызнанні быў наступным: пратэстантызм — 64,3 % (лютэране — 18,4 %, адвентысты — 12,9 %, пяцідзясятнікі — 10,4 %, Аб’яднаная царква Папуа — Новай Гвінеі — 10,3 %, 2 %, евангельскія баптысты — 2,8 %); каталікі — 27 %; іншыя хрысціяне — 5,3 %; іншыя рэлігіі — 1,4 %; Сярэднегадавы прырост насельніцтва 2,3 % (1999). Сярэдняя шчыльнасць каля 10,2 чал. на 1 км². На ўзбярэжжы і ў гарах на вышыні 1200—2000 м шчыльнасць дасягае 50—100 чал. на 1 км². У гарадах жыве 16 % насельніцтва. Найбуйнейшы горад [[Порт-Морсбі]], іншыя буйныя гарады [[Рабаул]], [[Маданг (горад)|Маданг]], [[Лаэ (горад)|Лаэ]]. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] занята 64 % насельніцтва. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Папуа — Новай Гвінеі}} Папуа — Новая Гвінея заселена продкамі сучасных папуасаў каля 30 тыс. гадоў назад. Каля 5 тысыч гадоў назад у прыбярэжных раёнах пасяліліся продкі [[меланезійцы|меланезійцаў]]. Першым з еўрапейцаў Новую Гвінею наведаў партугальскі капітан [[Жоржы ды ​Менезіш]]. У 1545 годзе іспанскі капітан І.​О.​Рэтэс даў востраву назву Новая Гвінея. У 1700 годзе брытанскі мараплавец [[Уільям Дампір]] адкрыў паўночнае ўзбярэжжа Папуа — Новай Гвінеі і востраў [[Новая Брытанія]], які ў 18—19 стагоддзях даследавалі брытанскія і французскія мараплаўцы ([[Джэймс Кук]], [[Луі Антуан дэ Бугенвіль]] і інш.). У 1870—80-я гадах сярод жыхароў паўночна-ўсходняй часткі Папуа — Новай Гвінеі жыў вучоны-этнограф М. М. Міклуха-Маклай. У 1884 годзе паўночна-ўсходняя частка Новай Гвінеі абвешчана германскім пратэктаратам Новая Гвінея, а паўднёва-ўсходняя частка — брытанскім пратэктаратам Папуа (з 1888 калонія); усходняя частка вострава адышла да [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] (цяпер — правінцыя Інданезіі Ірыян-Джая). У 1906 годзе [[Вялікабрытанія]] перадала Папуа пад кіраванне Аўстраліі. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Аўстралія акупіравала германскую частку Новай Гвінеі і атрымала ў 1912 годзе ад [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] мандат на кіраванне ёю (з 1946 падапечная тэрыторыя [[ААН]] пад кіраваннем Аўстраліі). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] большую частку Папуа — Новай Гвінеі акупіравалі японскія войскі, тут адбыўся шэраг важных бітваў. У ліпені 1949 года тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея аб’яднаны ў адзіную адміністрацыйную адзінку «Тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея» (з 1971 года — Папуа — Новая Гвінея). У 1951 годзе створаны мясцовы Заканадаўчы савет, у 1964 годзе — Тэрытарыяльная асамблея. У 1973 годзе атрымала ўнутранае самакіраванне. 16 верася 1975 года абвешчана незалежнасць Папуа — Новай Гвінеі. У краіне ўсталяваўся парламенцкі лад са шматпартыйнай дэмакратыяй, для якога характэрны няўстойлівыя парламенцкія кааліцыі і блокі. Галоўная мэта ўсіх урадаў — пераадоленне адсталасці краіны, большая частка насельніцтва якой вядзе прымітыўны лад жыцця. Дзейнічаюць палітычныя партыі: «Пангу парці», Народна-дэмакратычны рух, Народна-прагрэсіўная партыя. Папуа — Новая Гвінея — член [[ААН]] (з 1975), Садружнасці. == Культура == === Сусветная спадчына === {{main|Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Папуа — Новай Гвінеі}} * [[Старажытнае земляробчае паселішча Кук]] == Эканоміка == [[Файл:OkTediMine.jpg|thumb|легенда]] Краіна параўнальна нізкага ўзроўню развіцця. Валавы нацыянальны прадукт (ВУП) на 1 чалавека — каля 2,4 тыс. долараў за год. Галоўная галіна — [[сельская гаспадарка]]. У 1990-х гадах развівалася гарнарудная прамысловасць. У сельскай гаспадарцы ствараецца 28 % ВУП, у прамысловасці (пераважна гарнаруднай) — 35 %, у абслуговых галінах — 37 %. У сельскай гаспадарцы пераважаюць натуральныя і паўнатуральныя гаспадаркі плошчай да 0,5—1 га, развіваецца кааператыўны рух, ёсць плантацыі, якія належаць англа-аўстралійцам. Гаспадаркі мясцовага насельніцтва заснаваны на выкарыстанні ручной працы, пашырана лядна-агнявое земляробства. Пад ворывам і шматгадовымі насаджэннямі каля 500 тыс. га, пад лугамі і пашай каля 100 тыс. га. На плантацыях вырошчваюць [[какосавая пальма|какосавую пальму]] (штогод атрымліваюць каля 150 тыс. т копры), [[кава|каву]], [[какава|какаву]], каўчуканосы, бананы; у гаспадарках мясцовага насельніцтва — [[сорга]], тара, ямс, [[батат]], [[маніёк]], [[цукровы трыснёг]], [[хлебнае дрэва]], агародніну. [[Жывёлагадоўля]] развіта слаба, галоўная галіна — [[свінагадоўля]]. У 1997 годзе буйной рагатай жывёлы было 105 тыс. галоў, свіней 1,5 млн галоў. [[Птушкагадоўля]]. [[Рыбалоўства]] (тунец), лоўля крабаў і крэветак. [[Паляўніцтва]]. Нарыхтоўка дзікарослай сагавай пальмы, каштоўнай [[драўніна|драўніны]]. У прамысловасці галоўная роля належыць здабычы меднай руды на [[Бугенвіль (востраў)|востраве Бугенвіль]] (каля 200 тыс. меднага канцэнтрату штогод). Здабываюць таксама [[золата]] (горныя раёны вострава [[Новая Гвінея]], каля 15 т штогод), [[серабро]], [[цынк]], нафту. Здабычу [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] вядуць замежныя кампаніі. У 1996 годзе атрымана 1,7 млрд кВт∙гадз электраэнергіі (71 % даюць цеплавыя электрастанцыі, 29 % — ГЭС). Галоўныя прадпрыемствы апрацоўчай прамысловасці: фабрыкі па абагачэнні меднай руды, фанерныя заводы, лесапілкі, па апрацоўцы какосавых арэхаў, кавы, какавы, чаю, тытуню, алейныя, піваварныя. Ёсць заводы бетонных вырабаў, прадпрыемствы па выпуску харчовых прадуктаў, суднабуд. і суднарамонтныя, металаапрацоўчыя майстэрні і інш. Шырока развіты саматужныя промыслы: выраб керамікі, драўляных прадметаў хатняга ўжытку, традыцыйных лодак, сувеніраў і інш. Развіваецца замежны [[турызм]]. Транспарт аўтамабільны, унутраны водны, марскі. У краіне 19,6 тыс. км аўтадарог, з іх 0,7 тыс. км з цвёрдым пакрыццём, 10,9 тыс. км унутр. водных шляхоў, 19 аэрапортаў, у т. л. міжнар. каля Порт-Морсбі і Рабаула. Знешнія сувязі пераважна марскім транспартам. Галоўныя парты: Порт-Морсбі, Рабаул, Лаэ, Маданг. У 1997 годзе экспарт склаў 2,2 млрд дол., імпарт — 1,5 млрд долараў. У экспарце пераважаюць канцэнтрат медзі, [[золата]], [[нафта]] (разам 72 % кошту экспарту), драўніна, копра, пальмавы алей, кава, какава, чай, крабы, крэветкі; у імпарце — машыны і транспартныя сродкі, спажывецкія і харчовыя тавары, паліва, хімікаты. Галоўныя гандлёвыя партнёры: [[Аўстралія]], [[Японія]], [[ЗША]]. Краіна атрымлівае дапамогу ад Аўстраліі, Японіі, Новай Зеландыі і іншых. Грашовая адзінка — [[кіна]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Папуа — Новая Гвінея|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Commonscat|Papua New Guinea}} {{Папуа — Новая Гвінея ў тэмах}} {{Каралеўствы Садружнасці}} {{Краіны ў Каралавага мора}} {{Акіянія}} {{АСЕАН}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея| ]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] 77zfy5qwg94gtpep4jc025b5ugk8ur6 5187053 5186989 2026-08-26T10:17:22Z Autumndancer 168015 /* Культура */ дапаўненне 5187053 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Папуа}} {{Дзяржава |Беларуская назва=Незалежная Дзяржава Папуа — Новая Гвінея |Арыгінальная назва=Independent State of Papua New Guinea, Independen Stet bilong Papua Niugini |Родны склон=Папуа — Новай Гвінеі |Герб = |Сцяг = Flag of Papua New Guinea.svg <!--|Замест герба=--> |Дэвіз= |Назва гімна=O Arise All You Sons <!--|Аўдыё=--> <!--|Дзяржаўны лад=[[Канстытуцыйная манархія]]--> |Форма кіравання=[[Канстытуцыйная манархія]] |lat_dir =S |lat_deg =6 |lat_min =29 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =147 |lon_min =22 |lon_sec =0 |region = PG |CoordScale =10000000 |На карце=Papua New Guinea (orthographic projection).svg |Мова=[[Англійская мова|англійская]], [[ток-пісін]] і [[хіры-моту]] |Дата незалежнасці=[[16 верасня]] [[1975]] |Незалежнасць ад=[[Аўстралія|Аўстраліі]] |Сталіца=[[Порт-Морсбі]] |Найбуйнейшы горад=Порт-Морсбі |Пасады кіраўнікоў=[[Кароль]]<br />[[Генерал-губернатар Папуа — Новай Гвінеі|Генерал-губернатар]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Папуа — Новай Гвінеі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br />[[Боб Дадае]]<br />[[Джэймс Марапэ]] |Месца па тэрыторыі=54 |Тэрыторыя=462 840 |Працэнт вады=2 |Месца па насельніцтву=104 |Насельніцтва=5171548 |Год перапісу=2000 |Шчыльнасць насельніцтва= |ВУП=14,363 млрд |Год разліку ВУП=2005 |Месца па ВУП=126 |ВУП на душу насельніцтва=2,418 |ІРЧП= {{рост}} 0.541 |Год разліку ІРЧП=2007 |Месца па ІРЧП=148 |Валюта=[[Кіна]] |Дамен=[[.pg]] |Тэлефонны код=675 |Часавы пояс= +10 <!--|Заўвагі=--> }} '''Па́пуа — Новая Гвіне́я''' ({{lang-en|Papua New Guinea}}) — дзяржава на паўднёвым захадзе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Займае ўсходнюю частку [[Востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]] з суседнімі астравамі (2800 астравоў, агульная плошча каля 400 тыс. км²), [[архіпелаг Бісмарка]], у т. л. астравы [[Новая Брытанія]] (плошча 36,6 тыс. км²) і [[Новая Ірландыя]] (плошча 8,6 тыс. км²), паўночная частка Саламонавых астравоў, у т. л. востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]] і [[Бука (востраў)|Бука]] (плошча 10 тыс. км²). На востраве Новая Гвінея мяжуе з [[Інданезія]]й. Абмываецца морамі Ціхага акіяна: [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскім]], [[Саламонава мора|Саламонавым]], [[Каралавае мора|Каралавым]]. Плошча краіны 461,7 тыс. км². Насельніцтва 4705,1 тыс. чал. (1999). [[Дзяржаўная мова]] — [[англійская мова|англійская]]. Сталіца — г. [[Порт-Морсбі]]. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (16 верасня). == Дзяржаўны лад == Папуа — Новая Гвінея — [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйная]] парламенцкая манархія. Дзейнічае канстытуцыя 1975 года. Кіраўнік дзяржавы — брытанскі манарх, якога ў краіне прадстаўляе генерал-губернатар, назначаны на 6 гадоў паводле прадстаўлення ўрада. Заканадаўчы орган — аднапалатны [[Нацыянальны парламент Папуа — Новай Гвінеі|Нацыянальны парламент]] (109 дэпутатаў, выбіраюцца ўсеагульным галасаваннем на 5 гадоў). Урад краіны — Нацыянальны выканаўчы савет на чале з прэм’ер-міністрам, які прызначаецца генерал-губернатарам і падсправаздачны парламенту. == Геаграфія == [[Файл:OwenStanleyRangeOwersCornerView.jpg|thumb|left|[[Оўэн-Стэнлі (хрыбет)|Оўэн-Стэнлі]]]] Пераважае горны рэльеф. На Новай Гвінеі горы цягнуцца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, дасягаюць 4508 м ([[Вільгельм (гара)|гара Вільгельм]]). На поўдні вострава нізіны і раўніны. Большасць іншых астравоў гарыстыя. Есць 18 дзеючых вулканаў, бываюць землетрасенні. З [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] найбольшае значэнне мае медная руда (востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]]), ёсць запасы [[золата]], нафты і прыроднага газу, цынкавых, хромавых і нікелевых руд. Клімат экватарыяльны (на поўначы) і субэкватарыяльны (на поўдні). Сярэднія тэмпературы ўвесь год на ўзбярэжжы і раўнінах каля 26 °C. У гарах вышынная пояснасць. [[ападкі|Ападкаў]] ад 1000 мм на ўзбярэжжы, да 6500 мм у гарах. Год падзяляецца на дажджлівы (снежань—красавік, менш акрэслены на поўначы) і сухі сезоны. Шмат мнагаводных рэк, найбуйнейшыя [[Флай]], [[Сепік]] і [[Раму (рака)|Раму]]. Лясы і хмызнякі займаюць 92,9 % тэрыторыі. На раўнінах і ніжніх схілах гор пашыраны вільготныя трапічныя лясы з пальмамі, бамбукамі, дрэвападобнымі папарацямі, панданусамі і інш. На вышыні 1000—2000 м пераважаюць вільготныя трапічныя лясы з араўкарыямі і паўднёвым букам, на вяршынях гор — высакагорныя лугі і хмызнякі. У асобных раёнах на поўдні ўчасткі саваннаў. Жывёльны свет астраўнога тыпу, прадстаўлены пераважна [[эндэмік]]амі. Захаваліся асобныя віды кенгуру, яхідна і праяхідна, дрэвавыя кускусы, шэрстахвосты, бандыкуты. Шмат кажаноў, птушак, паўзуноў, насякомых. Нацыянальныя паркі Варырата, Мак-Адам, ёсць рэзерваты. == Насельніцтва == [[Файл:Goroka (5502136702).jpg|thumb|left|Жыхары горада [[Гарока]]]] Жыве бальш за 700 народаў і плямён. Больш за 85 % складаюць [[папуасы]], якія жывуць пераважна ва ўнутраных частках Новай Гвінеі і на вялікіх астравах; на ўзбярэжжах месцамі жывуць [[меланезійцы]] (каля 14 %). У гарадах невялікія групы англа-аўстралійцаў. На 2011 год склад насельніцтва па веравызнанні быў наступным: пратэстантызм — 64,3 % (лютэране — 18,4 %, адвентысты — 12,9 %, пяцідзясятнікі — 10,4 %, Аб’яднаная царква Папуа — Новай Гвінеі — 10,3 %, 2 %, евангельскія баптысты — 2,8 %); каталікі — 27 %; іншыя хрысціяне — 5,3 %; іншыя рэлігіі — 1,4 %; Сярэднегадавы прырост насельніцтва 2,3 % (1999). Сярэдняя шчыльнасць каля 10,2 чал. на 1 км². На ўзбярэжжы і ў гарах на вышыні 1200—2000 м шчыльнасць дасягае 50—100 чал. на 1 км². У гарадах жыве 16 % насельніцтва. Найбуйнейшы горад [[Порт-Морсбі]], іншыя буйныя гарады [[Рабаул]], [[Маданг (горад)|Маданг]], [[Лаэ (горад)|Лаэ]]. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] занята 64 % насельніцтва. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Папуа — Новай Гвінеі}} Папуа — Новая Гвінея заселена продкамі сучасных папуасаў каля 30 тыс. гадоў назад. Каля 5 тысыч гадоў назад у прыбярэжных раёнах пасяліліся продкі [[меланезійцы|меланезійцаў]]. Першым з еўрапейцаў Новую Гвінею наведаў партугальскі капітан [[Жоржы ды ​Менезіш]]. У 1545 годзе іспанскі капітан І.​О.​Рэтэс даў востраву назву Новая Гвінея. У 1700 годзе брытанскі мараплавец [[Уільям Дампір]] адкрыў паўночнае ўзбярэжжа Папуа — Новай Гвінеі і востраў [[Новая Брытанія]], які ў 18—19 стагоддзях даследавалі брытанскія і французскія мараплаўцы ([[Джэймс Кук]], [[Луі Антуан дэ Бугенвіль]] і інш.). У 1870—80-я гадах сярод жыхароў паўночна-ўсходняй часткі Папуа — Новай Гвінеі жыў вучоны-этнограф М. М. Міклуха-Маклай. У 1884 годзе паўночна-ўсходняя частка Новай Гвінеі абвешчана германскім пратэктаратам Новая Гвінея, а паўднёва-ўсходняя частка — брытанскім пратэктаратам Папуа (з 1888 калонія); усходняя частка вострава адышла да [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] (цяпер — правінцыя Інданезіі Ірыян-Джая). У 1906 годзе [[Вялікабрытанія]] перадала Папуа пад кіраванне Аўстраліі. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Аўстралія акупіравала германскую частку Новай Гвінеі і атрымала ў 1912 годзе ад [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] мандат на кіраванне ёю (з 1946 падапечная тэрыторыя [[ААН]] пад кіраваннем Аўстраліі). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] большую частку Папуа — Новай Гвінеі акупіравалі японскія войскі, тут адбыўся шэраг важных бітваў. У ліпені 1949 года тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея аб’яднаны ў адзіную адміністрацыйную адзінку «Тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея» (з 1971 года — Папуа — Новая Гвінея). У 1951 годзе створаны мясцовы Заканадаўчы савет, у 1964 годзе — Тэрытарыяльная асамблея. У 1973 годзе атрымала ўнутранае самакіраванне. 16 верася 1975 года абвешчана незалежнасць Папуа — Новай Гвінеі. У краіне ўсталяваўся парламенцкі лад са шматпартыйнай дэмакратыяй, для якога характэрны няўстойлівыя парламенцкія кааліцыі і блокі. Галоўная мэта ўсіх урадаў — пераадоленне адсталасці краіны, большая частка насельніцтва якой вядзе прымітыўны лад жыцця. Дзейнічаюць палітычныя партыі: «Пангу парці», Народна-дэмакратычны рух, Народна-прагрэсіўная партыя. Папуа — Новая Гвінея — член [[ААН]] (з 1975), Садружнасці. == Культура == {{main|Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Папуа — Новай Гвінеі}} {{main|Старажытнае земляробчае паселішча Кук}} Літаратурнае жыццё ў Порт-Морсбі з’явілася толькі ў 2000 годзе, да гэтага часу актыўна працавала толькі некалькі асобных аўтараў; на 2026 год налічваецца больш за 100 пісьменнікаў. Найбольш прэстыжнай літаратурнай прэміяй краіны з’яўляецца прэмія «Кракадзіл», якая ўручаецца з 2010 года. Сярод вядомых аўтараў — [[Расел Сааба]]. Поп-спявак [[Джордж Тэлек]] і рэпер [[О-Шэн]]. У 1975 годзе пачала вяшчанне радыёсетка (NBC), выдавалася адзіная газета; тэлевізійных каналаў не было, і ва ўніверсітэтах не выкладалі журналістыку. У 2002 годзе пачалі выдавацца дзве канкуруючыя штодзённыя газеты на англійскай мове — " Papua New Guinea Post-Courier " і «The National». Нацыянальная вяшчальная карпарацыя (NBC) — дзяржаўная вяшчальная кампанія Папуа-Новай Гвінеі са штаб-кватэрай у Порт-Морсбі і студыямі па ўсёй краіне. Выпускае радыёпраграмы NBC Radio і The Tribe, а таксама тэлеканал NBC TV (раней Kundu 2). Акрамя таго, камерцыйны правайдар EM TV (Fiji Television) вяшчае на наземным узроўні па ўсёй краіне з 1987 года. Сярод іншых правайдараў — Digicel PNG і Click TV PNG. У 2021 годзе 25,7 працэнта насельніцтва Папуа-Новай Гвінеі карысталіся інтэрнетам. == Эканоміка == [[Файл:OkTediMine.jpg|thumb|легенда]] Краіна параўнальна нізкага ўзроўню развіцця. Валавы нацыянальны прадукт (ВУП) на 1 чалавека — каля 2,4 тыс. долараў за год. Галоўная галіна — [[сельская гаспадарка]]. У 1990-х гадах развівалася гарнарудная прамысловасць. У сельскай гаспадарцы ствараецца 28 % ВУП, у прамысловасці (пераважна гарнаруднай) — 35 %, у абслуговых галінах — 37 %. У сельскай гаспадарцы пераважаюць натуральныя і паўнатуральныя гаспадаркі плошчай да 0,5—1 га, развіваецца кааператыўны рух, ёсць плантацыі, якія належаць англа-аўстралійцам. Гаспадаркі мясцовага насельніцтва заснаваны на выкарыстанні ручной працы, пашырана лядна-агнявое земляробства. Пад ворывам і шматгадовымі насаджэннямі каля 500 тыс. га, пад лугамі і пашай каля 100 тыс. га. На плантацыях вырошчваюць [[какосавая пальма|какосавую пальму]] (штогод атрымліваюць каля 150 тыс. т копры), [[кава|каву]], [[какава|какаву]], каўчуканосы, бананы; у гаспадарках мясцовага насельніцтва — [[сорга]], тара, ямс, [[батат]], [[маніёк]], [[цукровы трыснёг]], [[хлебнае дрэва]], агародніну. [[Жывёлагадоўля]] развіта слаба, галоўная галіна — [[свінагадоўля]]. У 1997 годзе буйной рагатай жывёлы было 105 тыс. галоў, свіней 1,5 млн галоў. [[Птушкагадоўля]]. [[Рыбалоўства]] (тунец), лоўля крабаў і крэветак. [[Паляўніцтва]]. Нарыхтоўка дзікарослай сагавай пальмы, каштоўнай [[драўніна|драўніны]]. У прамысловасці галоўная роля належыць здабычы меднай руды на [[Бугенвіль (востраў)|востраве Бугенвіль]] (каля 200 тыс. меднага канцэнтрату штогод). Здабываюць таксама [[золата]] (горныя раёны вострава [[Новая Гвінея]], каля 15 т штогод), [[серабро]], [[цынк]], нафту. Здабычу [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] вядуць замежныя кампаніі. У 1996 годзе атрымана 1,7 млрд кВт∙гадз электраэнергіі (71 % даюць цеплавыя электрастанцыі, 29 % — ГЭС). Галоўныя прадпрыемствы апрацоўчай прамысловасці: фабрыкі па абагачэнні меднай руды, фанерныя заводы, лесапілкі, па апрацоўцы какосавых арэхаў, кавы, какавы, чаю, тытуню, алейныя, піваварныя. Ёсць заводы бетонных вырабаў, прадпрыемствы па выпуску харчовых прадуктаў, суднабуд. і суднарамонтныя, металаапрацоўчыя майстэрні і інш. Шырока развіты саматужныя промыслы: выраб керамікі, драўляных прадметаў хатняга ўжытку, традыцыйных лодак, сувеніраў і інш. Развіваецца замежны [[турызм]]. Транспарт аўтамабільны, унутраны водны, марскі. У краіне 19,6 тыс. км аўтадарог, з іх 0,7 тыс. км з цвёрдым пакрыццём, 10,9 тыс. км унутр. водных шляхоў, 19 аэрапортаў, у т. л. міжнар. каля Порт-Морсбі і Рабаула. Знешнія сувязі пераважна марскім транспартам. Галоўныя парты: Порт-Морсбі, Рабаул, Лаэ, Маданг. У 1997 годзе экспарт склаў 2,2 млрд дол., імпарт — 1,5 млрд долараў. У экспарце пераважаюць канцэнтрат медзі, [[золата]], [[нафта]] (разам 72 % кошту экспарту), драўніна, копра, пальмавы алей, кава, какава, чай, крабы, крэветкі; у імпарце — машыны і транспартныя сродкі, спажывецкія і харчовыя тавары, паліва, хімікаты. Галоўныя гандлёвыя партнёры: [[Аўстралія]], [[Японія]], [[ЗША]]. Краіна атрымлівае дапамогу ад Аўстраліі, Японіі, Новай Зеландыі і іншых. Грашовая адзінка — [[кіна]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Папуа — Новая Гвінея|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Commonscat|Papua New Guinea}} {{Папуа — Новая Гвінея ў тэмах}} {{Каралеўствы Садружнасці}} {{Краіны ў Каралавага мора}} {{Акіянія}} {{АСЕАН}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея| ]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] muh1yhf542ar745qhhhp3az889buc0r 5187074 5187053 2026-08-26T10:32:18Z Autumndancer 168015 /* Культура */ ілюстрацыя 5187074 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Папуа}} {{Дзяржава |Беларуская назва=Незалежная Дзяржава Папуа — Новая Гвінея |Арыгінальная назва=Independent State of Papua New Guinea, Independen Stet bilong Papua Niugini |Родны склон=Папуа — Новай Гвінеі |Герб = |Сцяг = Flag of Papua New Guinea.svg <!--|Замест герба=--> |Дэвіз= |Назва гімна=O Arise All You Sons <!--|Аўдыё=--> <!--|Дзяржаўны лад=[[Канстытуцыйная манархія]]--> |Форма кіравання=[[Канстытуцыйная манархія]] |lat_dir =S |lat_deg =6 |lat_min =29 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =147 |lon_min =22 |lon_sec =0 |region = PG |CoordScale =10000000 |На карце=Papua New Guinea (orthographic projection).svg |Мова=[[Англійская мова|англійская]], [[ток-пісін]] і [[хіры-моту]] |Дата незалежнасці=[[16 верасня]] [[1975]] |Незалежнасць ад=[[Аўстралія|Аўстраліі]] |Сталіца=[[Порт-Морсбі]] |Найбуйнейшы горад=Порт-Морсбі |Пасады кіраўнікоў=[[Кароль]]<br />[[Генерал-губернатар Папуа — Новай Гвінеі|Генерал-губернатар]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Папуа — Новай Гвінеі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br />[[Боб Дадае]]<br />[[Джэймс Марапэ]] |Месца па тэрыторыі=54 |Тэрыторыя=462 840 |Працэнт вады=2 |Месца па насельніцтву=104 |Насельніцтва=5171548 |Год перапісу=2000 |Шчыльнасць насельніцтва= |ВУП=14,363 млрд |Год разліку ВУП=2005 |Месца па ВУП=126 |ВУП на душу насельніцтва=2,418 |ІРЧП= {{рост}} 0.541 |Год разліку ІРЧП=2007 |Месца па ІРЧП=148 |Валюта=[[Кіна]] |Дамен=[[.pg]] |Тэлефонны код=675 |Часавы пояс= +10 <!--|Заўвагі=--> }} '''Па́пуа — Новая Гвіне́я''' ({{lang-en|Papua New Guinea}}) — дзяржава на паўднёвым захадзе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Займае ўсходнюю частку [[Востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]] з суседнімі астравамі (2800 астравоў, агульная плошча каля 400 тыс. км²), [[архіпелаг Бісмарка]], у т. л. астравы [[Новая Брытанія]] (плошча 36,6 тыс. км²) і [[Новая Ірландыя]] (плошча 8,6 тыс. км²), паўночная частка Саламонавых астравоў, у т. л. востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]] і [[Бука (востраў)|Бука]] (плошча 10 тыс. км²). На востраве Новая Гвінея мяжуе з [[Інданезія]]й. Абмываецца морамі Ціхага акіяна: [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскім]], [[Саламонава мора|Саламонавым]], [[Каралавае мора|Каралавым]]. Плошча краіны 461,7 тыс. км². Насельніцтва 4705,1 тыс. чал. (1999). [[Дзяржаўная мова]] — [[англійская мова|англійская]]. Сталіца — г. [[Порт-Морсбі]]. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці (16 верасня). == Дзяржаўны лад == Папуа — Новая Гвінея — [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйная]] парламенцкая манархія. Дзейнічае канстытуцыя 1975 года. Кіраўнік дзяржавы — брытанскі манарх, якога ў краіне прадстаўляе генерал-губернатар, назначаны на 6 гадоў паводле прадстаўлення ўрада. Заканадаўчы орган — аднапалатны [[Нацыянальны парламент Папуа — Новай Гвінеі|Нацыянальны парламент]] (109 дэпутатаў, выбіраюцца ўсеагульным галасаваннем на 5 гадоў). Урад краіны — Нацыянальны выканаўчы савет на чале з прэм’ер-міністрам, які прызначаецца генерал-губернатарам і падсправаздачны парламенту. == Геаграфія == [[Файл:OwenStanleyRangeOwersCornerView.jpg|thumb|left|[[Оўэн-Стэнлі (хрыбет)|Оўэн-Стэнлі]]]] Пераважае горны рэльеф. На Новай Гвінеі горы цягнуцца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, дасягаюць 4508 м ([[Вільгельм (гара)|гара Вільгельм]]). На поўдні вострава нізіны і раўніны. Большасць іншых астравоў гарыстыя. Есць 18 дзеючых вулканаў, бываюць землетрасенні. З [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] найбольшае значэнне мае медная руда (востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]]), ёсць запасы [[золата]], нафты і прыроднага газу, цынкавых, хромавых і нікелевых руд. Клімат экватарыяльны (на поўначы) і субэкватарыяльны (на поўдні). Сярэднія тэмпературы ўвесь год на ўзбярэжжы і раўнінах каля 26 °C. У гарах вышынная пояснасць. [[ападкі|Ападкаў]] ад 1000 мм на ўзбярэжжы, да 6500 мм у гарах. Год падзяляецца на дажджлівы (снежань—красавік, менш акрэслены на поўначы) і сухі сезоны. Шмат мнагаводных рэк, найбуйнейшыя [[Флай]], [[Сепік]] і [[Раму (рака)|Раму]]. Лясы і хмызнякі займаюць 92,9 % тэрыторыі. На раўнінах і ніжніх схілах гор пашыраны вільготныя трапічныя лясы з пальмамі, бамбукамі, дрэвападобнымі папарацямі, панданусамі і інш. На вышыні 1000—2000 м пераважаюць вільготныя трапічныя лясы з араўкарыямі і паўднёвым букам, на вяршынях гор — высакагорныя лугі і хмызнякі. У асобных раёнах на поўдні ўчасткі саваннаў. Жывёльны свет астраўнога тыпу, прадстаўлены пераважна [[эндэмік]]амі. Захаваліся асобныя віды кенгуру, яхідна і праяхідна, дрэвавыя кускусы, шэрстахвосты, бандыкуты. Шмат кажаноў, птушак, паўзуноў, насякомых. Нацыянальныя паркі Варырата, Мак-Адам, ёсць рэзерваты. == Насельніцтва == [[Файл:Goroka (5502136702).jpg|thumb|left|Жыхары горада [[Гарока]]]] Жыве бальш за 700 народаў і плямён. Больш за 85 % складаюць [[папуасы]], якія жывуць пераважна ва ўнутраных частках Новай Гвінеі і на вялікіх астравах; на ўзбярэжжах месцамі жывуць [[меланезійцы]] (каля 14 %). У гарадах невялікія групы англа-аўстралійцаў. На 2011 год склад насельніцтва па веравызнанні быў наступным: пратэстантызм — 64,3 % (лютэране — 18,4 %, адвентысты — 12,9 %, пяцідзясятнікі — 10,4 %, Аб’яднаная царква Папуа — Новай Гвінеі — 10,3 %, 2 %, евангельскія баптысты — 2,8 %); каталікі — 27 %; іншыя хрысціяне — 5,3 %; іншыя рэлігіі — 1,4 %; Сярэднегадавы прырост насельніцтва 2,3 % (1999). Сярэдняя шчыльнасць каля 10,2 чал. на 1 км². На ўзбярэжжы і ў гарах на вышыні 1200—2000 м шчыльнасць дасягае 50—100 чал. на 1 км². У гарадах жыве 16 % насельніцтва. Найбуйнейшы горад [[Порт-Морсбі]], іншыя буйныя гарады [[Рабаул]], [[Маданг (горад)|Маданг]], [[Лаэ (горад)|Лаэ]]. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] занята 64 % насельніцтва. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Папуа — Новай Гвінеі}} Папуа — Новая Гвінея заселена продкамі сучасных папуасаў каля 30 тыс. гадоў назад. Каля 5 тысыч гадоў назад у прыбярэжных раёнах пасяліліся продкі [[меланезійцы|меланезійцаў]]. Першым з еўрапейцаў Новую Гвінею наведаў партугальскі капітан [[Жоржы ды ​Менезіш]]. У 1545 годзе іспанскі капітан І.​О.​Рэтэс даў востраву назву Новая Гвінея. У 1700 годзе брытанскі мараплавец [[Уільям Дампір]] адкрыў паўночнае ўзбярэжжа Папуа — Новай Гвінеі і востраў [[Новая Брытанія]], які ў 18—19 стагоддзях даследавалі брытанскія і французскія мараплаўцы ([[Джэймс Кук]], [[Луі Антуан дэ Бугенвіль]] і інш.). У 1870—80-я гадах сярод жыхароў паўночна-ўсходняй часткі Папуа — Новай Гвінеі жыў вучоны-этнограф М. М. Міклуха-Маклай. У 1884 годзе паўночна-ўсходняя частка Новай Гвінеі абвешчана германскім пратэктаратам Новая Гвінея, а паўднёва-ўсходняя частка — брытанскім пратэктаратам Папуа (з 1888 калонія); усходняя частка вострава адышла да [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] (цяпер — правінцыя Інданезіі Ірыян-Джая). У 1906 годзе [[Вялікабрытанія]] перадала Папуа пад кіраванне Аўстраліі. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Аўстралія акупіравала германскую частку Новай Гвінеі і атрымала ў 1912 годзе ад [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] мандат на кіраванне ёю (з 1946 падапечная тэрыторыя [[ААН]] пад кіраваннем Аўстраліі). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] большую частку Папуа — Новай Гвінеі акупіравалі японскія войскі, тут адбыўся шэраг важных бітваў. У ліпені 1949 года тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея аб’яднаны ў адзіную адміністрацыйную адзінку «Тэрыторыя Папуа і Новая Гвінея» (з 1971 года — Папуа — Новая Гвінея). У 1951 годзе створаны мясцовы Заканадаўчы савет, у 1964 годзе — Тэрытарыяльная асамблея. У 1973 годзе атрымала ўнутранае самакіраванне. 16 верася 1975 года абвешчана незалежнасць Папуа — Новай Гвінеі. У краіне ўсталяваўся парламенцкі лад са шматпартыйнай дэмакратыяй, для якога характэрны няўстойлівыя парламенцкія кааліцыі і блокі. Галоўная мэта ўсіх урадаў — пераадоленне адсталасці краіны, большая частка насельніцтва якой вядзе прымітыўны лад жыцця. Дзейнічаюць палітычныя партыі: «Пангу парці», Народна-дэмакратычны рух, Народна-прагрэсіўная партыя. Папуа — Новая Гвінея — член [[ААН]] (з 1975), Садружнасці. == Культура == {{main|Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Папуа — Новай Гвінеі}} {{main|Старажытнае земляробчае паселішча Кук}} [[Файл:Abelam wooden ancestor figure 2 CAC.JPG|thumb|150px|left|Драўляная фігура продка народа [[абелам]]. 20 стагоддзе]] Літаратурнае жыццё ў Порт-Морсбі з’явілася толькі ў 2000 годзе, да гэтага часу актыўна працавала толькі некалькі асобных аўтараў; на 2026 год налічваецца больш за 100 пісьменнікаў. Найбольш прэстыжнай літаратурнай прэміяй краіны з’яўляецца прэмія «Кракадзіл», якая ўручаецца з 2010 года. Сярод вядомых аўтараў — [[Расел Сааба]]. Поп-спявак [[Джордж Тэлек]] і рэпер [[О-Шэн]]. У 1975 годзе пачала вяшчанне радыёсетка (NBC), выдавалася адзіная газета; тэлевізійных каналаў не было, і ва ўніверсітэтах не выкладалі журналістыку. У 2002 годзе пачалі выдавацца дзве канкуруючыя штодзённыя газеты на англійскай мове — " Papua New Guinea Post-Courier " і «The National». Нацыянальная вяшчальная карпарацыя (NBC) — дзяржаўная вяшчальная кампанія Папуа-Новай Гвінеі са штаб-кватэрай у Порт-Морсбі і студыямі па ўсёй краіне. Выпускае радыёпраграмы NBC Radio і The Tribe, а таксама тэлеканал NBC TV (раней Kundu 2). Акрамя таго, камерцыйны правайдар EM TV (Fiji Television) вяшчае на наземным узроўні па ўсёй краіне з 1987 года. Сярод іншых правайдараў — Digicel PNG і Click TV PNG. У 2021 годзе 25,7 працэнта насельніцтва Папуа-Новай Гвінеі карысталіся інтэрнетам. == Эканоміка == [[Файл:OkTediMine.jpg|thumb|легенда]] Краіна параўнальна нізкага ўзроўню развіцця. Валавы нацыянальны прадукт (ВУП) на 1 чалавека — каля 2,4 тыс. долараў за год. Галоўная галіна — [[сельская гаспадарка]]. У 1990-х гадах развівалася гарнарудная прамысловасць. У сельскай гаспадарцы ствараецца 28 % ВУП, у прамысловасці (пераважна гарнаруднай) — 35 %, у абслуговых галінах — 37 %. У сельскай гаспадарцы пераважаюць натуральныя і паўнатуральныя гаспадаркі плошчай да 0,5—1 га, развіваецца кааператыўны рух, ёсць плантацыі, якія належаць англа-аўстралійцам. Гаспадаркі мясцовага насельніцтва заснаваны на выкарыстанні ручной працы, пашырана лядна-агнявое земляробства. Пад ворывам і шматгадовымі насаджэннямі каля 500 тыс. га, пад лугамі і пашай каля 100 тыс. га. На плантацыях вырошчваюць [[какосавая пальма|какосавую пальму]] (штогод атрымліваюць каля 150 тыс. т копры), [[кава|каву]], [[какава|какаву]], каўчуканосы, бананы; у гаспадарках мясцовага насельніцтва — [[сорга]], тара, ямс, [[батат]], [[маніёк]], [[цукровы трыснёг]], [[хлебнае дрэва]], агародніну. [[Жывёлагадоўля]] развіта слаба, галоўная галіна — [[свінагадоўля]]. У 1997 годзе буйной рагатай жывёлы было 105 тыс. галоў, свіней 1,5 млн галоў. [[Птушкагадоўля]]. [[Рыбалоўства]] (тунец), лоўля крабаў і крэветак. [[Паляўніцтва]]. Нарыхтоўка дзікарослай сагавай пальмы, каштоўнай [[драўніна|драўніны]]. У прамысловасці галоўная роля належыць здабычы меднай руды на [[Бугенвіль (востраў)|востраве Бугенвіль]] (каля 200 тыс. меднага канцэнтрату штогод). Здабываюць таксама [[золата]] (горныя раёны вострава [[Новая Гвінея]], каля 15 т штогод), [[серабро]], [[цынк]], нафту. Здабычу [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] вядуць замежныя кампаніі. У 1996 годзе атрымана 1,7 млрд кВт∙гадз электраэнергіі (71 % даюць цеплавыя электрастанцыі, 29 % — ГЭС). Галоўныя прадпрыемствы апрацоўчай прамысловасці: фабрыкі па абагачэнні меднай руды, фанерныя заводы, лесапілкі, па апрацоўцы какосавых арэхаў, кавы, какавы, чаю, тытуню, алейныя, піваварныя. Ёсць заводы бетонных вырабаў, прадпрыемствы па выпуску харчовых прадуктаў, суднабуд. і суднарамонтныя, металаапрацоўчыя майстэрні і інш. Шырока развіты саматужныя промыслы: выраб керамікі, драўляных прадметаў хатняга ўжытку, традыцыйных лодак, сувеніраў і інш. Развіваецца замежны [[турызм]]. Транспарт аўтамабільны, унутраны водны, марскі. У краіне 19,6 тыс. км аўтадарог, з іх 0,7 тыс. км з цвёрдым пакрыццём, 10,9 тыс. км унутр. водных шляхоў, 19 аэрапортаў, у т. л. міжнар. каля Порт-Морсбі і Рабаула. Знешнія сувязі пераважна марскім транспартам. Галоўныя парты: Порт-Морсбі, Рабаул, Лаэ, Маданг. У 1997 годзе экспарт склаў 2,2 млрд дол., імпарт — 1,5 млрд долараў. У экспарце пераважаюць канцэнтрат медзі, [[золата]], [[нафта]] (разам 72 % кошту экспарту), драўніна, копра, пальмавы алей, кава, какава, чай, крабы, крэветкі; у імпарце — машыны і транспартныя сродкі, спажывецкія і харчовыя тавары, паліва, хімікаты. Галоўныя гандлёвыя партнёры: [[Аўстралія]], [[Японія]], [[ЗША]]. Краіна атрымлівае дапамогу ад Аўстраліі, Японіі, Новай Зеландыі і іншых. Грашовая адзінка — [[кіна]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Папуа — Новая Гвінея|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Commonscat|Papua New Guinea}} {{Папуа — Новая Гвінея ў тэмах}} {{Каралеўствы Садружнасці}} {{Краіны ў Каралавага мора}} {{Акіянія}} {{АСЕАН}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея| ]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] 6t4obkqyjcwvp5hap5v42c7w95lk63v 0 59672 5186774 4945057 2026-08-25T15:53:16Z Emilia Noah 155537 /* */ 5186774 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Хургада |арыгінальная назва = {{lang-ar|الغردقة}} |lat_dir = N|lat_deg =27 |lat_min = 15 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 48 |катэгорыя ў Commons = Hurghada }} '''Хурга́да''' ({{Lang-ar|الغردقة}}, {{Lang-en|Hurghada}}) — [[горад]] у [[Егіпет|Егіпце]] і турыстычны цэнтр на [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]]. Размешчаны на заходнім узбярэжжы [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]], за 500 [[км]] на паўднёвы ўсход ад [[Каір]]а. Адміністрацыйны цэнтр адной з 26 егіпецкіх правінцый — правінцыі Чырвонага мора. Насельніцтва — 86791 чалавек (2006 год). Хургада заснавана на пачатку [[XX стагоддзе|20 ст.]], у [[1980-я|1980-х]] адбываецца прыток інвестыцый, [[горад]] пачынае імкліва развівацца і расці, ператвараючыся ў галоўны [[Егіпет|егіпецкі]] [[курорт]] на [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]]. {{зноскі}} {{Гарады Егіпта}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Хургада}} [[Катэгорыя:Гарады Егіпта]] es8852gqdbse0kjcanmenxr7xs39742 0 61239 5186802 5158197 2026-08-25T17:54:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186802 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Галандцы <br /> (''Nederlanders'') | image = <table border=0 align="right"> <tr> <td><small>[[File:Jan Lievens Portrait of Rembrandt.jpg|54x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Lucas Cranach d.Ä. (Werkst.) - Porträt des Erasmus von Rotterdam.jpg|43x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Cropped version of Jan Vermeer van Delft 002.jpg|51x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Christiaan Huygens-painting.jpeg|54x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Рэмбрант]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Эразм Ратэрдамскі|Эразм]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Ян Вермер]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Хрысціян Гюйгенс]]</small></td> <tr> <td><small>[[File:Van Gogh self-portrait dedicated to Gauguin.jpg|57x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Sylvia Kristel (1973).jpg|53x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Cruyff (Selección de Holanda) - El Gráfico 2856.jpg|46x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Paul Verhoeven Césars 2017 2.jpg|58x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Ван Гог]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Сільвія Крыстэль]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Ёхан Кройф]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Пол Верховен]]</small></td> <tr> </table> | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 13830200 (2023) | popplace = {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} — 12517000<br /> {{Сцягафікацыя|Бельгія}} — 192000 <br /> {{Сцягафікацыя|Германія}} — 192000 <br /> {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} — 88000. <br /> {{Сцягафікацыя|Францыя}} — 88000 <br /> {{Сцягафікацыя|Канада}} — 307000 <br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 147000 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} — 75000 <br /> | langs = [[Нідэрландская мова|нідэрландская (галандская)]] | rels = [[хрысціянства]] | related = [[фламандцы]], [[афрыканеры]], [[Бюргеры Шры-Ланкі|бюргеры]], [[фрызы]], [[немцы]] }} '''Нідэрла́ндцы''', або '''гала́ндцы''' ({{lang-nl|Nederlanders}}, {{Audio-nohelp|Nl-Nederlanders2.ogg|''слухаць''}}) — [[Еўропа|еўрапейскі]] народ, карэннае насельніцтва [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Агульная колькасць (2023 г.) — 13 830 200 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/11659 Dutch]</ref>. Продкамі галандцаў былі [[германцы]], якія перасяліліся на тэрыторыю Нідэрландаў у [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзі да н. э. Ужо да [[8 стагоддзе|VIII]] — [[9 стагоддзе|IX]] стст. на аснове мясцовых [[франкі|франкскіх]] дыялектаў склалася старажытная [[галандская мова]]. Аднак найважнейшую ролю ў вылучэнні асобнага галандскага [[этнас]]а і яго адасаблення ад блізкіх па мове [[Фламандцы|фламандцаў]] адыграла васьмідзесяцігадовая [[Нідэрландская рэвалюцыя]], у выніку якой узнікла [[Рэспубліка Злучаных правінцый]], дзе насельніцтва знаходзілася пад значным уплывам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. Мясцовае [[грамадства]] развівалася ў духу так званай «польдарнай мадэлі», што прадугледжвала высілкі кожнага чальца для агульнай справы, права яго голасу пры прыняцці рашэнняў, шанаванне прыватнага жыцця. Гэта мадэль сфарміравалася ў далёкім мінулым, калі стварэнне і падтрыманне [[польдар]]аў патрабавала супрацоўніцтва і дасягнення кампрамісу. Але яна застаецца актуальнай і ў нашы дні, што выяўляецца ў [[палітыка|палітыцы]], усталяванні сацыяльных сувязей, паўседзённым жыцці. Галандцы — адзін з першых еўрапейскіх народаў, які перажыў [[урбанізацыя|урбанізацыю]], спажывецкую рэвалюцыю, перайшоў ад двухразовага да чатырохразовага дзённага харчавання. Сучасная народная [[культура]] вызначаецца [[фестываль|фестывалямі]], што спалучаюць старыя і новыя традыцыі. == Паходжанне == Непасрэднымі продкамі галандаў былі старажытныя [[германцы]], якія мігрыравалі на тэрыторыю краіны каля [[750 да н.э.|750]] г. да н. э.<ref>[https://dutchreview.com/culture/are-the-dutch-actually-dutch/ Dutch DNA: are the Dutch actually Dutch?]</ref> У часы [[Гай Юлій Цэзар|Цэзара]] [[Рэйн]] з’яўляўся натуральнай мяжой паміж германцамі і [[Галы|галамі]]. Адным з найбуйнейшых германскіх народаў былі [[батавы]]. Пасля няўдалага паўстання супраць [[Старажытны Рым|рымлян]] у [[69]] — [[70]] гг. яны саступілі месца іншым плямёнам. У ранняе [[сярэднявечча]] значная частка тэрыторыі [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] была занята [[фрызы|фрызамі]] і [[Франкі|франкамі]]. Лічыцца, што да [[8 стагоддзе|VIII]] — [[9 стагоддзе|IX]] стст. на аснове мясцовых франкскіх [[дыялект]]аў сфарміравалася старажытная [[галандская мова]]<ref>[https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/nl/nedling/taalgeschiedenis/oudnederlandse_teksten/ Het Oudnederlands]</ref>. У [[10 стагоддзе|X]] ст. у складзе [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] вылучылася [[Галандыя (графства)|графства Галандыя]], якое ў перыяд свайго росквіту заняло землі паўночнага захаду Нідэрландаў. Астатнія тэрыторыі ўваходзілі ў шэраг дробных аўтаномных дзяржаў. Яны былі аб’яднаны [[Карл V Габсбург|Карлам V]] у [[Сямнаццаць правінцый]], якія перайшлі да [[Габсбургская Іспанія|іспанскай галіны Габсбургаў]]. У гады [[Нідэрландская рэвалюцыя|Нідэрландскай рэвалюцыі]] паўночныя правінцыі ператварыліся ў [[Рэспубліка Злучаных правінцый|Рэспубліку Злучаных правінцый]]<ref>[https://www.canonvannederland.nl/nl/opstand De Opstand]</ref>, а [[Паўднёвыя Нідэрланды]] засталіся ў складзе імперыі Габсбургаў і пазней сталі асобнай дзяржавай [[Бельгія]]й. Вылучэнню галандцаў у асобную [[нацыя|нацыю]] садзейнічала не толькі барацьба за палітычную незалежнасць, але таксама распаўсюджванне [[пратэстантызм]]у. У гады [[Рэфармацыя|Рэфармаыі]] большасць насельніцтва Злучаных правінцый прыняла [[кальвінізм]]<ref>[https://museeprotestant.org/en/notice/protestantism-in-the-low-countries/ Protestantism in the Low Countries]</ref>. Рэспубліка з’яўлялася важным прыстанкам для пратэстантаў розных плыняў, якія ратаваліся ад пераследу ў іншых краінах [[Еўропа|Еўропы]]. Гэта адасобіла галандцаў ад вельмі блізкіх па мове і культуры [[фламандцы|фламандцаў]], што падчас [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]] падтрымалі [[каталіцызм]]<ref>[https://www.expatica.com/be/moving/society-history/history-of-belgium-106907/ The history of Belgium]</ref>. == Культура == === Заняткі === У перыяд позняга [[сярэднявечча]] ўключэнне тэрыторыі [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] у склад [[Герцагства Бургундыя|Бургундыі]], а потым імперыі [[Габсбургскія Нідэрланды|Габсбургаў]] садзейнічала надзвычайна хуткаму [[эканоміка|эканамічнаму]] і [[дэмаграфія|дэмаграфічнаму]] ўздыму раней маланаселеных сельскіх зямель. У выніку [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]] ў [[1514]] г. 44 % насельніцтва пражывала ў нядаўна заснаваных [[горад|гарадах]]. Сучасныя даследаванні рэшткаў з позніх сярэднявечных пахаванняў сведчаць пра істотныя змены ў харчаванні і ладзе жыцця гараджан у параўнанні з сялянамі<ref>[https://doi.org/10.1002/oa.3051 Rachel Schats, IJk van Hattum, Lisette M. Kootker, Menno L.P. Hoogland, Andrea L. Waters-Rist Diet and urbanisation in medieval Holland. Studying dietary change through carious lesions and stable isotope analysis]</ref>. Гэта таксама паўплывала на заняткі мясцовых жыхароў, якія былі вымушаны пераходзіць ад [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] да [[рамяство|рамяства]], мараходства, прамысловага [[рыбалоўства]], [[гандаль|гандлю]] і г. д. Асаблівасцю нідэрландскай сельскай гаспадаркі з’яўляецца яе ранні інтэнсіўны характар. З [[12 стагоддзе|XII]] ст. пашырэнне сельскагаспадарчых угоддзяў адбывалася дзякуючы асушэнню нізінных зямель і фарміраванню [[польдар]]аў<ref>[https://www.fao.org/fileadmin/templates/giahs/PDF/Dutch-Polder-System_2010.pdf The remarkable history of polder systems in The Netherlands]</ref>, прыдатных для развіцця [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]. Супольнае рэгуляванне польдараў і абарона ад [[паводка|паводак]] аб’ядноўвала сялян не толькі паміж сабою, але і з жыхарамі суседніх невялікіх гарадоў, што адначасова з’яўляліся спажыўцамі іх прадукцыі, а таксама наймаліся на працу ў сезон збору ўраджая. Пабудаваныя [[Канал (гідраграфія)|каналы]] служылі важнымі [[транспарт]]нымі артэрыямі, паколькі да [[Індустрыяльная рэвалюцыя|індустрыяльнай рэвалюцыі]] перавоз па вадзе каштаваў у 10 разоў танней, чым па сушы<ref>[https://agrifoodnetworks.org/article/the-dutch-used-to-be-capitalist-farmers-the-19th-century-forced-them-into-f The Dutch used to be capitalist farmers, the 19th century forced them into family farming]</ref>. У перыяд так званага «залатога веку» ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. сяляне ўжо не задавальнялі попыт на таннае [[Збожжавыя культуры|збожжа]], але бралі на адкорм жывёлу, якую завозілі з [[Данія|Даніі]] і паўночнай [[Германія|Германіі]], вырошчвалі [[кармавыя культуры]] і [[гародніна|гародніну]]<ref name="eh.net">[https://eh.net/encyclopedia/the-dutch-economy-in-the-golden-age-16th-17th-centuries/ Donald J. Harreld The Dutch Economy in the Golden Age (16th — 17th Centuries)]</ref>. Такім чынам сялянскія гаспадаркі былі шчыльна звязаны з [[рынак|рынкам]]. Падвышэнне колькасці беззямельных [[сям'я|сем’яў]]<ref>[https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/51838254/LandlesslabourLeuvenSept2017ppt.pdf Richard Paping The rise of landless households in the Dutch countryside ca. 1600—1900, especially in the nineteenth century ]</ref> вымушала іх чальцоў займацца адыходніцтвам для працы ў гарадах або браць надомную працу для вытворчасці [[пража|пражы]], перапрацоўкі [[малако|малака]], салення [[рыбы]] і г. д. Надомнымі рабочымі часцяком выступалі жанчыны і дзеці. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. [[індустрыялізацыя]] прывяла да [[Пралетарыят|пралетарызацыі]] многіх хатніх гаспадарак. Росквіт гарадской рамеснай вытворчасці таксама прыпаў на «залаты век». Так, [[Лейдэн]] нароўні з [[Францыя|французскім]] [[Ліён]]ам ператварыўся ў адзін з найбуйнейшых цэнтраў [[тэкстыль]]най вытворчасці ў [[Еўропа|Еўропе]]. Выраб [[тканіны|тканін]] ажыццяўляўся па сістэме «водпуску», пры якім ткачы і залежныя ад іх рабочыя атрымлівалі прывазную сыравіну ад [[Купецтва|купцоў]], якія плацілі здзельна за працу (купец захоўваў за сабой права ўласнасці на сыравіну на працягу усяго працэсу). Калі ў Лейдэне перапрацоўвалі пераважна [[поўсць]], то ў [[Харлем]]е — [[лён]]. [[Амстэрдам]] славіўся вытворчасцю [[Цукар|цукру]]<ref name="eh.net"/>. Колькасць [[Прафесія|прафесій]] стала пашыралася. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. большасць рамесных галін адчула заняпад. У XIX ст. яны былі выціснуты [[прамысловасць|прамысловасцю]]. Тым не меней, некаторыя традыцыйныя рамёствы захаваліся да нашых дзён — вытворчасць [[сыр]]у, [[шкло|шкла]], ювелірнай прадукцыі, [[ганчарства]] і г. д. Галандцы здаўна былі вядомыя як выдатныя мараплаўцы. Дзякуючы гэтаму ў «залаты век» яны здолелі пабудаваць жыццяздольную гандлёвую, а потым [[Каланіялізм|каланіяльную]] імперыю, якая праіснавала да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст.<ref>[https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/dutch-exploration-and-colonization Dutch Exploration And Colonization]</ref> Славутыя галандскія мараплаўцы: [[Вілем Янсзан]], [[Абел Янсзан Тасман|Абел Тасман]], [[Вілем Карнеліс Схаўтэн]], [[Якаб Рогевен]] і інш. Адным з найбольш паспяховых камерцыйных прадпрыемстваў, што дзейнічала ў заморскіх краінах, стала [[Галандская Ост-Індская кампанія]]. Аднак яе запісы паказваюць, што каманды галандскіх суднаў камплектаваліся не толькі з галандцаў. На іх служылі выхадцы з розных краін Еўропы і [[Азія|Азіі]]<ref>[https://bigthink.com/strange-maps/dutch-golden-age-wasnt-all-that-dutch/ Dutch Golden Age wasn’t all that Dutch]</ref>. Нешта падобнае можна ўбачыць і сёння. Галандскія маракі звычайна маюць высокую кваліфікацыю і імкнуцца заняць [[афіцэр]]скія пасады. У выніку ў галандскім [[флот|флоце]] працуе толькі каля 5000 галандскіх маракоў і каля 22 500 маракоў іншых нацыянальнасцей<ref>[https://www.kvnr.nl/en/labour Dutch shipping — Maritime labour market]</ref>. Яшчэ адным даўнім традыцыйным заняткам, звязаным з морам, было рыбалоўства. Прамысловае рыбалоўства пачало развівацца прыкладна з [[13 стагоддзе|XIII]] ст. Яго поспехі былі абумоўлены выкарыстаннем устойлівых [[судна]]ў ''haringbuis'' з вялікім корпусам і ўмяшчальным трумам, шырокіх сетак і працэсам хуткага свежавання і засолу рыбы адразу на караблі. Судны ўмяшчалі да 30 рыбакоў, якія праводзілі ў моры каля 8 тыдняў да вяртання ў [[порт]]. У [[15 стагоддзе|XV]] ст. крызіс здабычы рыбы ля берагоў [[Сканія|Сканіі]], дагэтуль асноўнага раёна лову [[Селядцовыя|селядцоў]], спрыяў хуткаму росквіту здабытчыкаў з [[Галандыя (гістарычная вобласць)|Галандыі]], [[Зеландыя (графства)|Зеландыі]] і [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]]<ref>[https://www.the-low-countries.com/article/the-fishy-history-of-dutch-herring The Fishy History of Dutch Herring]</ref>. Да XVII ст. лоў і гандаль салёнымі селядцамі сталі настолькі важнымі, што некаторыя гарады накшталт [[Энкхёйзен]]а памяшчалі выявы гэтых рыбін на свае [[герб]]ы. Занятак рыбалоўствам быў прыцягальны як для саміх рыбакоў, так і купцоў, паколькі не рэгуляваўся [[дзяржава]]й да [[1857]] г.<ref>[https://doi.org/10.1016/j.marpol.2020.104245 L. van Hoof, N.A. Steins, S. Smith, M. Kraan Change as a permanent condition: A history of transition processes in Dutch North Sea fisheries]</ref> Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] лоў рыбы перастаў адыгрываць вызначальную ролю ў эканоміцы Нідэрландаў. Устойлівае развіццё прыбярэжнага лову патрабуе ўкаранення новых тэхналогій і адукацыі, што ў сваю чаргу значна змяняе сацыяльнае аблічча галандскага рыбака. <gallery> Kuiper voor zijn werkplaats, RP-P-OB-15.076.jpg|Бондар каля сваёй майстэрні, малюнак XVII ст. Netherlands plate depicting shoemaker in shop, Delftware, 17th century - Bata Shoe Museum - DSC00284.JPG|[[Дэлфт|Дэлфцкі]] посуд XVII ст. з выявай працы шаўца The Beach at Scheveningen with Returning Fisherman (SM 1094).png| Вяртанне рыбакоў, малюнак [[1677]] г. Series of costume plates Dutch sailor PK-1969-T-110, PK-1969-T-109.tiff|Галандскі матрос, малюнак канца XVIII ст. James de Rijk - Peasant interior.jpg|Сяляне ў хляве з жывёлай, малюнак XIX ст. 10x15 Thuiswerkende wever te Meppel (foto 9e district), Bestanddeelnr 256-0492.jpg|Саматужны ткач за працай, год невядомы </gallery> === Паселішчы === [[Выява:Joost Cornelisz. Droochsloot - Schaatsers op de singel langs de stadsmuur van Utrecht, 1622.jpg|міні|Канал і гарадскі мур [[Утрэхт]]а, малюнак [[1622]] г.]] Ужо ў першай палове [[17 стагоддзе|XVII]] ст. [[горад|гарадское]] насельніцтва [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] перавысіла сельскае. Прычым на прыбярэжных землях [[урбанізацыя]] адбывалася хутчэй, чым у аддаленых ад мора<ref>[https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/15865622/articlesardinie21sep2014.pdf Richard Paping General Dutch Population development 1400—1850]</ref>. Паходжанне галандскіх гарадоў рознае. [[Амстэрдам]], найбуйнейшы горад краіны, узнік у канцы [[12 стагоддзе|XII]] ст. як рыбацкая вёска вакол [[Плаціна (збудаванне)|плаціны]] на рацэ Амстэл, што адлюстравана ў яго першапачатковай назве ''Amstelledamme''<ref name="History of Amsterdam">[https://www.amsterdam.info/basics/history/ History of Amsterdam]</ref>. Яго ўзбуйненне тлумачыцца развіццём рачнога і марскога [[гандаль|гандлю]]. Вельмі падобная гісторыя ў [[Ротэрдам]]а<ref>[https://www.rotterdamuas.com/study-information/why-study-in-holland/rotterdam/history-of-rotterdam/ History of Rotterdam]</ref>. Горад [[Гаага]] вырас вакол [[граф]]скага [[замак|замка]], пабудаванага ў [[13 стагоддзе|XIII]] ст.<ref>{{Cite web |url=https://www.denhaag.nl/en/in-the-city/introducing-the-hague/a-short-history-of-the-hague.htm |title=A short history of The Hague |access-date=4 чэрвеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322123038/https://www.denhaag.nl/en/in-the-city/introducing-the-hague/a-short-history-of-the-hague.htm |archivedate=22 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> [[Дэлфт]] быў заснаваны ў XII ст. на землях, адваяваных у вады. З самога пачатку свайго існавання ён быў вядомы як [[Рамяство|рамесны]] цэнтр. Тут захаваўся найстаражытнейшы галандскі [[бровар]] ([[1210]] г.)<ref>[http://www.essentialvermeer.com/delft/timeline-of-delft.html A Timeline of the City of Delft: 1100—1836]</ref>. Але асноўную славу ён набыў у XVII ст. дзякуючы вырабу [[фаянс]]авага посуду. Цэнтры многіх галандскіх гарадоў захавалі першапачатковую структуру, калі дамы знаходзяцца не ўздоўж [[вуліца|вуліц]], а [[Канал (гідраграфія)|каналаў]], цэнтральныя пляцы адносна невялікія, галоўным будынкам на іх з’яўляецца [[ратуша]]. У сярэднявеччы і пазней пераважалі будынкі з драўляным [[каркас]]ам, якім пагражалі [[пажар]]ы. Тым не меней, нават у Амстэрдаме захаваліся пабудовы падобнага тыпу<ref name="History of Amsterdam"/>. У XVII ст. асноўным будаўнічым матэрыялам стала [[цэгла]]. У выніку [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] галандцы адмовіліся ад упрыгожвання [[касцёл]]аў і вонкавай раскошы [[палац]]аў. Дамінуючымі стылямі сталі [[паладыянства]] і [[класіцызм]]. Дамы нават заможных гараджан выглядалі сціпла. У Амстэрдаме яны былі ад 7,6 м да 9 м шырынёй і ад 4 да 6 паверхаў з упрыгожанымі [[франтон]]амі, звернутымі да вуліцы ці канала. Шматкватэрных жытлаў не ўзводзілі. Звычайна ў адным доме жыла адна [[сям’я]]. Гарадскі дом выкарыстоўваўся не толькі для жылля, а таксама для гаспадарчых і дзелавых спраў. [[Падвал]]ы і [[гарышча|гарышчы]] служылі камерцыйнымі складамі<ref>[https://www.encyclopedia.com/humanities/culture-magazines/classicism-and-city-planning-netherlands Classicism And City Planning In The Netherlands]</ref>. Сапраўдны выбух [[архітэктура|архітэктурнай]] разнастайнасці здарыўся ўжо ў [[20 стагоддзе|XX]] ст.<ref>{{Cite web |url=http://architecture-history.org/schools/NETHERLANDS.html |title=NETHERLANDS |access-date=4 чэрвеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604200424/http://architecture-history.org/schools/NETHERLANDS.html |archivedate=4 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}</ref>, калі сфарміравалася знакамітая амстэрдамская школа [[архітэктар]]аў. Рэзкай мяжы паміж гарадскімі і сельскімі паселішчамі не існуе. Прамежак паміж імі займае [[вёска]] (''dorp''). Часцяком яна дастаткова [[Урбанізацыя|ўрбанізавана]] і адрозніваецца ад малога горада не памерамі ці колькасцю насельніцтва, а гістарычным статусам і формай адміністравання. Вёскамі таксама прынята называць часткі гарадоў, напрыклад {{нп5|Бетандорп||nl|Betondorp}} у Амстэрдаме, які быў пабудаваны паміж [[1923]] г. і [[1925]] г. як раён з [[бетон]]нымі дамамі<ref>[https://www.atlasobscura.com/places/betondorp Betondorp — Amsterdam, Netherlands]</ref>. Звычайна вёскі маюць раскіданую і лінейную планіроўку. У [[Паўднёвая Галандыя|Паўднёвай Галандыі]] і [[Зеландыя (правінцыя)|Зеландыі]] можна сустрэць колавую планіроўку, уласцівую для вёсак, што ўзніклі вакол касцёла, узведзенага на дамбе. Болей набліжаны да сельскага іншы тып паселішча — бюрцхап (''buurtschap'', літаральна «вёсачка»). Ён мае раскіданую планіроўку, часцяком не мае цэнтра і ўяўляе некалькі гаспадарак, аб’яднаных адной назвай. Нарэшце, фермерскія гаспадаркі могуць знаходзіцца асобна ад вёсак і бюрцхапаў і такім чынам уяўляць самастойны дробны тып паселішча. Класічны сялянскі дом ''Hallehuise'' ўяўляе сабою пабудову з доўгім [[калідор]]ам, які падзяляе дом на дзве паловы<ref>[https://www.tota.world/article/120/ Architecture of the Netherlands]</ref>. Людзі і свойская жывёла знаходзіліся ў ім пад адным [[дах]]ам. Вузкія праходы або працоўныя памяшканні з’яўляліся буферам паміж жылымі памяшканнямі, [[хлеў|хлявом]] і [[стайня]]й. <gallery> Straat in Haarlem.jpg|Гарадская забудова [[Харлем]]а Leiden Grachten 20.jpg|Забудова ўздоўж канала ў [[Лейдэн]]е Voorstraat.Ooltgensplaat.jpg|Вёска ў Паўднёвай Галандыі Brugweg 16, boerderij - Effen - 20067919 - RCE.jpg|Стары сялянскі дом у [[Паўночны Брабант|Паўночным Брабанце]], [[1962]] г. </gallery> === Кухня === [[Выява:Maatjesharing eaten in the "Dutch" way.JPG|міні|Вулічнае спажыванне селядца]] Традыцыйная галандская [[кулінарыя|кухня]] сфарміравалася на працягу некалькіх апошніх стагоддзяў. Важнае месца ў яе гісторыі мае «залаты век» [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], калі мясцовыя жыхары перайшлі ад двухразовага да чатырохразовага дзённага харчавання, сталі спажываць [[цукар]], [[спецыі]], [[Чай|гарбату]], [[Кава|каву]], болей [[мяса]], [[рыбы]], [[гародніна|гародніны]], гатовага выпечанага [[хлеб]]а, [[алкагольныя напоі|алкагольных напояў]]<ref>[https://onh.nl/verhaal/eten-en-drinken-in-de-gouden-eeuw Eten en drinken in de Gouden Eeuw]</ref>. Да канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. паўсядзённай ежай стала [[бульба]], якая змяніла больш разнастайнае ранейшае харчаванне. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. [[Кансервы|кансервацыя]] сезонных прадуктаў зрабіла іх болей дасяжнымі на працягу года. [[Іміграцыя]] другой паловы [[20 стагоддзе|XX]] ст. і нашага часу ўзбагаціла галандскую кухню шматлікімі [[Паўднёвая Еўропа|паўднёваеўрапейскімі]], [[Лацінская Амерыка|лацінаамерыканскімі]] і [[азія]]цкімі стравамі<ref>{{Cite web |url=https://www.verhalenwerf.nl/page/736/eten-door-de-eeuwen |title=Eten door de eeuwen |access-date=5 чэрвеня 2023 |archive-date=5 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605211431/https://www.verhalenwerf.nl/page/736/eten-door-de-eeuwen |url-status=dead }}</ref>. Сучасныя галандцы аддаюць перавагу харчаванню дома ў [[сям'я|сямейным]] коле. Падчас [[абед]]зеннага перапынку супрацоўнікі адной кампаніі часцяком ядуць разам. Харчуюцца 6 ці 7 разоў на дзень, улічваючы 2 ці 3 перакусы паміж асноўнымі прыёмамі ежы<ref name="A complete guide to Dutch cuisine">[https://www.expatica.com/nl/lifestyle/food-drink/dutch-cuisine-100042/ A complete guide to Dutch cuisine]</ref>. Хаця ў сучаснай галандскай кухне захоўваюцца некаторыя рэгіянальныя адрозненні, пераважае тэндэнцыя да выбару аднастайных прадуктаў, якія лічацца сытнымі і спрыяльнымі для здароўя. Паўсядзённыя хатнія стравы звычайна складаюцца з [[бутэрброд]]аў, на якія кладуць самыя розныя [[закуска|закускі]], у тым ліку [[шакалад]], [[малако|малочных]] страў, тушанай ці варанай бульбы, гародніны, [[дэсерт]]аў з [[Парэчкі|парэчкамі]] і іншымі [[ягада]]мі, вэнджаных [[каўбаса|каўбас]], [[жыта|жытняга]] хлеба са спецыямі і г. д. [[Свята|Святочныя]] стравы ўключаюць розныя [[пірог|пірагі]] і [[бліны]] з начыннем, аладкі, вафлі, крэкеры, хлеб з сухафруктамі, салодкае ці салёнае печыва<ref name="A complete guide to Dutch cuisine"/>. Адметная кулінарная традыцыя — значная колькасць страў з рыбы. Найбольш знакамітая з іх — сыры салёны [[Селядцовыя|селядзец]] з [[цыбуля]]й. Сезон селядцоў пачынаецца з сярэдзіны [[чэрвень|чэрвеня]]. У многіх месцах прыбыццё свежых селядцоў адзначаецца спецыяльнымі селядцовымі вечарынамі<ref>[https://visbureau.nl/promotie/hollandse-nieuwe HOLLANDSE NIEUWE]</ref>. Кожны галандзец выпівае каля 40 літраў малака за год і з’ядае каля 350 г. малочных прадуктаў за дзень<ref>{{Cite web |url=https://craftydutchgirl.com/make-your-dutch-dairy-at-home/ |title=What are typical Dutch Dairy products and how to make them at home? |access-date=5 чэрвеня 2023 |archive-date=5 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605222541/https://craftydutchgirl.com/make-your-dutch-dairy-at-home/ |url-status=dead }}</ref>. Галандскія [[сыр]]ы ''Gouda'', ''Boerenkaas'', ''Edam'' вядомы далёка за межамі Нідэрландаў. Іх назвы паходзяць ад гарадоў, дзе арганізуецца гандаль дадзенымі сартамі. Тыповы галандскі сыр звычайна робіцца з вяршкоў [[карова|каровінага]] малака з адценнем кіслінкі. Ён выдатна захоўваецца, што зрабіла яго папулярным прадуктам у еўрапейскіх краінах ужо ў познім [[сярэднявечча|сярэднявеччы]]. Сырныя рынкі працуюць і ў наш час. Так, сырны рынак у [[Алкмар]]ы захоўвае старажытныя традыцыі<ref>[https://culturecheesemag.com/blog/world-cheese-culture-netherlands World Cheese Culture: The Netherlands]</ref>. Яго праца пачынаецца са звону старадаўняга [[Звон|звана]]. Грузчыкі апранаюць яркія саламяныя [[капялюш]]ы. Пакупнік і прадавец выкрыкваюць кошт за кілаграм сыру, пры гэтым пляскаюць адзін другога ў далонь. Апошні пляск завяршае гандаль. Найбольш папулярны алкагольны напой — [[піва]]. Яно вядома са старажытнасці. У сярэднявеччы Нідэрланды былі знакаміты груйтам — півам, настоеным на травах і спецыях. У нашы дні спажыўцы і вытворцы болей сканцэнтраваны на светлых сартах. Каб лепей адчуваць смак, галанцы п’юць яго з маленькіх куфляў. Улетку аддаюць перавагу беламу піву ''witbier''. Увосень — цёмнаму піву ''herfstbok''. Увесну — светламу піву ''lentebok''<ref>{{Cite web |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/the-essential-guide-to-dutch-beer/ |title=The Essential Guide to Dutch Beer |access-date=6 чэрвеня 2023 |archive-date=6 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606194511/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/the-essential-guide-to-dutch-beer/ |url-status=dead }}</ref>. Узровень спажывання гэтага напою ў розныя гістарычныя перыяды значна вагаўся. Найвышэйшы быў зафіксаваны на мяжы [[20 стагоддзе|XX]] ст. і [[21 стагоддзе|XXI]] ст. Так, у [[1998]] г. ён дасягаў 106 літраў у год на чалавека. Для параўнання: у [[1961]] г. — 27,2 літраў на чалавека, у [[2017]] г. — 49,5 літраў на чалавека<ref>[https://www.helgilibrary.com/indicators/beer-consumption-per-capita/netherlands Beer Consumption Per Capita in Netherlands]</ref>. Іншыя папулярныя алкагольныя напоі — [[віно]], [[лікёр]], [[жэневер]]. === Народная вопратка === У кожнай [[Нідэрланды|нідэрландскай]] правінцыі захаваліся адметныя народныя строі, што, тым не меней, маюць агульныя рысы<ref>{{Cite web |url=https://nationalclothing.org/europe/73-netherlands/1004-traditional-clothing-of-the-netherlands-dutch-baggy-pants,-lace-bonnets,-and-wooden-klompen-are-the-trademark-of-the-netherlands.html |title=Traditional clothing of the Netherlands. Dutch baggy pants, lace bonnets, and wooden klompen are the trademark of the Netherlands |access-date=6 чэрвеня 2023 |archive-date=6 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606204338/https://nationalclothing.org/europe/73-netherlands/1004-traditional-clothing-of-the-netherlands-dutch-baggy-pants,-lace-bonnets,-and-wooden-klompen-are-the-trademark-of-the-netherlands.html |url-status=dead }}</ref>. Традыцыйная мужчынская [[вопратка]] складаецца з [[кашуля|кашулі]], свабодных або нават мешкаватых [[Штаны|штаноў]], [[камізэлька|камізэлькі]] з падцяжкамі, [[капялюш]]а, [[воўна|ваўняных]] вязаных [[Шкарпэтка|шкарпэтак]] і [[Дзеравяшкі|драўляных чаравікоў]] ''klompschoen''. Галандцы аддаюць перавагу белым і цёмна-сінім кашулям з [[латунь|латуневымі]] гузікамі. Верхняя мужчынская вопратка часцей мае цёмны колер. Жаночы строй уключае блузку (звычайна белага колеру), ліф або жакет, доўгую шырокую [[спадніца|спадніцу]], [[фартух]], галаўны ўбор (часцей за ўсё — чапец), ваўняныя вязаныя шкарпэткі, драўляныя чаравікі. <gallery> Schoklander2.jpg|Мужчына з [[Флеваланд]]а, малюнак XIX ст. Nederlandsopenluchtmuseum AA 129734.jpg|Жанчына з [[Зеландыя (правінцыя)|Зеландыі]], каля 1900 г. Klederdracht Zoetermeer 2008.jpg|Жанчына з [[Паўднёвая Галандыя|Паўднёвай Галандыі]] Costumes-Maroesjka-Heeze-1989.jpg|Галандскі фальклорны калектыў </gallery> === Грамадства === Асаблівасці развіцця галандскага [[грамадства]] вызначаюцца так званай «польдарнай мадэллю»<ref>[https://doi.org/10.1177/027046760102100401 Schreuder, Y. (2001). The Polder Model in Dutch Economic and Environmental Planning. Bulletin of Science, Technology & Society, 21(4), 237—245]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.thebrokeronline.eu/beyond-the-dutch-polder-model/ |title=Beyond the Dutch Polder Model: A new model for collaboration |access-date=7 чэрвеня 2023 |archive-date=2 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202025204/https://www.thebrokeronline.eu/beyond-the-dutch-polder-model/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://rachelsruminations.com/the-polder-model-in-action/ The Polder Model in Action]</ref>. З перыяду [[сярэднявечча]] стварэнне і падтрыманне [[польдар]]аў былі магчымы дзякуючы згуртаванасці, сталаму супрацоўніцтву і кампрамісу. Пазней такая мадэль узаемаадносін была перанесена на іншыя бакі грамадскага жыцця. Гэта значыць, што кожны павінен рабіць пэўны ўнёсак у агульную справу. Але кожны мае права голасу пры прыняцці рашэння, якое на яго паўплывае. Канчатковае рашэнне прымаюць лідары, але гэтаму папярэднічаюць абмеркаванні, спрэчкі і разгляд альтэрнатыў. У пабытовым жыцці галандцы вітаюць сумленнасць і прамалінейнасць, абавязковы кантакт вачыма, але шануюць прыватнае жыццё. Сярод галандцаў пераважае малая нуклеарная [[сям’я]], якая звычайна складаецца з бацькоў і дзяцей. Аднак сустракаюцца хатнія гаспадаркі з аднаго чалавека, сем’і з адным з бацькоў і пары без дзяцей, усё большае прызнанне атрымліваюць аднаполыя пары з дзецьмі<ref name="Dutch Culture — Family">[https://culturalatlas.sbs.com.au/dutch-culture/dutch-culture-family#dutch-culture-family Dutch Culture — Family]</ref>. Традыцыйна на чале сям’і стаіць мужчына, але гэта не дае яму асаблівых пераваг. Жанчыны маюць роўныя правы і магчымасць выбіраць форму свайго ўнёску ў развіццё сям’і. Часцяком муж, як і жонка, выбірае няпоўную працоўную занятасць, каб клапаціцца пра дом і дзяцей. Галандцаў заахвочваюць быць незалежнымі і самастойнымі па меры сталення. Хаця бацькі вызначаюць правілы дзіцячых паводзін, лічыцца нармальным, калі дзіця пярэчыць ім ці выказвае сваю думку. Маладыя людзі, як правіла, пакідаюць дом ва ўзросце 18 гадоў, каб атрымаць вышэйшую адукацыю ці працу. Аднак з-за недахопу жылля і павелічэння выдаткаў на навучанне ва ўніверсітэце многія людзі могуць працягваць жыць са сваімі бацькамі, пакуль не ўступяць у шлюб<ref name="Dutch Culture — Family"/>. Сямейная згуртаванасць дасягаецца дзякуючы шчыльным эмацыйным кантактам. Падчас супольнай ежы прынята размаўляць і падрабязна дзяліцца навінамі, разам праводзіць выходныя. Галандцы свядома падзяляюць свой час паміж рознай дзейнасцю. Проста сядзець і нічога не рабіць лічыцца пустым марнаваннем часу<ref>[https://www.afsusa.org/countries/netherlands/ The Netherlands: Exploring the Culture]</ref>. === Народная творчасць === [[Выява:Dutch Folklore Dance Group in Holambra, Brazil.jpg|міні|Народны танец]] Адметнай рысай развіцця [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] былі сталыя кантакты з іншымі краінамі і народамі, што аказала моцны ўплыў на фарміраванне галандскага народнага [[мастацтва]]. Так, найбольш папулярныя народныя [[танец|танцы]] маюць [[шатландцы|шатландскія]] або [[немцы|нямецкія]] карані<ref name="absolutviajes.com">[https://www.absolutviajes.com/en/holanda/danzas-folkloricas-holandesas-innovacion-tradicion Dutch folk dances, innovation and tradition]</ref><ref>[http://actingouttheatreco.org/2016/10/03/exemplary-authenticity/ Exemplary Authenticity]</ref>. Аднак, перанятыя ў суседзей, яны зведалі мясцовую трансфармацыю. Прыкладам з’яўляецца ''klompendansen'' (танец у [[Дзеравяшкі|драўляных чаравіках]])<ref>[https://danceask.net/klompendansen-dance-netherlands KLOMPENDANSEN DANCE — NETHERLANDS]</ref>, які нарадзіўся ў сельскай мясцовасці, дзе драўляны абутак быў часткай [[свята|святочнай]] вопраткі, але з цягам часу распаўсюдзіўся і ў буйных [[горад|гарадах]]. Яго асаблівасць у тым, што рытм задаецца не толькі [[музыкант]]амі, але і самімі танцорамі ў выніку бразгання чаравікамі. Галандскія народныя танцы традыцыйна групавыя. Але ў пэўны момант група распадаецца на пары. Да канца танца яна зноў збіраецца разам<ref name="absolutviajes.com"/>. Для галандскага стылю народнай [[музыка|музыкі]] характэрны спалучэнні моцнай [[бас]]овай партыі, вясёлай [[Мелодыя|мелодыі]] і павольнага тэмпу<ref>[https://www.music.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1560 THE NETHERLANDS (HOLLAND)]</ref>. Папулярныя [[музычныя інструменты]]: [[флейта]], [[скрыпка]], перкусіі, [[акардэон]], шарманка і г. д. На развіццё відовішчнага мастацтва паўплываў [[пратэстантызм]], які абмяжоўваў [[тэатр]]альныя прадстаўленні. Тым не меней, у Нідэрландах узнікла мясцовая форма [[лялька|лялечнага]] тэатру. Яго заснавальнікам лічыцца Ян Клаазон, трубач з войска [[Вільгельм II Аранскі|Вільгельма Аранскага]]. Аднаму з галоўных герояў сваіх забаўляльных спектакляў ён даў сваё імя — Ян Клаасен, другой гераіне — Катрын<ref>[https://wepa.unima.org/en/netherlands/ Netherlands — World Encyclopedia of Puppetry Arts]</ref>. Майстры лялечных тэатраў не мелі сталых памяшканняў для выступленняў, былі вымушаны працаваць на гарадскіх вуліцах і [[кірмаш]]ах, часам — у дамах заможных гараджан, гастралявалі за мяжой. На працягу [[18 стагоддзе|XVIII]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. галандскія лялькаводы былі сталымі наведвальнікамі кірмаша ў [[Лейпцыг]]у. За многія гады сфарміраваліся дынастыі патомных акцёраў. [[Выява:Follower of Pieter Brueghel the Elder - Flemish Proverbs.jpeg|thumb|Карціна [[Пітэр Брэйгель Старэйшы|П. Брэйгеля]], прысвечаная прыказкам]] Вусная [[фальклор]]ная спадчына надзвычай багатая. Яна здаўна аказвала непасрэдны ўплыў на іншыя формы культуры, у тым ліку творчасць прафесійных галандскіх [[мастак]]оў. Класічны прыклад таму — карціна [[Пітэр Брэйгель Старэйшы|П. Брэйгеля Старэйшага]] і яго спадчыннікаў, прысвечаная [[прыказка]]м<ref>Dundes, A. «How Far Does the Apple Fall from the Tree» // [http://home.iscte-iul.pt/~fgvs/howfar.pdf The Netherlandish Proverbs. An International Symposium on the Pieter Brueg(h)els]. — Burlington, Vermont: The University of Vermont, 2004. P. 15 — 45</ref>. У спеўным жанры асабліва вылучаюцца гарадскія вулічныя [[песня|песні]] і марскія [[балада|балады]]<ref name="meertens.knaw.nl">[https://www.meertens.knaw.nl/meertensnet/file/peterjanm/20050203/The_Netherlands,_in_World_Encyclopedia_on_Folklore.pdf Peter Jan Margry Ethnology and Folklore in the Netherlands]</ref>. Галандскія [[казка|казкі]] ў значнай ступені адлюстоўваюць [[паганства|дахрысціянскую]] і раннюю [[хрысціянства|хрысціянскую]] [[міфалогія|міфалогію]]. Іх героямі станавіліся людзі рознага стану, [[звяры]], [[фея|феі]], [[русалка|русалкі]], [[волат]]ы. Аднак іх [[сюжэт]]ныя лініі набліжаны да нашага часу. Адзін з найбольш важных сюжэтаў — [[паводка]], якая пагражае гарадам, часам робіцца іспытам для чалавечых якасцей або помстай за дрэнныя ўчынкі. Сучасная культура Нідэрландаў у значнай ступені вызначаецца [[фестываль|фестывалямі]], якія ўбіраюць у сябе шматлікія праявы народнай і прафесійнай творчасці. У XVII ст. і ў большую частку XVIII ст. пад уплывам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] шырокае адзначэнне [[свята]]ў не было тыповай з’явай у краіне. Але з канца XVIII ст. хрысціянскія і [[дзяржава|дзяржаўныя]] святы паступова набылі прывабнасць для насельніцтва. Цікава, што дзень нараджэння [[кароль|караля]] (або каралевы) і [[Новы год]] папулярны не толькі сярод галандцаў, але і шматлікіх [[іміграцыя|імігрантаў]]<ref name="meertens.knaw.nl"/>. Некаторыя з фестываляў накшталт фестываля [[кветка|кветак]]<ref>[https://tulipfestivalamsterdam.com/history-flower-parade/ THE HISTORY OF THE DUTCH FLOWER PARADE BOLLENSTREEK]</ref> у [[красавік]]у або гей-парада<ref>[https://worldpride.amsterdam/organization/history/ History — WorldPride]</ref> маюць адносна нядаўнюю гісторыю, але добра вядомы ва ўсім свеце. == Мова == {{main|Галандская мова}} [[Галандская мова]] належыць да [[Германскія мовы|германскай]] галіны [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]]<ref>[https://www.mustgo.com/worldlanguages/dutch/ Dutch Language — Structure, Writing & Alphabet]</ref>. З’яўляецца афіцыйнай мовай у [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Сурынам]]е, некаторых [[Антыльскія астравы|Антыльскіх астравах]]. Лічыцца, што галандская мова сфарміравалася ў выніку трох гістарычных перыядаў развіцця<ref>{{Cite web |url=https://cs.mcgill.ca/~rwest/wikispeedia/wpcd/wp/d/Dutch_language.htm |title=Dutch language |access-date=13 чэрвеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003131654/https://www.cs.mcgill.ca/~rwest/wikispeedia/wpcd/wp/d/Dutch_language.htm |archivedate=3 кастрычніка 2022 |url-status=dead }}</ref>: * ад [[450]] г. да [[500]] г. — [[1150]] г.: старагаландская мова * 1150 — [[1500]] гг.: сярэднегаландская мова * з 1500 г.: новагаландская мова Працэс стандартызацыі [[пісьмо]]вай мовы пачаўся ўжо ў [[сярэднявечча|сярэднявеччы]]. У першай палове [[16 стагоддзе|XVI]] ст. стандартным лічыўся гарадскі [[дыялект]] [[Антверпен]]а. Ён захаваў свой уплыў нават пасля таго, як у [[1585]] г. Антверпен быў захоплены [[Іспанія|іспанскай]] арміяй. Многія яго жыхары збеглі на тэрыторыю сучасных Нідэрландаў і ўздзейнічалі на мясцовыя гарадскія дыялекты. Важную ролю ў стандартызацыі аказала выданне на галандскай мове [[Біблія|Бібліі]] ў [[1637]] г. [[9 верасня]] [[1980]] г. быў створаны Нідэрландскі моўны саюз<ref>[https://taalunie.org Taalunie]</ref>, міжнародная арганізацыя, што займаецца распрацоўкай адзінай сістэмы [[правапіс]]у, [[тэрміналогія|тэрміналогіі]], прысуджае [[літаратура|літаратурную]] прэмію за творы на так званай «адзінай галандскай мове» (''Algemeen Nederlands''). У нашы дні ў склад Нідэрландскага моўнага саюза ўваходзяць Нідэрланды, Бельгія ([[фламандская супольнасць]]) і Сурынам. З галандскай мовы паходзяць словы «базука», «блістэр», «блок», «[[буй]]», [[брэндзі]], «[[дамба]]», «дупа», «камбуз», «[[крыкет]]», «спа», «[[талер]]», «[[фрэгат]]», «[[яхта]]» і іншыя. == Рэлігія == [[Выява:St. Jan church and St. Servaas Basilic in Maastricht (Netherlands 2014) (14822906611).jpg|міні|Пратэстанцкі касцёл Святога Яна і каталіцкая базіліка Святога Сервацыя ў [[Маастрыхт|Маастрыхце]]]] Сучасныя нідэрландцы — адна з найменей рэлігійных [[нацыя|нацый]] у свеце. Каля 57 % насельніцтва [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] не спавядаюць ніякай [[рэлігія|рэлігіі]]. Большасць вернікаў спавядае [[хрысціянства]]. 18 % нідэрландцаў адносяць сябе да [[каталіцызм|каталікоў]], 14 % — да розных [[пратэстантызм|пратэстанцкіх]] плыняў<ref>[https://www.statista.com/statistics/527782/population-of-the-netherlands-by-religion/ Share of religious population of the Netherlands from 2010 to 2021]</ref>. Сітуацыя з перавагай колькасці каталікоў у параўнанні з пратэстантамі супярэчыць [[гісторыя|гістарычнай]] традыцыі, паколькі ў другой палове [[16 стагоддзе|XVI]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] стст. нідэрландскае грамадства лічылася пратэстанцкім. Засілле пратэстантызму стала адной з галоўных прычын адасаблення [[Бельгія|бельгійцаў]] у [[1830]] г. === Каталіцызм === Продкі галандцаў прынялі [[хрысціянства]] паводле [[Рымска-Каталіцкая Царква|рымска-каталіцкага]] абраду ў [[6 стагоддзе|VI]] — [[7 стагоддзе|VII]] стст. З тэрыторыі [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] паходзілі вядомыя каталіцкія [[Багаслоўе|тэолагі]] Генрых з Горкума і Весель Гансфорт<ref name="Netherlands, The Catholic Church In">[https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/netherlands-catholic-church Netherlands, The Catholic Church In]</ref>, а таксама папа [[Адрыян VI]]. З [[1525]] г. пачаў распаўсюджвацца [[пратэстантызм]]. Хаця прыхільнікі [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] першапачаткова не мелі адзінства і прытрымліваліся розных рэлігійных поглядаў<ref name="worldhistory.org">[https://www.worldhistory.org/article/2032/reformation-in-the-netherlands--the-eighty-years-w/ Reformation in the Netherlands & the Eighty Years' War]</ref>, Рымска-Каталіцкі Касцёл не мог самастойна супрацьстаяць ім. Ён быў саслаблены працяглай барацьбой са свецкімі ўладамі, а таксама складанай унутранай сітуацыяй. Характэрна, што ў канцы [[15 стагоддзе|XV]] ст. 25 % нідэрландскіх святароў не прытрымліваліся абавязковага [[цэлібат]]у, большасць з іх не мела адпаведнай тэалагічнай падрыхтоўкі<ref name="Netherlands, The Catholic Church In"/>. Рэпрэсіі супраць пратэстантаў з боку [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]] прывялі да [[Нідэрландская рэвалюцыя|Нідэрландскай рэвалюцыі]], што скончылася толькі ў [[1648]] г. Падчас рэвалюцыі абодвы бакі праяўлялі ўзаемную жорсткасць. Так, у [[1572]] г. пратэстанты пакаралі ў [[Брыле]] смерцю 19 каталікоў — манахаў, святароў і міран<ref>[https://www.simplycatholic.com/the-martyrs-of-gorkum-victims-of-religious-hatred/ The Martyrs of Gorkum: Victims of Religious Hatred]</ref>. Пазней яны былі абвешчаны Касцёлам пакутнікамі. Вынікам рэвалюцыі стала стварэнне [[Рэспубліка Злучаных правінцый|Рэспублікі Злучаных правінцый]], дзе каталіцкае веравызнанне фармальна не было забаронена, але каталікі не мелі касцёльнай арганізацыі з яснай [[іерархія]]й і ўспрымаліся як рэлігійная меншасць. Дзейнасць каталіцкіх місіянераў знаходзілася непасрэдна пад кантролем [[Святы Прастол|Святога Прастолу]]. Нідэрландскія каталікі атрымалі свабоду вераспавядання толькі пасля прыняцця [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[1795]] г.<ref name="meertens.knaw.nl"/>. Публічная [[еўхарыстыя]] стала магчымай пасля [[1813]] г. У [[1853]] г. адрадзілася [[біскуп]]альная арганізацыя<ref>[https://www.wijngaardsinstitute.com/the-catholic-church-in-the-netherlands/ THE CATHOLIC CHURCH IN THE NETHERLANDS]</ref>. Тым не меней, падзел грамадства па рэлігійнай прыкмеце заставаўся істотным. Каталікі адасабляліся ад астатніх, хадзілі ў каталіцкія школы, карысталіся паслугамі каталіцкіх прадпрымальнікаў. Паміж [[1860]] г. і [[1960]] г. былі заснаваны асобныя каталіцкія [[сродкі масавай інфармацыі]], шпіталі, [[прафсаюз]]ы, [[футбол]]ьныя каманды, каталіцкі [[універсітэт|ўніверсітэт]]. [[Ян Павел II|Караль Вайтыла]], які наведаў Нідэрланды ў [[1947]] г. быў узрушаны моцам Касцёла і ўдзелам рэлігійных абшчын<ref>[https://www.pillarcatholic.com/p/finding-god-in-the-netherlands Finding God in the Netherlands]</ref>. Пасля [[Другі Ватыканскі сабор|II Ватыканскага сабора]] сярод каталікоў фактычна адбыўся раскол. Вышэйшая іерархія прытрымлівалася кансерватыўных поглядаў. Частка тэолагаў, святароў і вернікаў выступілі за істотныя рэформы. [[Арцыбіскуп]] [[Утрэхт|Утрэхцкі]] двойчы звяртаўся да папы [[Павел VI|Паўла VI]] з прапановай адмяніць правіла бясшлюбнасці для святароў, але публічна атрымоўваў адмову<ref>[https://www.ncregister.com/news/the-pastoral-council-and-the-collapse-of-the-catholic-faith-in-the-netherlands The ‘Pastoral Council’ and the Collapse of the Catholic Faith in the Netherlands]</ref>. У [[1965]]—[[1975]] гг., дзесяцігоддзі пасля II Ватыканскага сабора, адбыўся рэзкі заняпад наведвання касцёлаў. Гэта тэндэнцыя працягвалася і пазней. Звычай выхадцаў з каталіцкіх колаў атаесамляць сябе з Касцёлам прывёў да таго, што каталіцкая абшчына ў нашы дні атрымала колькасную перавагу ў параўнанні з пратэстанцкай. Але ў рэчаіснасці ў [[2020]] г. толькі 13 % тых, хто залічае сябе ў шэрагі каталікоў, рэгулярна наведвалі рэлігійныя сходы, 8 % наогул не верылі ў [[Бог]]а<ref>[https://longreads.cbs.nl/the-netherlands-in-numbers-2021/what-are-the-major-religions/ What are the major religions? — The Netherlands in numbers]</ref>. === Пратэстантызм === [[Пратэстантызм]] пачаў распаўсюджвацца на тэрыторыі [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] у першай трэці [[16 стагоддзе|XVI]] ст. пад уплывам падзей у суседняй [[Германія|Германіі]]. У [[1525]] г. у [[Гаага|Гаазе]] быў асуджаны згодна з [[Вормскі эдыкт|Вормскім эдыктам]] і пакараны [[лютэранства|лютэранскі]] прапаведнік. На першым этапе [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Нідэрландах дамінавалі [[Анабаптызм|анабаптысты]], сярод якіх вылучаліся прыхільнікі радыкальных і харызматычных вучэнняў, хаця на поўдні [[Іспанскія Нідэрланды|Сямнаццаці правінцый]] заўважным рэлігійным рухам стаў [[кальвінізм]]<ref name="worldhistory.org"/>. У [[1566]] г. яго прыхільнікі арганізавалі [[Іканаборскае паўстанне]]. Далейшыя рэпрэсіі з боку [[каталіцызм|каталіцкіх]] намеснікаў вымусілі прыхільнікаў пратэстантызму з поўдня бегчы ў паўночныя правінцыі і Германію. У [[1568]] г. рух супраціўлення каталіцкім уладам узначаліў [[Вільгельм I Аранскі|Вільгельм Аранскі]], які падтрымліваў шчыльныя сувязі з нямецкімі лютэранамі, але ў выніку апынуўся ў шэрагу кальвіністаў, магчыма дзякуючы супрацоўніцтву з [[Францыя|французскім]] гугенотам [[Гаспар II дэ Каліньі|Гаспарам дэ Каліньі]]<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/history/benelux-history-biographies/william-silent William The Silent]</ref>. У [[1571]] г. у [[Фрысландыя|Фрысландыі]] бежанцамі-кальвіністамі з [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]] была створана Галандская Рэфармацыйная Царква, якая пасля ўзнікнення [[Рэспубліка Злучаных правінцый|Рэспублікі Злучаных правінцый]] заняла ў ёй выключнае прывілеяванае становішча. На раннім этапе свайго існавання яна не мела адзінства. Толькі ў [[1618]]—[[1619]] гг. Генеральны сінод у [[Дордрэхт|Дордрэхце]] здолеў прыняць адзінае вучэнне. Але і пасля гэтага поўнае адзінства не было дасягнута. У рэчаіснасці, Галандская Рэфармацыйная Царква ўяўляла сабою 7 або 8 незалежных царкоўных федэрацый, што ў той ці іншай ступені супрацоўнічалі адна з іншай<ref name="christianstudylibrary.org">[https://www.christianstudylibrary.org/article/reformed-churches-netherlands Reformed Churches in the Netherlands. An Historical Overview]</ref>. Тым не меней, прыхільнікі Галандскай Рэфармацыйнай Царквы займалі пасады ў кіруючых органах дзяржавы і буйных камерцыйных кампаній. Для іншых вернікаў гарантавалася індывідуальная свабода веравызнання, але ім не дазвалялі паступаць на дзяржаўную службу або атрымліваць фінансавую дапамогу<ref>[https://museeprotestant.org/en/notice/protestantism-in-the-low-countries Protestantism in the Low Countries]</ref>. У [[1605]]—[[1799]] гг. каля 1000 кальвінісцкіх прапаведнікаў на службе [[Галандская Ост-Індская кампанія|Галандскай Ост-Індскай кампаніі]] і [[Галандская Вест-Індская кампанія|Галандскай Вест-Індскай кампаніі]] былі накіраваны для місіянерскай дзейнасці ў калоніі. Найважнейшым мерапрыемствам з пункту гледжання распаўсюджвання кальвінізму было стварэнне школ. Першая такая школа за межамі [[Еўропа|Еўропы]] была створана на [[Амбон (востраў)|Амбоне]] ў [[1605]] г.<ref>{{Cite web |url=https://aeon.co/essays/the-legacies-of-calvinism-in-the-dutch-empire |title=The legacies of Calvinism in the Dutch empire |access-date=19 чэрвеня 2023 |archive-date=2 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402110502/https://aeon.co/essays/the-legacies-of-calvinism-in-the-dutch-empire |url-status=dead }}</ref> Кампаніі заключалі кантракты, выплачвалі заработную плату і ўкладвалі значныя сродкі ў багаслоўскія кнігі для служак, падручнікі па [[граматыка|граматыцы]] для настаўнікаў мясцовага паходжання, пераклад [[катэхізіс]]у на іншыя [[мова|мовы]]. У [[1795]] г. Нідэрланды былі заняты войскам рэвалюцыйнай Францыі. Замест [[Рэспубліка Злучаных правінцый|Рэспублікі Злучаных правінцый]] была створана [[Батаўская рэспубліка]], дзе абвяшчалася роўнасць усіх канфесій. Галандская Рэфармацыйная Царква пазбавілася фінансавай падтрымкі з боку дзяржавы<ref>[https://www.britannica.com/place/Netherlands/The-Kingdom-of-the-Netherlands-1814-1918 The Kingdom of the Netherlands (1814—1918)]</ref>. Канчатковае адлучэнне ад дзяржавы адбылося ў канцы 1840-х гг. У [[1834]] г. і [[1886]] г. яна перажыла 2 моцныя расколы і ў выніку к канцу [[19 стагоддзе|XIX]] ст. распалася на 2 самастойныя [[Дэнамінацыя (рэлігія)|дэнамінацыі]], якія ў сваю чаргу падзяляліся на разнастайныя аб’яднанні. Унутраныя рознагалоссі і расколы былі таксама характэрны для [[20 стагоддзе|XX]] ст., так што ў нашы дні налічваецца каля 16 рэфармацыйных цэркваў<ref name="christianstudylibrary.org"/>. У [[2004]] г. у выніку злучэння 2 найбуйнейшых рэфармацыйных цэркваў і лютэран была ўтворана Пратэстанцкая Царква ў Нідэрландах. У [[2008]] г. яна аб’ядноўвала каля 2,5 млн вернікаў<ref>[https://www.britannica.com/topic/Protestant-Church-in-the-Netherlands Protestant Church in the Netherlands]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Галандцы||450}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = У розных землях і краінах: зборнік нарысаў і пуцявых нататкаў|арыгінал = |спасылка =|адказны = А. А. Кійранен|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 1989|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 5-338-00174-8|тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Discovering the Dutch: On Culture and Society of the Netherlands|арыгінал = |спасылка =https://www.academia.edu/54896837/Discovering_the_Dutch_On_Culture_and_Society_of_the_Netherlands|адказны = Emmeline Besamusca and Jaap Verheul|выданне = |месца = Amsterdam|выдавецтва = Amsterdam University Press|год = 2010|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 9789089641007|тыраж = |ref = }} == Спасылкі == * [https://ernie.uva.nl/viewer.p/21/56/object/122-160544 Этнаграфія і прыналежнасць: Галандцы] {{ref-en}} * [https://culturalatlas.sbs.com.au/dutch-culture Галандская культура] {{ref-en}} * [https://www.commisceo-global.com/resources/country-guides/netherlands-guide Культура, этыкет і дзелавая практыка] {{ref-en}} * [https://www.netherlands-tourism.com/history-of-the-netherlands/ Гісторыя Нідэрландаў] {{ref-en}} * [https://historiek.net/c/biografieen/zeehelden/ Галандскія мараплаўцы] {{ref-nl}} * [https://craftscouncil.nl Рамесная рада] {{ref-nl}} * [https://www.foodinspirationmagazine.com/166-lekker-hollands/culinaire-canon-van-de-nederlandse-keuken Кулінарны канон] {{ref-nl}} * [https://www.beleven.org/verhalen/lijsten/landen.php?land=Nederland Народныя казкі] {{ref-nl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Германцы]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Народы Нідэрландаў]] 2760vpr6edsvugp5lldednlsnxvhlfy 0 63919 5187012 3513000 2026-08-26T07:32:33Z Ueschar 151377 шаблон 5187012 wikitext text/x-wiki {{Косць}} [[Image:Caucasian Human Skull.jpg|thumb]] '''[[Чэрап]] чалавека''' ({{lang-la|cranium}}) — касцяны каркас галавы, сукупнасць касцей. == Стадыі фарміравання чэрапа == У працэсе свайго фарміравання частка костак чэрапа праходзіць дзве стадыі — перапончатую (у нованароджаных дзяцей можна бачыць рэшткі ў выглядзе крынічак) і касцяную; частка, акрамя іх, праходзяць і храстковую стадыю (як і большасць костак [[шкілет]]а). == Аддзелы чэрапа == Чэрап складаецца з двух аддзелаў: тваравага і мазгавога (чэрапная каробка), мазгавы аддзел значна пераважае над тваравым. Усе косткі чэрапа, акрамя ніжняй сківіцы, злучаныя нерухомымі злучэннямі. === Тваравы аддзел === Косткі тваравага аддзела: верхняя сківіца, нёбная костка, ніжняя насавая ракавіна, сошнік, насавая костка, слёзная костка, скулавая костка, ніжняя сківіца (рухомае злучэнне), пад’язычная костка. === Мазгавы аддзел === Косткі мазгавога аддзела (чэрапная каробка): лобная костка, клінаватая костка, патылічная костка, цемянная костка, рашэцістая костка, скроневая костка. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Human skulls}} {{Косці чалавека}} [[Катэгорыя:Чэрап| ]] d0pc0kn5qwqbhkmogv90s9o4tjdmb2r 0 66280 5187150 4744293 2026-08-26T11:51:17Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187150 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Элізабет Манро | арыгінал імя = Elizabeth Monroe | выява = Elizabeth Monroe.jpg | шырыня = 250px | пасада = [[першая лэдзі|Першая Лэдзі]] [[ЗША]] | сцяг = StarSpangledBannerFlag.svg | перыядпачатак = 4 сакавіка 1817 | перыядканец = 4 сакавіка 1825 | папярэднік = [[Долі Мэдысан]] | пераемнік = [[Луіза Адамс]] | дзейнасць = [[Спіс першых лэдзі ЗША|Першая лэдзі ЗША]] | аўтограф = Elizabeth Monroe Signature.svg }} {{Цёзкі2|Манро}} '''Элізабэт Картрайт Манро''' ({{ДН|30|6|1768}} — {{ДС|23|9|1830}}) — першая лэдзі ЗША з [[1817]] па [[1825]] год. Яна была жонкай [[Джэймс Манро|Джэймса Манро]], пятага [[прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]], які займаў гэту пасаду на працягу двух тэрмінаў. У [[1794]] годзе яна пераехала ў [[Парыж]], калі яе муж быў прызначаны міністрам ЗША ў [[Францыя|Францыі]]. Там ёй удалося выратаваць жыццё жонкі генерала дэ Лафает, Андрэны дэ Лафает, ад гільяціны. Элізабэт Манро была высокай, элегантнай, прыгожай жанчынай, з сацыяльным вытанчанасцю і стылем; гэтыя характарыстыкі яна набыла ў юнацкасці. == Першая лэдзі ЗША == У Элізабэт тэрмін дзеяння паўнамоцтваў у якасці Першай лэдзі пачаўся [[4 сакавіка]] 1817 г., калі ў яе мужа пачаўся тэрмін у якасці пятага Прэзідэнта ЗША. Пазней яе муж быў пераабраны на другі тэрмін, таму яна заставалася ў гэтай ролі да [[3 сакавіка]] 1825 г. {{Зноскі}} {{Жонкі прэзідэнтаў ЗША}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Манро Элізабет}} [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Рычмандзе (Вірджынія)]] 1swysjjkzhos1ugypxoo1ilpesatx21 5187151 5187150 2026-08-26T11:51:30Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Элізабет Манро]] у [[Элізабэт Манро]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187150 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Элізабет Манро | арыгінал імя = Elizabeth Monroe | выява = Elizabeth Monroe.jpg | шырыня = 250px | пасада = [[першая лэдзі|Першая Лэдзі]] [[ЗША]] | сцяг = StarSpangledBannerFlag.svg | перыядпачатак = 4 сакавіка 1817 | перыядканец = 4 сакавіка 1825 | папярэднік = [[Долі Мэдысан]] | пераемнік = [[Луіза Адамс]] | дзейнасць = [[Спіс першых лэдзі ЗША|Першая лэдзі ЗША]] | аўтограф = Elizabeth Monroe Signature.svg }} {{Цёзкі2|Манро}} '''Элізабэт Картрайт Манро''' ({{ДН|30|6|1768}} — {{ДС|23|9|1830}}) — першая лэдзі ЗША з [[1817]] па [[1825]] год. Яна была жонкай [[Джэймс Манро|Джэймса Манро]], пятага [[прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]], які займаў гэту пасаду на працягу двух тэрмінаў. У [[1794]] годзе яна пераехала ў [[Парыж]], калі яе муж быў прызначаны міністрам ЗША ў [[Францыя|Францыі]]. Там ёй удалося выратаваць жыццё жонкі генерала дэ Лафает, Андрэны дэ Лафает, ад гільяціны. Элізабэт Манро была высокай, элегантнай, прыгожай жанчынай, з сацыяльным вытанчанасцю і стылем; гэтыя характарыстыкі яна набыла ў юнацкасці. == Першая лэдзі ЗША == У Элізабэт тэрмін дзеяння паўнамоцтваў у якасці Першай лэдзі пачаўся [[4 сакавіка]] 1817 г., калі ў яе мужа пачаўся тэрмін у якасці пятага Прэзідэнта ЗША. Пазней яе муж быў пераабраны на другі тэрмін, таму яна заставалася ў гэтай ролі да [[3 сакавіка]] 1825 г. {{Зноскі}} {{Жонкі прэзідэнтаў ЗША}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Манро Элізабет}} [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Рычмандзе (Вірджынія)]] 1swysjjkzhos1ugypxoo1ilpesatx21 0 67208 5186881 5186599 2026-08-25T21:24:57Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5186881 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Батары}} {{Серыйны забойца |Імя = Эржэбэт Батары |Арыгінал імя = {{lang-hu|Báthory Erzsébet}} |Фота = Alžbeta Bathory.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Імя пры нараджэнні = Эржэбэт Батары |Мянушка = «Чахціцкая пані» <br /> «Крывавая графіня» |Дата нараджэння = 7.8.1560 |Месца нараджэння = [[Ньірбатар]], [[Каралеўства Венгрыя]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Каралеўства Венгрыя}} |Дата смерці = 21.8.1614 |Месца смерці = [[Чахціцкі замак]], [[Каралеўства Венгрыя]] |Прычына смерці = |Пакаранне = утрыманне ў Чахціцкім замку без суда і прысуду |Колькасць ахвяр = дакладна не ўстаноўлена; прыпісвалася да 650 |Перыяд забойстваў = |Рэгіён = [[Каралеўства Венгрыя]] |Спосаб забойстваў = |Матыў = |Дата арышту = [[29 снежня]] [[1610]] }} '''Э́ржэбэт Ба́тары'''<ref name="Litrazh">{{cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/da-vestonii|title=Да Вэстоніі|author=Шчур Макс|website=ЛітРАЖ|date=2012|access-date=2026-08-25}}</ref><ref name="NN2007">{{cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/8313|title=«Пэрсанаж», «Элемэнтарныя часьцінкі», «Мэтамарфозы», «Дэжа вю», «Містыфікацыя», «Д’ябал носіць Prada»|author=Расінскі Андрэй|website=[[Наша Ніва (газета)|Наша Ніва]]|date=2007-04-24|access-date=2026-08-25}}</ref> (таксама '''Лізавета Батары'''<ref>Аснарэўскі Я. [https://ridero.ru/books/znatnyya_gistoryi_elita_grodna_peryyad_xvi_xviii_stagoddzya/freeText/ ''Знатныя гісторыі: эліта Гродна ў перыяд XVI—XVIII стагоддзяў'']. — Ridero, 2021. — ISBN 978-5-0056-1132-1.</ref>; {{lang-hu|Báthory Erzsébet}}, {{IPA|[ˈbaːtori ˈɛrʒeːbɛt]}}, {{lang-sk|Alžbeta Bátoriová}}; [[7 жніўня]] [[1560]], [[Ньірбатар]], [[Каралеўства Венгрыя]] — [[21 жніўня]] [[1614]], [[Чахціцкі замак]], Каралеўства Венгрыя) — венгерская графіня з роду [[Батары]], пляменніца [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], сумна вядомая масавымі забойствамі служанак і маладых дзяўчат. Маштаб гэтых злачынстваў і асабістая віна Батары застаюцца прадметам спрэчак гісторыкаў.<ref name="MNL">{{cite web |url=https://mnl.gov.hu/mnl/ol/hirek/bathory_erzsebet_es_bunpere |title=Báthory Erzsébet és bűnpere |author=H. Németh István |date=2016-02-18 |website=Magyar Nemzeti Levéltár |lang=hu |access-date=2026-08-24 }}</ref> Згадваецца ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнізе рэкордаў Гінэса]] як жанчына-забойца з найбольшай колькасцю ахвяр. Разам з тым арганізацыя падкрэслівае, што яе біяграфія настолькі абрасла легендамі, што гістарычныя факты цяжка аддзяліць ад выдумкі, а колькасць ахвяр застаецца спрэчнай.<ref name="Guinness">{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-prolific-female-murderer |title=Most prolific serial killer (female) |website=Guinness World Records |lang=en |access-date=2026-08-24 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/news/2023/6/was-elizabeth-bathory-truly-the-most-prolific-female-serial-killer-ever-751852 |title=Was Elizabeth Báthory truly the most prolific female serial killer ever? |author=Sanj Atwal |date=2023-06-06 |website=Guinness World Records |lang=en |access-date=2026-08-24 }}</ref> == Біяграфія == === Раннія гады === Яе бацькамі былі Дзьёрдзь Батары і Ганна Батары. Яны паходзілі з дзвюх галін адной сям'і — [[Батары]]. Ганна Батары была сястрой будучага караля Польшчы Стэфана Баторыя і дачкой [[Палацін (Венгрыя)|палаціна Венгрыі]] [[Іштван IV|Іштвана IV.]]<ref name="NadasdyMuseum">{{cite web |url=https://nadasdymuzeum.hu/bathory-erzsebet-2013-03-26 |title=Báthory Erzsébet |website=Nádasdy Ferenc Múzeum |lang=hu |access-date=2026-08-24 }}</ref> [[Файл:COA Báthory.svg|міні|злева|150пкс|Герб роду Батары]] Эржэбэт правяла дзяцінства ў [[замак Эчэд|замку Эчэд]]. У 1570 годзе яе бацькі дамовіліся з Урсулай Каніжаі пра будучы шлюб дзяцей. [[8 мая]] [[1575]] года пятнаццацігадовая Эржэбэт выйшла замуж за дваццацігадовага Ферэнца Надашдзі; вяселле адбылося ў Варанне (цяпер [[Вранаў-над-Топляў]] у [[Славакія|Славакіі]]).<ref name="NadasdyMuseum"/> У якасці шлюбнага падарунка муж падараваў Эржэбэт [[Чахціцкі замак]] у славацкіх Малых Карпатах, які ў той час быў маёмасцю імператара. У 1578 годзе Ферэнц Надашдзі быў прызначаны камандуючым венгерскімі войскамі ў вайне супраць турак. Ён шмат часу праводзіў у ваенных паходах супраць [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] і быў вядомы пад мянушкай «Чорны бей». У час яго адсутнасці Эржэбэт займалася кіраваннем вялікімі сямейнымі ўладаннямі.<ref name="NadasdyMuseum"/> У 1602 годзе Ферэнц Надашдзі канчаткова выкупіў Чахціцкі замак у караля [[Рудольф II|Рудольфа II]] у вечнае валоданне.<ref>{{cite web |url=https://cachtickyhrad.eu/historia-hradu/ |title=História hradu |website=Čachtický hrad |lang=sk |access-date=2026-08-24 }}</ref> У студзені [[1604]] года Ферэнц Надашдзі памёр, і Эржэбэт засталася ўдавой. Паколькі іх сын Павел быў яшчэ непаўналетнім, яна працягвала кіраваць значнымі ўладаннямі сям’і.<ref name="NadasdyMuseum" /> === Меркаваныя забойствы === [[Файл:Cachtice castle.jpg|міні|[[Чахціцкі замак]], дзе Батары правяла апошнія гады жыцця]] Дакладны час, калі пачаліся меркаваныя злачынствы, невядомы. Прынята лічыць, што гэта адбылося паміж 1585 і 1610 гадамі. У пачатку XVII стагоддзя распаўсюдзіліся чуткі пра жорсткае абыходжанне са служанкамі і смерці маладых дзяўчат у яе ўладаннях. У сакавіку [[1610]] года палацін Венгрыі [[Дзьёрдзь Турза]], дзейнічаючы з волі караля Венгрыі [[Мацяш II|Мацяша II]], распачаў расследаванне справы Батары. У 1610—1611 гадах былі апытаныя 317 сведкаў, аднак большасць паказанняў грунтавалася на чутках. Паводле [[Венгерскі нацыянальны архіў|Венгерскага нацыянальнага архіва]], расследаванне не выявіла сведкі, які мог бы надзейна пацвердзіць, што Батары асабіста здзейсніла прыпісаныя ёй шматлікія забойствы. Лічба ў 650 ахвяр паходзіла з паказання адной сялянскай дзяўчыны, якая сама не была сведкай гэтых забойстваў.<ref name="MNL" /> === Затрыманне і прысуд === [[29 снежня]] [[1610]] года людзі Дзьёрдзя Турзы прыбылі ў Чахціцэ і затрымалі Батары. Пры гэтым яны не знайшлі прадметаў ці месца, якія маглі б служыць доказам забойства некалькіх соцень дзяўчат.<ref name="MNL" /> Яе бліжэйшых слуг дапытвалі, у тым ліку з ужываннем [[катаванне|катаванняў]], і некалькіх з іх неўзабаве пакаралі смерцю. Сама Эржэбэт перад судом не паўстала і прысуду ёй не вынеслі. Яе ізалявалі ў Чахціцкім замку, дзе яна заставалася да смерці ў жніўні 1614 года.<ref name="MNL" /><ref name="NadasdyMuseum" /> == Пазнейшыя сведчанні == Шырока вядомы аповед пра тое, што Батары нібыта забівала дзяўчат і купалася ў іх крыві дзеля захавання маладосці, не сустракаецца ў дакументах расследавання пачатку XVII стагоддзя. Ён быў апублікаваны толькі ў [[1729]] годзе езуітам Ласла Турацы і пазней стаў адной з асноўных частак легенды пра «Крывавую графіню».<ref name="MNL" /> Менавіта гэтая пазнейшая легенда ў значнай ступені сфарміравала вобраз Батары ў масавай культуры. == Дзеці == Паводле звестак пра сям’ю Надашдзі, у Эржэбэт і Ферэнца нарадзілася пяць або шэсць дзяцей. Дарослага ўзросту дасягнулі Ганна, Кацярына і Павел; Урсула і Андраш памерлі ў дзяцінстве, прычым Андраш — у пачатку 1603 года. Дакладныя даты нараджэння большасці дзяцей невядомыя.<ref name="Children">{{cite web |url=https://nadasdymuzeum.hu/sarvaranno.hu/az-gyermek-jo-es-nagy-a-nadasdy-gyerekek-2017-04-25 |title=„Az gyermek jó és nagy…”. A Nádasdy-gyerekek |author=Szibler Gábor |date=2017-04-25 |website=Nádasdy Ferenc Múzeum |lang=hu |access-date=2026-08-24 }}</ref> == Гл. таксама == * [[Графіня (фільм, 2009)]] {{зноскі}} == Літаратура == * Lengyel Tünde, Várkonyi Gábor. ''Báthory Erzsébet. Egy asszony élete''. — Budapest, 2010. {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Батары Эржэбэт}} [[Катэгорыя:Постаці Венгрыі]] [[Катэгорыя:Батары]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў медзье Сабальч-Сатмар-Берэг]] mwjsazzshgvta7znwnl50bh6zkprbn4 0 79171 5186736 5183557 2026-08-25T13:25:07Z Autumndancer 168015 5186736 wikitext text/x-wiki {{Заліў}} '''Ліёнскі заліў''' ({{lang-fr|Golfe du Lion}}, {{lang-en|Gulf of Lion}}) — [[заліў]] [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], каля паўднёвага берага [[Францыя|Францыі]]. Даўжыня 93 км, шырыня каля ўвахода 245 км, глыбіня больш за 1000 м. У Ліёнскі заліў упадае р. [[Рона]]. Прылівы няправільныя паўсутачныя (0,2 м). Порт — [[Марсель]]. [[Катэгорыя:Залівы Міжземнага мора]] [[Катэгорыя:Залівы Францыі]] syg77562szu6u16ovx3wiexsw743d2m 5186737 5186736 2026-08-25T13:25:51Z Autumndancer 168015 5186737 wikitext text/x-wiki {{Заліў}} '''Ліёнскі заліў''' ({{lang-fr|Golfe du Lion}}, {{lang-en|Gulf of Lion}}) — [[заліў]] [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], каля паўднёвага берага [[Францыя|Францыі]]. Даўжыня 93 км, шырыня каля ўвахода 245 км, глыбіня больш за 1000 м. У Ліёнскі заліў упадае р. [[Рона]]. Прылівы няправільныя паўсутачныя (0,2 м). Порт — [[Марсель]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Ліёнскі заліў|||}} [[Катэгорыя:Залівы Міжземнага мора]] [[Катэгорыя:Залівы Францыі]] p5nd93mez76meed6i7hd3yilnfppx3m 0 81162 5187126 4938650 2026-08-26T11:42:00Z Ueschar 151377 Поўнасцю перапрацаваны артыкул на падставе беларускамоўных крыніц. 5187126 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Гаўтама Буда | арыгінал імя = {{lang-sa|गौतम बुद्ध}} | выява = | апісанне выявы = | імя пры нараджэнні = Сідхартха Гаўтама | род дзейнасці = [[рэлігійны настаўнік]] | месца смерці = [[Кушынагар]] | месца нараджэння = [[Лумбіні]] }} '''Гаўтама Буда''' ({{lang-sa|गौतम बुद्ध}}, {{IPA|[ɡɑw.t̪ɐ.mɐ bud̪.d̪ʱɐ]}}), таксама '''Сідхартха Гаўтама''', '''Шак’ямуні''' — старажытнаіндыйскі рэлігійны настаўнік, заснавальнік [[будызм]]у.<ref name="БелЭн-будызм">{{Крыніцы/БелЭн|3|Будызм|Гурко А. В.|317|А. В. Гурко}}</ref><ref name="Адзіночанка2012">Адзіночанка В. А. ''Рэлігіязнаўства : вучэбны дапаможнік''. 2-е выд., перапрац. і дап. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2012. — С. 75. — 204 с. — [https://core.ac.uk/download/pdf/76001027.pdf Электронная версія].</ref> Паходзіў з роду [[шак’і|шак’яў]], якія жылі на поўначы Індыі, каля перадгор’яў [[Гімалаі|Гімалаяў]]. Дакладныя гады яго жыцця невядомыя; звычайна яго дзейнасць адносяць да сярэдзіны I тысячагоддзя да н. э.<ref name="ГДУ-лекцыі">''Рэлігіі Егіпта і Месапатаміі, Індуізм, Буддызм : лекцыі для спецыяльнасці «Гісторыя. Англійская мова»''. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, [б. г.]. — 22 с. — [https://elib.gsu.by/handle/123456789/4028 Электронная версія ў рэпазіторыі ГДУ імя Ф. Скарыны].</ref> Пасля некалькіх гадоў духоўных пошукаў і аскетычнага жыцця Гаўтама дасягнуў, паводле будыйскай традыцыі, [[бодхі|абуджэння]], пасля чаго атрымаў найменне Буда — «абуджаны», «прасветлены». Аснову яго вучэння складаюць [[чатыры высакародныя ісціны]], [[Высакародны васьмярычны шлях]] і шлях вызвалення ад пакут і кола перараджэнняў.<ref name="Адзіночанка2012" /><ref name="БелЭн-будызм" /> Вучэнне Буды стала асновай будызму — адной з [[сусветныя рэлігіі|сусветных рэлігій]]. == Імя і тытулы == Імя Буды пры нараджэнні — '''Сідхартха'''; '''Гаўтама''' было яго родавым імем. Найменне '''Шак’ямуні''' азначае «мудрэц з роду шак’яў».<ref name="Адзіночанка2012" /> Пасля дасягнення абуджэння ён стаў вядомы як '''Буда''' — «абуджаны» або «прасветлены». Гэтае найменне з часам стала найбольш пашыраным і дало назву заснаванай на яго вучэнні рэлігіі.<ref name="БелЭн-будызм" /> У будыйскіх тэкстах ужываюцца і іншыя найменні Буды, у тым ліку '''Татхагата''' і '''Бхагаван'''. Яны выступаюць пераважна як ганаровыя эпітэты і характарыстыкі рэлігійнага статусу. == Крыніцы і датаванне == === Крыніцы звестак === Пісьмовых крыніц, створаных пры жыцці Буды, не захавалася. Найранейшыя надзейна датаваныя пісьмовыя помнікі будызму — надпісы індыйскага цара [[Ашока|Ашокі]] III стагоддзя да н. э. Звесткі пра больш ранні доўгі час існавалі і захоўваліся ў вуснай форме.<ref name="ГДУ-лекцыі" /> Асноўныя звесткі пра жыццё Буды змяшчаюцца ў будыйскіх кананічных і пазнейшых жыццяпісных тэкстах. У іх гістарычныя падзеі спалучаюцца з легендарнымі і міфалагічнымі матывамі.<ref name="Адзіночанка2012" /><ref name="ГДУ-лекцыі" /> Да найбольш вядомых твораў пра жыццё Буды належаць ''[[Махавасту]]'', ''[[Лалітавістара]]'', ''[[Будачарыта]]'' Ашвагхошы і ''Ніданакатха''. Яны адыгралі важную ролю ў фарміраванні традыцыйнага жыццяпісу Буды, аднак былі складзены праз некалькі стагоддзяў пасля ягонай смерці. === Датаванне === Дакладныя даты нараджэння і смерці Буды невядомыя. У будыйскай традыцыі і навуковай літаратуры існуюць розныя варыянты храналогіі. Узнікненне будызму звычайна адносіцца да VI стагоддзя да н. э., а ў асобных выданнях падаюцца даты каля 564—483 або 563—483 гадоў да н. э.<ref name="БелЭн-будызм" /><ref name="Адзіночанка2012" /><ref>[https://litrazh.org/article/dhammapada-chastka-drugaya Буда Шак’ямуні] // ''ЛітРАЖ''. Пераклад ''Дхамапады'' Макса Шчура.</ref> З прычыны позняга паходжання пісьмовых крыніц гэтыя даты застаюцца ўмоўнымі. == Гістарычны кантэкст == Будызм узнік у [[Старажытная Індыя|Паўночнай Індыі]] ў сярэдзіне I тысячагоддзя да н. э. У рэлігійным жыцці таго часу значнае месца займаў [[брахманізм]], заснаваны на аўтарытэце [[Веды (індуізм)|Ведаў]] і асаблівай ролі [[брахманы|брахманаў]]. Індыйскае грамадства падзялялася на [[варна|варны]], прыналежнасць да якіх вызначала грамадскае становішча і рэлігійныя абавязкі чалавека.<ref name="БелЭн-будызм" /><ref name="Адзіночанка2012" /> [[Файл:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|міні|Паўночная Індыя каля 500 года да н. э.]] Узнікненне Будызму звязваецца з рэакцыяй на брахманізм і каставы падзел старажытнаіндыйскага грамадства.<ref name="БелЭн-будызм" /> У гэты ж перыяд пашыраліся аскетычныя практыкі і вучэнні, звязаныя з пошукам вызвалення ад [[сансара|кола перараджэнняў]]. Будызм адкінуў залежнасць духоўнага вызвалення ад паходжання чалавека і пасрэдніцтва брахманаў.<ref name="Адзіночанка2012" /> У паўночнаіндыйскіх землях у VI—V стагоддзях да н. э. існавалі шматлікія дзяржавы і племянныя ўтварэнні. Асабліва значныя змены адбываліся ў басейне [[Ганг]]а, дзе ўзмацнілася дзяржава [[Магадха]]. Адначасова шырока распаўсюджваліся пустэльніцтва, аскетызм і вандроўнае манаства, узнікалі новыя рэлігійныя і філасофскія вучэнні.<ref name="ГДУ-лекцыі" /> == Жыццё == === Паходжанне і маладосць === Гаўтама паходзіў з роду шак’яў, якія жылі каля перадгор’яў [[Гімалаі|Гімалаяў]]. Яго бацькам быў Судхадана, кіраўнік шак’яў, а маці — Мая.<ref name="Адзіночанка2012" /><ref name="ГДУ-лекцыі" /> Нарадзіўся ён у [[Лумбіні]] на тэрыторыі сучаснага [[Непал]]а; цэнтрам зямель шак’яў быў [[Капілавасту]].<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha] // ''UNESCO World Heritage Centre''.</ref> Паданні апісваюць маладосць Сідхартхі як жыццё ў дастатку і раскошы. Ён ажаніўся і меў сына. Значная частка аповедаў пра гэты перыяд сфарміравалася пазней і мае легендарны характар.<ref name="ГДУ-лекцыі" /> === Адрачэнне і пошукі вызвалення === У маладым узросце Сідхартха пакінуў сям’ю і адмовіўся ад ранейшага ладу жыцця, каб шукаць спосаб вызвалення ад пакут. Паданні звязваюць ягонае рашэнне з «чатырма сустрэчамі»: са старым чалавекам, хворым, нябожчыкам і вандроўным манахам. Гэтыя сустрэчы павінны былі адкрыць яму непазбежнасць старасці, хваробы і смерці і паказаць магчымасць іншага жыцця.<ref name="ГДУ-лекцыі" /> Сідхартха далучыўся да вандроўных аскетаў і на працягу некалькіх гадоў практыкаваў строгі аскетызм. Урэшце ён адмовіўся ад крайняга самакатавання, не бачачы ў ім шляху да вызвалення.<ref name="Адзіночанка2012" /><ref name="ГДУ-лекцыі" /> Гэтае адмаўленне ад дзвюх крайнасцей — жыцця, прысвечанага пачуццёвым асалодам, і празмернага аскетызму — пазней стала асновай вучэння пра [[сярэдні шлях]].<ref name="БелЭн-будызм" /> === Абуджэнне і пачатак прапаведавання === Пасля адмовы ад крайняга аскетызму Гаўтама аддаўся медытацыі. Паводле будыйскай традыцыі, пад дрэвам [[Ficus religiosa|бодхі]] каля Урувелы ён дасягнуў абуджэння і стаў Будам — «абуджаным», «прасветленым».<ref name="Адзіночанка2012" /><ref name="ГДУ-лекцыі" /> Пасля гэтага Буда пачаў прапаведаваць сваё вучэнне ў Паўночнай Індыі. Першая пропаведзь традыцыйна звязваецца з мясцовасцю каля [[Варанасі]]. У ёй былі выкладзены асноўныя палажэнні новага вучэння, у тым ліку [[чатыры высакародныя ісціны]] і сярэдні шлях.<ref name="ГДУ-лекцыі" /> === Сангха і прапаведніцтва === Вакол Буды паступова склалася супольнасць вучняў — [[сангха]]. Частку паслядоўнікаў ён адпраўляў прапаведаваць самастойна, з іншымі вандраваў па паўночна-ўсходніх землях Індыі. Да канца яго жыцця будыйскія супольнасці існавалі ўжо ў розных мясцовасцях Паўночна-Усходняй Індыі.<ref name="ГДУ-лекцыі" /> Прапаведніцкая дзейнасць Буды працягвалася шмат гадоў. Яго вучэнне было звернута не толькі да аскетаў і манахаў: сярод паслядоўнікаў былі таксама свецкія мужчыны і жанчыны. З узнікненнем сангхі пачалося фарміраванне правіл манаскага жыцця і перадача вучэння, якое першапачаткова захоўвалася вусна. === Апошнія гады і смерць === Паводле будыйскай традыцыі, Буда памёр у глыбокай старасці ў [[Кушынагар]]ы пасля шматгадовых вандровак і прапаведавання. У будызме яго смерць называецца [[парынірвана]]й — канчатковым адыходам у нірвану.<ref name="Адзіночанка2012" /> Цела Буды было крэміравана паводле тагачаснага звычаю.<ref name="ГДУ-лекцыі" /> Пасля крэмацыі яго рэшткі былі падзелены паміж некалькімі групамі паслядоўнікаў і кіраўнікамі суседніх зямель. Кожная з іх захоўвала атрыманую частку як рэліквію і ўзвяла над ёй [[ступа (будызм)|ступу]] — памятнае збудаванне, якое стала месцам шанавання.<ref name="ГДУ-лекцыі" /> Культ рэліквій і ступ у далейшым атрымаў шырокае распаўсюджанне ў будызме. == Вучэнне == У цэнтры вучэння Буды знаходзіцца праблема вызвалення чалавека ад пакут. Ён не надаваў вырашальнага значэння разважанням пра паходжанне і будову свету, а засяроджваўся на тым, што павінна весці да вызвалення.<ref name="Адзіночанка2015">Адзіночанка В. А. ''Лекцыі па рэлігіязнаўству''. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2015. — С. 58—61. — [https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/5301/1/%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%96%20%D0%BF%D0%B0%20%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%20%D0%90%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96%202015.pdf Электронная версія].</ref> === Сярэдні шлях === Важным прынцыпам вучэння Буды стаў [[Сярэдні шлях|сярэдні шлях]]. Адмовіўшыся як ад жыцця, прысвечанага пачуццёвым асалодам, так і ад крайняга аскетызму, ён лічыў абедзве крайнасці непрыдатнымі для дасягнення вызвалення. Сярэдні шлях звязваўся з самапазнаннем, маральным жыццём і медытацыяй, якія павінны былі весці да абуджэння.<ref name="Адзіночанка2015" /><ref name="ГДУ-лекцыі" /> === Чатыры высакародныя ісціны і васьмярычны шлях === Аснову ранняга будыйскага вучэння складаюць [[чатыры высакародныя ісціны]]: пра існаванне пакут, іх прычыну, магчымасць іх спынення і шлях, які вядзе да гэтага спынення.<ref name="БелЭн-будызм" /><ref name="ГДУ-лекцыі" /> Прычына пакут звязваецца са прагнасцю быцця, жаданнямі і прыхільнасцямі, якія падтрымліваюць [[сансара|кола перараджэнняў]]. Спыненне гэтай прагнасці вядзе да вызвалення.<ref name="Адзіночанка2015" /> Шлях да спынення пакут атрымаў назву [[Высакародны васьмярычны шлях|высакароднага васьмярычнага шляху]]. Ён уключае правільныя погляды, намеры, мову, паводзіны, лад жыцця, намаганні, уважлівасць і засяроджанне.<ref name="Адзіночанка2015" /> Гэтыя складнікі ахопліваюць маральныя паводзіны, працу са свядомасцю і развіццё мудрасці. === Нірвана === Канчатковай мэтай будыйскага шляху з’яўляецца [[нірвана]] — вызваленне ад прагнасці, прыхільнасцей і далейшых перараджэнняў.<ref name="Адзіночанка2015" /> Само слова традыцыйна перадаецца як «згасанне»: спыненне прычын, якія падтрымліваюць кола сансары. У ''[[Дхамапада|Дхамападзе]]'' вызваленне таксама звязваецца з пераадоленнем прагнасці, стрыманасцю і пазбаўленнем ад прывязанасцей.<ref>[https://knihi.com/none/Dchammapada.html ''Дхамапада''] / пераклад з палі Макса Шчура.</ref> == У будызме == === Цудадзейныя матывы жыццяпісу === З цягам часу аповед пра жыццё Гаўтамы быў дапоўнены шматлікімі цудадзейнымі і сімвалічнымі матывамі. Паводле падання, перад яго нараджэннем маці Мая ўбачыла сон пра белага слана; нараджэнне суправаджалася незвычайнымі падзеямі, а немаўляці прадказвалі будучыню вялікага кіраўніка або духоўнага настаўніка.<ref name="Адзіночанка2015" /> Да пазнейшага легендарнага пласта належаць таксама падрабязныя аповеды пра сустрэчу з [[Мара (будызм)|Марам]] перад абуджэннем і іншыя звышнатуральныя падзеі.<ref name="Адзіночанка2015" /> Гэтыя сюжэты сталі часткай рэлігійнага жыццяпісу Буды і атрымалі адлюстраванне ў будыйскай літаратуры і мастацтве. Яны не аддзяляліся ў традыцыі ад яго зямной біяграфіі, але ў сучасным гістарычным выкладзе разглядаюцца асобна ад звестак, якія могуць адносіцца да жыцця гістарычнага Гаўтамы.<ref name="ГДУ-лекцыі" /> === Папярэднія жыцці === Будыйская традыцыя разглядае жыццё Сідхартхі Гаўтамы як завяршэнне доўгага шляху да абуджэння. Лічылася, што ў шматлікіх папярэдніх існаваннях будучы Буда нараджаўся ў розных чалавечых і жывёльных абліччах і паступова набываў якасці, неабходныя для дасягнення стану Буды.<ref name="Адзіночанка2015" /> Апавяданні пра такія папярэднія жыцці склалі асобны пласт будыйскай літаратуры — [[джатака|джатакі]]. === Развіццё вобраза Буды === Па меры развіцця будызму змянялася і разуменне асобы Буды. У ранняй традыцыі асноўнае значэнне меў Гаўтама як настаўнік, які адкрыў шлях да вызвалення і перадаў яго вучням. У [[махаяна|махаяне]] ўяўленне пра Буду стала шырэйшым: Гаўтама Шак’ямуні разглядаўся як адзін са шматлікіх буд, а важнае месца заняло вучэнне пра [[бодхісатва|бодхісатваў]] — істот, якія імкнуцца да абуджэння і дапамагаюць іншым дасягнуць вызвалення.<ref name="Адзіночанка2015" /> Такім чынам, вобраз гістарычнага настаўніка паступова стаў часткай значна шырэйшай будыйскай касмалогіі і рэлігійнай традыцыі. Пры гэтым Гаўтама Шак’ямуні захаваў асаблівае значэнне як Буда, з прапаведдзю якога звязваецца ўзнікненне гістарычнага будызму. == Рэліквіі і месцы паломніцтва == Шанаванне рэліквій Буды стала адной з ранніх форм будыйскага культу. З ім звязана развіццё [[Ступа (будызм)|ступ]] — культавых збудаванняў, у якіх захоўвалі святыя рэліквіі. З часам ступы сталі адным з найбольш характэрных тыпаў будыйскай архітэктуры; вядомым раннім помнікам з’яўляецца [[Санчы|Вялікая ступа ў Санчы]].<ref name="Мастацтва2024">Захарына Ю. Ю., Колбышава С. І., Карпянкова М. Л., Томашава І. Р., Волк М. А. ''Мастацтва : вучэбны дапаможнік для 7 класа'' / пад рэд. С. І. Колбышавай; пер. з рускай мовы А. У. Бельскай. — 2-е выд., перагледж. і дап. — Мінск : Адукацыя і выхаванне, 2024. — С. 84—85. — 192 с. — ISBN 978-985-599-964-6. — [https://files.knihi.com/Knihi/skola/zvycajnyja/mastactva/mastactva.07kl.2024.bel.pdf.zip/mastactva.07kl.2024.bel.pdf Электронная версія].</ref> [[Файл:The Great Stupa at Sanchi.jpg|міні|Вялікая ступа ў [[Санчы]]]] Асаблівае значэнне для будыстаў маюць чатыры месцы, звязаныя з галоўнымі падзеямі жыцця Гаўтамы: [[Лумбіні]], дзе ён, паводле традыцыі, нарадзіўся; [[Бодх-Гая]], дзе дасягнуў абуджэння; [[Сарнатх]], дзе прамовіў першую пропаведзь; і [[Кушынагар]], дзе памёр і дасягнуў парынірваны.<ref name="UNESCO-Махабодхі">[https://whc.unesco.org/en/list/1056 Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya] // ''UNESCO World Heritage Centre''.</ref> Лумбіні стала месцам паломніцтва ўжо ў старажытнасці; у III стагоддзі да н. э. яго наведаў [[Ашока]], які паставіў там памятную калону з надпісам.<ref name="UNESCO-Лумбіні">[https://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha] // ''UNESCO World Heritage Centre''.</ref> Бодх-Гая застаецца адным з галоўных цэнтраў будыйскага паломніцтва; цэнтральнае месца там займаюць храм [[Махабодхі]] і дрэва бодхі.<ref name="UNESCO-Махабодхі" /> [[Файл:Mahabodhi temple.jpg|міні|Храм [[Махабодхі]] ў Бодх-Гаі]] == Выявы і іканаграфія == У будыйскім мастацтве Буда не заўсёды паказваўся ў чалавечым абліччы. Яго прысутнасць маглі перадаваць сімвалічна — праз пусты трон, сляды ног, дрэва бодхі і іншыя знакі.<ref name="Met-Buddhist-art">[https://www.metmuseum.org/essays/buddhism-and-buddhist-art Buddhism and Buddhist Art] // ''The Metropolitan Museum of Art''.</ref> Значнае месца займалі таксама ступы і рэльефы з сюжэтамі, звязанымі з жыццём і папярэднімі нараджэннямі Буды.<ref name="Мастацтва2024" /> Антрапаморфныя выявы Буды атрымалі шырокае распаўсюджанне ў першых стагоддзях н. э. Адным з ранніх цэнтраў іх стварэння была [[Гандхара]], дзе ў будыйскай скульптуры спалучаліся індыйскія і эліністычныя мастацкія рысы.<ref name="Met-Buddhist-art" /> Паступова склаліся характэрныя спосабы адлюстравання Буды: у манаскім адзенні, у паставе медытацыі або стоячы, з устойлівымі жэстамі рук — [[мудра]]мі. Позы, жэсты і сімвалічныя прыкметы дазвалялі паказваць розныя падзеі яго жыцця і аспекты вучэння.<ref>[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/72381 Seated Buddha] // ''The Metropolitan Museum of Art''.</ref> [[Файл:Gandhara Buddha.jpg|міні|Выява Буды з [[Гандхара|Гандхары]], I—II стагоддзі]] == Уплыў і спадчына == Пасля смерці Буды яго вучэнне працягвала перадавацца ў супольнасцях манахаў і свецкіх паслядоўнікаў. На працягу першых стагоддзяў будызм распаўсюдзіўся па значнай частцы Індыі, асабліва шырока — у часы [[Ашока|Ашокі]] ў III стагоддзі да н. э. Пазней ён выйшаў за межы Індыі: распаўсюдзіўся на [[Шры-Ланка|Шры-Ланцы]], у Паўднёва-Усходняй і Цэнтральнай Азіі, [[Кітай|Кітаі]], [[Карэя|Карэі]] і [[Японія|Японіі]].<ref name="ГДУ-лекцыі" /> У працэсе развіцця будызму ўзніклі розныя школы і напрамкі, якія па-рознаму развівалі асобныя бакі вучэння і разумелі прыроду Буды. Найбуйнейшымі традыцыямі сталі [[тхеравада]], [[махаяна]] і [[ваджраяна]]. Пры ўсіх адрозненнях Гаўтама Шак’ямуні захаваў цэнтральнае месца як настаўнік.<ref name="БелЭн-будызм" /><ref name="Адзіночанка2015" /> Вучэнне, якое звязваецца з Будам, аказала значны ўплыў на рэлігію, філасофію, літаратуру і мастацтва многіх народаў Азіі. Будызм стаў адной з [[сусветныя рэлігіі|сусветных рэлігій]], а месцы жыцця Гаўтамы, яго рэліквіі і створаныя ў розных краінах выявы працягваюць заставацца аб’ектамі шанавання і паломніцтва. == Крыніцы == jhb7c5ln3argoj15mk7rpgmwqalkh8p 10 81192 5186670 3185965 2026-08-25T12:07:06Z Ueschar 151377 5186670 wikitext text/x-wiki {{Хутка выдаліць|Нідзе не выкарыстоўваецца, функцыянал сумнеўны.}}У {{gender switch | {{{2|{{{gender}}}}}} | яе | яго}} гонар быў названы [[кратар {{{1<includeonly>|{{PAGENAME}}</includeonly>}}}]] на [[Месяц, спадарожнік Зямлі|Месяцы]].<includeonly>[[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы]]</includeonly><noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Астраномія|{{PAGENAME}}]] </noinclude> hq85n2aorn7yrrcre5jjtd19w1i79ld 0 81567 5187025 4606418 2026-08-26T08:36:46Z Ueschar 151377 вычытка 5187025 wikitext text/x-wiki {{славутасць | Выява = CuevaOlla.jpg | Подпіс выявы = Гіганцкая «олья» (пасудзіна) і жыллё | Шырыня выявы = }} '''Куэва-дэ-ла-Олья''' ({{lang-es|Cueva de la Olla}}, літар. «пячора чыгуна») — археалагічны помнік на паўночным захадзе [[мексіка]]нскага штата [[Чыўаўа (штат)|Чыўаўа]], прыкладна ў 47 кіламетрах на паўднёвы захад ад [[Нуэва-Касас-Грандэс]]. Помнік уяўляе сабою невялікую групу збудаванняў з глінабітнымі сценамі, размешчаных у пярэдняй частцы [[Пячора|пячоры]] на краю неглыбокага [[каньён]]а. Назва паходзіць ад змешчанага ў пячоры велізарнага, каля 3 метраў вышынёй [[кецкаматэ]] — традыцыйнай пасудзіны для захоўвання [[Кукуруза|кукурузы]]. Па архітэктурных і іншых асаблівасцях збудаванні блізкія традыцыям культуры [[Магаён]]. Падрабязныя даследаванні помніка да цяперашняга часу не праводзіліся. У тым жа каньёне выяўлены і іншыя пячоры з дагістарычнымі паселішчамі, напрыклад, Пячора ластаўкі (Cueva de la Golondrina). == Гл. таксама == * [[Куарэнта-Касас]] * [[Дакалумбавы руіны Мексікі]] * [[Старажытныя пуэбла]] * [[Касас-Грандэс]] * [[Магаён]] {{зноскі}} {{Дакалумбавы культуры Месаамерыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы]] [[Катэгорыя:Пячоры Мексікі]] [[Катэгорыя:Чыўаўа]] [[Катэгорыя:Старажытныя пуэбла]] ng5blrybxtqf8c3ukvzmcp1h0x1p786 10 86593 5186992 5118738 2026-08-26T06:47:49Z Ueschar 151377 5186992 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = Анатамічная структура |from = {{{from|}}} <!-- ===== АФАРМЛЕННЕ ===== --> |стыль_цела = border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse; width:28em; background:#fff; table-layout:fixed; <!-- ===== НАЗВА ===== --> |стыль_уверсе = padding:0.5em 0.6em; background-color:{{#if:{{{колер|}}} |{{{колер}}} |{{#if:{{{Color|}}} |{{{Color}}} |{{#switch:{{lc:{{{тып|}}}}} |сістэма=#A2DDA2 |орган=#FFE4BF |косць=#FEFFD6 |цягліца=#FFA07A |нерв=#FFF177 |артэрыя=#FF828F |вена=#0CB7F2 |вадкасць=#DBDBDB |мозг=#FFB3B3 |#ccccff }} }} }}; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center; <!-- ===== ЛАЦІНСКАЯ НАЗВА ===== --> |стыль_уверсе2 = padding:0.3em 0.6em 0.45em; background:#fff; font-size:90%; font-style:normal; text-align:center; <!-- ===== ЗАГАЛОЎКІ РАЗДЗЕЛАЎ ===== --> |стыль_загалоўкаў = padding:0.35em 0.5em; background-color:{{#if:{{{колер|}}} |{{{колер}}} |{{#if:{{{Color|}}} |{{{Color}}} |{{#switch:{{lc:{{{тып|}}}}} |сістэма=#A2DDA2 |орган=#FFE4BF |косць=#FEFFD6 |цягліца=#FFA07A |нерв=#FFF177 |артэрыя=#FF828F |вена=#0CB7F2 |вадкасць=#DBDBDB |мозг=#FFB3B3 |#ccccff }} }} }}; font-size:100%; font-weight:bold; text-align:center; <!-- ===== ПАЛІ ===== --> |стыль_метак = width:38%; padding:0.35em 0.5em; background:#fff; font-size:95%; font-weight:bold; line-height:1.35; text-align:right; vertical-align:top; |стыль_тэкста = width:62%; padding:0.35em 0.5em; background:#fff; font-size:95%; font-weight:normal; line-height:1.35; text-align:left; vertical-align:top; |стыль_выявы = padding:0.5em; |стыль_унізе = border-top:1px solid #a2a9b1; background:#fff; padding:0.3em 0.5em; <!-- ===== НАЗВА ===== --> |уверсе = {{картка/назва |{{{назва|{{{Name|}}}}}} |from={{{from|}}} }} <!-- ===== ЛАЦІНСКАЯ НАЗВА ===== --> |уверсе2 = {{#if:{{wikidata |P3982 |{{{латынь|{{{Latin|}}}}}} |plain=1 |from={{{from|}}} }} |{{lang-la|{{wikidata |P3982 |{{{латынь|{{{Latin|}}}}}} |plain=1 |from={{{from|}}} }}}} }} <!-- ===== ВЫЯВА 1 ===== --> |выява = {{wikidata |P18[1] |{{{выява|{{{Image|}}}}}} |size={{#if:{{{шырыня|{{{Width|}}}}}} |{{{шырыня|{{{Width|}}}}}} |280px }} |caption={{{подпіс|{{{Caption|}}}}}} |from={{{from|}}} }} <!-- ===== ВЫЯВА 2 ===== --> |выява2 = {{wikidata |P18[2] |{{{выява2|{{{Image2|}}}}}} |size={{#if:{{{шырыня2|{{{Width2|}}}}}} |{{{шырыня2|{{{Width2|}}}}}} |280px }} |caption={{{подпіс2|{{{Caption2|}}}}}} |from={{{from|}}} }} <!-- ===== АНАТОМІЯ ===== --> |загаловак1 = Анатомія <!-- Сістэма застаецца ручным полем: P361 не заўсёды паказвае менавіта на сістэму органаў. --> |метка2 = Сістэма |тэкст2 = {{{сістэма|{{{System|}}}}}} <!-- P361 — part of --> |метка3 = Частка |тэкст3 = {{wikidata |P361[rank:best] |{{{частка|{{{PartOf|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- P927 — anatomical location --> |метка4 = Размяшчэнне |тэкст4 = {{wikidata |P927[rank:best] |{{{размяшчэнне|{{{Location|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- P527 — has part(s) --> |метка5 = Складаецца з |тэкст5 = {{wikidata |P527[rank:best] |{{{часткі|{{{Parts|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- P2789 — connects with --> |метка6 = Злучаецца з |тэкст6 = {{wikidata |P2789[rank:best] |{{{злучаецца з|{{{Connections|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- ===== ДАДАТКОВЫЯ ПАЛІ ===== --> |метка7 = {{{дадатковая метка1|}}} |тэкст7 = {{{дадатковы тэкст1|}}} |метка8 = {{{дадатковая метка2|}}} |тэкст8 = {{{дадатковы тэкст2|}}} |метка9 = {{{дадатковая метка3|}}} |тэкст9 = {{{дадатковы тэкст3|}}} <!-- ===== САСУДЫ І ІНЕРВАЦЫЯ ===== --> |загаловак10 = {{#if: {{{кровазабеспячэнне|{{{Artery|}}}}}} {{{вянозны адток|{{{Vein|}}}}}} {{{лімфа|{{{Lymph|}}}}}} {{{інервацыя|{{{Nerve|}}}}}} {{wikidata|P2286|plain=1|from={{{from|}}}}} {{wikidata|P2289|plain=1|from={{{from|}}}}} {{wikidata|P2288|plain=1|from={{{from|}}}}} {{wikidata|P3189|plain=1|from={{{from|}}}}} |Сасуды і інервацыя }} <!-- P2286 — arterial supply --> |метка11 = Артэрыі |тэкст11 = {{wikidata |P2286[rank:best] |{{{кровазабеспячэнне|{{{Artery|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- P2289 — venous drainage --> |метка12 = Вянозны адток |тэкст12 = {{wikidata |P2289[rank:best] |{{{вянозны адток|{{{Vein|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- P2288 — lymphatic drainage --> |метка13 = Лімфатычны адток |тэкст13 = {{wikidata |P2288[rank:best] |{{{лімфа|{{{Lymph|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- P3189 — innervated by --> |метка14 = Інервацыя |тэкст14 = {{wikidata |P3189[rank:best] |{{{інервацыя|{{{Nerve|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- ===== РАЗВІЦЦЁ ===== --> |загаловак15 = {{#if: {{{прэкурсор|{{{Precursor|}}}}}} {{wikidata|P3094|plain=1|from={{{from|}}}}} |Развіццё }} <!-- P3094 — develops from --> |метка16 = Развіваецца з |тэкст16 = {{wikidata |P3094[rank:best] |{{{прэкурсор|{{{Precursor|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- ===== АНАТАМІЧНЫЯ КАТАЛОГІ ===== --> |метка17 = Каталогі |тэкст17 = {{Анатамічныя каталогі |MeSH={{{MeSH|{{{MeshName|}}}}}} |MeshID={{{MeshID|{{{MeSHID|}}}}}} |MeshNumber={{{MeshNumber|}}} |Gray={{{Gray|{{{GraySubject|}}}}}} |Dorlands={{{Dorlands|}}} |FMA={{{FMA|}}} |TA98={{{TA98|}}} |TA2={{{TA2|}}} |UBERON={{{UBERON|}}} |from={{{from|}}} }} <!-- ===== ВІКІСХОВІШЧА ===== --> |унізе = {{Картка/Вікісховішча | |{{картка/назва |{{{назва|{{{Name|}}}}}} |from={{{from|}}} }} |from={{{from|}}} }} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> lfmc0ggrvmnvnfjtbol5r2z12oi3wse 5186994 5186992 2026-08-26T07:00:56Z Ueschar 151377 5186994 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = Анатамічная структура |from = {{{from|}}} <!-- ===== АФАРМЛЕННЕ ===== --> |стыль_цела = border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse; width:28em; background:#fff; table-layout:fixed; <!-- Галоўная ячэйка застаецца белай. Каляровая плашка знаходзіцца ўнутры яе. --> |стыль_уверсе = background:#fff; padding:4px; text-align:center; |стыль_уверсе2 = padding:0.15em 0.6em 0.45em; background:#fff; font-size:90%; font-style:normal; text-align:center; <!-- Тое самае для загалоўкаў раздзелаў: колер не займае ўсю шырыню карткі. --> |стыль_загалоўкаў = background:#fff; padding:3px 4px; text-align:center; <!-- Назвы палёў — справа, значэнні — злева --> |стыль_метак = width:40%; padding:0.32em 0.55em; background:#fff; font-size:95%; font-weight:bold; line-height:1.35; text-align:right; vertical-align:top; |стыль_тэкста = width:60%; padding:0.32em 0.55em; background:#fff; font-size:95%; font-weight:normal; line-height:1.35; text-align:left; vertical-align:top; |стыль_выявы = padding:0.5em; |стыль_унізе = border-top:1px solid #c8ccd1; background:#fff; padding:0.3em 0.5em; <!-- ===== НАЗВА ===== --> |уверсе = <div style="background-color:{{#if:{{{колер|}}} |{{{колер}}} |{{#if:{{{Color|}}} |{{{Color}}} |{{#switch:{{lc:{{{тып|}}}}} |сістэма=#A2DDA2 |орган=#FFE4BF |косць=#FEFFD6 |цягліца=#FFA07A |нерв=#FFF177 |артэрыя=#FF828F |вена=#0CB7F2 |вадкасць=#DBDBDB |мозг=#FFB3B3 |#ccccff }} }} }}; padding:0.35em 0.45em;"> <table style="width:100%; border-collapse:collapse; background:transparent;"> <tr> <td style="width:30px; text-align:center; vertical-align:middle;">[[Выява:Caduceus.svg|18x22px|link=|alt=]]</td> <td style="text-align:center; vertical-align:middle; font-size:125%; font-weight:bold;"> {{картка/назва |{{{назва|{{{Name|}}}}}} |from={{{from|}}} }} </td> <td style="width:30px;"></td> </tr> </table> </div> <!-- ===== ЛАЦІНСКАЯ НАЗВА ===== --> |уверсе2 = {{#if:{{wikidata |P3982 |{{{латынь|{{{Latin|}}}}}} |plain=1 |from={{{from|}}} }} |{{lang-la|{{wikidata |P3982 |{{{латынь|{{{Latin|}}}}}} |plain=1 |from={{{from|}}} }}}} }} <!-- ===== ВЫЯВА 1 ===== --> |выява = {{wikidata |P18[1] |{{{выява|{{{Image|}}}}}} |size={{#if:{{{шырыня|{{{Width|}}}}}} |{{{шырыня|{{{Width|}}}}}} |280px }} |caption={{{подпіс|{{{Caption|}}}}}} |from={{{from|}}} }} <!-- ===== ВЫЯВА 2 ===== --> |выява2 = {{wikidata |P18[2] |{{{выява2|{{{Image2|}}}}}} |size={{#if:{{{шырыня2|{{{Width2|}}}}}} |{{{шырыня2|{{{Width2|}}}}}} |280px }} |caption={{{подпіс2|{{{Caption2|}}}}}} |from={{{from|}}} }} <!-- ===== АНАТОМІЯ ===== --> |загаловак1 = <div style="background-color:{{#if:{{{колер|}}} |{{{колер}}} |{{#if:{{{Color|}}} |{{{Color}}} |{{#switch:{{lc:{{{тып|}}}}} |сістэма=#A2DDA2 |орган=#FFE4BF |косць=#FEFFD6 |цягліца=#FFA07A |нерв=#FFF177 |артэрыя=#FF828F |вена=#0CB7F2 |вадкасць=#DBDBDB |мозг=#FFB3B3 |#ccccff }} }} }}; padding:0.25em 0.5em; font-weight:bold; text-align:center;">Анатомія</div> <!-- Сістэма застаецца ручным полем: P361 не заўсёды паказвае менавіта на сістэму органаў. --> |метка2 = Сістэма |тэкст2 = {{{сістэма|{{{System|}}}}}} <!-- P361 — part of --> |метка3 = Частка |тэкст3 = {{wikidata |P361[rank:best] |{{{частка|{{{PartOf|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- P927 — anatomical location --> |метка4 = Размяшчэнне |тэкст4 = {{wikidata |P927[rank:best] |{{{размяшчэнне|{{{Location|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- P527 — has part(s) --> |метка5 = Складаецца з |тэкст5 = {{wikidata |P527[rank:best] |{{{часткі|{{{Parts|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- P2789 — connects with --> |метка6 = Злучаецца з |тэкст6 = {{wikidata |P2789[rank:best] |{{{злучаецца з|{{{Connections|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- ===== ДАДАТКОВЫЯ ПАЛІ ===== --> <!-- Для спецыялізаваных картак: Косць, Цягліца і інш. --> |метка7 = {{{дадатковая метка1|}}} |тэкст7 = {{{дадатковы тэкст1|}}} |метка8 = {{{дадатковая метка2|}}} |тэкст8 = {{{дадатковы тэкст2|}}} |метка9 = {{{дадатковая метка3|}}} |тэкст9 = {{{дадатковы тэкст3|}}} <!-- ===== САСУДЫ І ІНЕРВАЦЫЯ ===== --> |загаловак10 = {{#if:{{{кровазабеспячэнне|{{{Artery|}}}}}}{{{вянозны адток|{{{Vein|}}}}}}{{{лімфа|{{{Lymph|}}}}}}{{{інервацыя|{{{Nerve|}}}}}}{{wikidata|P2286|plain=1|from={{{from|}}}}}{{wikidata|P2289|plain=1|from={{{from|}}}}}{{wikidata|P2288|plain=1|from={{{from|}}}}}{{wikidata|P3189|plain=1|from={{{from|}}}}} |<div style="background-color:{{#if:{{{колер|}}} |{{{колер}}} |{{#if:{{{Color|}}} |{{{Color}}} |{{#switch:{{lc:{{{тып|}}}}} |сістэма=#A2DDA2 |орган=#FFE4BF |косць=#FEFFD6 |цягліца=#FFA07A |нерв=#FFF177 |артэрыя=#FF828F |вена=#0CB7F2 |вадкасць=#DBDBDB |мозг=#FFB3B3 |#ccccff }} }} }}; padding:0.25em 0.5em; font-weight:bold; text-align:center;">Сасуды і інервацыя</div> }} <!-- P2286 — arterial supply --> |метка11 = Артэрыі |тэкст11 = {{wikidata |P2286[rank:best] |{{{кровазабеспячэнне|{{{Artery|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- P2289 — venous drainage --> |метка12 = Вянозны адток |тэкст12 = {{wikidata |P2289[rank:best] |{{{вянозны адток|{{{Vein|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- P2288 — lymphatic drainage --> |метка13 = Лімфатычны адток |тэкст13 = {{wikidata |P2288[rank:best] |{{{лімфа|{{{Lymph|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- P3189 — innervated by --> |метка14 = Інервацыя |тэкст14 = {{wikidata |P3189[rank:best] |{{{інервацыя|{{{Nerve|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- ===== РАЗВІЦЦЁ ===== --> |загаловак15 = {{#if:{{{прэкурсор|{{{Precursor|}}}}}}{{wikidata|P3094|plain=1|from={{{from|}}}}} |<div style="background-color:{{#if:{{{колер|}}} |{{{колер}}} |{{#if:{{{Color|}}} |{{{Color}}} |{{#switch:{{lc:{{{тып|}}}}} |сістэма=#A2DDA2 |орган=#FFE4BF |косць=#FEFFD6 |цягліца=#FFA07A |нерв=#FFF177 |артэрыя=#FF828F |вена=#0CB7F2 |вадкасць=#DBDBDB |мозг=#FFB3B3 |#ccccff }} }} }}; padding:0.25em 0.5em; font-weight:bold; text-align:center;">Развіццё</div> }} <!-- P3094 — develops from --> |метка16 = Развіваецца з |тэкст16 = {{wikidata |P3094[rank:best] |{{{прэкурсор|{{{Precursor|}}}}}} |prefer-local-labels=1 |from={{{from|}}} }} <!-- ===== АНАТАМІЧНЫЯ КАТАЛОГІ ===== --> |метка17 = Каталогі |тэкст17 = {{Анатамічныя каталогі |MeSH={{{MeSH|{{{MeshName|}}}}}} |MeshID={{{MeshID|{{{MeSHID|}}}}}} |MeshNumber={{{MeshNumber|}}} |Gray={{{Gray|{{{GraySubject|}}}}}} |Dorlands={{{Dorlands|}}} |FMA={{{FMA|}}} |TA98={{{TA98|}}} |TA2={{{TA2|}}} |UBERON={{{UBERON|}}} |from={{{from|}}} }} <!-- ===== ВІКІСХОВІШЧА ===== --> |унізе = {{Картка/Вікісховішча | |{{картка/назва |{{{назва|{{{Name|}}}}}} |from={{{from|}}} }} |from={{{from|}}} }} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> f0alb2m191wpkfdzyfauztoxqch75r4 10 86594 5186995 1366720 2026-08-26T07:04:46Z Ueschar 151377 5186995 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{docpage}}</noinclude> '''Анатамічная картка''' — агульная картка для анатамічных структур. Калі адпаведныя параметры не зададзены ўручную, частка звестак аўтаматычна падцягваецца з [[Вікіданыя|Вікіданых]]. Параметр <code>тып</code> вызначае каляровае афармленне карткі. Падтрымліваюцца значэнні <code>сістэма</code>, <code>орган</code>, <code>косць</code>, <code>цягліца</code>, <code>нерв</code>, <code>артэрыя</code>, <code>вена</code>, <code>вадкасць</code>, <code>мозг</code>. Калі тып не пазначаны, выкарыстоўваецца стандартны колер карткі. == Прыклад == {{Анатамічная картка |тып = орган |назва = Мазжачок |выява = Cerebellum NIH.png |подпіс = Прэпарат мозгу чалавека, чырвоным выдзелены мазжачок |латынь = Cerebellum |сістэма = [[Цэнтральная нервовая сістэма]] |кровазабеспячэнне = верхняя, пярэдняя і задняя ніжнія мазжачковыя артэрыі |вянозны адток = верхняя і ніжняя вены чарвяка мазжачка, верхнія і ніжнія вены мазжачка }} <pre> {{Анатамічная картка |тып = орган |назва = Мазжачок |выява = Cerebellum NIH.png |подпіс = Прэпарат мозгу чалавека, чырвоным выдзелены мазжачок |латынь = Cerebellum |сістэма = [[Цэнтральная нервовая сістэма]] |кровазабеспячэнне = верхняя, пярэдняя і задняя ніжнія мазжачковыя артэрыі |вянозны адток = верхняя і ніжняя вены чарвяка мазжачка, верхнія і ніжнія вены мазжачка }} </pre> == Нарыхтоўка == <pre> {{Анатамічная картка |тып = |назва = |выява = |шырыня = |подпіс = |выява2 = |шырыня2 = |подпіс2 = |латынь = |сістэма = |частка = |размяшчэнне = |часткі = |злучаецца з = |кровазабеспячэнне = |вянозны адток = |лімфа = |інервацыя = |прэкурсор = }} </pre> Анатамічныя ідэнтыфікатары выводзяцца праз {{tl|Анатамічныя каталогі}}. Для атрымання звестак з іншага элемента Вікіданых можна выкарыстаць параметр <code>from</code>. == TemplateData == <templatedata> { "description": "Картка для анатамічных структур з аўтаматычным атрыманнем часткі звестак з Вікіданых.", "params": { "тып": { "label": "Тып", "description": "Тып анатамічнай структуры; уплывае на каляровае афармленне карткі.", "type": "line", "suggestedvalues": [ "сістэма", "орган", "косць", "цягліца", "нерв", "артэрыя", "вена", "вадкасць", "мозг" ] }, "назва": { "label": "Назва", "type": "content", "aliases": ["Name"] }, "выява": { "label": "Выява", "type": "wiki-file-name", "aliases": ["Image"] }, "шырыня": { "label": "Шырыня выявы", "type": "string", "aliases": ["Width"] }, "подпіс": { "label": "Подпіс выявы", "type": "content", "aliases": ["Caption"] }, "выява2": { "label": "Другая выява", "type": "wiki-file-name", "aliases": ["Image2"] }, "шырыня2": { "label": "Шырыня другой выявы", "type": "string", "aliases": ["Width2"] }, "подпіс2": { "label": "Подпіс другой выявы", "type": "content", "aliases": ["Caption2"] }, "латынь": { "label": "Лацінская назва", "description": "Калі не зададзена, можа быць атрымана з Вікіданых.", "type": "line", "aliases": ["Latin"] }, "сістэма": { "label": "Сістэма", "type": "content", "aliases": ["System"] }, "частка": { "label": "Частка", "description": "Большая анатамічная структура, часткай якой з'яўляецца аб'ект.", "type": "content", "aliases": ["PartOf"] }, "размяшчэнне": { "label": "Размяшчэнне", "type": "content", "aliases": ["Location"] }, "часткі": { "label": "Складаецца з", "type": "content", "aliases": ["Parts"] }, "злучаецца з": { "label": "Злучаецца з", "type": "content", "aliases": ["Connections"] }, "кровазабеспячэнне": { "label": "Артэрыі", "type": "content", "aliases": ["Artery"] }, "вянозны адток": { "label": "Вянозны адток", "type": "content", "aliases": ["Vein"] }, "лімфа": { "label": "Лімфатычны адток", "type": "content", "aliases": ["Lymph"] }, "інервацыя": { "label": "Інервацыя", "type": "content", "aliases": ["Nerve"] }, "прэкурсор": { "label": "Развіваецца з", "type": "content", "aliases": ["Precursor"] }, "колер": { "label": "Колер", "description": "Колер загалоўкаў; перавызначае колер, зададзены параметрам «тып».", "type": "line", "aliases": ["Color"] }, "from": { "label": "Элемент Вікіданых", "description": "Ідэнтыфікатар элемента Вікіданых, з якога трэба атрымаць звесткі.", "example": "Q12345", "type": "line" } }, "format": "block" } </templatedata> == Гл. таксама == * {{tl|Картка косці}} * {{tl|Картка крывяноснага сасуду}} * {{tl|Картка мышцы}} * {{tl|Картка нерва}} <includeonly> [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Біялогія і медыцына|Анатомія]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Анатомія|*]] </includeonly> bt6lkwnlmhkp4ny57jux4b3yie1uq7t 0 87831 5186839 5186342 2026-08-25T20:35:53Z DBatura 73587 5186839 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Бітва за Трыпалі (значэнні)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Трыпалі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі]] |выява = |загаловак = |дата = [[20 жніўня|20]]—[[28 жніўня]] [[2011]] |месца = [[Трыпалі]], [[Лівія]] |прычына = |вынік = Перамога паўстанцаў і заходняй кааліцыі |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Кадафісты|Прыхільнікі Муамара Кадафі]] * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі]] '''Замежная падтрымка''': * [[Выява:Emblema siłaŭ specyjalnych aperacyjaŭ RB.png|22px|border]] [[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|ССА Беларусі]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="снайпера"/> * [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]] |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі]] * [[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі]]<br>'''Замежная падтрымка''': * {{Сцяг|НАТА}} [[НАТА]]: ** [[Ваенна-паветраныя сілы]] краін НАТА ** [[Выява:Grenade legion.svg|22px]] [[Французскі замежны легіён|Замежны легіён]] ** [[Выява:SNN2227SAS-280 536049a.jpg|22px]] [[Асобая паветраная служба|SAS]] ** [[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[GIGN]] * [[Выява:Flag of Qatar.svg|22px|border]] [[Узброеныя сілы Катара]] * [[Выява:Flag of the United Arab Emirates.svg|22px|border]] [[Узброеныя сілы Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] * [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]]<ref name="kiwi.kz"/> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] * [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Хаміс Кадафі]] * [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] |камандзір2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль|Мустафа аль-Джаліль]] * [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Махмуд Джабрыль]] |камандзір3 = |камандзір = |сілы1 = Каля 10000 байцоў рэгулярнай арміі і апалчэнцаў.<ref>.[http://aljazeera.net/NR/exeres/CAE7DF26-8753-4406-A3AC-277BD25749B6.html]{{Недаступная спасылка}}</ref> |сілы2 = 10000 — 15000 чалавек. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Армія Кадафі:'''<br>128 забіты, 700 паранены, 600 палонных<br>'''Замежныя сілы:'''<br>30 палонных<ref name="суд"/><ref name="сербы"/><ref name="комс"/> |страты2 = '''Армія ПНС''':<br>1700 забіты, 6000 паранены (па сцвярджэнні ўрада Муамара Кадафі) <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14608807 BBC News - Scenes of joy as Libya rebels enter central Tripoli]</ref> 400 забіты, больш 2000 паранены (па сцвярджэнні [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальнага пераходнага савета Лівіі]])<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0200 Libya — Aug 24, 2011 — 02:00 | Al Jazeera Blogs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825022404/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0200 |date=25 жніўня 2011 }}</ref><br>'''Замежныя сілы:'''<br>некалькі параненых і забітых<ref name="SAS"/> |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 108 грамадзянскіх загінулі, 167 грамадзянскіх параненыя |заўвага = }} {{вайна ў Лівіі}} [[Выява:Tripolitanian Front.svg|thumb|right|300px|alt=|Анты- і пра-ўрадавыя сілы вакол Трыпалі напярэдадні бою]] '''Бітва за [[Трыпалі]]''' ({{lang-ar|'' معركة طرابلس ''}} {{transl|ar|''maʼarikat Ṭarābulus''}}) — узброенае супрацьстаянне [[Грамадзянская вайна ў Лівіі|грамадзянскай вайны ў Лівіі]] паміж прыхільнікамі лівійскага лідара [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і яго праціўнікамі з [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальнага пераходнага савета]]<ref>[http://interfax.ru/politics/txt.asp?id=204778 Інтэрфакс: Сцяг паўстанцаў над рэзідэнцыяй Кадафі]</ref>. Бітва пачалася 20 жніўня 2011 года з наступлення паўстанцкіх сіл звонку горада<ref>[http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77J05620110820 «Gunfire, Blasts Intensify in Tripoli&nbsp;— Reuters Witness»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926174514/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77J05620110820 |date=26 верасня 2012 }}. [[Reuters]]. Retrieved 21 August 2011.</ref>. Мяцежнікі назвалі аперацыю «Аперацыя „Світанак русалкі“» ({{lang-ar|'' عملية فجر عروسة البحر''}} {{transl|ar|''ʼamaliyyat fajr 'arūsat el-baḥr''}}). Пад «русалкай» у гэтай аперацыі маецца на ўвазе «свабода» ({{lang-ar|'' عروسة البحر''}} {{transl|ar|''ʼarūsat el-baḥr''}}) (lit: «bride of the sea»).<ref name=AJEOMD> {{cite web|title=Libyan Rebels in 'Final Push' for Capital|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/201182193129278233.html|publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=21 August}} </ref> == Ход бітвы == [[Выява:Tripoli uprising.svg|thumb|right|300px|alt=|Анты- і пра-ўрадавыя сілы ў Трыпалі на 22 жніўня 2011]] [[20 жніўня]] паўстанцы бяруць раён Таджура на ўсходніх ускраінах Трыпалі, а [[21 жніўня]] фіксаваліся баі ў Джанзуры і Таджуры. Таксама прайшла высадка дэсанту з паўстанцамі з Місураты ў порце Трыпалі. У ноч на [[22 жніўня]] апазіцыянеры ўзялі пад кантроль Зялёную плошчу ў цэнтры Трыпалі. Асобныя вайсковыя падраздзяленні і асабістая гвардыя Кадафі склалі зброю. Тым часам праціўнікам урада атрымалася ўварвацца ў цэнтр лівійскай сталіцы і стварыць уражанне, што горад знаходзіцца пад іх кантролем <ref>[http://lenta.ru/news/2011/08/22/win/ Трыпалі апынуўся ў руках паўстанцаў]</ref>. Тым не менш, апорай кадафістаў застаўся квартал ''[[Баб-аль-Азізія]]'', дзе размяшчалася рэзідэнцыя лівійскага лідара<ref>[http://lenta.ru/news/2011/08/22/tripoli/ У Трыпалі пачаліся баі за рэзідэнцыю Кадафі]</ref>. Па інфармацыі [[Муса Ібрагім|Мусы Ібрагіма]] ў бітве за Трыпалі загінула звыш за тысячы чалавек<ref>[http://lenta.ru/news/2011/08/22/siege/ Пры штурме Трыпалі забіты 1300 чалавек]</ref>. З’явіліся звесткі пра выпадкі марадзёрства ў ахопленай баямі сталіцы<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/08/22/105/ Жыхары Трыпалі жаліцца на марадзёраў з ліку паўстанцаў]</ref>. У ноч з 22-га на 23-га атрад з 17 байцоў брытанскага SAS сутыкнуўся з элітнай 32-й брыгадай лівійскай арміі. Як паведамлялася, інтэрвенты, якія збіраліся ажыццявіць дыверсію ў тыле праціўніка, разам з мясцовым правадыром і нейкімі арабскімі наймітамі трапілі ў засаду прыхільнікаў Кадафі і іх саюзнікаў, у выніку чаго загінула некалькі брытанскіх спецназаўцаў, а жыхар сталіцы, што дапамагаў групе, трапіў у палон<ref name="SAS"/>. [[23 жніўня]] праціўнікаў Кадафі атрымалася выбіць з Трыпалі<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/08/23/005/ Паўстанцы сышлі з Трыпалі]</ref>. Тэлеканал «[[Аль-Джазіра]]» паведамляў, што паўстанцы знаходзіліся ў 500 метрах ад урадавай рэзідэнцыі Баб-эль-Азізія<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Tuesday, August 23, 2011 — 11:05 GMT+3 — Libya] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=25 жніўня 2011 }}</ref>. Наступленне паўстанцаў спрыялі налёты авіяцыі НАТА<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=546724 Авіяцыя НАТА зноў бамбіць рэзідэнцыю Кадафі]</ref>. Да вечара з’явілася інфармацыя, што рэвалюцыянерам атрымалася пракрасціся ўнутр рэзідэнцыі Кадафі, аднак лівійскага лідара яны там не выявілі<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/08/23/161/ СМІ: Паўстанцы ўварваліся ў дом Кадафі, але яго там не знайшлі]</ref>. Кадафі назваў адступленне «тактычным ходам»<ref>[http://lenta.ru/news/2011/08/24/gaddafi/ Кадафі назваў свой адступ тактычным ходам]</ref>. Тым часам авіяцыя НАТА ажыццявіла удар па Баб-эль-Азізу, уразіўшы як мінімум 40 мэтаў. [[24 жніўня]] па жылых раёнах горада было выпушчана 7 ракет «Град», а ў раёне аэрапорта Мітыга часам чуўся мінамётных агонь. Урад адкрыў артылерыйскі агонь, працавалі таксама снайперы. Баі вяліся і на поўдні горада. [[25 жніўня]] актыўныя баявыя дзеянні праходзілі па перыметры захопленай напярэдадні сіламі рэвалюцыянераў Баб-эль-Азіза, а таксама ў суседнім раёне Абу-Салім. [[26 жніўня]] працягнулася наступленне сіл мяцежнікаў на поўдні Трыпалі, у раёнах Абу-Салім і Хатба Шаркія, якія заставаліся галоўнымі агменямі супраціву сіл Кадафі ў сталіцы. Разам з тым войскі Кадафі здзейснілі напад на аэрапорт Мітыга. [[27 жніўня]] супраціў з цэнтральнай частцы горада канчаткова перамясціўся на яго паўднёвыя ўскраіны. Баі вяліся ў раёне Паўднёвага аэрапорта, які, па некаторых дадзеных, ужо захапілі паўстанцы. Пад кантроль ПНС перайшлі раёны Каср ібн Гашыр і Абу Салім. [[28 жніўня]] было абвешчана аб поўным захопе горада. == Замежны ўдзел == Пасля захопу Трыпалі паўстанцамі з’явілася інфармацыя, што іх ударнай сілай быў [[спецпрызн]] [[Катар]]а і [[ААЭ]]<ref>[http://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ У баях за Трыпалі прыняў удзел замежны спецпрызн]</ref>. Па версіі прыхільнікаў Кадафі, у штурме бралі ўдзел тры дыверсійныя падраздзяленні: брытанскі [[Асобая паветраная служба|SAS]], [[Французскі замежны легіён]] і [[GIGN]]. Пры гэтым штурм адбываўся не з боку Бенгазі, дзе знаходзіцца штаб-кватэра паўстанцаў, а з процілеглага боку, пераважна з мора<ref name="kiwi.kz">[http://kiwi.kz/watch/e1v1xz1dh7xy/ Трыпалі штурмаваў спецпрызн НАТА і наёмнікі]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Колькасць брытанскага атрада складала каля 17 чалавек, але большасць дыверсантаў была арабскай нацыянальнасці<ref name="SAS">[http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 Па даных з Трыпалі, сур’ёзныя страты панесла тут група брытанскага спецпрызна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418075843/http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 |date=18 красавіка 2012 }}</ref>. Колькасць французскіх дэсантных падраздзяленняў была на парадак вышэй<ref>{{Cite web |url=http://www.rusproject.org/current/current_3/tripoli_desant |title=Другі штурм Трыпалі — уначы высаджаны французскі дэсант. Вялікая частка горада захоплена |access-date=25 жніўня 2011 |archive-date=9 кастрычніка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111009141158/http://rusproject.org/current/current_3/tripoli_desant |url-status=dead }}</ref>. Больш таго, інфармацыя пра вядучую ролю 22-га палка SAS у штурме Трыпалі была афіцыйна пацверджана {{Артыкул у іншым раздзеле|Міністэрства абароны, Вялікабрытанія|Мінабароны Вялікабрытаніі||Ministry of Defence (United Kingdom)}}<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=549081 Весці.Ru: Галоўную ролю ў штурме Трыпалі адыграў брытанскі спецпрызн]</ref>. На баку ўрада Муамара Кадафі ў баях за сталіцу краіны прымалі ўдзелу найміты і добраахвотнікі з [[Сербія|Сербіі]]<ref name="сербы">[https://m.kp.by/daily/25743/2731431/ Пятерых сербов в Ливии повстанцы объявили снайперами-наемниками]{{Недаступная спасылка}}</ref> і [[Украіна|Украіны]]<ref>[https://topwar.ru/6626-v-tripoli-zaderzhany-19-yakoby-ukrainskih-snayperov-kaddafi.html В Триполи задержаны 19 якобы украинских снайперов Каддафи]</ref>. Таксама паведамлялася пра беларускіх снайпераў і ваенных саветнікаў, меркавана, з былога [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га асобнага атрада]], якія змагаліся на баку лаялістаў<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref>. Аднак МЗС Беларусі афіцыйна адмаўляў дадзенную інфармацыю<ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref>. Паводле інфармацыі ад НПС, замежныя камбатанты патрапілі ў раён Трыпалі з туніскага партовага горада Нуфейда<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>. Парадку 30 замежнікаў былі арыштаваны па падазрэнні ў супрацоўніцтве з урадам Кадафі. Сярод іх былі дзевятнаццаць украінцаў, пяць сербаў, чацвёра беларусаў і двое расіян<ref name="суд">[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими «наемниками» в Ливии возмутил Москву // RT, 5 июня 2012]</ref><ref name="сербы"/><ref name="комс">[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ В Минск вернулся белорус, который провел в ливийском плену больше шести лет // Комсомольская правда, 2 февраля 2018]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Наступствы == Верныя Кадафі атрады разгарнулі актыўную дыверсійную дзейнасць. Паводле інфармацыі расійскага вэб-сайта Аргументы.ру, які спасылаецца на неназваную расійскую ваенна-дыпламатычную крыніцу, у ноч на 4 верасня вайскоўцы брыгады спецыяльнага прызначэння, якой камандаваў Хаміс Кадафі, заняўшы паўднёвыя раёны Трыпалі, правялі некалькі буйных спецыяльных аперацый у сталіцы Лівіі: была падарвана гасцініца «Аль Фатэх», у якой жылі прадстаўнікі паўстанцаў з Місураты (было забіта некалькі дзясяткаў чалавек); лівійская СПА працягвала кантраляваць паветраную прастору над сталіцай; усяго было забіта больш за 100 прыхільнікаў ПНС, але і спецназ Кадафі таксама панёс значныя страты (крыніца не ўдакладніла іх колькасць)<ref>Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=22 лістапада 2011 }} // Аргументы недели, 04.09. 2011 г.</ref>.. У той жа час у пачатку верасня жыццё ў горадзе паступова нармалізавалася. Магістралі і тэрыторыі жылых кварталаў сталіцы паступова вызваляліся ад рэшткаў машын, спаленых падчас баёў. Большасць аўтазаправачных станцый адкрыліся, цэны на бензін вярнуліся на звыклы ўзровень. Паступова адкрываліся крамы. У асноўным аднавіліся водазабеспячэнне і падача электраэнергіі; адключэнні электрычнасці ў раёнах Трыпалі працягваліся, аднак доўжыліся ўсяго некалькі гадзін. На вуліцах яшчэ заставаліся пункты праверкі дакументаў<ref>[http://www.voanews.com/russian/news/Libya-fighting-update-2011-09-11-129628808.html Авиация НАТО нанесла удар по позициям сторонников Каддафи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111230203405/http://www.voanews.com/russian/news/Libya-fighting-update-2011-09-11-129628808.html |date=30 снежня 2011 }} {{V|16|9|2011}}</ref><ref>[http://www.itar-tass.com/c11/218126.html В Триполи открылось большинство автозаправочных станций, цены на бензин вернулись на докризисный уровень] {{V|16|9|2011}}</ref>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Жнівень 2011 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]] aegrjmct3sunfronh4zkpwzg1tef5m4 5186853 5186839 2026-08-25T20:40:34Z DBatura 73587 5186853 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Бітва за Трыпалі (значэнні)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Трыпалі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі]] |выява = |загаловак = |дата = [[20 жніўня|20]]—[[28 жніўня]] [[2011]] |месца = [[Трыпалі]], [[Лівія]] |прычына = |вынік = Перамога паўстанцаў і заходняй кааліцыі |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Кадафісты|Прыхільнікі Муамара Кадафі]] * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі]] '''Замежная падтрымка''': * [[Выява:Emblema siłaŭ specyjalnych aperacyjaŭ RB.png|22px|border]] [[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|ССА Беларусі]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="снайпера"/> * [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]] |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі]] * [[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі]]<br>'''Замежная падтрымка''': * {{Сцяг|НАТА}} [[НАТА]]: ** [[Ваенна-паветраныя сілы]] краін НАТА ** [[Выява:Grenade legion.svg|22px]] [[Французскі замежны легіён|Замежны легіён]] ** [[Выява:SNN2227SAS-280 536049a.jpg|22px]] [[Асобая паветраная служба|SAS]] ** [[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[GIGN]] * [[Выява:Flag of Qatar.svg|22px|border]] [[Узброеныя сілы Катара]] * [[Выява:Flag of the United Arab Emirates.svg|22px|border]] [[Узброеныя сілы Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] * [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]]<ref name="kiwi.kz"/> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] * [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Хаміс Кадафі]] * [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] |камандзір2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль|Мустафа аль-Джаліль]] * [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Махмуд Джабрыль]] |камандзір3 = |камандзір = |сілы1 = Каля 10000 байцоў рэгулярнай арміі і апалчэнцаў.<ref>.[http://aljazeera.net/NR/exeres/CAE7DF26-8753-4406-A3AC-277BD25749B6.html]{{Недаступная спасылка}}</ref> |сілы2 = 10000 — 15000 чалавек. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Армія Кадафі:'''<br>128 забіты, 700 паранены, 600 палонных<br>'''Замежныя сілы:'''<br>30 палонных<ref name="суд"/><ref name="сербы"/><ref name="комс"/> |страты2 = '''Армія ПНС''':<br>1700 забіты, 6000 паранены (па сцвярджэнні ўрада Муамара Кадафі) <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14608807 BBC News - Scenes of joy as Libya rebels enter central Tripoli]</ref> 400 забіты, больш 2000 паранены (па сцвярджэнні [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальнага пераходнага савета Лівіі]])<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0200 Libya — Aug 24, 2011 — 02:00 | Al Jazeera Blogs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825022404/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0200 |date=25 жніўня 2011 }}</ref><br>'''Замежныя сілы:'''<br>некалькі параненых і забітых<ref name="SAS"/> |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 108 грамадзянскіх загінулі, 167 грамадзянскіх параненыя |заўвага = }} {{вайна ў Лівіі}} [[Выява:Tripolitanian Front.svg|thumb|right|300px|alt=|Анты- і пра-ўрадавыя сілы вакол Трыпалі напярэдадні бою]] '''Бітва за [[Трыпалі]]''' ({{lang-ar|'' معركة طرابلس ''}} {{transl|ar|''maʼarikat Ṭarābulus''}}) — узброенае супрацьстаянне [[Грамадзянская вайна ў Лівіі|грамадзянскай вайны ў Лівіі]] паміж прыхільнікамі лівійскага лідара [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і яго праціўнікамі з [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальнага пераходнага савета]]<ref>[http://interfax.ru/politics/txt.asp?id=204778 Інтэрфакс: Сцяг паўстанцаў над рэзідэнцыяй Кадафі]</ref>. Бітва пачалася 20 жніўня 2011 года з наступлення паўстанцкіх сіл звонку горада<ref>[http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77J05620110820 «Gunfire, Blasts Intensify in Tripoli&nbsp;— Reuters Witness»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926174514/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77J05620110820 |date=26 верасня 2012 }}. [[Reuters]]. Retrieved 21 August 2011.</ref>. Мяцежнікі назвалі аперацыю «Аперацыя „Світанак русалкі“» ({{lang-ar|'' عملية فجر عروسة البحر''}} {{transl|ar|''ʼamaliyyat fajr 'arūsat el-baḥr''}}). Пад «русалкай» у гэтай аперацыі маецца на ўвазе «свабода» ({{lang-ar|'' عروسة البحر''}} {{transl|ar|''ʼarūsat el-baḥr''}}) (lit: «bride of the sea»).<ref name=AJEOMD> {{cite web|title=Libyan Rebels in 'Final Push' for Capital|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/201182193129278233.html|publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=21 August}} </ref> == Ход бітвы == [[Выява:Tripoli uprising.svg|thumb|right|300px|alt=|Анты- і пра-ўрадавыя сілы ў Трыпалі на 22 жніўня 2011]] [[20 жніўня]] паўстанцы бяруць раён Таджура на ўсходніх ускраінах Трыпалі, а [[21 жніўня]] фіксаваліся баі ў Джанзуры і Таджуры. Таксама прайшла высадка дэсанту з паўстанцамі з Місураты ў порце Трыпалі. У ноч на [[22 жніўня]] апазіцыянеры ўзялі пад кантроль Зялёную плошчу ў цэнтры Трыпалі. Асобныя вайсковыя падраздзяленні і асабістая гвардыя Кадафі склалі зброю. Тым часам праціўнікам урада атрымалася ўварвацца ў цэнтр лівійскай сталіцы і стварыць уражанне, што горад знаходзіцца пад іх кантролем <ref>[http://lenta.ru/news/2011/08/22/win/ Трыпалі апынуўся ў руках паўстанцаў]</ref>. Тым не менш, апорай кадафістаў застаўся квартал ''[[Баб-аль-Азізія]]'', дзе размяшчалася рэзідэнцыя лівійскага лідара<ref>[http://lenta.ru/news/2011/08/22/tripoli/ У Трыпалі пачаліся баі за рэзідэнцыю Кадафі]</ref>. Па інфармацыі [[Муса Ібрагім|Мусы Ібрагіма]] ў бітве за Трыпалі загінула звыш за тысячы чалавек<ref>[http://lenta.ru/news/2011/08/22/siege/ Пры штурме Трыпалі забіты 1300 чалавек]</ref>. З’явіліся звесткі пра выпадкі марадзёрства ў ахопленай баямі сталіцы<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/08/22/105/ Жыхары Трыпалі жаліцца на марадзёраў з ліку паўстанцаў]</ref>. У ноч з 22-га на 23-га атрад з 17 байцоў брытанскага SAS сутыкнуўся з элітнай 32-й брыгадай лівійскай арміі. Як паведамлялася, інтэрвенты, якія збіраліся ажыццявіць дыверсію ў тыле праціўніка, разам з мясцовым правадыром і нейкімі арабскімі наймітамі трапілі ў засаду прыхільнікаў Кадафі і іх саюзнікаў, у выніку чаго загінула некалькі брытанскіх спецназаўцаў, а жыхар сталіцы, што дапамагаў групе, трапіў у палон<ref name="SAS"/>. [[23 жніўня]] праціўнікаў Кадафі атрымалася выбіць з Трыпалі<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/08/23/005/ Паўстанцы сышлі з Трыпалі]</ref>. Тэлеканал «[[Аль-Джазіра]]» паведамляў, што паўстанцы знаходзіліся ў 500 метрах ад урадавай рэзідэнцыі Баб-эль-Азізія<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Tuesday, August 23, 2011 — 11:05 GMT+3 — Libya] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=25 жніўня 2011 }}</ref>. Наступленне паўстанцаў спрыялі налёты авіяцыі НАТА<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=546724 Авіяцыя НАТА зноў бамбіць рэзідэнцыю Кадафі]</ref>. Да вечара з’явілася інфармацыя, што рэвалюцыянерам атрымалася пракрасціся ўнутр рэзідэнцыі Кадафі, аднак лівійскага лідара яны там не выявілі<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/08/23/161/ СМІ: Паўстанцы ўварваліся ў дом Кадафі, але яго там не знайшлі]</ref>. Кадафі назваў адступленне «тактычным ходам»<ref>[http://lenta.ru/news/2011/08/24/gaddafi/ Кадафі назваў свой адступ тактычным ходам]</ref>. Тым часам авіяцыя НАТА ажыццявіла удар па Баб-эль-Азізу, уразіўшы як мінімум 40 мэтаў. [[24 жніўня]] па жылых раёнах горада было выпушчана 7 ракет «Град», а ў раёне аэрапорта Мітыга часам чуўся мінамётных агонь. Урад адкрыў артылерыйскі агонь, працавалі таксама снайперы. Баі вяліся і на поўдні горада. [[25 жніўня]] актыўныя баявыя дзеянні праходзілі па перыметры захопленай напярэдадні сіламі рэвалюцыянераў Баб-эль-Азіза, а таксама ў суседнім раёне Абу-Салім. [[26 жніўня]] працягнулася наступленне сіл мяцежнікаў на поўдні Трыпалі, у раёнах Абу-Салім і Хатба Шаркія, якія заставаліся галоўнымі агменямі супраціву сіл Кадафі ў сталіцы. Разам з тым войскі Кадафі здзейснілі напад на аэрапорт Мітыга. [[27 жніўня]] супраціў з цэнтральнай частцы горада канчаткова перамясціўся на яго паўднёвыя ўскраіны. Баі вяліся ў раёне Паўднёвага аэрапорта, які, па некаторых дадзеных, ужо захапілі паўстанцы. Пад кантроль ПНС перайшлі раёны Каср ібн Гашыр і Абу Салім. [[28 жніўня]] было абвешчана аб поўным захопе горада. == Замежны ўдзел == Пасля захопу Трыпалі паўстанцамі з’явілася інфармацыя, што іх ударнай сілай быў [[спецпрызн]] [[Катар]]а і [[ААЭ]]<ref>[http://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ У баях за Трыпалі прыняў удзел замежны спецпрызн]</ref>. Па версіі прыхільнікаў Кадафі, у штурме бралі ўдзел тры дыверсійныя падраздзяленні: брытанскі [[Асобая паветраная служба|SAS]], [[Французскі замежны легіён]] і [[GIGN]]. Пры гэтым штурм адбываўся не з боку Бенгазі, дзе знаходзіцца штаб-кватэра паўстанцаў, а з процілеглага боку, пераважна з мора<ref name="kiwi.kz">[http://kiwi.kz/watch/e1v1xz1dh7xy/ Трыпалі штурмаваў спецпрызн НАТА і наёмнікі]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Колькасць брытанскага атрада складала каля 17 чалавек, але большасць дыверсантаў была арабскай нацыянальнасці<ref name="SAS">[http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 Па даных з Трыпалі, сур’ёзныя страты панесла тут група брытанскага спецпрызна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418075843/http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 |date=18 красавіка 2012 }}</ref>. Колькасць французскіх дэсантных падраздзяленняў была на парадак вышэй<ref>{{Cite web |url=http://www.rusproject.org/current/current_3/tripoli_desant |title=Другі штурм Трыпалі — уначы высаджаны французскі дэсант. Вялікая частка горада захоплена |access-date=25 жніўня 2011 |archive-date=9 кастрычніка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111009141158/http://rusproject.org/current/current_3/tripoli_desant |url-status=dead }}</ref>. Больш таго, інфармацыя пра вядучую ролю 22-га палка SAS у штурме Трыпалі была афіцыйна пацверджана {{Артыкул у іншым раздзеле|Міністэрства абароны, Вялікабрытанія|Мінабароны Вялікабрытаніі||Ministry of Defence (United Kingdom)}}<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=549081 Весці.Ru: Галоўную ролю ў штурме Трыпалі адыграў брытанскі спецпрызн]</ref>. На баку ўрада Муамара Кадафі ў баях за сталіцу краіны прымалі ўдзелу найміты і добраахвотнікі з [[Сербія|Сербіі]]<ref name="сербы">[https://m.kp.by/daily/25743/2731431/ Пятерых сербов в Ливии повстанцы объявили снайперами-наемниками]{{Недаступная спасылка}}</ref> і [[Украіна|Украіны]]<ref>[https://topwar.ru/6626-v-tripoli-zaderzhany-19-yakoby-ukrainskih-snayperov-kaddafi.html В Триполи задержаны 19 якобы украинских снайперов Каддафи]</ref>. Таксама паведамлялася пра беларускіх снайпераў і ваенных саветнікаў, меркавана, з былога [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га асобнага атрада]], якія змагаліся на баку лаялістаў<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref>. Аднак МЗС Беларусі афіцыйна адмаўляў дадзенную інфармацыю<ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref>. Паводле інфармацыі ад НПС, замежныя камбатанты патрапілі ў раён Трыпалі з туніскага партовага горада Нуфейда<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>. Парадку 30 замежнікаў былі арыштаваны па падазрэнні ў супрацоўніцтве з урадам Кадафі. Сярод іх былі дзевятнаццаць украінцаў, пяць сербаў, чацвёра беларусаў і двое расіян<ref name="суд">[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими «наемниками» в Ливии возмутил Москву // RT, 5 июня 2012]</ref><ref name="сербы"/><ref name="комс">[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ В Минск вернулся белорус, который провел в ливийском плену больше шести лет // Комсомольская правда, 2 февраля 2018]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Наступствы == Верныя Кадафі атрады разгарнулі актыўную дыверсійную дзейнасць. Паводле інфармацыі расійскага вэб-сайта Аргументы.ру, які спасылаецца на неназваную расійскую ваенна-дыпламатычную крыніцу, у ноч на 4 верасня вайскоўцы брыгады спецыяльнага прызначэння, якой камандаваў Хаміс Кадафі, заняўшы паўднёвыя раёны Трыпалі, правялі некалькі буйных спецыяльных аперацый у сталіцы Лівіі: была падарвана гасцініца «Аль Фатэх», у якой жылі прадстаўнікі паўстанцаў з Місураты (было забіта некалькі дзясяткаў чалавек); лівійская СПА працягвала кантраляваць паветраную прастору над сталіцай; усяго было забіта больш за 100 прыхільнікаў ПНС, але і спецназ Кадафі таксама панёс значныя страты (крыніца не ўдакладніла іх колькасць)<ref>Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=22 лістапада 2011 }} // Аргументы недели, 04.09. 2011 г.</ref>.. У той жа час у пачатку верасня жыццё ў горадзе паступова нармалізавалася. Магістралі і тэрыторыі жылых кварталаў сталіцы паступова вызваляліся ад рэшткаў машын, спаленых падчас баёў. Большасць аўтазаправачных станцый адкрыліся, цэны на бензін вярнуліся на звыклы ўзровень. Паступова адкрываліся крамы. У асноўным аднавіліся водазабеспячэнне і падача электраэнергіі; адключэнні электрычнасці ў раёнах Трыпалі працягваліся, аднак доўжыліся ўсяго некалькі гадзін. На вуліцах яшчэ заставаліся пункты праверкі дакументаў<ref>[http://www.voanews.com/russian/news/Libya-fighting-update-2011-09-11-129628808.html Авиация НАТО нанесла удар по позициям сторонников Каддафи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111230203405/http://www.voanews.com/russian/news/Libya-fighting-update-2011-09-11-129628808.html |date=30 снежня 2011 }} {{V|16|9|2011}}</ref><ref>[http://www.itar-tass.com/c11/218126.html В Триполи открылось большинство автозаправочных станций, цены на бензин вернулись на докризисный уровень] {{V|16|9|2011}}</ref>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Жнівень 2011 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі (Лівія)]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]] 7wj41w6kj8255ra9eea8tzyvdggyxp6 10 87920 5186993 4411836 2026-08-26T06:58:41Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of France (lighter variant).svg]] → [[File:Flag of France (1974–2020).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]]) 5186993 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|сцягафікацыя/сцяг</noinclude>}}} | памер = {{{памер|}}} | variant = {{{variant|}}} | alias = Францыя | flag alias = Flag of France.svg | flag alias-1790 = Flag of France (1790–1794).svg | flag alias-1794 = Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg | flag alias-1814 = Flag of the Kingdom of France (1814-1830).svg | flag alias-1830 = Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg | flag alias-1848 = Drapeau france 1848.svg | flag alias-1848a = Drapeau france 1848.svg | flag alias-1848b = Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg | flag alias-1974 = Flag of France (1974–2020).svg | flag alias-каралеўская= Île-de-France flag.svg | flag alias-Вішы = VichyFlag.svg | flag alias-свабоднаяВМС = Naval Jack of Free France.svg | flag alias-свабодная = Flag of Free France (1940-1944).svg | flag alias-1790гандлёвы = Naval Flag of the Kingdom of France (Civil Ensign).svg | flag alias-XII = Flag of France (XII-XIII).svg | flag alias-XIV = Flag of France (XIV-XVI).svg | flag alias-бурбоны = Royal Standard of the King of France.svg | flag alias-раялісты = Naval Ensign of the Kingdom of France.svg | flag alias-рэстаўрацыя = Pavillon royal de France.svg | flag alias-ВМС = Civil and Naval Ensign of France.svg | var1 = 1790 | var2 = 1794 | var3 = 1814 | var4 = 1830 | var5 = 1848 | var6 = 1848a | var7 = 1848b | var8 = 1974 | var11 = каралеўская | var12 = Вішы | var13 = свабоднаяВМС | var14 = свабодная | var15 = 1790гандлёвы | var16 = XII | var17 = XIV | var18 = бурбоны | var19 = раялісты | var20 = рэстаўрацыя | var21 = ВМС }} 2kkoqhp8yqlqurxffm8ylt35s2g9ca3 0 88518 5187162 5049693 2026-08-26T11:54:37Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187162 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Элізабэт Элен Блэкбёрн''' (анг. Elizabeth Helen Blackburn; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская вучоная-цытагенетык, лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2009) сумесна з [[Кэрал Грэйдэр]] і [[Джэк Шостак|Джэкам Шостакам]] з фармулёўкай «за адкрыццё механізмаў абароны храмасом целамерамі і фермента целамеразы» па тэорыі, прапанаванай у 1971 годзе прапанаванай Аляксеем Алоўнікавым. == Біяграфія == Нарадзілася 26 лістапада 1948 у горадзе Хобарт, Аўстралія ў сям’і практыкуючых [[урач]]оў (Harold і Marcia). Адукацыу атрымала ва [[Мельбурнскі ўніверсітэт|Універсітэце Мельбурна]] (Аўстралія), дзе атрымала ступені бакалаўра (B.Sc., 1970) і магістра (M.Sc., 1972), а таксама ў Darwin College, Cambridge. Доктарскую ступень (Ph. D.) атрымала ў 1975 годзе ў [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]], Англія, а ў 1975—1977 гадах працавала ў галіне малекулярнай і клетачнай біялогіі ў [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскім універсітэце]] (Канектыкут, ЗША). У 1978 годзе Блэкбёрн паступіла на працу ў Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі, Department of Molecular Biology. У 1985 годзе Блэкбёрн разам з Кэрал Грэйдэр адкрыла фермент целамеразу. У 1990 годзе яна перайшла на працу ў Department of Microbiology and Immunology ў Каліфарнійскім універсітэце ў Сан-Францыска (UCSF), дзе ўзначальвала гэты аддзел з 1993 па 1999. У 2007 годзе, Блэкбёрн была названая часопісам Time Magazine сярод 100 найбольш уплывовых людзей свету (100 Most Influential People in The World). == Акадэміі і таварыствы == * Выбрана: ** Прэзідэнтам [[Амерыканскае таварыства клеткавай біялогіі|Амерыканскага таварыства клеткавай біялогіі]] у [[1998]] годзе ** Членам: *** [[American Academy of Arts and Sciences]] ([[1991]]) *** [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] ([[1992]]) *** Амерыканскай акадэміі мікрабіялогіі ([[1993]]) *** [[American Association for the Advancement of Science]] ([[2000]]) ** Замежны член (Foreign Associate) [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] ([[1993]]) ** Член [[Institute of Medicine]] ([[2000]]) ** Board member of the [[Genetics Society of America]] ([[2000]]—[[2002]]) {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Elizabeth Blackburn}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2009/ Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта] {{ref-en}} * [http://biochemistry.ucsf.edu/labs/blackburn/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=3 Старонка Элізабэт Блэкбёрн на сайце Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Сан-Францыска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150322144415/http://biochemistry.ucsf.edu/labs/blackburn/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=3 |date=22 сакавіка 2015 }} {{ref-en}} * [http://www.news.harvard.edu/gazette/2006/06.08/03-honorands.html Біяграфія на сайце harvard.edu (па выпадку атрымання звання ганаровага доктара навук Гарвардскага ўніверсітэта)] {{ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 2001-2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Блэкбёрн}} [[Катэгорыя:Генетыкі ЗША]] 9ckwrscb5r7lg8vo3eiaw99dneemas8 5187164 5187162 2026-08-26T11:54:52Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Блэкбёрн]] у [[Элізабэт Блэкбёрн]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187162 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Элізабэт Элен Блэкбёрн''' (анг. Elizabeth Helen Blackburn; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская вучоная-цытагенетык, лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2009) сумесна з [[Кэрал Грэйдэр]] і [[Джэк Шостак|Джэкам Шостакам]] з фармулёўкай «за адкрыццё механізмаў абароны храмасом целамерамі і фермента целамеразы» па тэорыі, прапанаванай у 1971 годзе прапанаванай Аляксеем Алоўнікавым. == Біяграфія == Нарадзілася 26 лістапада 1948 у горадзе Хобарт, Аўстралія ў сям’і практыкуючых [[урач]]оў (Harold і Marcia). Адукацыу атрымала ва [[Мельбурнскі ўніверсітэт|Універсітэце Мельбурна]] (Аўстралія), дзе атрымала ступені бакалаўра (B.Sc., 1970) і магістра (M.Sc., 1972), а таксама ў Darwin College, Cambridge. Доктарскую ступень (Ph. D.) атрымала ў 1975 годзе ў [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]], Англія, а ў 1975—1977 гадах працавала ў галіне малекулярнай і клетачнай біялогіі ў [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскім універсітэце]] (Канектыкут, ЗША). У 1978 годзе Блэкбёрн паступіла на працу ў Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі, Department of Molecular Biology. У 1985 годзе Блэкбёрн разам з Кэрал Грэйдэр адкрыла фермент целамеразу. У 1990 годзе яна перайшла на працу ў Department of Microbiology and Immunology ў Каліфарнійскім універсітэце ў Сан-Францыска (UCSF), дзе ўзначальвала гэты аддзел з 1993 па 1999. У 2007 годзе, Блэкбёрн была названая часопісам Time Magazine сярод 100 найбольш уплывовых людзей свету (100 Most Influential People in The World). == Акадэміі і таварыствы == * Выбрана: ** Прэзідэнтам [[Амерыканскае таварыства клеткавай біялогіі|Амерыканскага таварыства клеткавай біялогіі]] у [[1998]] годзе ** Членам: *** [[American Academy of Arts and Sciences]] ([[1991]]) *** [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] ([[1992]]) *** Амерыканскай акадэміі мікрабіялогіі ([[1993]]) *** [[American Association for the Advancement of Science]] ([[2000]]) ** Замежны член (Foreign Associate) [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] ([[1993]]) ** Член [[Institute of Medicine]] ([[2000]]) ** Board member of the [[Genetics Society of America]] ([[2000]]—[[2002]]) {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Elizabeth Blackburn}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2009/ Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта] {{ref-en}} * [http://biochemistry.ucsf.edu/labs/blackburn/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=3 Старонка Элізабэт Блэкбёрн на сайце Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Сан-Францыска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150322144415/http://biochemistry.ucsf.edu/labs/blackburn/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=3 |date=22 сакавіка 2015 }} {{ref-en}} * [http://www.news.harvard.edu/gazette/2006/06.08/03-honorands.html Біяграфія на сайце harvard.edu (па выпадку атрымання звання ганаровага доктара навук Гарвардскага ўніверсітэта)] {{ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 2001-2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Блэкбёрн}} [[Катэгорыя:Генетыкі ЗША]] 9ckwrscb5r7lg8vo3eiaw99dneemas8 0 89060 5186875 5176854 2026-08-25T21:16:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186875 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Ганс Слоан |Арыгінал імя = {{lang-en|Sir Hans Sloane, 1st Baronet}} |Фота = Hans Sloane.jpg |Подпіс = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Месца працы = |Навуковая сфера = [[медыцына]], [[біялогія]], [[фізіялогія]], [[батаніка]] |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс= }} {{Сістэматык | Шырыня = | Далінееўскі батанік= Sloane | IPNI = 12871 | Заўв_батанік = | Заолаг = | wikispecies = | commons = Category:Hans Sloane }} '''Ганс Слоан''' (часам згадваецца як '''Ганс Слоўн''') ({{lang-en|Sir Hans Sloane, 1st Baronet}}, [[16 красавіка]] [[1660]] — [[11 студзеня]] [[1753]]) — англійскі медык, [[натураліст]], [[калекцыянер]], член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]], з 1727 па 1741 год яго прэзідэнт. На падставе яго калекцыі кніг, манускрыптаў, гістарычных знаходак быў створаны [[Брытанскі музей]]. Вынайшаў напой «гарачы шакалад». Яго імем названы Плошча Слоан ў [[Лондан]]е і Плошча сэра Ганса Слоана ў яго родным мястэчку Кілілей. == Працы == * [http://www.botanicus.org/title/b12077926 ''Catalogus plantarum quae in insula Jamaica''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140809163648/http://www.botanicus.org/title/b12077926 |date=9 жніўня 2014 }}, London 1696 * ''Voyage to the Islands Madera, Barbadoes, Nieves, St. Christophers and Jamaica'' [http://www.botanicus.org/title/b12082429 Vol.1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140227133942/http://www.botanicus.org/title/b12082429 |date=27 лютага 2014 }} [http://www.botanicus.org/item/31753000820115 Vol.2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120626043125/http://www.botanicus.org/item/31753000820115 |date=26 чэрвеня 2012 }}, London {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.peoples.ru/science/naturalist/hans_sloane/ Ганс Слоун, первый баронет (Sir Hans Sloane, 1st Baronet)] * [http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/sloane-herbarium/hanssloane.htm Natural History Museum: About Hans Sloane] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131227112954/http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/sloane-herbarium/hanssloane.htm |date=27 снежня 2013 }} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Слоан}} [[Катэгорыя:Батанікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Прыродазнаўцы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Каралеўскага таварыства]] bu57ft6evnlc3mf6650ensdakt3j1zd 10 89934 5186717 4976325 2026-08-25T13:10:33Z Ueschar 151377 5186717 wikitext text/x-wiki {{hlist <!-- ===== MeSH ===== --> |{{#if: {{wikidata |P486 |{{{MeshID|{{{MeSHID|}}}}}} |plain=1 |from={{{from|}}} }} |{{wikidata |P486 |{{{MeshID|{{{MeSHID|}}}}}} |title=MeSH |from={{{from|}}} }} |{{#if:{{{MeSH|{{{MeshName|}}}}}} |MeSH: {{{MeSH|{{{MeshName|}}}}}} }} }} <!-- ===== MeSH tree ===== --> |{{wikidata |P672 |{{{MeshNumber|}}} |title=MeSH tree |from={{{from|}}} }} <!-- ===== Gray ===== --> |{{#if:{{{Gray|{{{GraySubject|}}}}}} |[http://www.bartleby.com/cgi-bin/texis/webinator/sitesearch?FILTER=col107&query={{{Gray|{{{GraySubject|}}}}}}&x=0&y=0 Gray]^{[[Анатомия Грея (учебник)|?]]} }} <!-- ===== Dorlands ===== --> |{{#if:{{{Dorlands|}}} |[http://www.mercksource.com/pp/us/cns/cns_hl_dorlands_split.jsp?pg=/ppdocs/us/common/dorlands/dorland/{{{Dorlands}}}.htm Dorlands] }} <!-- ===== FMA ===== --> |{{wikidata |P1402 |{{{FMA|}}} |title=FMA |from={{{from|}}} }} <!-- ===== Terminologia Anatomica 1998 ===== --> |{{wikidata |P1323 |{{{TA98|}}} |title=TA98 |from={{{from|}}} }} <!-- ===== Terminologia Anatomica 2 ===== --> |{{wikidata |P7173 |{{{TA2|}}} |title=TA2 |from={{{from|}}} }} <!-- ===== UBERON ===== --> |{{wikidata |P1554 |{{{UBERON|}}} |title=UBERON |from={{{from|}}} }} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> dcokpiwslfc3e4k9a3eh4onhfr1xavy 5186763 5186717 2026-08-25T13:45:02Z Ueschar 151377 5186763 wikitext text/x-wiki {{hlist <!-- ===== MeSH ===== --> |{{#if: {{wikidata |P486 |{{{MeshID|{{{MeSHID|}}}}}} |plain=1 |from={{{from|}}} }} |{{wikidata |P486 |{{{MeshID|{{{MeSHID|}}}}}} |title=MeSH |from={{{from|}}} }} |{{#if:{{{MeSH|{{{MeshName|}}}}}} |MeSH: {{{MeSH|{{{MeshName|}}}}}} }} }} <!-- ===== MeSH tree ===== --> |{{wikidata |P672 |{{{MeshNumber|}}} |title=MeSH tree |from={{{from|}}} }} <!-- ===== Gray ===== --> |{{#if:{{{GrayPage|}}} |[https://en.wikisource.org/wiki/Page:Anatomy_of_the_Human_Body_(1918).djvu/{{{GrayPage}}} Gray, с. {{{GrayPage}}}]^{[[Анатомия Грея (учебник)|?]]} |{{#if:{{{Gray|{{{GraySubject|}}}}}} |[https://en.wikisource.org/wiki/Anatomy_of_the_Human_Body Gray]: раздзел {{{Gray|{{{GraySubject|}}}}}}^{[[Анатомия Грея (учебник)|?]]} }} }} <!-- ===== Dorlands ===== --> |{{#if:{{{Dorlands|}}} |[http://www.mercksource.com/pp/us/cns/cns_hl_dorlands_split.jsp?pg=/ppdocs/us/common/dorlands/dorland/{{{Dorlands}}}.htm Dorlands] }} <!-- ===== FMA ===== --> |{{wikidata |P1402 |{{{FMA|}}} |title=FMA |from={{{from|}}} }} <!-- ===== Terminologia Anatomica 1998 ===== --> |{{wikidata |P1323 |{{{TA98|}}} |title=TA98 |from={{{from|}}} }} <!-- ===== Terminologia Anatomica 2 ===== --> |{{wikidata |P7173 |{{{TA2|}}} |title=TA2 |from={{{from|}}} }} <!-- ===== UBERON ===== --> |{{wikidata |P1554 |{{{UBERON|}}} |title=UBERON |from={{{from|}}} }} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> bifc7zc01v82yoy7e65us7dtmk46x7g 5186991 5186763 2026-08-26T06:40:49Z Ueschar 151377 5186991 wikitext text/x-wiki {{hlist <!-- ===== MeSH ===== --> |{{#if: {{wikidata |P486 |{{{MeshID|{{{MeSHID|}}}}}} |plain=1 |from={{{from|}}} }} |{{wikidata |P486 |{{{MeshID|{{{MeSHID|}}}}}} |title=MeSH |from={{{from|}}} }} |{{#if:{{{MeSH|{{{MeshName|}}}}}} |MeSH: {{{MeSH|{{{MeshName|}}}}}} }} }} <!-- ===== MeSH tree ===== --> |{{wikidata |P672 |{{{MeshNumber|}}} |title=MeSH tree |from={{{from|}}} }} <!-- ===== Gray ===== --> |{{#if:{{{GrayPage|}}} |[[Анатомия Грея (учебник)|Gray]] ([https://archive.org/details/anatomyofhumanbo1918gray/page/{{{GrayPage}}}/mode/2up {{{GrayPage}}}]) |{{wikidata |P1343[Q19558994] |qualifier=P304 |text=[[Анатомия Грея (учебник)|Gray]] |references=0 |nocat=1 |format=text |from={{{from|}}} }} }} <!-- ===== Dorlands ===== --> |{{#if:{{{Dorlands|}}} |[http://www.mercksource.com/pp/us/cns/cns_hl_dorlands_split.jsp?pg=/ppdocs/us/common/dorlands/dorland/{{{Dorlands}}}.htm Dorlands] }} <!-- ===== FMA ===== --> |{{wikidata |P1402 |{{{FMA|}}} |title=FMA |from={{{from|}}} }} <!-- ===== Terminologia Anatomica 1998 ===== --> |{{wikidata |P1323 |{{{TA98|}}} |title=TA98 |from={{{from|}}} }} <!-- ===== Terminologia Anatomica 2 ===== --> |{{wikidata |P7173 |{{{TA2|}}} |title=TA2 |from={{{from|}}} }} <!-- ===== UBERON ===== --> |{{wikidata |P1554 |{{{UBERON|}}} |title=UBERON |from={{{from|}}} }} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> t9afo9rfvdj1hyudy19f2q7qzac8m8g 0 90443 5186709 4676332 2026-08-25T13:07:45Z Ueschar 151377 удакладненне 5186709 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} [[Выява:Slovakia Cachtice hrad 2.JPG|right|thumb|200px|Руіны замка]] '''Чахціцкі замак''' ({{lang-sk|Čachtický hrad}}, {{lang-de|Burg Schächtitz}}, {{lang-hu|Csejte vára}}), разваліны замка ў [[Чахціцэ|Чахціцах]], заходняя [[Славакія]]. Размешчаны на ўзгорку 375 м. над узроўнем мора. Знакаміты дзякуючы сумна вядомай «Чахціцкай пані» — [[Эржэбет Батары|Эржэбэт Батары]]. == Месцазнаходжанне == Паміж [[Вішнёве|Вішнёвым]] і [[Чахціцэ|Чахціцамі]]: {{coord|48|43|29|N|17|45|39|E|type:landmark_region:SK|scale=3000}} == Гісторыя == Узнік у першай палове [[XIII]] стагоддзя як каралеўская вартаўнічая крэпасць на заходніх межах. У [[1273]] замак пашкоджаны падчас аблогі [[Каралеўства Багемія|чэшскім]] каралём [[Пржэмысл Отакар II|Пржэмыслам Отакарам II]]. Першымі ўладальнікамі была дваранская сям'я Гунт-Познан [[Славакі|славацкага паходжання]]. У [[1392]] уладальнікам стаў [[Сцібар са Сцібажыцаў]], з [[1569]] уладальнікамі стала сям'я [[Надашдзь]]. У [[1708]] замак узялі [[куруцы]] [[Ферэнц II Ракацы|Ферэнца Ракацы]] і разбурылі яго. З тых часоў замак у развалінах. == Галерэя == <gallery> Выява: Slovakia_Cachtice_hrad_vyhlad2.JPG Выява: Slovakia_Cachtice_hrad_1.JPG Выява: Slovakia_Cachtice_hrad_2.JPG Выява: Čachtický hrad.jpg Выява: Slovakia_Cachtice_hrad_koleso.JPG Выява: Slovakia_Cachtice_hrad_popisna_tabula.JPG Выява: Slovakia_Cachtice_hrad_vyhlad1.JPG Выява: Rek00b.jpg Выява: Cachtice_rek01.jpg Выява: Cachtice_rek02.jpg Выява: Cachtice_rek03.jpg Выява: Cachtice_rek04.jpg </gallery> {{зноскі}} {{commons|Category:Čachtický hrad}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Славакіі]] di27ixd6n3n0uv4jmrmsmmn69xrcrs6 0 93130 5186960 4420310 2026-08-26T03:48:27Z StarDeg 16311 5186960 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Торн (значэнні)|Торн}} {{ДД}} '''Гастон Эгмон Торн''' (люксемб. Gaston Egmond Thorn; [[3 верасня]] [[1928]], [[Люксембург (горад)|горад Люксембург]] — [[26 жніўня]] [[2007]], Люксембург) — [[люксембург]]скі і еўрапейскі палітычны дзеяч. == Біяграфія == Гастон Торн падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў арыштаваны акупацыйнымі сіламі і правёў некалькі месяцаў у папраўчай лагеры. Пасля вайны вучыўся ў вышэйшых навучальных установах у Манпелье і [[Парыж]]ы (Францыя), а таксама ў [[Лазана|Лазане]] ([[Швейцарыя]]). Атрымаў ступень доктара права і быў прыняты ў Калегію адвакатаў Люксембурга. У перыяд вучобы з’яўляўся старшынёй Нацыянальнага саюза студэнтаў Люксембурга і старшынёй Міжнароднай канферэнцыі студэнтаў. Дарадца Люксембурга, пазней намеснік мэра горада з 1951 па 1963. == Палітычная кар’ера ў Люксембургу == У 1959 годзе Торн быў выбраны ў Заканадаўчы сход Люксембурга. Узначальваў [[лібералізм|ліберальную]] Дэмакратычную партыю Люксембурга з 1961. Стаў членам урада ў 1968 годзе. Доўгі час займаў міністэрскія пасты ў розных саставах урада, у прыватнасці, міністр замежных спраў і знешняга гандлю ў 1969—1980, міністр эканомікі ў 1977—1980. У 1975 годзе быў выбраны [[Старшыня Генеральнай Асамблеі|Старшынёй Генеральнай Асамблеі ААН]]. Прэм’ер-міністр Люксембурга ў 1974—1979. == Палітычная кар’ера ў Еўрапейскім саюзе == [[Спіс старшыняў Еўрапейскай камісіі|Старшыня Еўрапейскай камісіі]] ў 1981—1985. {{зноскі}} {{start box}} {{succession box | title = [[Старшыня Генеральнай Асамблеі|Старшыня Генеральнай Асамблеі ААН]] | before = [[Абдэль Азіз Бутэфліка]] | after = [[Гамільтан Шырлі Амерасінгэ]] | years = [[1975]] — [[1976]] }} {{end box}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Торн Гастон}} [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Люксембурга]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Люксембурга]] [[Катэгорыя:Старшыні Еўрапейскай камісіі]] [[Катэгорыя:Старшыні Генеральнай Асамблеі ААН]] 2ao9s2n4sfm95j6mw4d2fb6st5tisv6 0 93727 5187062 4852849 2026-08-26T10:28:50Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187062 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дэпардзьё}} {{Кінематаграфіст |імя = Элізабет Дэпардзьё |арыгінал імя = Élisabeth Depardieu |фота = |шырыня = |подпіс = |імя пры нараджэнні = Élisabeth Dominique Lucie Guignot |дата нараджэння = 5.8.1940 |месца нараджэння = [[Парыж]], [[Францыя]] |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = актрыса |грамадзянства = {{FRA}} |гады актыўнасці = 1967–2004 |кірунак = |узнагароды = {{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна}} |imdb_id = |сайт = }} '''Элізабэт Дэпардзьё''' ({{lang-fr|Élisabeth Depardieu}}; пры нараджэнні '''[[Імя Элізабет|Элізабэт]] Дамінік Люсі Гіньё''', {{lang-fr|Élisabeth Dominique Lucie Guignot}}; {{ДН|5|8|1940}}) — французская [[актрыса]]. Кавалер ордэна Ганаровага легіёна (2008). Нарадзілася ў [[Парыж]]ы, паходзіць са старажытнага арыстакратычнага роду. Вучылася ў [[Жана-Ларан Кашэ|Жана-Ларана Кашэ]] разам з [[Жэрар Дэпардзьё|Жэрарам Дэпардзьё]]. Выйшла замуж за Дэпардзьё 11 красавіка 1970. У гэтым шлюбе нарадзіла дваіх дзяцей - [[Гіём Дэпардзьё|Гіём]] і [[Жулі Дэпардзьё|Жулі]]. Знялася з мужам у такіх фільмах, як ''Тарцюф'' (1984), ''Жан дэ Фларэт'' (1986), ''Хлапчук'' (1995). У 1996 годзе развялася з Дэпардзьё. == Фільмаграфія == * Гэта маё цела / Ceci est mon corps (2001) * Innocent (1999) * Les Aveux de l'innocent (1996) * Le Garçu (1995) * [[Жан дэ Фларэт]] / Jean de Florette * Манон з крыніцы / Manon des sources * On ne meurt que deux fois * Тарцюф / Le Tartuffe (1984) {{зноскі}} == Спасылкі == {{imdb_name|0220015|Элізабэт Дэпардзьё}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэпардзьё}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Актрысы Францыі]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] m02woi7h1ykktuhcoy1q3ur3e6g4kom 5187063 5187062 2026-08-26T10:29:02Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Дэпардзьё]] у [[Элізабэт Дэпардзьё]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187062 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дэпардзьё}} {{Кінематаграфіст |імя = Элізабет Дэпардзьё |арыгінал імя = Élisabeth Depardieu |фота = |шырыня = |подпіс = |імя пры нараджэнні = Élisabeth Dominique Lucie Guignot |дата нараджэння = 5.8.1940 |месца нараджэння = [[Парыж]], [[Францыя]] |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = актрыса |грамадзянства = {{FRA}} |гады актыўнасці = 1967–2004 |кірунак = |узнагароды = {{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна}} |imdb_id = |сайт = }} '''Элізабэт Дэпардзьё''' ({{lang-fr|Élisabeth Depardieu}}; пры нараджэнні '''[[Імя Элізабет|Элізабэт]] Дамінік Люсі Гіньё''', {{lang-fr|Élisabeth Dominique Lucie Guignot}}; {{ДН|5|8|1940}}) — французская [[актрыса]]. Кавалер ордэна Ганаровага легіёна (2008). Нарадзілася ў [[Парыж]]ы, паходзіць са старажытнага арыстакратычнага роду. Вучылася ў [[Жана-Ларан Кашэ|Жана-Ларана Кашэ]] разам з [[Жэрар Дэпардзьё|Жэрарам Дэпардзьё]]. Выйшла замуж за Дэпардзьё 11 красавіка 1970. У гэтым шлюбе нарадзіла дваіх дзяцей - [[Гіём Дэпардзьё|Гіём]] і [[Жулі Дэпардзьё|Жулі]]. Знялася з мужам у такіх фільмах, як ''Тарцюф'' (1984), ''Жан дэ Фларэт'' (1986), ''Хлапчук'' (1995). У 1996 годзе развялася з Дэпардзьё. == Фільмаграфія == * Гэта маё цела / Ceci est mon corps (2001) * Innocent (1999) * Les Aveux de l'innocent (1996) * Le Garçu (1995) * [[Жан дэ Фларэт]] / Jean de Florette * Манон з крыніцы / Manon des sources * On ne meurt que deux fois * Тарцюф / Le Tartuffe (1984) {{зноскі}} == Спасылкі == {{imdb_name|0220015|Элізабэт Дэпардзьё}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэпардзьё}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Актрысы Францыі]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] m02woi7h1ykktuhcoy1q3ur3e6g4kom 0 94226 5186970 4703205 2026-08-26T05:15:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186970 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Форд}} {{Кінематаграфіст |імя = Глен Форд |арыгінал імя = Glenn Ford |выява = Plunder of the Sun6-Glenn Ford.JPG |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = Gwyllyn Samuel Newton Ford |дата нараджэння = 1.5.1916 |месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Квебек|у горадзе Квебек|горад Квебек}}, [[Канада]] |дата смерці = 30.8.2006 |месца смерці = {{Месца смерці|Беверлі-Хілз|у Беверлі-Хілз}}, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |прафесія = {{акцёр|Канады|ЗША|XX стагоддзя|вестэрнаў}} |грамадзянства = {{CAN}}<br />{{USA}} |гады актыўнасці = [[1939]]—[[1992]] |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = {{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна}} |imdb_id = 0001229 |сайт = }} '''Глен Форд''' ({{lang-en|Glenn Ford}}, {{ДН|1|5|1916}}, Квебек, [[Квебек (правінцыя)|Квебек]], [[Канада]] — {{ДС|30|8|2006}}, [[Беверлі-Хілз]], [[Лос-Анджэлес]], [[ЗША]]) — амерыканскі кінаакцёр. Нягледзячы на разнастайнасць сваіх роляў у кінематографе, Форд вядомы перш за ўсё выявай звычайных людзей у незвычайных сітуацыях. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons|Glenn Ford}} * [http://www.glennfordsalute.com/ Афіцыйны сайт сям'і Форд для фанатаў Форда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126031501/https://glennfordsalute.com/ |date=26 студзеня 2021 }} * [http://www.glennfordbio.com/ Афіцыйны сайт сям'і Форд з біяграфіяй Г.Форда] * {{tvtome person|id=111048|name=Глен Форд}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] {{DEFAULTSORT:Форд, Глен}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] ofwn9honkq86tpb5zwg41tdikqsq030 0 98673 5187022 5139597 2026-08-26T08:33:48Z Ueschar 151377 5187022 wikitext text/x-wiki {{Храм |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Заснавальнік=[[Карл I Анжуйскі]]}} '''Сабор Святога Януарыя''' — [[Сабор (храм)|саборная]] [[Царква (збудаванне)|царква]] [[неапаль|Неапаля]], прысвечана нябеснаму заступніку горада — [[святы Януарый|святому Януарыю]]. == Гістарычны нарыс == Царква была закладзена ў другой палове XIII стагоддзя [[Карл Анжуйскі|Карлам I Анжуйскім]] на падмурках двух старажытных [[базіліка|базілік]] (ад якіх захаваліся фрагменты [[мазаіка|мазаічнага ўбрання]]). Будаўніцтва працягвалася ў гады кіравання яго сына, караля [[Карл Анжуйскі|Карла II]] і скончылася напачатку XIV стагоддзя пры яго ўнуку [[Роберт, кароль Неапаля|Роберце]]. Стваральнікам крыпты быў ламбардзец Тамаза Мальвіта. Фасад, абноўлены ў канцы XIX веку пад кіраўніцтвам архітэктара Энрыка Альвіна, утрымлівае партал XV веку са скульптурамі Ціна да Камайна. Арган царквы быў пабудаваны Філіпа Чыміна (Cimino) у 1767 г., апошняя рэканструкцыя (1974) выканана Дж. Руфаці (Ruffatti). == Архітэктура == === Капэла Святога Януарыя === Асноўнай славутасцю храма з'яўляецца капліца Святога Януарыя, да стварэння ўбрання якой прыклалі руку [[Даменікіна]], [[Гвіда Рэні]], [[Хасэ Рыбера]] і іншыя майстры XVII стагоддзя. У капэле Мінутола, якая згадваецца ў «[[Дэкамерон]]е», захаваліся роспісы XIV стагоддзя. У самым храме вісяць рэлігійныя палотны [[Перуджына]] і [[Лука Джардана|Лукі Джардана]]. [[Выява:Napoli BW 2013-05-16 11-37-23 DxO.jpg|злева|thumb|Інтэр'ер нефа]] Галоўнай [[рэліквія]]й сабора, якая ўзрушала жыхароў Неапаля яшчэ ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]], з'яўляецца судзіна з крывёй святога Януарыя, запячатаны 1690 гадоў назад. Калі яго двойчы ў год дэманструюць вернікам (у першую суботу мая і 19 верасня), кроў невытлумачальным чынам закіпае, займаючы сабой увесь сасуд. Калі «цуд крыві» святога Януарыя не здараецца, неапалітанцы лічаць гэта прадвесцем бяды. Так, у 1527 г. у горад прыйшла [[чума]], ад якой загінула 40 тысяч гараджан, а ў 1979 г. — адбылося [[землетрасенне]], якое адабрала тры тысячы жыццяў. == Спасылкі == {{commonscat-inline||Сабор св. Януарыя ў Неапалі}} * [http://www.duomodinapoli.it/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210514091813/http://www.duomodinapoli.it/ |date=14 мая 2021 }} * [http://www.kp.ru/daily/23599.4/45869/ Навуковае тлумачэнне феномену] {{Славутасці Неапаля}} [[Катэгорыя:Каталіцкія храмы Італіі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Італіі]] [[Катэгорыя:Саборы Італіі]] [[Катэгорыя:Храмы Неапаля]] [[Катэгорыя:Цуды ў хрысціянстве]] 7p2q83xqv3rbs8ildo16fdjgptacbz7 10 101419 5186682 5182326 2026-08-25T12:17:19Z Ueschar 151377 5186682 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{картка |імя = Мора <!-- ===== НАЗВА ===== --> |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; <!-- ===== ВЫЯВА ===== --> |выява = {{#if:{{{Выява|}}} |{{Фарматаванне выявы |{{{Выява}}} |{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}} }} |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P18 |datatype=commonsMedia |size={{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}} |limit=1 }} }} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} <!-- ===== АФАРМЛЕННЕ ===== --> |стыль_загалоўкаў = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; <!-- ===== ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ===== --> |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}} |{{{Размяшчэнне}}} |{{wikidata|P361|prefer-local-labels=1}} }} |метка2 = Краіны |тэкст2 = {{#if:{{{Краіны|}}} |{{{Краіны}}} |{{#if:{{{Краіны басейна|}}} |{{{Краіны басейна}}} |{{#if:{{wikidata|P205}} |{{wikidata|P205|prefer-local-labels=1}} |{{wikidata|P17|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- ===== ПАМЕРЫ ===== --> |метка3 = Даўжыня |тэкст3 = {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{{Даўжыня}}} [[Кіламетр|км]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P2043 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }} }} |метка4 = Шырыня |тэкст4 = {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{{Шырыня}}} [[Кіламетр|км]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P2049 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }} }} |метка5 = Плошча |тэкст5 = {{#if:{{{Плошча|}}} |{{num|{{{Плошча}}}}} [[Квадратны кіламетр|км²]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P2046 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |метка6 = Аб'ём |тэкст6 = {{#if:{{{Аб'ём|}}} |{{{Аб'ём}}} [[Кубічны кіламетр|км³]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P2234 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кубічны кіламетр|км³]] }} }} |метка7 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст7 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}} |{{{Даўжыня берагавой лініі}}} [[Кіламетр|км]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P2547 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }} }} <!-- ===== ГЛЫБІНЯ ===== --> |метка8 = Найбольшая глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}} |{{{Найбольшая глыбіня}}} [[Метр|м]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P4511[P1013:Q10578722] |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }} }} |метка9 = Сярэдняя глыбіня |тэкст9 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}} |{{{Сярэдняя глыбіня}}} [[Метр|м]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P4511[P1013:Q202785] |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }} }} <!-- ===== ГІДРАЛОГІЯ ===== --> |метка10 = Плошча вадазбору |тэкст10 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}} |{{{Плошча вадазбору}}} [[Квадратны кіламетр|км²]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P2053 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |метка11 = Салёнасць |тэкст11 = {{#if:{{{Салёнасць|}}} |{{{Салёнасць}}} |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P4350 |datatype=quantity |preset=- }} }} |метка12 = Час абнаўлення вады |тэкст12 = {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}} |{{{Час абнаўлення вады}}} |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P3020 |datatype=quantity |preset=- }} }} <!-- ===== АСНОЎНЫЯ ЎПАДАЮЧЫЯ РЭКІ ===== --> |метка13 = Асноўныя ўпадаючыя рэкі |тэкст13 = {{#if:{{{Упадаюць|}}} |{{{Упадаюць}}} |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P200[rank:best] |prefer-local-labels=1 |limit=5 }} }} <!-- ===== СЦЁК ===== --> |метка14 = Выцякае |тэкст14 = {{#if:{{{Выцякае|}}} |{{{Выцякае}}} |{{#if:{{{Выцякаюць|}}} |{{{Выцякаюць}}} |{{wikidata|P201|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- ===== СУВЯЗЬ З ІНШЫМІ ВОДНЫМІ АБ'ЕКТАМІ ===== --> |метка15 = Злучаецца з |тэкст15 = {{#if:{{{Злучаецца з|}}} |{{{Злучаецца з}}} |{{wikidata|P2789|prefer-local-labels=1}} }} <!-- ===== КАРТА ===== --> |тэкст16 = {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{Wikidata-coords |На карце |01={{{Пазіцыйная карта}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg|}}} |lat_min={{{lat_min|}}} |lat_sec={{{lat_sec|}}} |lat_dir={{{lat_dir|}}} |lon_deg={{{lon_deg|}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|}}} |lon_dir={{{lon_dir|}}} |crosses180={{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption= |float=center |alt=physical }} | {{#if:{{{Карта|}}} | {{Фарматаванне выявы |{{{Карта}}} |{{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}} }} {{#if:{{{Подпіс карты|}}} |<div style="font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center; padding-top:0.3em;">{{{Подпіс карты}}}</div> }} | {{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P242 |datatype=commonsMedia |size={{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}} |limit=1 }} }} }} <!-- ===== ВІКІСХОВІШЧА ===== --> |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; padding:0.25em; |унізе = {{#if:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}} |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы}}}|На Вікісховішчы]]}} |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}} |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}|На Вікісховішчы]]}} }} }} }}{{#if:{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}}|{{Wikidata-coords |Coord |12345678 |lat_deg={{{lat_deg|}}} |lat_min={{{lat_min|}}} |lat_sec={{{lat_sec|}}} |lat_dir={{{lat_dir|}}} |lon_deg={{{lon_deg|}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|}}} |lon_dir={{{lon_dir|}}} |9={{#if:{{{region|}}}|type:waterbody_region:{{{region}}}|type:waterbody}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}} |format=dms |display=title |yandex=1 }}|[[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]]}}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq:Мора|{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> ah9hd9jwv030r7lrukq9edx0fz8015l 5186686 5186682 2026-08-25T12:29:59Z Ueschar 151377 5186686 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{картка |імя = Мора <!-- ===== НАЗВА ===== --> |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; <!-- ===== ВЫЯВА ===== --> |выява = {{#if:{{{Выява|}}} |{{Фарматаванне выявы |{{{Выява}}} |{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}} }} |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P18 |datatype=commonsMedia |size={{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}} |limit=1 }} }} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} <!-- ===== АФАРМЛЕННЕ ===== --> |стыль_загалоўкаў = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; <!-- ===== ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ===== --> |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}} |{{{Размяшчэнне}}} |{{wikidata|P361|prefer-local-labels=1}} }} |метка2 = Краіны |тэкст2 = {{#if:{{{Краіны|}}} |{{{Краіны}}} |{{#if:{{{Краіны басейна|}}} |{{{Краіны басейна}}} |{{#if:{{wikidata|P205}} |{{wikidata|P205|prefer-local-labels=1}} |{{wikidata|P17|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- ===== ПАМЕРЫ ===== --> |метка3 = Даўжыня |тэкст3 = {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{{Даўжыня}}} [[Кіламетр|км]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P2043 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }} }} |метка4 = Шырыня |тэкст4 = {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{{Шырыня}}} [[Кіламетр|км]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P2049 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }} }} |метка5 = Плошча |тэкст5 = {{#if:{{{Плошча|}}} |{{num|{{{Плошча}}}}} [[Квадратны кіламетр|км²]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P2046 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |метка6 = Аб'ём |тэкст6 = {{#if:{{{Аб'ём|}}} |{{{Аб'ём}}} [[Кубічны кіламетр|км³]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P2234 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кубічны кіламетр|км³]] }} }} |метка7 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст7 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}} |{{{Даўжыня берагавой лініі}}} [[Кіламетр|км]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P2547 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }} }} <!-- ===== ГЛЫБІНЯ ===== --> |метка8 = Найбольшая глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}} |{{{Найбольшая глыбіня}}} [[Метр|м]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P4511[P1013:Q10578722] |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }} }} |метка9 = Сярэдняя глыбіня |тэкст9 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}} |{{{Сярэдняя глыбіня}}} [[Метр|м]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P4511[P1013:Q202785] |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }} }} <!-- ===== ГІДРАЛОГІЯ ===== --> |метка10 = Плошча вадазбору |тэкст10 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}} |{{{Плошча вадазбору}}} [[Квадратны кіламетр|км²]] |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P2053 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |метка11 = Салёнасць |тэкст11 = {{#if:{{{Салёнасць|}}} |{{{Салёнасць}}} |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P4350 |datatype=quantity |preset=- }} }} |метка12 = Час абнаўлення вады |тэкст12 = {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}} |{{{Час абнаўлення вады}}} |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P3020 |datatype=quantity |preset=- }} }} <!-- ===== АСНОЎНЫЯ ЎПАДАЮЧЫЯ РЭКІ ===== --> |метка13 = Асноўныя ўпадаючыя рэкі |тэкст13 = {{#if:{{{Упадаюць|}}} |{{{Упадаюць}}} |{{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P200[rank:best] |prefer-local-labels=1 |limit=10 }} }} <!-- ===== СЦЁК ===== --> |метка14 = Выцякае |тэкст14 = {{#if:{{{Выцякае|}}} |{{{Выцякае}}} |{{#if:{{{Выцякаюць|}}} |{{{Выцякаюць}}} |{{wikidata|P201|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- ===== СУВЯЗЬ З ІНШЫМІ ВОДНЫМІ АБ'ЕКТАМІ ===== --> |метка15 = Злучаецца з |тэкст15 = {{#if:{{{Злучаецца з|}}} |{{{Злучаецца з}}} |{{wikidata|P2789|prefer-local-labels=1}} }} <!-- ===== КАРТА ===== --> |тэкст16 = {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{Wikidata-coords |На карце |01={{{Пазіцыйная карта}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg|}}} |lat_min={{{lat_min|}}} |lat_sec={{{lat_sec|}}} |lat_dir={{{lat_dir|}}} |lon_deg={{{lon_deg|}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|}}} |lon_dir={{{lon_dir|}}} |crosses180={{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption= |float=center |alt=physical }} | {{#if:{{{Карта|}}} | {{Фарматаванне выявы |{{{Карта}}} |{{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}} }} {{#if:{{{Подпіс карты|}}} |<div style="font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center; padding-top:0.3em;">{{{Подпіс карты}}}</div> }} | {{#invoke:Wikidata |formatProperty |property=P242 |datatype=commonsMedia |size={{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}} |limit=1 }} }} }} <!-- ===== ВІКІСХОВІШЧА ===== --> |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; padding:0.25em; |унізе = {{#if:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}} |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы}}}|На Вікісховішчы]]}} |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}} |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}|На Вікісховішчы]]}} }} }} }}{{#if:{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}}|{{Wikidata-coords |Coord |12345678 |lat_deg={{{lat_deg|}}} |lat_min={{{lat_min|}}} |lat_sec={{{lat_sec|}}} |lat_dir={{{lat_dir|}}} |lon_deg={{{lon_deg|}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|}}} |lon_dir={{{lon_dir|}}} |9={{#if:{{{region|}}}|type:waterbody_region:{{{region}}}|type:waterbody}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}} |format=dms |display=title |yandex=1 }}|[[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]]}}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq:Мора|{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> a1mfu6tiozio5uxi3rghn62fxad82zg 0 109611 5187032 4880050 2026-08-26T08:51:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5187032 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Гранбі''' (фр. Granby, вымаўляецца / grambe /) — горад у ніжнім цячэнні [[рака Святога Лаўрэнція|ракі Святога Лаўрэнція]] ў вобласці Верхняя Ямаска (фр. La-Haute-Yamaska), у [[Квебек (правінцыя)|правінцыі Квебек]] у [[Канада|Канадзе]]. Насельніцтва — 47 637 жыхароў, з прыгарадамі 68 352 (2006, агульнаканадскі перапіс). == Геаграфія == Горад размешчаны ў гісторыка-культурным рэгіёне Квебека Усходнія Кантоны. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.ville.granby.qc.ca/ Афіцыйная старонка горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190406180552/http://www.ville.granby.qc.ca/ |date=6 красавіка 2019 }} [[Катэгорыя:Гарады Квебека]] t0ore4fer269nbjbq3bgd0mgzmt3et1 10 111091 5186996 4976527 2026-08-26T07:11:29Z Ueschar 151377 5186996 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Анатамічная картка |тып = косць |from = {{{from|}}} <!-- ===== НАЗВА ===== --> |назва = {{{назва|{{{Назва|}}}}}} <!-- ===== ВЫЯВЫ ===== --> |выява = {{{выява|{{{Выява|}}}}}} |шырыня = {{{шырыня|{{{Width|}}}}}} |подпіс = {{{подпіс|{{{Caption|}}}}}} |выява2 = {{{выява2|{{{Выява2|}}}}}} |шырыня2 = {{{шырыня2|{{{Width2|}}}}}} |подпіс2 = {{{подпіс2|{{{Caption2|}}}}}} <!-- ===== ТЭРМІНАЛОГІЯ ===== --> |латынь = {{{латынь|{{{Latin|}}}}}} <!-- ===== АГУЛЬНЫЯ АНАТАМІЧНЫЯ ПАЛІ ===== --> |сістэма = {{{сістэма|{{{System|}}}}}} |частка = {{{частка|{{{PartOf|}}}}}} |размяшчэнне = {{{размяшчэнне|{{{Location|}}}}}} |часткі = {{{часткі|{{{Parts|}}}}}} <!-- P2789 для косці не выкарыстоўваецца як замена сучляненням --> |злучаецца з = - <!-- ===== СПЕЦЫФІЧНЫЯ ПАЛІ КОСЦІ ===== --> |дадатковая метка1 = Адыходжанні |дадатковы тэкст1 = {{{адыходжанні|{{{Адыходжанні|}}}}}} |дадатковая метка2 = Прымацаванні |дадатковы тэкст2 = {{{прымацаванні|{{{Прымацаванні|}}}}}} |дадатковая метка3 = Сучляненні |дадатковы тэкст3 = {{{сучляненні|{{{Сучляненні|}}}}}} <!-- ===== САСУДЫ, ІНЕРВАЦЫЯ І РАЗВІЦЦЁ ===== --> |кровазабеспячэнне = {{{кровазабеспячэнне|{{{Artery|}}}}}} |вянозны адток = {{{вянозны адток|{{{Vein|}}}}}} |лімфа = {{{лімфа|{{{Lymph|}}}}}} |інервацыя = {{{інервацыя|{{{Nerve|}}}}}} |прэкурсор = {{{прэкурсор|{{{Precursor|}}}}}} <!-- ===== АНАТАМІЧНЫЯ КАТАЛОГІ ===== --> |MeSH = {{{MeSH|{{{MeshName|}}}}}} |MeshID = {{{MeshID|{{{MeSHID|}}}}}} |MeshNumber = {{{MeshNumber|}}} |Gray = {{{Gray|{{{GraySubject|}}}}}} |Dorlands = {{{Dorlands|}}} |FMA = {{{FMA|}}} |TA98 = {{{TA98|}}} |TA2 = {{{TA2|}}} |UBERON = {{{UBERON|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 6l4hryxvbh0m3oal0nc8l6r13f3zvcu 5186999 5186996 2026-08-26T07:19:01Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Шаблон:Картка косці]] у [[Шаблон:Косць]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў 5186996 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Анатамічная картка |тып = косць |from = {{{from|}}} <!-- ===== НАЗВА ===== --> |назва = {{{назва|{{{Назва|}}}}}} <!-- ===== ВЫЯВЫ ===== --> |выява = {{{выява|{{{Выява|}}}}}} |шырыня = {{{шырыня|{{{Width|}}}}}} |подпіс = {{{подпіс|{{{Caption|}}}}}} |выява2 = {{{выява2|{{{Выява2|}}}}}} |шырыня2 = {{{шырыня2|{{{Width2|}}}}}} |подпіс2 = {{{подпіс2|{{{Caption2|}}}}}} <!-- ===== ТЭРМІНАЛОГІЯ ===== --> |латынь = {{{латынь|{{{Latin|}}}}}} <!-- ===== АГУЛЬНЫЯ АНАТАМІЧНЫЯ ПАЛІ ===== --> |сістэма = {{{сістэма|{{{System|}}}}}} |частка = {{{частка|{{{PartOf|}}}}}} |размяшчэнне = {{{размяшчэнне|{{{Location|}}}}}} |часткі = {{{часткі|{{{Parts|}}}}}} <!-- P2789 для косці не выкарыстоўваецца як замена сучляненням --> |злучаецца з = - <!-- ===== СПЕЦЫФІЧНЫЯ ПАЛІ КОСЦІ ===== --> |дадатковая метка1 = Адыходжанні |дадатковы тэкст1 = {{{адыходжанні|{{{Адыходжанні|}}}}}} |дадатковая метка2 = Прымацаванні |дадатковы тэкст2 = {{{прымацаванні|{{{Прымацаванні|}}}}}} |дадатковая метка3 = Сучляненні |дадатковы тэкст3 = {{{сучляненні|{{{Сучляненні|}}}}}} <!-- ===== САСУДЫ, ІНЕРВАЦЫЯ І РАЗВІЦЦЁ ===== --> |кровазабеспячэнне = {{{кровазабеспячэнне|{{{Artery|}}}}}} |вянозны адток = {{{вянозны адток|{{{Vein|}}}}}} |лімфа = {{{лімфа|{{{Lymph|}}}}}} |інервацыя = {{{інервацыя|{{{Nerve|}}}}}} |прэкурсор = {{{прэкурсор|{{{Precursor|}}}}}} <!-- ===== АНАТАМІЧНЫЯ КАТАЛОГІ ===== --> |MeSH = {{{MeSH|{{{MeshName|}}}}}} |MeshID = {{{MeshID|{{{MeSHID|}}}}}} |MeshNumber = {{{MeshNumber|}}} |Gray = {{{Gray|{{{GraySubject|}}}}}} |Dorlands = {{{Dorlands|}}} |FMA = {{{FMA|}}} |TA98 = {{{TA98|}}} |TA2 = {{{TA2|}}} |UBERON = {{{UBERON|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 6l4hryxvbh0m3oal0nc8l6r13f3zvcu 10 111092 5187001 4976524 2026-08-26T07:19:31Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Картка косці/Дакументацыя]] у [[Шаблон:Косць/Дакументацыя]]: Уніфікацыя назваў 4976524 wikitext text/x-wiki {{docpage}} == Прыклад выкарыстання == {{Картка косці | назва = Рабро | выява = Gray112.png | шырыня = | подпіс = Рэбры чалавека | выява2 = Image122.gif | шырыня2 = | подпіс2 = Ребро | латынь = costa, ae f. | адыходжанні = | прымацаванні = | сучляненні = | MeSH = | Gray = | Dorlands = | FMA = | TA98 = }} <pre>{{Картка косці | назва = Рабро | выява = Gray112.png | шырыня = | подпіс = Рэбры чалавека | выява2 = Image122.gif | шырыня2 = | подпіс2 = Ребро | латынь = costa, ae f. | адыходжанні = | прымацаванні = | сучляненні = | MeSH = | Gray = | Dorlands = | FMA = | TA98 = }}</pre> == Загатоўка для капіявання == <pre>{{Картка косці | назва = | выява = | шырыня = | подпіс = | выява2 = | шырыня2 = | подпіс2 = | латынь = | адыходжанні = | прымацаванні = | сучляненні = | MeSH = | Gray = | Dorlands = | FMA = | TA98 = }}</pre> Каталогі можна зваць так жа, як і ў англійскім шаблоне: '''MeshName''' і '''GraySubject'''. == Гл. таксама == * {{tl|Анатамічная картка}} * {{tl|Картка крывяноснага сасуду}} * {{tl|Картка мышцы}} * {{tl|Картка нерва}} <includeonly> [[Катэгорыя:Шаблоны:Анатомія|Косць]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Біялогія і медыцына|Косць]] [[ar:قالب:معلومات عظم]] [[az:Şablon:İnfoqutu Sümük]] [[Plantilla:Infotaula os|ca:Plantilla:Infotaula Ossos]] [[cv:Шаблон:Шăмă карточки]] [[en:Template:Infobox bone]] [[es:Plantilla:Ficha de hueso]] [[it:Template:Infobox osso]] [[ja:Template:Infobox Bone]] [[jv:Cithakan:Infobox Bone]] [[new:Template:Infobox Bone]] [[pt:Predefinição:Info/Osso]] [[ru:Шаблон:Карточка кости]] [[sh:Šablon:Infobox Bone]] [[simple:Template:Infobox bone]] [[sr:Шаблон:Кости]] [[ta:வார்ப்புரு:Infobox Bone]] [[te:మూస:Infobox Bone]] [[tr:Şablon:Kemik bilgi kutusu]] [[vi:Bản mẫu:Infobox bone]] </includeonly> eoq8966mpum3npng1dnpvv8p0nb9wgf 5187014 5187001 2026-08-26T07:37:26Z Ueschar 151377 5187014 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{docpage}}</noinclude> '''Косць''' — картка для артыкулаў пра асобныя косці і касцявыя структуры. Шаблон выкарыстоўвае {{tl|Анатамічная картка}} і аўтаматычна атрымлівае частку звестак з [[Вікіданыя|Вікіданых]], калі яны не зададзены ўручную. Спецыфічныя для шаблона палі: адыходжанні і прымацаванні цягліц, а таксама сучляненні. == Нарыхтоўка == <pre> {{Косць |назва = |выява = |шырыня = |подпіс = |выява2 = |шырыня2 = |подпіс2 = |латынь = |сістэма = |частка = |размяшчэнне = |часткі = |адыходжанні = |прымацаванні = |сучляненні = }} </pre> Пры адсутнасці ручных значэнняў выявы, лацінская назва, анатамічная прыналежнасць, размяшчэнне, склад, кровазабеспячэнне, інервацыя, развіццё і анатамічныя каталогі могуць атрымлівацца з Вікіданых. == TemplateData == <templatedata> { "description": "Картка для костак і касцявых анатамічных структур з падтрымкай Вікіданых.", "params": { "назва": { "label": "Назва", "type": "content", "aliases": ["Назва"] }, "выява": { "label": "Выява", "type": "wiki-file-name", "aliases": ["Выява"] }, "шырыня": { "label": "Шырыня выявы", "type": "string", "aliases": ["Width"] }, "подпіс": { "label": "Подпіс выявы", "type": "content", "aliases": ["Caption"] }, "выява2": { "label": "Другая выява", "type": "wiki-file-name", "aliases": ["Выява2"] }, "шырыня2": { "label": "Шырыня другой выявы", "type": "string", "aliases": ["Width2"] }, "подпіс2": { "label": "Подпіс другой выявы", "type": "content", "aliases": ["Caption2"] }, "латынь": { "label": "Лацінская назва", "description": "Лацінская анатамічная назва; пры адсутнасці можа быць атрымана з Вікіданых.", "type": "line", "aliases": ["Latin"] }, "сістэма": { "label": "Сістэма", "type": "content", "aliases": ["System"] }, "частка": { "label": "Частка", "description": "Большая анатамічная структура, часткай якой з'яўляецца косць.", "type": "content", "aliases": ["PartOf"] }, "размяшчэнне": { "label": "Размяшчэнне", "type": "content", "aliases": ["Location"] }, "часткі": { "label": "Складаецца з", "type": "content", "aliases": ["Parts"] }, "адыходжанні": { "label": "Адыходжанні", "description": "Цягліцы, якія бяруць пачатак ад гэтай косці.", "type": "content", "aliases": ["Адыходжанні"] }, "прымацаванні": { "label": "Прымацаванні", "description": "Цягліцы, якія прымацоўваюцца да гэтай косці.", "type": "content", "aliases": ["Прымацаванні"] }, "сучляненні": { "label": "Сучляненні", "description": "Суставы або косці, з якімі сучляняецца гэтая косць.", "type": "content", "aliases": ["Сучляненні"] }, "кровазабеспячэнне": { "label": "Артэрыі", "type": "content", "aliases": ["Artery"] }, "вянозны адток": { "label": "Вянозны адток", "type": "content", "aliases": ["Vein"] }, "лімфа": { "label": "Лімфатычны адток", "type": "content", "aliases": ["Lymph"] }, "інервацыя": { "label": "Інервацыя", "type": "content", "aliases": ["Nerve"] }, "прэкурсор": { "label": "Развіваецца з", "type": "content", "aliases": ["Precursor"] }, "from": { "label": "Элемент Вікіданых", "description": "Ідэнтыфікатар элемента Вікіданых, з якога трэба атрымаць звесткі.", "example": "Q12345", "type": "line" } }, "format": "block" } </templatedata> == Гл. таксама == * {{tl|Анатамічная картка}} * {{tl|Картка мышцы}} * {{tl|Картка нерва}} * {{tl|Картка крывяноснага сасуду}} <includeonly> [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Біялогія і медыцына|Косць]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Анатомія|Косць]] </includeonly> pqd4phhdfgest3v5wygcsa507syg7xq 0 111454 5187031 5023132 2026-08-26T08:51:06Z Ueschar 151377 вычытка 5187031 wikitext text/x-wiki {{Пра|тэрмін выяўленчага мастацтва|Соус (выяўленчае мастацтва){{!}}Соус}} [[Файл:Lunch sauces.jpg|thumb|300px|Чатыры розныя соусы]] '''Со́ус''' (ад {{lang-fr|sauce}} — падліўка) ці '''падліўка''' — вадкая [[Заправы|заправа]] да асноўнай стравы і/ці [[гарнір]]у. Соусы надаюць больш сакавітую кансістэнцыю стравам і павялічваюць іх [[Калорыя|каларыйнасць]]. Шматлікія соусы ўтрымліваюць [[спецыі]] і смакавыя рэчывы, якія дзейнічаюць узбуджальна на органы стрававання; яркая афарбоўка соусаў выгодна адцяняе колеры асноўных прадуктаў стравы. Соусы не толькі падаюць да гатовых страў, але і выкарыстоўваюць падчас іх падрыхтоўкі: шматлікія прадукты [[смажанне|смажаць]] у соусе ці [[Прыёмы гатавання ежы|запякаюць]] пад соусам. Спецыялізаваная пасудзіна для захоўвання соусаў завецца [[соуснік]]. Шырока распаўсюджаныя соусы: [[кетчуп]], [[маянэз]], [[соевы соус]], [[беарнскі соус]], [[бешамель]], [[ткемалі]], [[сацэбелі]], [[Сальса (соус)|сальса]], [[рыбны соус]], [[часныковы соус]], [[грыбны соус]], [[тартар, соус|тартар]], [[Тысяча астравоў, соус|Тысяча астравоў]]. Уласна слова ''соус'' узыходзіць да {{lang-la|salsus}} — «пасолены» (пар. «сальса»)<ref name="Labensky1">{{кніга|аўтар = Sarah R. Labensky, Alan M. Hause|частка = |загаловак = On cooking: a textbook of culinary funamentals|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 2|месца = |выдавецтва = Prentice-Hall, Inc.|год = 1999|том = |старонкі = 193|старонак = 1158|серыя = |isbn = 0138626405|тыраж = }}</ref>. Да эпохі антычнага Рыма адносіцца і адзін з першых агульнавядомых соусаў — [[гарум]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Sarah R. Labensky, Alan M. Hause |частка = |загаловак = On cooking: a textbook of culinary funamentals |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = Second Edition |месца = |выдавецтва = Prentice-Hall, Inc. |год = 1999 |том = |pages = |allpages = 1158 |серыя = |isbn = 0138626405 |тыраж = }} == Спасылкі == {{Commons|Category:Sauces}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Соусы| ]] 87qjsus39v2r2j4t9kx97ivbcpe7ubm 0 114184 5186958 5176907 2026-08-26T00:31:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186958 wikitext text/x-wiki [[Выява:Pontus.png|thumb|right|250px|Тэрыторыя гістарычнага [[Понт]]а]] '''Генацыд грэкаў''' — [[генацыд]], ажыццёўлены ўрадам [[младатуркі|младатурак]] і працягнуты кемалістамі ў [[1915]]—[[1923]] супраць грэчаскага насельніцтва [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]<ref>[http://books.google.com/books?id=_02aVgTaFDYC&lpg=PA337&hl=ru&pg=PA337#v=onepage&q=&f=false Dictionary of genocide, vol.2, Samuel Totten,Paul Robert Bartrop,Steven L. Jacobs]</ref><ref name="rezol">[http://www.genocidescholars.org/images/PRelease16Dec07IAGS_Officially_Recognizes_Assyrian_Greek_Genocides.pdf Рэзалюцыя Міжнароднай асацыяцыі даследчыкаў генацыду пра прызнанне генацыду грэкаў і асірыйцаў у Асманскай імперыі ў Асманскай імперыі ў 1914—1923 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118231442/http://www.genocidescholars.org/images/PRelease16Dec07IAGS_Officially_Recognizes_Assyrian_Greek_Genocides.pdf |date=18 студзеня 2012 }}</ref> == Гісторыя == У сакавіку [[1915]] года ў наваколлях горада [[Смірна|Смірны]] (цяпер [[Ізмір]]) младатуркамі была ажыццёўлена разня грэкаў, прызваных незадоўга да гэтага ў турэцкую армію. Этнічныя чысткі ў дачыненні да грэчаскага насельніцтва Турцыі актыўна праводзіліся турэцкімі нацыяналістамі пад кіраўніцтвам Мустафы Кемаля ([[Атацюрк]]а) падчас грэка-турэцкай вайны [[1919]]—[[1922]]<ref name="rezol" /><ref>[19 мая — Дзень памяці ахвяр генацыду пантыйскіх грэкаў http://news.genocide.ru/2008/05/19/531.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304220217/http://news.genocide.ru/2008/05/19/531.htm |date=4 сакавіка 2016 }}]</ref><ref>[http://books.google.ru/books?id=_02aVgTaFDYC&pg=PA434&dq=Dictionary+of+genocide,+%D1%82%D0%BE%D0%BC+2&lr=#v=onepage&q=&f=false Samuel Totten, Paul Robert Bartrop «Dictionary of genocide» Greenwood Publishing Group, 2008 p 534 ISBN 0313346445, 9780313346446 стар 335]</ref> Лік ахвяр генацыду грэкаў па розных адзнаках складае ад 350 тыс. да 1,2 млн. чалавек<ref name=UNdoc>[http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=E/CN.4/1998/NGO/24&Lang=E United Nations document E/CN.4/1998/NGO/24] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160118074208/http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=E%2FCN.4%2F1998%2FNGO%2F24&Lang=E |date=18 студзеня 2016 }} (page 3) acknowledging receipt of a letter by the «International League for the Rights and Liberation of Peoples» titled «A people in continued exodus» (i.e., Pontian Greeks) and putting the letter into internal circulation (Dated 1998-02-24)<br />If above link doesn’t work, [http://ap.ohchr.org/search/maine.htm search United Nations documents] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221018064225/https://ap.ohchr.org/search/maine.htm |date=18 кастрычніка 2022 }} for «A people in continued exodus»</ref><ref name= Peterson>Peterson, Merrill D. (2004). ''Starving Armenians: America and the Armenian Genocide, 1915—1930 and After'', Charlottesville: University of Virginia Press</ref><ref name= Valavanis>Valavanis, G.K. (1925). ''Contemporary General History of Pontus'' (Σύγχρονος Γενική Ιστορία του Πόντου), Athens, p.24.</ref><ref>Hatzidimitriou, Constantine G., ''American Accounts Documenting the Destruction of Smyrna by the Kemalist Turkish Forces: September 1922'', New Rochelle, New York: Caratzas, 2005, p. 2.</ref><ref name=Bierstadt>Bierstadt, Edward Hale (1924). ''The Great Betrayal; A Survey of the Near East Problem'', New York: R. M. McBride & Co.</ref><ref>«Turks Proclaim Banishment Edict to 1,000,000 Greeks», ''The New York Times'', 2 December 1922, p.1.</ref><ref>[http://www.greek-genocide.org/faq.html#3 Greek Genocide 1914-23] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120524185622/http://www.greek-genocide.org/faq.html%233#3 |date=24 мая 2012 }}</ref>. == Заўвага == [[Выява:Pontian memorial plaque.jpg|thumb|right|Мемарыяльная пліта ўстаноўленая ў Аўстраліі ў памяць аб загінулых падчас генацыду грэкаў]] 24 лютага 1994 года, аднагалосным рашэннем, Грэчаскі парламент пастанавіў лічыць 19 мая Днём Памяці генацыду малаазійскіх грэкаў туркамі. [[19 мая]] [[2009]] года пасля канферэнцыі на тэму «100 гадоў адмаўлення Генацыду», якая прайшла ў Адэсе, [[Грэкі на Украіне|грэчаскай]] і [[Армяне на Украіне|армянскай]] дыяспарай горада [[Адэса|Адэсы]] і [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] была падпісана сумесная заява [[Віктар Андрэевіч Юшчанка|Прэзідэнту]] [[Украіна|Украіны]] наконт прызнанні генацыду пантыйскіх грэкаў і [[Генацыд армян|генацыду армян]], якое было падпісана главамі абшчын і прадстаўнікамі дыяспары. Характэрна, што ў самой [[Турцыя|Турцыі]] [[19 мая]] адзначаюць нацыянальнае свята Дзень моладзі і спорту. Гэта нацыянальнае турэцкае свята звязаны з высадкай 19 мая 1919 г. Мустафы Кемаля ў Самсуне і пачаткам кемалісцкай рэвалюцыі. Але менавіта гэту дату грэкі лічаць пачаткам кемалісцкага этапу генацыду грэкаў Понта. == Прызнанне краінамі == {| class="wikitable" |- ! краіна ! дата прызнання генацыдам |- | {{сцягафікацыя|Арменія}} | |- | {{сцягафікацыя|Грэцыя}} | |- | {{сцягафікацыя|Кіпр}} | |- | {{сцягафікацыя|Швецыя}} | 11 сакавіка 2010 год<ref>[http://www.regnum.ru/news/1262125.html ИА REGNUM: Швеция признала Геноцид армян]</ref> |} == Гл. таксама == * [[Грэка-турэцкія адносіны]] * [[Разня ў Смірне]] * [[Дэпартацыя пантыйскіх грэкаў]] * [[Генацыд армян]] * [[Генацыд асірыйцаў]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://genocide.ru/lib/genocides/pontic-greek.htm Genocide.ru — Генацыд пантыйскіх грэкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120511232759/http://genocide.ru/lib/genocides/pontic-greek.htm |date=11 мая 2012 }} * [http://www.pravmir.ru/pontijskij-genocid/ Пантыйскі генацыд (сайт pravmir.ru)] * [http://orthodoxy33.wordpress.com/2010/05/19/fmir_islami/ Генацыд пантыйскіх грэкаў (артыкул цалкам)] {{Знішчэнне хрысціян у Турцыі}} {{Першая сусветная вайна}} [[Катэгорыя:Генацыд]] [[Катэгорыя:Гісторыя Грэцыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Турцыі]] [[Катэгорыя:Пагромы]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы і злачынствы супраць чалавечнасці]] [[Катэгорыя:Понт]] g82r6sxugjyhb3zsmrxkpz4du5zjxbq 0 115020 5187059 4960585 2026-08-26T10:27:40Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187059 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шу}} {{Кінематаграфіст | Арыгінал імя = Elisabeth Shue | Фота = LisaShueJI1.jpg | Шырыня = | Подпіс = Элізабет Шу, 2007 год | Імя пры нараджэнні = Элізабет Джадсан Шу | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{USA}} | Прафесія = | Гады актыўнасці = [[1982]] — цяпер. час | Узнагароды = | imdb_id = 0000223 | Сайт = http://www.elisabethshue.net/ }} '''Элізабэт Шу''' ({{lang-en|Elisabeth Shue}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканская]] {{актрыса|ЗША}}. == Біяграфія == Элізабэт нарадзілася 6 кастрычніка 1963 года ў горадзе Уілмінгтан, [[Дэлавэр|штат Дэлавэр]], ЗША. Скончыла [[Гарвардскі ўніверсітэт]], атрымала вучоную ступень па паліталогіі. Дэбютавала ў кіно ў 1982 годзе з невялікай роляй у тэлесерыяле. За сваю кінакар'еру знялася больш чым у 40 фільмах, сярод якіх найбольшую папулярнасць ёй прынеслі «[[Назад у будучыню 2]]», «[[Назад у будучыню 3]]» і «Пакідаючы Лас-Вегас». У 2006 годзе Элізабэт запрашаюць на галоўную жаночую ролю ў фільме «Лік 23», але актрыса была вымушаная адмовіцца з-за цяжарнасці. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{imdb name|0000223|Элізабет Шу}} <!--{{Назад у будучыню, трылогія}}--> {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Незалежны дух»]] of5buugg6gqud53ix5fxr8g8ynx6rf4 5187060 5187059 2026-08-26T10:27:51Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Шу]] у [[Элізабэт Шу]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187059 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шу}} {{Кінематаграфіст | Арыгінал імя = Elisabeth Shue | Фота = LisaShueJI1.jpg | Шырыня = | Подпіс = Элізабет Шу, 2007 год | Імя пры нараджэнні = Элізабет Джадсан Шу | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{USA}} | Прафесія = | Гады актыўнасці = [[1982]] — цяпер. час | Узнагароды = | imdb_id = 0000223 | Сайт = http://www.elisabethshue.net/ }} '''Элізабэт Шу''' ({{lang-en|Elisabeth Shue}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканская]] {{актрыса|ЗША}}. == Біяграфія == Элізабэт нарадзілася 6 кастрычніка 1963 года ў горадзе Уілмінгтан, [[Дэлавэр|штат Дэлавэр]], ЗША. Скончыла [[Гарвардскі ўніверсітэт]], атрымала вучоную ступень па паліталогіі. Дэбютавала ў кіно ў 1982 годзе з невялікай роляй у тэлесерыяле. За сваю кінакар'еру знялася больш чым у 40 фільмах, сярод якіх найбольшую папулярнасць ёй прынеслі «[[Назад у будучыню 2]]», «[[Назад у будучыню 3]]» і «Пакідаючы Лас-Вегас». У 2006 годзе Элізабэт запрашаюць на галоўную жаночую ролю ў фільме «Лік 23», але актрыса была вымушаная адмовіцца з-за цяжарнасці. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{imdb name|0000223|Элізабет Шу}} <!--{{Назад у будучыню, трылогія}}--> {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Незалежны дух»]] of5buugg6gqud53ix5fxr8g8ynx6rf4 0 115527 5186764 5127012 2026-08-25T13:58:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186764 wikitext text/x-wiki : ''Гэты артыкул пра [[патаген]] — вірус імунадэфіцыту чалавека. Пра захворванне — артыкул [[ВІЧ-інфекцыя]]. Пра тэрмінальную стадыю хваробы — артыкул [[Сіндром набытага імуннага дэфіцыту|СНІД]].'' {{Таксон | regnum = Вірусы | name = Вірус імунадэфіцыту чалавека | image file = Human_Immunodeficency_Virus_-_stylized_rendering.jpg | image descr = Стылізаваная выява сячэння ВІЧ<ref>{{cite web|url=http://www.lanl.gov/orgs/pa/newsbulletin/2003/07/14/text02.shtml|title=Human genes may predict AIDS progression rate|author=James E. Rickman|date=July 14, 2003|publisher=Los Alamos National Laboratory News Bulletin|archive-url=https://web.archive.org/web/20040323001238/http://www.lanl.gov/orgs/pa/newsbulletin/2003/07/14/text02.shtml|archive-date=2004-03-23}}</ref> | rang = Група | latin = Primate lentivirus group | children name = Віды | children = * ''Human immunodeficiency virus 1'' (HIV-1) — Вірус імунадэфіцыту чалавека 1 (ВІЧ-1) * ''Human immunodeficiency virus 2'' (HIV-2) — Вірус імунадэфіцыту чалавека 2 (ВІЧ-2) | Baltimore group = VI | wikispecies = Human immunodeficiency virus | commons = Category:HIV }} '''Ві́рус іму́надэфіцы́ту чалаве́ка''' — [[Рэтравірусы|рэтравірус]] з роду [[Ленцівірусы|ленцівірусаў]], які выклікае захворванне, якое павольна прагрэсіруе<ref>[http://medportal.ru/enc/venerology/aids/ Медпортал. ВИЧ-инфекция и СПИД]</ref> — '''[[ВІЧ-інфекцыя|ВІЧ-інфекцыю]]'''<ref name="pmid8493571">{{cite journal | author = Weiss RA | title = How does HIV cause AIDS? | url = https://archive.org/details/sim_science_1993-05-28_260_5112/page/1272 | journal = Science | volume = 260 | issue = 5112 | pages = 1273–9 | date = May 1993 | pmid = 8493571 | doi = 10.1126/science.8493571 | bibcode = 1993Sci...260.1273W | issn = 0036-8075 }}</ref><ref name="pmid18947296">{{cite journal | author = Douek DC, Roederer M, Koup RA | title = Emerging Concepts in the Immunopathogenesis of AIDS | journal = Annu. Rev. Med. | volume = 60 | pages = 471–84 | year = 2009 | pmid = 18947296 | pmc = 2716400 | doi = 10.1146/annurev.med.60.041807.123549 }}</ref>. Вірус паражае клеткі [[імунная сістэма|імуннай сістэмы]], якія маюць на сваёй паверхні [[Клетачны рэцэптар|рэцэптары]] [[CD4]]: [[Т-хелперы]], [[манацыт]]ы, [[макрафагі]], [[клеткі Лангерганса]]<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Kawamura T.}}, {{nobr|Kurtz S. E.}}, {{nobr|Blauvelt A.}}, {{nobr|Shimada S.}}|загаловак=The role of Langerhans cells in the sexual transmission of HIV.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16226431|мова=en|выданне=Journal of dermatological science|год=2005|volume=40|нумар=3|pages=147—155|pmid=16226431|doi=10.1016/j.jdermsci.2005.08.009}}</ref>, [[дэндрытныя клеткі]], клеткі [[мікраглія|мікрагліі]]<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Kramer-Hämmerle S.}}, {{nobr|Rothenaigner I.}}, {{nobr|Wolff H.}}, {{nobr|Bell J. E.}}, {{nobr|Brack-Werner R.}}|загаловак=Cells of the central nervous system as targets and reservoirs of the human immunodeficiency virus.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15885841|мова=en|выданне=Virus research|год=2005|volume=111|нумар=2|pages=194—213|pmid=15885841|doi=10.1016/j.virusres.2005.04.009}}</ref>. У выніку праца імуннай сістэмы прыгнятаецца і развіваецца '''[[сіндром набытага імуннага дэфіцыту]]''' (СНІД), арганізм хворага страчвае магчымасць абараняцца ад інфекцый і пухлін, узнікаюць другасныя [[апартуністычныя захворванні]], якія не характэрныя для людзей са звычайным імунным статусам<ref name="NIAID">[http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/relationshipHIVAIDS.aspx NIAID/NIH: The Relationship Between the Human Immunodeficiency Virus and the Acquired Immunodeficiency Syndrome]</ref><ref name=Alimonti>{{ cite journal | author=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR | title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS. | journal=J. Gen. Virol. | year=2003 | pages=1649–1661 | volume=84 | issue=7 | pmid=12810858 | doi=10.1099/vir.0.19110-0 }}</ref><ref name=UNAIDS2007>{{cite web| author =[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], [[World Health Organization|WHO]]|date=December 2007| title = 2007 AIDS epidemic update| url= http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf| page=10 | access-date = 2008-03-12| format= PDF}}</ref><ref name=Holmes>{{ cite journal | author=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA | title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa | url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2003-03-01_36_5/page/656 | journal=Clin. Infect. Dis. | year=2003 | pages=656&dash;662 | volume=36 | issue=5 | pmid=12594648 | doi=10.1086/367655 }}</ref><ref name=Guss>{{ cite journal | author=Guss DA | title=The acquired immune deficiency syndrome: an overview for the emergency physician, Part 1 | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-emergency-medicine_1994-05_12_3/page/375 | journal=J. Emerg. Med. | year=1994 | pages=375–384 | volume=12 | issue=3 | pmid=8040596 | doi=10.1016/0736-4679(94)90281-X }}</ref><ref name=Guss2>{{ cite journal | author=Guss DA | title=The acquired immune deficiency syndrome: an overview for the emergency physician, Part 2 | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-emergency-medicine_1994-07_12_4/page/491 | journal=J. Emerg. Med. | year=1994 | pages=491–497 | volume=12 | issue=4 | pmid=7963396 | doi=10.1016/0736-4679(94)90346-8 }}</ref>. Без доктарскага ўмяшання апартуністычныя захворванні выклікаюць смерць пацыента ў сярэднім праз 9—11 гадоў пасля заражэння (у залежнасці ад падтыпу віруса)<ref name=UNAIDS2007/>. Пры правядзенні [[Высокаактыўная антырэтравірусная тэрапія|антырэтравіруснай тэрапіі]] працягласць жыцця пацыента можа быць падоўжана да 70—80 гадоў<ref name=autogenerated14>[http://www.aidsmap.com/page/2816991/ aidsmap. Чаканая працягласць жыцця для некаторых груп ВІЧ-інфікаваных асоб у ЗША зараз значна пераўзыходзіць яе сярэдні паказчык]</ref><ref name=autogenerated15>[http://arvt.ru/news/2014-01-29-life-expectancy.html Антырэтравірусная тэрапія online. Працягласць жыцця людзей з ВІЧ, якія атрымліваюць АРВТ у развітых краінах]</ref><ref name=autogenerated16>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3867319/ US National Library of Medicine National Institutes of Health. Closing the Gap: Increases in Life Expectancy among Treated HIV-Positive Individuals in the United States and Canada]</ref>. == Адкрыццё ВІЧ == [[Выява:HIV released from lymphocyte.jpg|right|thumbnail|300px|Выява, зробленая [[Растравы электронны мікраскоп|растравым электронным мікраскопам]]. У цэнтры кадра знаходзіцца заражаны [[T-лімфацыт]]. Шматлікія светлыя круглыя выпукласці на яго паверхні — месцы зборкі і адпачкавання [[вірыён]]аў віруса імунадэфіцыту чалавека<ref>[http://phil.cdc.gov/phil/details.asp?pid=1197 Public Health Image Library] Scanning electron micrograph of HIV-1 virions budding from a cultured lymphocyte. See PHIL 10000 for a colorized view of this image, and PHIL 14270, for a black and white version, both viewed at a lower magnigication</ref>]] [[Выява:HIV-1 Transmission electron micrograph AIDS02bbb lores.jpg|thumb|300px|right|Выява вірыёнаў, атрыманая пры дапамозе [[трансмісійны электронны мікраскоп|трансмісійнага электроннага мікраскопа]]. Бачная будова вірыёнаў, унутры якіх знаходзіцца конусападобнае ядро<ref>''Department of Health and Human Services. Centers for Disease Control and Prevention’s'' Public Health Image Library (PHIL), image #948.Праверана 27 ліпеня 2012.</ref>]] У [[1981]] годзе з'явіліся першыя тры навуковыя артыкулы пра незвычайныя выпадкі развіцця [[пнеўмацыстная пнеўманія|пнеўмацыстнай пнеўманіі]] і [[саркома Капашы|саркомы Капашы]] ў [[гомасексуальнасць|гомасексуальных]] мужчын<ref>{{артыкул|загаловак=Pneumocystis pneumonia--Los Angeles.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6265753|мова=en|выданне=MMWR. Morbidity and mortality weekly report|год=1981|volume=30|нумар=21|pages=250—252|pmid=6265753}}</ref><ref name="av1986">{{cite web|url=http://www.avert.org/history-aids-1986.htm|title=History of AIDS Up to 1986|publisher=AVERT |access-date=2014-07-21}}</ref>. Да гэтага абодва захворванні сустракаліся рэдка і былі характэрныя для зусім розных груп [[пацыент]]аў: на саркому Капашы галоўным чынам хварэлі пажылыя мужчыны міжземнаморскага паходжання, а на пнеўмацыстную пнеўманію — пацыенты з [[лейкоз]]ам пасля інтэнсіўнай [[хіміятэрапія|хіміятэрапіі]]. З'яўленне гэтых захворванняў, якія сведчылі пра цяжкі імунадэфіцытны стан, у маладых людзей, якія не ўваходзілі ў адпаведныя групы рызыкі, назіралася ўпершыню<ref name="av1986" />. Затым выявілі такія ж сімптомы сярод [[наркаманія|наркаспажыўцоў]], хворых на [[гемафілія|гемафілію A]]<ref>{{cite journal | title = ''Pneumocystis carinii'' pneumonia among persons with hemophilia A | journal = MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. | volume = 31 | issue = 27 | pages = 365–7 | date = July 1982 | pmid = 6815443 | url = http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001126.htm }}</ref> і [[Рэспубліка Гаіці|гаіцян]]<ref>{{cite journal | title = Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States | journal = MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. | volume = 31 | issue = 26 | pages = 353–4, 360–1 | date = July 1982 | pmid = 6811853 | url = http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm }}</ref><ref name="pmid16873641">{{cite journal | author = Cohen J | title = HIV/AIDS: Latin America & Caribbean. HAITI: making headway under hellacious circumstances | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-07-28_313_5786/page/470 | journal = Science | volume = 313 | issue = 5786 | pages = 470–3 | year = 2006 | pmid = 16873641 | doi = 10.1126/science.313.5786.470b }}</ref>. Найбольш значным было выяўленне зніжэння суадносін [[CD4|CD4⁺]]/[[CD8|CD8⁺]]-клетак у выніку адноснага і/ці абсалютнага памяншэння колькасці CD4⁺-лімфацытаў у спалучэнні з павелічэннем колькасці CD8⁺-лімфацытаў<ref name="av1986" /><ref name=MMWR1982a>{{cite journal | author = Centers for Disease Control (CDC) | title = Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males | journal = MMWR Morb Mortal Wkly Rep. | volume = 31 | issue = 19 | pages = 249–251 | year = 1982 | pmid = 6808340 | url = http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm | access-date = August 31, 2011 }}</ref><ref name=Barre>{{cite journal | author = Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L | title = Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS) | url = https://archive.org/details/sim_science_1983-05-20_220_4599/page/868 | journal = Science | volume = 220 | issue = 4599 | pages = 868–871 | year = 1983 | pmid = 6189183 | doi = 10.1126/science.6189183 | last5 = Chamaret | last4 = Nugeyre | last7 = Dauguet | last6 = Gruest | last9 = Vezinet-Brun | last8 = Axler-Blin | bibcode = 1983Sci...220..868B }}</ref>. У ліпені [[1982]] года для абазначэння гэтага стану быў прапанаваны тэрмін [[сіндром набытага імуннага дэфіцыту]] (СНІД, AIDS)<ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/his81_86.htm|title=The history of AIDS 1981—1986|publisher=AVERT|access-date=2014-07-21}}</ref>. У верасні 1982 года СНІДу было дадзена паўнавартаснае вызначэнне як [[назалогія|назалагічнай]] форме на падставе назірання шэрагу апартуністычных інфекцый у чатырох груп пацыентаў, названых вышэй<ref name="av1986" /><ref>{{артыкул|загаловак=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS)--United States.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6815471|мова=en|выданне=MMWR. Morbidity and mortality weekly report|год=1982|volume=31|нумар=37|pages=507—508|pmid=6815471}}</ref>. У перыяд з 1981 па 1984 гады выйшлі некалькі прац, якія звязвалі імавернасць развіцця СНІДу з [[анальны секс|анальным сексам]] ці з уплывам [[наркотык]]аў<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Gottlieb M. S.}}, {{nobr|Schroff R.}}, {{nobr|Schanker H. M.}}, {{nobr|Weisman J. D.}}, {{nobr|Fan P. T.}}, {{nobr|Wolf R. A.}}, {{nobr|Saxon A.}}|загаловак=Pneumocystis carinii pneumonia and mucosal candidiasis in previously healthy homosexual men: evidence of a new acquired cellular immunodeficiency.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6272109|мова=en|выданне=The New England journal of medicine|год=1981|volume=305|нумар=24|pages=1425—1431|pmid=6272109|doi=10.1056/NEJM198112103052401}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Durack D. T.}}|загаловак=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma in homosexual men.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6272112|мова=en|выданне=The New England journal of medicine|год=1981|volume=305|нумар=24|pages=1465—1467|pmid=6272112|doi=10.1056/NEJM198112103052408}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Goedert J. J.}}, {{nobr|Neuland C. Y.}}, {{nobr|Wallen W. C.}}, {{nobr|Greene M. H.}}, {{nobr|Mann D. L.}}, {{nobr|Murray C.}}, {{nobr|Strong D. M.}}, {{nobr|Fraumeni J. F. Jr.}}, {{nobr|Blattner W. A.}}|загаловак=Amyl nitrite may alter T lymphocytes in homosexual men.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6121088|мова=en|выданне=Lancet|год=1982|volume=1|нумар=8269|pages=412—416|pmid=6121088}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Jaffe H. W.}}, {{nobr|Choi K.}}, {{nobr|Thomas P. A.}}, {{nobr|Haverkos H. W.}}, {{nobr|Auerbach D. M.}}, {{nobr|Guinan M. E.}}, {{nobr|Rogers M. F.}}, {{nobr|Spira T. J.}}, {{nobr|Darrow W. W.}}, {{nobr|Kramer M. A.}}, {{nobr|Friedman S. M.}}, {{nobr|Monroe J. M.}}, {{nobr|Friedman-Kien A. E.}}, {{nobr|Laubenstein L. J.}}, {{nobr|Marmor M.}}, {{nobr|Safai B.}}, {{nobr|Dritz S. K.}}, {{nobr|Crispi S. J.}}, {{nobr|Fannin S. L.}}, {{nobr|Orkwis J. P.}}, {{nobr|Kelter A.}}, {{nobr|Rushing W. R.}}, {{nobr|Thacker S. B.}}, {{nobr|Curran J. W.}}|загаловак=National case-control study of Kaposi's sarcoma and Pneumocystis carinii pneumonia in homosexual men: Part 1. Epidemiologic results.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6603806|мова=en|выданне=Annals of internal medicine|год=1983|volume=99|нумар=2|pages=145—151|pmid=6603806}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Mathur-Wagh U.}}, {{nobr|Enlow R. W.}}, {{nobr|Spigland I.}}, {{nobr|Winchester R. J.}}, {{nobr|Sacks H. S.}}, {{nobr|Rorat E.}}, {{nobr|Yancovitz S. R.}}, {{nobr|Klein M. J.}}, {{nobr|William D. C.}}, {{nobr|Mildvan D.}}|загаловак=Longitudinal study of persistent generalised lymphadenopathy in homosexual men: relation to acquired immunodeficiency syndrome.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6143974|мова=en|выданне=Lancet|год=1984|volume=1|нумар=8385|pages=1033—1038|pmid=6143974}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Newell G. R.}}, {{nobr|Adams S. C.}}, {{nobr|Mansell P. W.}}, {{nobr|Hersh E. M.}}|загаловак=Toxicity, immunosuppressive effects and carcinogenic potential of volatile nitrites: possible relationship to Kaposi's sarcoma.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6150466|мова=en|выданне=Pharmacotherapy|год=1984|volume=4|нумар=5|pages=284—291|pmid=6150466}}</ref>. Паралельна вяліся працы над [[гіпотэза]]й аб магчымай інфекцыйнай прыродзе СНІДу. Вірус імунадэфіцыту чалавека незалежна адкрылі ў [[1983]] годзе ў дзвюх лабараторыях: [[Інстытут Пастэра|Інстытуце Пастэра]] ў [[Францыя|Францыі]] пад кіраўніцтвам [[Люк Мантанье|Люка Мантанье]] і [[Нацыянальны інстытут раку, ЗША|Нацыянальным інстытуце раку]] ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] пад кіраўніцтвам [[Роберт Гала|Роберта Гала]]. Вынікі даследаванняў, у якіх з тканак пацыентаў з сімптомамі СНІДу ўпершыню ўдалося вылучыць новы [[Рэтравірусы|рэтравірус]], былі апублікаваныя 20 мая 1983 года ў часопісе [[Science, часопіс|«Science»]]<ref name="Barre-Sinoussi et al">{{артыкул|аўтар={{nobr|Barré-Sinoussi F.}}, {{nobr|Chermann J. C.}}, {{nobr|Rey F.}}, {{nobr|Nugeyre M. T.}}, {{nobr|Chamaret S.}}, {{nobr|Gruest J.}}, {{nobr|Dauguet C.}}, {{nobr|Axler-Blin C.}}, {{nobr|Vézinet-Brun F.}}, {{nobr|Rouzioux C.}}, {{nobr|Rozenbaum W.}}, {{nobr|Montagnier L.}}|загаловак=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS).|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6189183|мова=en|выданне=Science (New York, N.Y.)|год=1983|volume=220|нумар=4599|pages=868—871|pmid=6189183}}</ref><ref name=Gallo>{{артыкул|аўтар={{nobr|Gallo R. C.}}, {{nobr|Sarin P. S.}}, {{nobr|Gelmann E. P.}}, {{nobr|Robert-Guroff M.}}, {{nobr|Richardson E.}}, {{nobr|Kalyanaraman V. S.}}, {{nobr|Mann D.}}, {{nobr|Sidhu G. D.}}, {{nobr|Stahl R. E.}}, {{nobr|Zolla-Pazner S.}}, {{nobr|Leibowitch J.}}, {{nobr|Popovic M.}}|загаловак=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS).|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6601823|мова=en|выданне=Science (New York, N.Y.)|год=1983|volume=220|нумар=4599|pages=865—867|pmid=6601823}}</ref>. У гэтых жа працах вылучаны з хворых на СНІД вірус быў упершыню паспяхова размножаны ў культываваных Т-лімфацытах. Французская група даследчыкаў паказала, што сералагічна гэты вірус адрозніваецца ад HTLV-I, і назвала яго LAV («вірус, асацыяваны з [[лімфаадэнапатыя]]й»)<!-- узята з артыкула «Мантанье, Люк» -->, а амерыканская група назвала яго HTLV-III, бо памылкова аднесла да групы [[Т-лімфатропны вірус чалавека|HTLV-вірусаў]]. Даследчыкі высунулі здагадку, што вірус можа выклікаць сіндром набытага імуннага дэфіцыту<ref name="av1986"/>. У [[1986]] годзе было выяўлена, што вірусы, адкрытыя ў 1983 французскімі і амерыканскімі даследчыкамі, генетычна ідэнтычныя. Першапачатковыя назвы вірусаў былі скасаваныя і была прапанавана адна агульная назва — вірус імунадэфіцыту чалавека<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Coffin J.}}, {{nobr|Haase A.}}, {{nobr|Levy J. A.}}, {{nobr|Montagnier L.}}, {{nobr|Oroszlan S.}}, {{nobr|Teich N.}}, {{nobr|Temin H.}}, {{nobr|Toyoshima K.}}, {{nobr|Varmus H.}}, {{nobr|Vogt P.}}|загаловак=What to call the AIDS virus?|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3010128|мова=en|выданне=Nature|год=1986|volume=321|нумар=6065|pages=10|pmid=3010128}}</ref>. У 2008 годзе [[Люк Мантанье]] і [[Франсуаза Бар-Сінусі]] былі ганараваны [[Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміяй у вобласці фізіялогіі і медыцыны]] «за адкрыццё віруса імунадэфіцыту чалавека»<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2008/press.html|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2008 Press Release|quote=Harald zur Hausen, Françoise Barré-Sinoussi, Luc Montagnier|access-date=2014-07-21}}</ref>. == ВІЧ-інфекцыя == === Інфіцыраванне === {{main|Інфіцыраванне вірусам імунадэфіцыту чалавека}} Вірус можа перадавацца праз прамы кантакт пашкоджанай [[Слізістая абалонка|слізістай абалонкі]] ці пашкоджанай [[скура|скуры]] здаровага чалавека з біялагічнымі вадкасцямі заражанага чалавека: [[кроў]]ю, [[перадэякулят|перадсемявай вадкасцю]] (якая вылучаецца на працягу ўсяго палавога акту), [[сперма]]й, сакрэтам [[похва|похвы]] і [[Жаночае малако|грудным малаком]]. Перадача віруса можа адбывацца пры неабароненым [[анальны секс|анальным]], [[вагінальны секс|вагінальным]] ці [[аральны секс|аральным]] сексе<ref name="Levy">{{кніга|аўтар=Levy J.A.|загаловак=HIV and the pathogenesis of AIDS|выдавецтва=USA: American Society for Microbiology|год=2007|isbn=978-1-55581-393-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Rothenberg R. B.}}, {{nobr|Scarlett M.}}, {{nobr|del Rio C.}}, {{nobr|Reznik D.}}, {{nobr|O'Daniels C.}}|загаловак=Oral transmission of HIV.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9833850|мова=en|выданне=AIDS (London, England)|год=1998|volume=12|нумар=16|pages=2095—2105|pmid=9833850}}</ref>. Інтактная, непашкоджаная скура — з'яўляецца эфектыўным бар'ерам для інфекцыі, бо ў ёй адсутнічаюць клеткі, якія могуць быць заражаны ВІЧ. Для паспяховай інфекцыі патрабуецца прамы кантакт з крывяноснай сістэмай ці з мембранамі клетак слізістых абалонак. Слізістыя абалонкі палавых органаў і прамой кішкі часта атрымліваюць нязначныя пашкоджанні пры палавым акце, праз якія вірус можа трапляць у кроў. Такія пашкоджанні часцей узнікаюць пры наяўнасці захворванняў, якія перадаюцца палавых шляхам, напрыклад, у выпадку [[Герпесвірусы|герпесу]]. З іншага боку, заражэнне магчыма і ў выпадку непашкоджанай слізістай абалонкі, таму што апошнія змяшчаюць значную колькасць дэндрытных клетак (у тым ліку, клетак Лангерганса), якія могуць адыгрываць ролю «пераносчыкаў» вірусных часціц у [[лімфатычныя вузлы]]. Таму асабліва небяспечнай формай палавога акту для прымаючага партнёра з'яўляецца неабаронены анальны секс, таму што пры гэтай форме ўзнікае найбольшая колькасць дробных і буйных пашкоджанняў, бо слізістая абалонка прамой кішкі высцілаецца аднаслойным цыліндрычным эпітэліем, а похвы — мнагаслойным плоскім неарагавеваючым<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Begay O.}}, {{nobr|Jean-Pierre N.}}, {{nobr|Abraham C. J.}}, {{nobr|Chudolij A.}}, {{nobr|Seidor S.}}, {{nobr|Rodriguez A.}}, {{nobr|Ford B. E.}}, {{nobr|Henderson M.}}, {{nobr|Katz D.}}, {{nobr|Zydowsky T.}}, {{nobr|Robbiani M.}}, {{nobr|Fernández-Romero J. A.}}|загаловак=Identification of personal lubricants that can cause rectal epithelial cell damage and enhance HIV type 1 replication in vitro.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21309617|мова=en|выданне=AIDS research and human retroviruses|год=2011|volume=27|нумар=9|pages=1019—1024|pmid=21309617|doi=10.1089/AID.2010.0252}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aidsmap.com/Route-and-susceptibility-mucous-membranes-and-target-cells/page/1324028/|title=From exposure to infection: The biology of HIV transmission|author=James Wilton|access-date=2014-09-10}}</ref>. Перадача віруса адбываецца з большай імавернасцю пры выкарыстанні заражаных іголак і шпрыцаў (асабліва спажыўцамі ін'екцыйных наркотыкаў), а таксама пры [[пераліванне крыві|пераліванні крыві]] (у выпадку парушэння медыцынскім персаналам усталяваных працэдур праверкі донарскай крыві)<ref name=bartlett2008>{{кніга|аўтар=Jpnh G Bartlett.|загаловак=Кішэнны даведнік. Лячэнне ВІЧ-інфекцыі і Сніду ў сталых|спасылка=hopkons-hivguide.org|выдавецтва=Медыцынская школа Універсітэта Джона Хопкінса|год=2008|старонак=138}}</ref>. Таксама перадача віруса можа адбыцца паміж маці і дзіцём падчас [[цяжарнасць|цяжарнасці]], [[роды|родаў]] (заражэнне праз кроў маці)<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Cooper E. R.}}, {{nobr|Charurat M.}}, {{nobr|Mofenson L.}}, {{nobr|Hanson I. C.}}, {{nobr|Pitt J.}}, {{nobr|Diaz C.}}, {{nobr|Hayani K.}}, {{nobr|Handelsman E.}}, {{nobr|Smeriglio V.}}, {{nobr|Hoff R.}}, {{nobr|Blattner W.}}|загаловак=Combination antiretroviral strategies for the treatment of pregnant HIV-1-infected women and prevention of perinatal HIV-1 transmission.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11981365|мова=en|выданне=Journal of acquired immune deficiency syndromes (1999)|год=2002|volume=29|нумар=5|pages=484—494|pmid=11981365}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/PerinatalGL.pdf|title=Recommendations for Use of Antiretroviral Drugs in Pregnant HIV-1-Infected Women for Maternal Health and Interventions to Reduce Perinatal HIV-1 Transmission in the United States|date=October 12, 2006|publisher=AIDSinfo.nih.gov|access-date=2014-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060422113223/http://aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/PerinatalGL.pdf|archive-date=22 красавіка 2006|url-status=dead}}</ref> і пры [[грудное выкормліванне|грудным выкормліванні]] (прычым як ад заражанай маці да здаровага дзіцяці праз грудное малако, так і ад заражанага дзіцяці да здаровай маці праз пакусванне грудзі падчас кармлення)<ref>{{кніга|аўтар=Сусветная арганізацыя аховы здароўя |загаловак=HIV transmission through breastfeeding. A review of available evidence|спасылка=http://www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/9789241596596/en/ |год=2007 |isbn=9789241596596}}</ref>. Вірус не перадаецца паветрана-кропельным шляхам, бытавым шляхам, пры судотыку з непашкоджанай скурай, праз укусы [[Насякомыя|насякомых]]<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Kerr C.}}|загаловак=Bloodsucking fly blamed for transmitting HIV.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12062985|мова=en|выданне=The Lancet infectious diseases|год=2002|volume=2|нумар=5|pages=265|pmid=12062985}}Цытата: «<u>Most bloodsucking insects are not capable of transmitting HIV</u> because they inject saliva and ingest blood through different routes»</ref>, [[сляза|слёзы]]<ref name="Saliva" /> і [[сліна|сліну]] (з-за таго, што канцэнтрацыя [[вірыён]]аў ВІЧ у гэтых вадкасцях ніжэйшая за [[інфіцыруючая доза|інфіцыруючую дозу]], а таксама з-за таго, што сліна — агрэсіўнае асяроддзе, якое разбурае сваімі [[фермент]]амі [[вірыён]]ы ВІЧ)<!-- Патрэбна спасылка на АК! Узята адгэтуль: http://arvt.ru/forum/misc/common-hiv-qna/2151 --><ref name="Saliva">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm|title=HIV Transmission|author=CDC|access-date=2014-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm|archive-date=4 лютага 2005}} {{cite web|url=http://www.hivlawandpolicy.org/sites/www.hivlawandpolicy.org/files/CDC%2C%20HIV%20and%20its%20transmission.pdf|title=HIV and Its Transmission|author=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=The Center for HIV Law and Policy|description=Выкрыццё міфаў пра перадачу ВІЧ бытавым шляхам, пры пацалунках, укусах, праз сліну, слёзы і інш.|access-date=2014-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094547/http://www.hivlawandpolicy.org/sites/www.hivlawandpolicy.org/files/CDC,%20HIV%20and%20its%20transmission.pdf|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}} {{cite web|url=http://aids.gov/hiv-aids-basics/hiv-aids-101/how-you-get-hiv-aids/|title=HOW DO YOU GET HIV OR AIDS?|author=aids.gov|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|access-date=2014-07-21}} {{артыкул|аўтар={{nobr|Baron S.}}, {{nobr|Poast J.}}, {{nobr|Cloyd M. W.}}|загаловак=Why is HIV rarely transmitted by oral secretions? Saliva can disrupt orally shed, infected leukocytes.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9989543|мова=en|выданне=Archives of internal medicine|год=1999|volume=159|нумар=3|pages=303—310|pmid=9989543}}</ref>. === Хвароба === {{main|ВІЧ-інфекцыя}} [[Выява:Hiv-timecourse_copy_be.svg|thumb|400px|Дынаміка колькасці CD4⁺-лімфацытаў і копій РНК віруса за перыяд ад моманту інфіцыравання да тэрмінальнай стадыі<ref>Прыведзена паводле Figure 1, апублікаванай у {{cite journal | title=New concepts in the immunopathogenesis of human immunodeficiency virus infection | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1993-02-04_328_5/page/327 | last=Pantaleo | first=G | journal=New England Journal of Medicine | volume=328 | issue=5 | page=327-335 |date=4 February 1993 | pmid=8093551|display-authors=etal}}, таксама даступная Figure 4 у {{cite web|title=The relationship between the human immunodeficiency virus and the acquired immunodeficiency syndrome|publisher=US National Institute of Allergy and Infectious Diseases|url=http://www3.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/relationshipHIVAIDS.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20091130070900/http://www3.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/relationshipHIVAIDS.htm|archive-date=30 лістапада 2009|access-date=1 снежня 2016|url-status=dead}} Дадатковая інфармацыя апублікавана ў {{cite journal | title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR | journal=Science | last=Piutak | first=M |date=19 March 1993 | volume=259 | issue=510 | pages=1749-54 | pmid=8096089|display-authors=etal}}</ref> {{legend-line|#3000ff solid|колькасць CD4⁺лімфацытаў у 1 мкл крыві}} {{legend-line|#ff0000 solid|колькасць копій РНК віруса ў 1 мл плазмы крыві}}]] У часе хваробы вылучаюць тры стадыі: вострую інфекцыю, латэнтны перыяд і тэрмінальную стадыю ([[СНІД]]) (гл. ілюстрацыю). Падчас развіцця [[ВІЧ-інфекцыя|ВІЧ-інфекцыі]] ў аднаго і таго ж чалавека ў выніку [[мутацыя|мутацый]] узнікаюць новыя [[штам]]ы віруса, якія адрозніваюцца па хуткасці рэпрадукцыі і здольнасці інфіцыраваць<ref name="NIAID" /><ref name=Alimonti />. Размножыўшыся, вірусныя часціцы вызваляюцца з паражоных клетак і ўкараняюцца ў новыя — цыкл развіцця паўтараецца. Інфіцыраваныя вірусам [[Т-хелперы]] паступова гінуць з-за разбурэння вірусам, [[апаптоз]]у ці знішчэння [[Цытатаксічныя Т-лімфацыты|Т-кілерамі]]. Падчас развіцця ВІЧ-інфекцыі колькасць Т-хелпераў (CD4⁺-клетак) змяншаецца настолькі, што арганізм ужо не можа супрацьстаяць узбуджальнікам [[апартуністычныя інфекцыі|апартуністычных інфекцый]], якія бяспечныя ці мала небяспечныя для здаровых людзей з нармальнай [[імунная сістэма|імуннай сістэмай]]. На тэрмінальнай стадыі (СНІД), саслаблены арганізм паражаюць [[бактэрыяльныя інфекцыі|бактэрыяльныя]], [[мікозы|грыбковыя]], [[вірусныя захворванні|вірусныя]] і [[пратазойныя інфекцыі]], а таксама [[пухліны]]<ref name=Holmes /><ref name=Guss /><ref name=Guss2 />. У адсутнасці антырэтравіруснай тэрапіі смерць пацыента настае не ў выніку размнажэння віруса ў CD4⁺-клетках, а з прычыны развіцця апартуністычных захворванняў (другасных у адносінах да ВІЧ-інфекцыі). === Эпідэміялогія === {{main|Эпідэміялогія ВІЧ-інфекцыі}} Паводле звестак на 2011 год, у свеце за ўвесь час на [[ВІЧ-інфекцыя|ВІЧ-інфекцыю]] захварэлі 60 мільёнаў чалавек, з іх: 25 мільёнаў памерлі, а 35 мільёнаў жывуць з ВІЧ-інфекцыяй<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/press_video/20111130/502694336.html|title=Борьба со СПИД в России: как остановить болезнь?|date=2011-11-30|publisher=РИА Новости|access-date=2013-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714140509/http://ria.ru/press_video/20111130/502694336.html|archive-date=14 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Больш за дзве траціны з іх пражываюць у [[Афрыка на поўдзень ад Сахары|Афрыцы на поўдзень ад пустыні Сахара]]<ref name=autogenerated4>{{cite web|url=http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf|title=UNAIDS World AIDS Day Report 2011|date=2011|publisher=UNAIDS World AIDS|access-date=2013-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601011732/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf|archive-date=1 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. [[Эпідэмія]] пачалася тут у канцы 1970-х — пачатку 1980-х гадоў. Затым эпідэмія перакінулася ў [[ЗША]], [[Заходняя Еўропа|Заходнюю Еўропу]] і краіны [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыкі]]. Сёння, за выключэннем краін Афрыкі, хутчэй усяго вірус распаўсюджваецца ў [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] (у тым ліку ў [[Расія|Расіі]]<ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2021/10/14/seks-bez-prosveta Секс без просвета. Россия догнала Африку по ВИЧ, и дело не в наркотиках. «Тихая эпидемия» — в пяти графиках] // 14 кастрычніка 2021</ref>). Эпідэмічная сітуацыя ў гэтых рэгіёнах стрымлівалася да канца 1990-х, затым з [[1999]] па [[2002]] гады колькасць інфіцыраваных амаль патроілася — галоўным чынам за кошт ін'екцыйных наркаманаў. Значна ніжэй за сярэдні ўзровень ВІЧ-інфекцыя распаўсюджана ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. У маштабе планеты эпідэмічная сітуацыя стабілізавалася, колькасць новых выпадкаў ВІЧ-інфекцыі зменшылася з 3,5 мільёнаў у 1997 годзе да 2,7 мільёнаў у 2007 годзе<ref name=autogenerated4 />. Паводле звестак на красавік [[2024]] года, у [[Беларусь|Беларусі]] каля 35,4 тысяч чалавек жывуць з ВІЧ-інфекцыяй<ref name=pinskijpream>{{cite web |url = http://www.pncge.rcge.by/e/1119-epidemicheskaya-situatsiya-po-vich-infektsii?1575 |title = Эпидемическая ситуация по ВИЧ-инфекции в г.Пинске на 01.03.2023 года |date = 2023-03-01 |publisher = ”Пинский зональный центр гигиены и эпидемиологии” |access-date = 2022-11-27 |archive-date = 2022-10-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221006124903/http://www.pncge.rcge.by/e/1119-epidemicheskaya-situatsiya-po-vich-infektsii?1575 |url-status = live }}</ref>, за перыяд з 1987 па 2015 год памерлі ад розных прычын 4449 ВІЧ-інфіцыраваных грамадзян Беларусі<ref>{{cite web|url=http://minzdrav.gov.by/dadvfiles/000032_703012_sbornik2015.rar|title=Здравоохранение в Республике Беларусь. Официальный статистический сборник за 2015 г.|date=2015|access-date=2017-03-03|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105092340/http://minzdrav.gov.by/dadvfiles/000032_703012_sbornik2015.rar|archive-date=5 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref><!-- (падрабязней гл. [[Эпідэміялогія ВІЧ-інфекцыі#Статыстыка захворвання і смяротнасці па Беларусі|Статыстыка захворвання і смяротнасці па Беларусі]])-->. === Дыягностыка === {{main|Тэст на ВІЧ}} Аналіз крыві дазваляе выявіць [[антыцелы]] да [[бялкі|бялкоў]] віруса ([[Імунаферментны аналіз|ІФА]]), рэакцыю антыцелаў на бялкі віруса ([[вестэрн-блот]]), [[РНК]] віруса ([[ЗТ-ПЛР]])<ref>{{cite web|url=http://hivtest.cdc.gov/faq.aspx#tests|title=National HIV and STD Testing Resources|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2014-07-21|archive-date=11 ліпеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140711211818/http://hivtest.cdc.gov/faq.aspx#tests|url-status=dead}}</ref>. Вызначэнне [[вірусная нагрузка|віруснай нагрузкі]] (падлік колькасці копій РНК віруса ў мілілітры [[Плазма крыві|плазмы крыві]]) дазваляе меркаваць пра стадыю захворвання і эфектыўнасць лячэння<ref>{{cite web|url=http://www.aids.gov/hiv-aids-basics/just-diagnosed-with-hiv-aids/understand-your-test-results/viral-load/|title=Just Diagnosed with HIV AIDS: Understand Your Test Results: Viral Load|author=aids.gov|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|access-date=2014-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170513023733/https://www.aids.gov/hiv-aids-basics/just-diagnosed-with-hiv-aids/understand-your-test-results/viral-load/|archive-date=13 мая 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.webmd.com/hiv-aids/human-immunodeficiency-virus-hiv-test|title=Human Immunodeficiency Virus (HIV) Test|author=WebMD Medical Reference from Healthwise|publisher=Healthwise|access-date=2014-07-21}}</ref>. Абавязковая праверка [[Донарства крыві|донарскай крыві]] ў развітых краінах у значнай ступені скараціла магчымасць перадачы віруса пры яе выкарыстанні. Тэсціраванне на ВІЧ цяжарных жанчын дазваляе своечасова пачаць прыём лекаў і нарадзіць здаровае дзіця. Існуе меркаванне, што прымусовае тэсціраванне насельніцтва бесперспектыўнае з пункту гледжання стрымлівання эпідэміі<ref>{{cite web|url=http://xn--b1am9b.xn--p1ai/test_na_vich.html|title=ВИЧ.рф тест на ВИЧ|access-date=2014-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812235052/https://xn--b1am9b.xn--p1ai/test_na_vich.html|archive-date=12 жніўня 2020|url-status=dead}}</ref> і парушае [[правы чалавека]]<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/ru/|title=ВИЧ/СПИД: Тестирование и консультирование|access-date=2014-09-12}}</ref>. У Беларусі да асоб, у дачыненні да якіх ёсць дастатковыя падставы меркаваць, што яны маюць вірус імунадэфіцыту чалавека, у выпадку іх ухілення ад абавязковага медыцынскага агляду па заключэнні ўрачэбна-кансультацыйнай камісіі (УКК) дзяржаўнай арганізацыі аховы здароўя і з санкцыі пракурора можа ажыццяўляцца прымусовы медыцынскі агляд у дзяржаўных арганізацыях аховы здароўя<ref>{{cite web|url=http://www.pravo.by/document/?guid=3871&p0=v19302435|title=Закон Республики Беларусь от 3 мая 1996 г. № 440-XІІІ "О здравоохранении" |publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|access-date=2017-03-03}}</ref>. === Лячэнне === {{main|Высокаактыўная антырэтравірусная тэрапія}} З 35 мільёнаў чалавек, якія жывуць з ВІЧ-інфекцыяй, частка застаецца ў жывых дзякуючы антырэтравіруснай тэрапіі. У выпадку адсутнасці [[высокаактыўная антырэтравірусная тэрапія|антырэтравіруснай тэрапіі]] ВІЧ-інфекцыі, смерць настае ў сярэднім праз 9—11 гадоў пасля заражэння<ref name="NIAID" /><ref name=autogenerated9>{{cite web| author =[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], [[World Health Organization|WHO]]|date=December 2007| title = 2007 AIDS epidemic update| url= http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf | page=10 | access-date = 2008-03-12| format= PDF}}</ref>. Пры правядзенні [[Высокаактыўная антырэтравірусная тэрапія|антырэтравіруснай тэрапіі]] працягласць жыцця пацыента складае 70—80 гадоў<ref name=autogenerated14 /><ref name=autogenerated15 /><ref name=autogenerated16 />. Антырэтравірусныя прэпараты перашкаджаюць ВІЧ размнажацца ў клетках імуннай сістэмы чалавека, блакіруючы ўкараненне [[вірыён]]аў у клеткі і парушаючы на розных этапах працэс зборкі новых вірыёнаў. Своечасова распачатае лячэнне антырэтравіруснымі прэпаратамі ў сотні разоў змяншае рызыку развіцця СНІДу і наступнай смерці<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Emery S.}}, {{nobr|Neuhaus J. A.}}, {{nobr|Phillips A. N.}}, {{nobr|Babiker A.}}, {{nobr|Cohen C. J.}}, {{nobr|Gatell J. M.}}, {{nobr|Girard P. M.}}, {{nobr|Grund B.}}, {{nobr|Law M.}}, {{nobr|Losso M. H.}}, {{nobr|Palfreeman A.}}, {{nobr|Wood R.}}|загаловак=Major clinical outcomes in antiretroviral therapy (ART)-naive participants and in those not receiving ART at baseline in the SMART study.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18476292|мова=en|выданне=The Journal of infectious diseases|год=2008|volume=197|нумар=8|pages=1133—1144|pmid=18476292|doi=10.1086/586713}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Katzenstein D. A.}}, {{nobr|Hammer S. M.}}, {{nobr|Hughes M. D.}}, {{nobr|Gundacker H.}}, {{nobr|Jackson J. B.}}, {{nobr|Fiscus S.}}, {{nobr|Rasheed S.}}, {{nobr|Elbeik T.}}, {{nobr|Reichman R.}}, {{nobr|Japour A.}}, {{nobr|Merigan T. C.}}, {{nobr|Hirsch M. S.}}|загаловак=The relation of virologic and immunologic markers to clinical outcomes after nucleoside therapy in HIV-infected adults with 200 to 500 CD4 cells per cubic millimeter. AIDS Clinical Trials Group Study 175 Virology Study Team.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8813039|мова=en|выданне=The New England journal of medicine|год=1996|volume=335|нумар=15|pages=1091—1098|pmid=8813039|doi=10.1056/NEJM199610103351502}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Sterne J. A.}}, {{nobr|Hernán M. A.}}, {{nobr|Ledergerber B.}}, {{nobr|Tilling K.}}, {{nobr|Weber R.}}, {{nobr|Sendi P.}}, {{nobr|Rickenbach M.}}, {{nobr|Robins J. M.}}, {{nobr|Egger M.}}|загаловак=Long-term effectiveness of potent antiretroviral therapy in preventing AIDS and death: a prospective cohort study.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16054937|мова=en|выданне=Lancet|год=2005|volume=366|нумар=9483|pages=378—384|pmid=16054937|doi=10.1016/S0140-6736(05)67022-5}}</ref>. Антырэтравірусныя прэпараты ў часткі пацыентаў выклікаюць пабочныя эфекты, якія ў некаторых выпадках нават патрабуюць змяніць схему лячэння (набор лекаў). Тэрапію прызначаюць пры зніжэнні імунітэту і/ці высокай [[вірусная нагрузка|віруснай нагрузцы]]. У выпадку, калі колькасць CD4⁺-лімфацытаў вялікая і вірусная нагрузка нізкая, тэрапію не прызначаюць. Пасля прызначэння тэрапіі лекі трэба прымаць штодня ў адзін і той жа час і пажыццёва, што стварае нязручнасці для пацыентаў. Таксама варта ўлічваць высокі кошт месячнага курсу лекаў. У 2014 годзе неабходныя лекі атрымлівалі менш за палову з 9,5 млн чалавек, якім патрэбна супрацьвірусная тэрапія<ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/starting-monitoring-switching-hiv-treatment.htm|title=Starting, Monitoring & Switching HIV Treatment|publisher=AVERT|access-date=2014-07-21}}</ref>. Таксама ''ўсе цяжарныя жанчыны'' з вострай фазай ВІЧ-інфекцыі, павінны пачынаць неадкладную высокаактыўную антырэтравірусную тэрапію (ВААРТ) для прадухілення перадачы ВІЧ плоду<ref name="guidelines_ART">{{cite web|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|author=AIDSinfo|publisher=NIH|access-date=2014-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=1 лістапада 2016|url-status=dead}}</ref>. Паводле рэкамендацый [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]], ВААРТ варта неадкладна пачынаць усім ВІЧ-інфіцыраваным ''дзецям да паўтара гадоў''<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/download/en/|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|author=World Health Organization|access-date=2014-08-13}}</ref>. Пачатак тэрапіі ў дзяцей, якія атрымалі ВІЧ ад маці, на працягу 3 месяцаў пасля родаў, змяншае смяротнасць на 75 %<ref name=gapreport>{{cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/campaigns/2014/2014gapreport/gapreport/|title=Gap report|author=UNAIDS|access-date=2014-08-13}}</ref>. Пры адсутнасці лячэння, траціна ВІЧ-інфіцыраваных дзяцей памірае на працягу першага года жыцця і 50 % на працягу другога года. У выпадку, калі дыягностыка ВІЧ немагчымая, лячэнне варта пачынаць ва ўзросце 9 месяцаў або раней, у выпадку з'яўлення сімптомаў<ref name=hivtreatchilden>{{cite web|url=http://www.avert.org/hiv-treatment-children.htm|title=HIV treatment children|author=AVERT|access-date=2014-08-13}}</ref>. Станам на люты 2016 года было абвешчана, што групе нямецкіх навукоўцаў удалося цалкам выдаліць тып ВІЧ-1 з жывых клетак. Выпрабаванні праводзіліся на клетках чалавека, ужыўленых паддоследным мышам. Выпрабаванні на людзях павінны адбыцца ў хуткім часам<ref>{{cite journal | author=Janet Karpinski, Ilona Hauber, Jan Chemnitz |title=Directed evolution of a recombinase that excises the provirus of most HIV-1 primary isolates with high specificity |journal=Nature Biotechnology |year= 2016 |doi=10.1038/nbt.34|display-authors=etal}}</ref><ref>[http://hi-news.ru/research-development/nemeckim-uchyonym-udalos-pobedit-virus-immunodeficita-cheloveka.html Нямецкім навукоўцам удалося перамагчы вірус імунадэфіцыту чалавека]. Новости высоких технологий {{праверана|01|03|2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nature.com/nbt/journal/vaop/ncurrent/full/nbt.3467.html |title=Directed evolution of a recombinase that excises the provirus of most HIV-1 primary isolates with high specificity |author=Janet Karpinski, Ilona Hauber, Jan Chemnitz |date=22.02.2016 |publisher=Nature Biotechnology |access-date=2016-03-01 |lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160224021813/http://www.nature.com/nbt/journal/vaop/ncurrent/full/nbt.3467.html|archive-date=24.02.2016|display-authors=etal}}</ref>. == Класіфікацыя == {{main|Ленцівірусы}} Вірус імунадэфіцыту чалавека адносяць да сямейства [[рэтравірусы|рэтравірусаў]] (''Retroviridae''), роду [[Ленцівірусы|ленцівірусаў]] (''Lentivirus''). Назва ''Lentivirus'' паходзіць ад лацінскага слова ''lente'' — павольны. Такая назва адлюстроўвае адну з асаблівасцей вірусаў гэтай групы, а менавіта — павольную і неаднолькавую хуткасць развіцця інфекцыйнага працэсу ў макраарганізме. Для ленцівірусаў таксама характэрны працяглы [[інкубацыйны перыяд]]<ref name= KurthBannert>{{Кніга |аўтар=Kurth, R; Bannert, N |год=2010 |загаловак=Retroviruses: Molecular Biology, Genomics and Pathogenesis |выдавецтва=Caister Academic Press |isbn=978-1-904455-55-4}}</ref>. Для віруса імунадэфіцыту чалавека характэрна высокая частата [[Мутацыя|генетычных змен]], якія ўзнікаюць падчас [[самарэпрадукцыя|самарэпрадукцыі]]. Частата ўзнікнення памылак у ВІЧ складае 10⁻³ — 10⁻⁴ памылак на [[геном]] на цыкл рэплікацыі, што на некалькі парадкаў больш за аналагічную велічыню ў [[Эўкарыёты|эўкарыётаў]]. Памер геному ВІЧ складае прыкладна 10⁴ [[Нуклеатыды|нуклеатыдаў]]. З гэтага вынікае, што практычна кожны даччыны геном хоць бы на адзін нуклеатыд адрозніваецца ад свайго папярэдніка. У сучаснай класіфікацыі адрозніваюць два асноўныя віды ВІЧ — ВІЧ-1 і ВІЧ-2. Гэтыя вірусы меркавана ўзніклі ў выніку незалежнай перадачы людзям SIV (віруса імунадэфіцыту малпаў) [[шымпанзэ]] і [[Мангабеі|мангабеяў]] адпаведна<ref name=Nyamweya>{{артыкул|аўтар={{nobr|Nyamweya S.}}, {{nobr|Hegedus A.}}, {{nobr|Jaye A.}}, {{nobr|Rowland-Jones S.}}, {{nobr|Flanagan K. L.}}, {{nobr|Macallan D. C.}}|загаловак=Comparing HIV-1 and HIV-2 infection: Lessons for viral immunopathogenesis.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23444290|мова=en|выданне=Reviews in medical virology|год=2013|volume=23|нумар=4|pages=221—240|pmid=23444290|doi=10.1002/rmv.1739}}</ref>. І ВІЧ-1, і ВІЧ-2 здольныя выклікаць сур'ёзны імунадэфіцыт, аднак клінічнае цячэнне хваробы некалькі адрозніваецца. Вядома, што ВІЧ-2 менш [[патагеннасць|патагенны]] і перадаецца з меншай імавернасцю, чым ВІЧ-1. Магчыма, гэта звязана з тым, што ВІЧ-2-інфекцыя характарызуецца ніжэйшай [[Вірусная нагрузка|колькасцю вірусных часціц на мілілітр крыві]]. Адзначана, што інфекцыя ВІЧ-2 забяспечвае носьбіту невялікую абарону ад заражэння ВІЧ-1. Аднак апісаныя выпадкі падвойнай інфекцыі, прычым заражэнне можа адбывацца ў любым парадку. Інфекцыя ВІЧ-2 радзей заканчваецца развіццём СНІДу. Існуюць звесткі пра некалькі большую частату развіцця [[Саркома Капашы|саркомы Капашы]], [[кандыдоз]]у ротавай поласці і хранічнай [[Ліхаманка|ліхаманкі]] пры ВІЧ-1/СНІДзе. Пры ВІЧ-2/СНІДзе часцей развіваецца [[энцэфаліт]], хранічная ці вострая бактэрыяльная [[дыярэя]], сур'ёзныя [[цытамегалавірус]]ныя інфекцыі і [[халангіт]]<ref name=Nyamweya />. Да роду ''[[Lentivirus]]'' таксама адносяць віды, якія выклікаюць падобныя захворванні ў малпаў, кошак, коней, авечак і г. д.<ref name="NIAID" /><ref>{{cite journal | title = Morphogenesis and morphology of HIV. Structure relations | url = https://archive.org/details/sim_archives-of-virology_1989_106_1-2/page/1 | author = Gelderblom H.R., Ozel M., Pauli G. | journal = Arch. Virol. | volume = 106 | year = 1989 | pages = 1–13 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp?taxnode_id=20133261 |title=Lentivirus |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |description=Virus Taxonomy: 2013 Release|access-date=2014-07-21}}</ref>. === ВІЧ-1 === ВІЧ-1 апісаны ў 1983 годзе і з'яўляецца найбольш распаўсюджаным і патагенным відам ВІЧ<ref name=bartlett>{{кніга |аўтар=Джон Бартлетт |частка=Типы и подтипы ВИЧ |загаловак=Клинические аспекты ВИЧ-инфекции |спасылка частка=http://www.eurasiahealth.org/attaches/82168/MMHIV10_2.pdf |год=2009}} [https://web.archive.org/web/20110818234109/http://www.eurasiahealth.org/attaches/82168/MMHIV10_2.pdf Архіў]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170425015648/http://www.webcitation.org/6A3qODrr7 |date=25 красавіка 2017 }}</ref>. Глабальная эпідэмія [[ВІЧ-інфекцыя|ВІЧ-інфекцыі]] галоўным чынам абумоўлена распаўсюджваннем ВІЧ-1. У пераважнай большасці выпадкаў пад ВІЧ маюць на ўвазе менавіта ВІЧ-1<ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/hiv-types.htm|title=HIV Strains: Types, Groups and Subtypes|publisher=AVERT|access-date=2014-07-21|archive-date=24 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074245/http://www.avert.org/hiv-types.htm|url-status=dead}}</ref>. Від ВІЧ-1 класіфікуюць на галоўную групу М і некалькі пабочных груп. Лічыцца, што групы M, N, O, P утварыліся ў выніку незалежных выпадкаў перадачы SIV ад малпы да чалавека, і наступнай мутацыі віруса да ВІЧ<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Sharp P. M.}}, {{nobr|Hahn B. H.}}|загаловак=Origins of HIV and the AIDS pandemic.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22229120|мова=en|выданне=Cold Spring Harbor perspectives in medicine|год=2011|volume=1|нумар=1|pages=006841|pmid=22229120|doi=10.1101/cshperspect.a006841}}</ref>. * Вірусы '''групы М''' ({{lang-en|Main}} — асноўная) з'яўляюцца прычынай больш чым 90 % выпадкаў ВІЧ-інфекцыі. Групу М класіфікуюць на некалькі [[клада|клад]], якія называюцца падтыпамі і таксама пазначаюцца літарамі: ** Падтып A шырока распаўсюджаны, напрыклад, у [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]] і Расіі<ref name="pmid15332265">{{cite journal |author1=Bobkov AF|author2= Kazennova EV| author3=Selimova LM|display-authors = etal | title = Temporal trends in the HIV-1 epidemic in Russia: predominance of subtype A | journal = J. Med. Virol. | volume = 74 | issue = 2 | pages = 191–6 |date=October 2004 | pmid = 15332265 | doi = 10.1002/jmv.20177}}</ref>; ** Падтып B дамінуе ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], [[Японія|Японіі]], [[Тайланд]]зе, [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="Goudsmit">Goudsmit, Jaap. Viral Sex; The Nature of AIDS. Oxford University Press. New York, New York, 1997. Pg. 51-58. Retrieved May 25, 2008.</ref>; ** Падтып C пераважае ў [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай]] і [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыцы]], [[Індыя|Індыі]], [[Непал]]е, некаторых частках [[Кітайцы|Кітая]]<ref name="Goudsmit" />; ** Падтып D выяўлены толькі ва [[Усходняя Афрыка|Усходняй]] і [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]]<ref name="Goudsmit" />; ** Падтып E не быў выяўлены ў нерэкамбінантным выглядзе, толькі разам з падтыпам А як CRF01_AE у [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]<ref name="Goudsmit" />; ** Падтып F выяўлены ў [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]<ref name="Avert">[http://www.avert.org/hivtypes.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090215010551/http://www.avert.org/hivtypes.htm |date=15 лютага 2009 }} Introduction to HIV types, groups and subtypes. March 3, 2008. Retrieved May 25, 2008.</ref>; ** Падтып G і рэкамбінантная форма CRF02_AG выяўлены ў [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]]<ref name="Avert" />; ** Падтып H выяўлены толькі ў [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]]<ref name="Avert" />; ** Падтып I быў прапанаваны для апісання штама-прадукта множнай рэкамбінацыі CRF04_cpx некалькіх падтыпаў<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Paraskevis D.}}, {{nobr|Magiorkinis M.}}, {{nobr|Vandamme A. M.}}, {{nobr|Kostrikis L. G.}}, {{nobr|Hatzakis A.}}|загаловак=Re-analysis of human immunodeficiency virus type 1 isolates from Cyprus and Greece, initially designated 'subtype I', reveals a unique complex A/G/H/K/? mosaic pattern.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11172098|мова=en|выданне=The Journal of general virology|год=2001|volume=82|нумар=Pt 3|pages=575—580|pmid=11172098}}</ref>; ** Падтып J распаўсюджаны ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай]], [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Афрыка|Заходняй]] Афрыцы і [[Спіс краін Карыбскага басейна|краінах Карыбскага басейна]]<ref name="pmid717053344">{{cite journal | author = Hemelaar J, Gouws E, Ghys PD, Osmanov S. | title = Global and regional distribution of HIV-1 genetic subtypes and recombinants in 2004.| journal = AIDS | volume = 20 | issue = 16 | pages = W13–23 |date=March 2006 | pmid = 17053344 | doi = 10.1097/01.aids.0000247564.73009.bc }}</ref>; ** Падтып K выяўлены толькі ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Конга]] і [[Камерун]]е<ref name="Avert" />; ** Падтып L выяўлены толькі ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Конга]]<ref>{{cite web|url= https://news.tut.by/world/660476.html|title= СМИ: в США ученые выявили новый штамм ВИЧ|publisher= tut.by|access-date= 07.11.2019|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20191107151653/https://news.tut.by/world/660476.html|archive-date= 7 лістапада 2019|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.scientificamerican.com/article/first-new-hiv-strain-in-19-years-identified/ | title = First New HIV Strain in 19 Years Identified}}</ref>. * Група O ({{lang-en|Outlier}} — непадобны) выяўлена ў [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]] і [[Заходняя Афрыка|Заходняй]] Афрыцы. Найбольш распаўсюджана ў Камеруне, дзе ў 1997 годзе больш за 2 % пацыентаў былі заражаныя вірусам групы О<ref name="pmid9084797">{{cite journal | author = Peeters M, Gueye A, Mboup S, Bibollet-Ruche F, Ekaza E, Mulanga C, Ouedrago R, Gandji R, Mpele P, Dibanga G, Koumare B, Saidou M, Esu-Williams E, Lombart JP, Badombena W, Luo N, Vanden Haesevelde M, Delaporte E | title = Geographical distribution of HIV-1 group O viruses in Africa | journal = AIDS | volume = 11 | issue = 4 | pages = 493–8 |date=March 1997 | pmid = 9084797 | doi = 10.1097/00002030-199704000-00013 }}</ref> (каля 100 000 чалавек, паводле звестак на 2013 год)<ref>Mourez T, Simon F, Plantier JC. Non-M variants of human immunodeficiency virus type 1. Clin Microbiol Rev. 2013 Jul;26(3):448-61</ref>. Вірусы гэтай групы не вызначаліся раннімі версіямі тэст-сістэм на ВІЧ-1, сучасныя тэсты вызначаюць вірусы і групы О, і групы N<ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/hiv-types.htm|title=HIV Strains: Types, Groups and Subtypes|author=AVERT.org|access-date=2014-07-24|archive-date=24 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074245/http://www.avert.org/hiv-types.htm|url-status=dead}}</ref>. * Група N ({{lang-en|Non-M, non-O}} — ані M, ані O) пазначае штамы не М і не О, апісана ў 1998 годзе і выяўлена толькі ў Камеруне. З 2006 года выяўленыя толькі 10 заражэнняў вірусамі групы N<ref name="doi10.1089/aid.2006.22.83">{{cite journal | author = Julie Yamaguchi, Ruthie Coffey, Ana Vallari, Charlotte Ngansop, Dora Mbanya, Nicaise Ndembi, Lazare Kaptué, Lutz G. Gürtler, Pierre Bodelle, Gerald Schochetman, Sushil G. Devare, Catherine A. Brennan | title = Identification of HIV Type 1 Group N Infections in a Husband and Wife in Cameroon: Viral Genome Sequences Provide Evidence for Horizontal Transmission | journal = AIDS Research and Human Retroviruses | volume = 22 | issue = 1 | pages = 83–92 |date=January 2006 | doi = 10.1089/aid.2006.22.83 | pmid = 16438650 }}</ref>. * Група P — у 2009 годзе была вызначана нуклеатыдная паслядоўнасць РНК ВІЧ значна падобная да віруса імунадэфіцыту малпаў, апісанага ў [[Гарылы|гарыл]] (SIVgor), але не з SIV, характэрным для шымпанзэ (SIVcpz). Вірус быў вылучаны з матэрыялу, атрыманага ад жанчыны камерунскага паходжання, якая пражывае ў [[Францыя|Францыі]]<ref name="pmid19648927">{{cite journal | author = Plantier JC, Leoz M, Dickerson JE, De Oliveira F, Cordonnier F, Lemée V, Damond F, Robertson DL, Simon F | title = A new human immunodeficiency virus derived from gorillas | journal = Nature Medicine | volume = 15 | issue = 8 | pages = 871–2 |date=August 2009 | pmid = 19648927 | doi = 10.1038/nm.2016 }}</ref><ref name="CBC news HIV P">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/health/story/2009/08/03/hiv-africa.html|date=2009-08-03|access-date=2009-08-03|title=New HIV strain discovered|work=[[Associated Press]]|publisher=[[CBC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805173954/http://www.cbc.ca/health/story/2009/08/03/hiv-africa.html|archive-date=5 жніўня 2009|url-status=dead}}</ref><ref name=millennia>{{cite news |author=[[Donald G. McNeil, Jr.]] |title=Precursor to H.I.V. Was in Monkeys for Millennia |url= http://www.nytimes.com/2010/09/17/health/17aids.html?_r=1&src=me&ref=general |quote=But P appears to have crossed over from a gorilla; it was discovered only last year, and in only one woman, who was from Cameroon, where lowland gorillas are hunted for meat.|work=[[New York Times]] |date=September 16, 2010 |access-date=2010-09-17 }}</ref>. === ВІЧ-2 === ВІЧ-2 ідэнтыфікаваны ў 1986 годзе<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Clavel F.}}, {{nobr|Guétard D.}}, {{nobr|Brun-Vézinet F.}}, {{nobr|Chamaret S.}}, {{nobr|Rey M. A.}}, {{nobr|Santos-Ferreira M. O.}}, {{nobr|Laurent A. G.}}, {{nobr|Dauguet C.}}, {{nobr|Katlama C.}}, {{nobr|Rouzioux C.}}|загаловак=Isolation of a new human retrovirus from West African patients with AIDS.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2425430|мова=en|выданне=Science (New York, N.Y.)|год=1986|volume=233|нумар=4761|pages=343—346|pmid=2425430}}</ref>, генетычна вельмі блізкі да T-лімфатропнага віруса SIVsmm мангабеяў, і, у меншай ступені, да віруса ВІЧ-1. Геномы ВІЧ-1 і ВІЧ-2 маюць [[Гамалогія, біялогія|гамалогію]] кансерватыўных генаў gag і pol каля 60 %, і да 45 % генаў бялкоў абалонкі<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Guyader M.}}, {{nobr|Emerman M.}}, {{nobr|Sonigo P.}}, {{nobr|Clavel F.}}, {{nobr|Montagnier L.}}, {{nobr|Alizon M.}}|загаловак=Genome organization and transactivation of the human immunodeficiency virus type 2.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3031510|мова=en|выданне=Nature|год=1987|volume=326|нумар=6114|pages=662—669|pmid=3031510|doi=10.1038/326662a0}}</ref>. Станам на 2010 год, апісаныя 8 груп ВІЧ-2, толькі групы A і B з'яўляюцца эпідэмічнымі. Вірусы групы А распаўсюджаныя ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]], [[Ангола|Анголе]], [[Мазамбік]]у, [[Бразілія|Бразіліі]], [[Індыя|Індыі]] і мала распаўсюджаныя ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Еўропа|Еўропе]]<ref>{{артыкул|загаловак=HIV-2 Infection Surveillance--United States, 1987-2009.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21796096|мова=en|выданне=MMWR. Morbidity and mortality weekly report|год=2011|volume=60|нумар=29|pages=985—988|pmid=21796096}} За 12 гадоў з 1988 па 2010 у ЗША зарэгістраваны толькі 242 злучваючы ВІЧ-інфекцыі</ref><ref>{{cite web|url=http://aidsinfo.nih.gov/guidelines/html/1/adult-and-adolescent-arv-guidelines/24/hiv-2-infection|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|publisher=U.S. Department of Health and Human Services|access-date=2014-07-21|quote=Інфекцыя ВІЧ-2 эндэмічная ў Заходняй Афрыцы і мае толькі абмежаванае распаўсюджванне за межамі гэтай зоны.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201185005/https://aidsinfo.nih.gov/guidelines/html/1/adult-and-adolescent-arv-guidelines/24/hiv-2-infection|archive-date=1 снежня 2019|url-status=dead}}</ref>. Вірусы групы В распаўсюджаныя ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]]<ref name=Santiago2005>{{cite journal |last1=Santiago |first1=M. L. |last2=Range |first2=F. |last3=Keele |first3=B. F. |last4=Li |first4=Y. |last5=Bailes |first5=E. |last6=Bibollet-Ruche |first6=F. |last7=Fruteau |first7=C. |last8=Noe |first8=R. |last9=Peeters |first9=M. |title=Simian Immunodeficiency Virus Infection in Free-Ranging Sooty Mangabeys (Cercocebus atys atys) from the Taï Forest, Côte d'Ivoire: Implications for the Origin of Epidemic Human Immunodeficiency Virus Type 2 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2005-10_79_19/page/12515 |journal=Journal of Virology |volume=79 |issue=19 |pages=12515–27 |year=2005 |pmid=16160179 |pmc=1211554 |doi= 10.1128/JVI.79.19.12515-12527.2005}}</ref><ref name=Marx2001>{{cite journal |title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa |volume=356 |pages=911–20 |year=2001 |journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |pmc=1088484 |pmid=11405938 |doi=10.1098/rstb.2001.0867 |url=http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/356/1410/911.abstract |author=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E |issue=1410 |access-date=1 снежня 2016 |archive-date=29 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160329213317/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/356/1410/911.abstract |url-status=dead }}</ref>. == Будова вірыёна == [[Выява:HI-virion-structure be.svg|thumb|500px|Будова віруса імунадэфіцыту чалавека]] [[Вірыён]]ы ВІЧ маюць выгляд [[сфера|сферычных]] часціц, дыяметр якіх складае каля 100—120 [[нанаметр]]аў<ref name=McGovern>{{cite journal | author = McGovern SL, Caselli E, Grigorieff N, Shoichet BK | title = A common mechanism underlying promiscuous inhibitors from virtual and high-throughput screening | journal = [[Journal of Medical Chemistry]] | volume = 45 | issue = 8 | pages = 1712–22 | year = 2002 | pmid = 11931626 | doi = 10.1021/jm010533y }}</ref>. Гэта прыблізна ў 60 разоў менш за дыяметр [[эрытрацыт]]а<ref name=Microbiology3>Compared with overview in: {{Кніга |аўтар=Fisher, Bruce; Harvey, Richard P.; Champe, Pamela C. |загаловак=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |выдавецтва=Lippincott Williams & Wilkins |месца=Hagerstown, MD |год= 2007|isbn=0-7817-8215-5 }} Page 3</ref>. У склад спелых вірыёнаў уваходзяць некалькі тысяч бялковых малекул розных тыпаў. [[Капсід]] спелага вірыёна, які складаецца з прыкладна 2000 малекул бялку р24, мае форму ўсечанага [[конус]]а<ref name=compendia>{{Кніга | аўтар = Los Alamos National Laboratory | год = 2008 | загаловак = HIV Sequence Compendium 2008 | спасылка = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf | archive-date = 24 лістапада 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124115738/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf }}</ref>. Унутры капсіду знаходзіцца бялкова-нуклеінавы комплекс: дзве ніткі віруснай [[РНК]], трывала звязаныя з бялком нуклеакапсіду '''p7''', [[ферменты]] ([[зваротная транскрыптаза]], [[пратэаза]], [[інтэграза]])<ref name=compendia/>. З капсідам таксама асацыяваныя бялкі '''Nef''' і '''Vif''' (7—20 малекул Vif на вірыён). Унутры вірыёна (і, хутчэй за ўсё, па-за межамі капсіду) выяўлены бялок '''Vpr'''<ref name="Levy" />{{rp|8-11}}. Акрамя таго, з капсідам ВІЧ-1 (але не ВІЧ-2) звязаныя каля 200 копій клетачнага ферменту {{нп5|Цыклафілін А|пептыдылпралілізамеразы A|en|Peptidylprolyl isomerase A}} (цыклафілін А), неабходнага для зборкі вірыёна<ref name="Structural_biology">{{артыкул|аўтар={{nobr|Turner B. G.}}, {{nobr|Summers M. F.}}|загаловак=Structural biology of HIV.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9878383|мова=en|выданне=Journal of molecular biology|год=1999|volume=285|нумар=1|pages=1—32|pmid=9878383|doi=10.1006/jmbi.1998.2354}}</ref>. Капсід атачае абалонка, утвораная прыкладна 2000 малекул матрыкснага бялку '''p17'''<ref name=compendia />. Матрыксную абалонку, у сваю чаргу, атачае двухслойная [[ліпід]]ная мембрана, якая з'яўляецца [[Вірусная абалонка|вонкавай абалонкай віруса]]. Яна ўтворана малекуламі [[Фосфаліпіды|фосфаліпідаў]], захопленымі вірусам падчас яго адпачкавання ад клеткі, у якой ён сфарміраваўся<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Pudney J.}}, {{nobr|Song M. J.}}|загаловак=Electron microscopic analysis of HIV-host cell interactions.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8091422|мова=en|выданне=Tissue &amp; cell|год=1994|volume=26|нумар=4|pages=539—550|pmid=8091422}}</ref>. У ліпідную мембрану ўбудаваныя 72 [[глікапратэін]]авыя комплексы Env, кожны з якіх утвораны трыма малекуламі трансмембраннага глікапратэіну '''gp41''' <nowiki>(TM)</nowiki>, які служыць «якарам» комплексу, і трыма малекуламі паверхневага глікапратэіну '''gp120''' (SU)<ref name="Structural_biology" />. З дапамогай бялку gp120 вірус далучаецца да рэцэптараў CD4 і карэцэптараў, якія размешчаныя на паверхні [[Т-лімфацыт]]аў чалавека. [[Стэхіяметрычнае ўраўненне|Стэхіяметрычныя суадносіны]] p24:gp120 у вірыёне складаюць 60—100:1<ref name="Levy" />{{rp|11}}. Пры фарміраванні вонкавай абалонкі віруса таксама адбываецца захоп некаторай колькасці мембранных бялкоў клеткі, у тым ліку [[Чалавечы лейкацытарны антыген|чалавечых лейкацытарных антыгенаў]] (HLA) класаў I і II і малекул [[адгезія|адгезіі]]<ref name=compendia /><ref name=rhv1993>{{артыкул|аўтар={{nobr|Orentas R. J.}}, {{nobr|Hildreth J. E.}}|загаловак=Association of host cell surface adhesion receptors and other membrane proteins with HIV and SIV.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8312057|мова=en|выданне=AIDS research and human retroviruses|год=1993|volume=9|нумар=11|pages=1157—1165|pmid=8312057}}</ref>. Бялкі вірыёна інтэнсіўна вывучаюцца, паколькі з'яўляюцца мішэнямі лекаў і [[Вакцына|вакцыны]] супраць ВІЧ, якія распрацоўваюцца. '''Функцыі важных структурных бялкоў ВІЧ-1'''<ref name=compendia /><ref name=rhv1993 /> {| class="wikitable" |- ! Скарачэнне ! Апісанне ! Функцыі |- | '''gp41 (TM, transmembrane)''' | Трансмембранны глікапратэін масай 41 кДа | Размяшчаецца ў вонкавым слоі ліпіднай мембраны, мае ролю «якара», які змяшчае малекулы бялку gp120 |- | '''gp120 (SU, surface)''' | Глікапратэін масай 120 кДа | Вонкавы бялок вірыёна. Некавалентна звязаны з трансмембранным бялком gp41. З адной малекулай gp41 звязаныя 3—5 малекул gp120. Здольны звязваць рэцэптары CD4. Адыгрывае важную ролю падчас пранікнення віруса ў клетку. |- |'''p24 (CA, capsid)''' | Бялок масай 24 кДа | Утварае капсід віруса |- |'''p17 (MA, matrix)''' | Матрыксны бялок масай 17 кДа | Каля дзвюх тысяч малекул гэтага бялку ўтвараюць слой таўшчынёй 5—7 нм, які размяшчаецца паміж вонкавай абалонкай і капсідам віруса. |- |'''p7 (NC, nucleocapsid)''' | Нуклеакапсідны бялок масай 7 кДа | Уваходзіць у склад капсіда віруса. Утварае комплекс з віруснай РНК. |} == Геном і бялкі, што ён кадзіруе == [[Файл:Геном-ВИЧ.png|thumb|450px|Геном ВІЧ-1<ref name=compendia />]] Генетычны матэрыял ВІЧ прадстаўлены дзвюма копіямі дадатна-сэнсавай (+)[[РНК]]<ref name="Structural_biology" />. [[Геном]] ВІЧ-1 мае даўжыню 9000 [[нуклеатыд]]аў. Канцы геному прадстаўленыя [[Доўгія канцавыя паўторы|доўгімі канцавымі паўторамі]] ({{lang-en|long terminal repeat}}, LTR), якія кіруюць прадукцыяй новых вірусаў і могуць актывавацца і бялкамі віруса, і бялкамі інфіцыраванай клеткі. 9 [[ген]]аў ВІЧ-1 кадзіруюць, прынамсі, 15 бялкоў<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Fauci A. S.}}|загаловак=HIV and AIDS: 20 years of science.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12835701|мова=en|выданне=Nature medicine|год=2003|volume=9|нумар=7|pages=839—843|pmid=12835701|doi=10.1038/nm0703-839}}</ref>. Ген ''pol'' кадзіруе ферменты: [[зваротная транскрыптаза|зваротную транскрыптазу]] (RT), [[інтэграза|інтэгразу]] (IN) і [[Пратэаза ВІЧ-1|пратэазу]] (PR). Ген ''gag'' кадзіруе поліпратэін Gag/p55, які расшчапляецца віруснай пратэазай да структурных бялкоў '''p6''', '''p7''', '''p17''', '''p24'''. Ген ''env'' кадзіруе бялок '''gp160''', які расшчапляецца клетачнай эндапратэазай [[Фурын, фермент|фурынам]] на структурныя бялкі '''gp41''' і '''gp120'''<ref name="Levy" />{{rp|8-12}}. Іншыя шэсць генаў — ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', ''vpu'' (''vpx'' у ВІЧ-2) — кадзіруюць бялкі, якія адказваюць за здольнасць ВІЧ-1 інфіцыраваць клеткі і ствараць новыя копіі віруса. Рэплікацыя ВІЧ-1 ''[[in vitro]]'' магчымая без генаў ''nef'', ''vif'', ''vpr'', ''vpu'', аднак іх прадукты неабходныя для паўнавартаснай інфекцыі ''[[in vivo]]''<ref name="guatelli">{{артыкул|аўтар={{nobr|Guatelli J. C.}}|загаловак=Interactions of viral protein U (Vpu) with cellular factors.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20012522|мова=en|выданне=Current topics in microbiology and immunology|год=2009|volume=339|pages=27—45|pmid=20012522|doi=10.1007/978-3-642-02175-6_2}}</ref><ref name="Nomaguchi M. 2008">{{артыкул|аўтар={{nobr|Nomaguchi M.}}, {{nobr|Fujita M.}}, {{nobr|Adachi A.}}|загаловак=Role of HIV-1 Vpu protein for virus spread and pathogenesis.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18672082|мова=en|выданне=Microbes and infection / Institut Pasteur|год=2008|volume=10|нумар=9|pages=960—967|pmid=18672082|doi=10.1016/j.micinf.2008.07.006}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Malim M. H.}}, {{nobr|Emerman M.}}|загаловак=HIV-1 accessory proteins--ensuring viral survival in a hostile environment.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18541215|мова=en|выданне=Cell host &amp; microbe|год=2008|volume=3|нумар=6|pages=388—398|pmid=18541215|doi=10.1016/j.chom.2008.04.008}}</ref>. ==== Gag ==== Поліпратэін-папярэднік Gag/p55 сінтэзуецца з поўнапамернай геномнай РНК (якая ў гэтым выпадку служыць у якасці [[мРНК]]) падчас стандартнай [[5'-кэп|кэп]]-залежнай [[Трансляцыя (біялогія)|трансляцыі]], але магчымая і [[IRES]]-залежная трансляцыя. Папярэднікі функцыянальных бялкоў размяшчаюцца ў складзе поліпратэіну Gag/p55 у наступным парадку: p17…p24…p2…p7…p1…p6<ref name="Levy" />{{rp|8}} (р1 і р2 — злучальныя [[пептыды]]; іншыя прадукты расшчаплення Gag/p55 апісаныя вышэй). Нерасшчэплены пратэазай Gag/p55 змяшчае тры асноўныя [[Дамен бялку|дамены]]: дамен мембраннай лакалізацыі (М, membrane targeting), дамен узаемадзеяння (I, interaction) і «позні» дамен (L, late). Дамен М, размешчаны ўнутры вобласці p17/МА, мірысцілізуецца (далучаюцца рэшткі [[Мірысцінавая кіслата|мірысцінавай кіслаты]]) і накіроўвае Gag/p55 да плазматычнай мембраны. Дамен I, размешчаны ўнутры вобласці p7^NC (NC, nucleocapsid), адказвае за міжмалекулярныя ўзаемадзеянні асобных манамераў Gag/p55. Дамен L, таксама лакалізаваны ў вобласці p7^NC, апасродкуе адпачкаванне вірыёнаў ад плазматычнай мембраны; у гэтым працэсе ўдзельнічае таксама р6 вобласць поліпратэіну Gag/p55<ref name="Levy" />{{rp|8}}<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Ho S. K.}}, {{nobr|Coman R. M.}}, {{nobr|Bunger J. C.}}, {{nobr|Rose S. L.}}, {{nobr|O'Brien P.}}, {{nobr|Munoz I.}}, {{nobr|Dunn B. M.}}, {{nobr|Sleasman J. W.}}, {{nobr|Goodenow M. M.}}|загаловак=Drug-associated changes in amino acid residues in Gag p2, p7(NC), and p6(Gag)/p6(Pol) in human immunodeficiency virus type 1 (HIV-1) display a dominant effect on replicative fitness and drug response.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18599104|мова=en|выданне=Virology|год=2008|volume=378|нумар=2|pages=272—281|pmid=18599104|doi=10.1016/j.virol.2008.05.029}}</ref>. ==== Vpu ==== Дзвюма важнымі функцыямі бялку Vpu з'яўляюцца: 1) [[Пратэоліз|разбурэнне]] клетачнага рэцэптара CD4 у [[эндаплазматычны рэтыкулум|эндаплазматычным рэтыкулуме]] шляхам прыцягнення [[Убіквіцінлігаза|ўбіквіцінлігазных]] комплексаў і 2) стымуляцыя вылучэння даччыных вірыёнаў з клеткі шляхам інактывацыі [[інтэрферон]]-індуцыраванага трансмембраннага бялку [[CD317]]/BST-2, што атрымаў таксама назву «tetherin» за яго здольнасць прыгнятаць вылучэнне зноў утвораных даччыных вірыёнаў пасродкам іх утрымання на паверхні клеткі<ref name="guatelli" /><ref name="Nomaguchi M. 2008"/><ref name="Neil S.J. 2008">{{артыкул|аўтар={{nobr|Neil S. J.}}, {{nobr|Zang T.}}, {{nobr|Bieniasz P. D.}}|загаловак=Tetherin inhibits retrovirus release and is antagonized by HIV-1 Vpu.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18200009|мова=en|выданне=Nature|год=2008|volume=451|нумар=7177|pages=425—430|pmid=18200009|doi=10.1038/nature06553}}</ref><ref name="Van Damme N. 2008">{{артыкул|аўтар={{nobr|Van Damme N.}}, {{nobr|Goff D.}}, {{nobr|Katsura C.}}, {{nobr|Jorgenson R. L.}}, {{nobr|Mitchell R.}}, {{nobr|Johnson M. C.}}, {{nobr|Stephens E. B.}}, {{nobr|Guatelli J.}}|загаловак=The interferon-induced protein BST-2 restricts HIV-1 release and is downregulated from the cell surface by the viral Vpu protein.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18342597|мова=en|выданне=Cell host &amp; microbe|год=2008|volume=3|нумар=4|pages=245—252|pmid=18342597|doi=10.1016/j.chom.2008.03.001}}</ref><ref name=autogenerated1>{{артыкул|аўтар={{nobr|Dubé M.}}, {{nobr|Bego M. G.}}, {{nobr|Paquay C.}}, {{nobr|Cohen A.}}|загаловак=Modulation of HIV-1-host interaction: role of the Vpu accessory protein.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21176220|мова=en|выданне=Retrovirology|год=2010|volume=7|pages=114|pmid=21176220|doi=10.1186/1742-4690-7-114}}</ref><ref name=autogenerated2>{{артыкул|аўтар={{nobr|Ruiz A.}}, {{nobr|Guatelli J. C.}}, {{nobr|Stephens E. B.}}|загаловак=The Vpu protein: new concepts in virus release and CD4 down-modulation.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20201792|мова=en|выданне=Current HIV research|год=2010|volume=8|нумар=3|pages=240—252|pmid=20201792}}</ref>. ==== Vpr ==== Бялок Vpr неабходны для рэплікацыі віруса ў клетках, якія не дзеляцца, у тым ліку [[макрафаг]]ах. Гэты бялок, нароўні з іншымі клетачнымі і віруснымі бялкамі, актывуе транскрыпцыю з выкарыстаннем доўгіх канцавых паўтораў геному ВІЧ у якасці прамотараў. Бялок Vpr адыгрывае важную ролю ў пераносе віруснай ДНК у [[Клетачнае ядро|ядро]] і выклікае затрымку [[мітоз|дзялення]] клеткі ў [[G2-фаза|перыядзе G2]]<ref name="Votteler, J 2008">Votteler, J. and Schubert, U. (2008) Human Immunodeficiency Viruses: Molecular Biology. Encyclopedia of Virology. (3rd ed.) 517—525</ref>. ==== Vif ==== Бялок Vif адыгрывае важную ролю ў падтрымцы рэплікацыі віруса. Vif індуцыруе ўбіквіцінілаванне і дэградацыю клетачнага антывіруснага бялку APOBEC3G, які выклікае дэамінаванне ДНК, якое прыводзіць да мутацыйных замен G на A у віруснай ДНК, сінтэзаванай падчас зваротнай транскрыпцыі. Штамы, пазбаўленыя Vif, не рэпліцыруюцца ў [[Т-хелперы|CD4⁺-лімфацытах]], некаторых лініях T-лімфацытаў і макрафагах. Гэтыя штамы здольныя пранікаць у клеткі-мішэні і пачынаць [[Зваротная транскрыпцыя|зваротную транскрыпцыю]], аднак сінтэз віруснай ДНК застаецца незавершаным<ref name="Votteler, J 2008" />. ==== Nef ==== Бялок Nef выконвае некалькі функцый. Ён прыгнятае экспрэсію малекул CD4 і HLA класаў I і II на паверхні інфіцыраваных клетак, і тым самым дазваляе вірусу ўвільваць ад нападу [[Цытатаксічныя Т-лімфацыты|цытатаксічных T-лімфацытаў]] і ад распазнання CD4⁺-лімфацытамі. Бялок Nef можа таксама прыгнятаць актывацыю T-лімфацытаў, звязваючы розныя бялкі-кампаненты сістэм [[Перадача сігналу, біялогія|унутрыклетачнай перадачы сігналу]]<ref name="Votteler, J 2008" />. У інфіцыраваных вірусам імунадэфіцыту [[макак-рэзус]]аў актыўная рэплікацыя віруса і прагрэсіраванне хваробы магчымыя толькі пры інтактным гене ''nef''. [[дэлецыя|Дэлецыі]] гена ''nef'' былі выяўленыя ў штамах ВІЧ, вылучаных у групы аўстралійцаў з працяглым непрагрэсіруючым цячэннем інфекцыі<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Rhodes D. I.}}, {{nobr|Ashton L.}}, {{nobr|Solomon A.}}, {{nobr|Carr A.}}, {{nobr|Cooper D.}}, {{nobr|Kaldor J.}}, {{nobr|Deacon N.}}|загаловак=Characterization of three nef-defective human immunodeficiency virus type 1 strains associated with long-term nonprogression. Australian Long-Term Nonprogressor Study Group.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11044102|мова=en|выданне=Journal of virology|год=2000|volume=74|нумар=22|pages=10581—10588|pmid=11044102}}</ref>. Аднак у часткі іх з часам з'явіліся прыкметы прагрэсіравання інфекцыі, у тым ліку зніжэнне колькасці CD4⁺-лімфацытаў. Такім чынам, хоць дэлецыі гена ''nef'' і могуць запавольваць рэплікацыю віруса, гэта не гарантуе поўнай немагчымасці прагрэсіравання захворвання<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Gorry P. R.}}, {{nobr|McPhee D. A.}}, {{nobr|Verity E.}}, {{nobr|Dyer W. B.}}, {{nobr|Wesselingh S. L.}}, {{nobr|Learmont J.}}, {{nobr|Sullivan J. S.}}, {{nobr|Roche M.}}, {{nobr|Zaunders J. J.}}, {{nobr|Gabuzda D.}}, {{nobr|Crowe S. M.}}, {{nobr|Mills J.}}, {{nobr|Lewin S. R.}}, {{nobr|Brew B. J.}}, {{nobr|Cunningham A. L.}}, {{nobr|Churchill M. J.}}|загаловак=Pathogenicity and immunogenicity of attenuated, nef-deleted HIV-1 strains in vivo.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17888184|мова=en|выданне=Retrovirology|год=2007|volume=4|pages=66|pmid=17888184|doi=10.1186/1742-4690-4-66}}</ref>. ==== Tat і Rev ==== Рэгулятарныя бялкі Tat (''т''ранс-''а''к''т''ыватар) і Rev накопліваюцца ў ядры клеткі і звязваюць пэўныя ўчасткі віруснай РНК. Бялок Tat мае малекулярную масу каля 14-15 кДа, звязвае другасную структуру геномнай РНК каля [[5'-нетрансліраваная вобласць|5'-нетрансліраванай вобласці]]<ref name="Votteler, J 2008"/><ref name="Montagnier, Luc 1999">Montagnier, Luc. (1999) Human Immunodeficiency Viruses (Retroviridae). Encyclopedia of Virology (2nd Ed.) 763—774</ref>., актывуе зваротную транскрыпцыю геномнай РНК ВІЧ, сінтэз вірусных мРНК, неабходны для рэплікацыі віруса амаль ва ўсіх [[Культура клетак|культурах клетак]], рэгулюе выхад вірыёнаў з заражаных клетак<ref name="Votteler, J 2008"/><ref name="Montagnier, Luc 1999"/>, мае патрэбу ў клетачным [[кафактар]]ы — [[цыклін]]е T1. Бялок Rev рэгулюе экспрэсію бялкоў вірыёна, звязвае мРНК гена ''env'' у вобласці RRE ({{lang-en|Rev response element}}) [[інтрон]]у, які падзяляе [[экзон]]ы генаў Tat і Rev<ref name="Votteler, J 2008"/><ref name="Montagnier, Luc 1999"/> Бялкі Tat і Rev стымулююць транскрыпцыю правіруснай ДНК і [[транспарт РНК]] з ядра ў цытаплазму, а таксама неабходныя для [[Трансляцыя (біялогія)|трансляцыі]]. Бялок Rev забяспечвае таксама [[Ядзерныя поры#Механізм экспарту бялкоў з ядра|транспарт кампанентаў віруса]] з ядра і пераключэнне сінтэзу рэгулятарных бялкоў віруса на сінтэз структурных<ref name="Votteler, J 2008" />. == Жыццёвы цыкл == === Да пранікнення ў клетку-мішэнь === Пасля траплення [[вірыён]]аў ВІЧ на паверхню і ўнутр [[арганізм]]а, вірусныя часціцы апыняюцца ў розных па сваёй агрэсіўнасці біялагічных вадкасцях. [[Сліна]] і [[страўнікавы сок]] змяшчаюць [[фермент]]ы, якія ў большай ступені разбураюць [[вірыён]]ы ВІЧ, чым іншыя біялагічныя вадкасці (гэта не адносіцца да немаўлят першых месяцаў жыцця, у якіх яшчэ не выпрацоўваюцца адпаведныя [[ферменты стрававання]], з-за чаго немаўляты могуць быць заражаныя праз грудное малако). Вірыёны ВІЧ пранікаюць у [[крывяносная сістэма|крывяносную]] і [[лімфатычная сістэма|лімфатычную сістэмы]] арганізма і перамяшчаюцца па арганізме ў патоку [[кроў|крыві]] і [[лімфа|лімфы]]. Апынуўшыся побач з [[CD4]]-клеткай, вірыёны ВІЧ звязваюць рэцэптар [[CD4]] на яе плазматычнай мембране<ref name="ncbi.hiv">{{cite web|url=http://www.math.umt.edu/bardsley/courses/495/Projects/HIV/PerelsonEtAl1996.pdf|title=HIV-1 dynamics in vivo: virion clearance rate, infected cell life-span, and viral generation time|publisher=Science. 1996 Mar 15;271(5255):1582-6.|access-date=2014-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014116/http://www.math.umt.edu/bardsley/courses/495/Projects/HIV/PerelsonEtAl1996.pdf|archive-date=5 сакавіка 2016|url-status=dead}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8599114 PMID 8599114]</ref>. === Пранікненне ў клетку і зваротная транскрыпцыя === {| class="tiles" align="right" style="text-align:center" cellpadding="5" |- | '''Механізм зліцця вірыёна ВІЧ <br />і плазматычнай мембраны <br /> Т-лімфацыта чалавека'''<br /> [[Выява:HIV Membrane fusion panel rus 1.png|220px|center|thumb|1. Узаемадзеянне віруснага бялку gp120 з клетачным рэцэптарам CD4 (паказана чырвонай стрэлкай)]] [[Выява:HIV Membrane fusion panel rus 2.png|220px|center|thumb|2. [[Канфармацыя|Канфармацыйныя]] змены віруснага бялку gp120 забяспечваюць злучэнне з клетачным рэцэптарам [[CCR5]] (паказана чырвонай стрэлкай)]] [[Выява:HIV Membrane fusion panel rus 3.png|220px|center|thumb|3. Канцавыя ўчасткі віруснага бялку gp41 пранікаюць у [[клетачная мембрана|плазматычную мембрану]] клеткі (паказана чырвонай стрэлкай)]] [[Выява:HIV Membrane fusion panel rus 4.png|220px|center|thumb|4. Вірусны бялок gp41 падвяргаецца значным [[канфармацыя|канфармацыйным]] зменам (паказана чырвонай стрэлкай), што прыводзіць да збліжэння і зліцця мембран вірыёна і клеткі]] |} Вірусны глікапратэін gp120 трывала звязвае рэцэптар CD4. У выніку такога ўзаемадзеяння gp120 перажывае [[канфармацыя|канфармацыйныя]] змены, якія дазваляюць яму таксама звязаць малекулу [[карэцэптар]]а [[CXCR4]] ці [[CCR5]] (якія экспрэсіруюцца на паверхні Т-лімфацытаў, макрафагаў, дэндрытных клетак і мікрагліі)<ref name=autogenerated5>{{артыкул|аўтар={{nobr|Coakley E.}}, {{nobr|Petropoulos C. J.}}, {{nobr|Whitcomb J. M.}}|загаловак=Assessing chemokine co-receptor usage in HIV.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15647694|мова=en|выданне=Current opinion in infectious diseases|год=2005|volume=18|нумар=1|pages=9—15|pmid=15647694}}</ref><ref name=autogenerated11>{{артыкул|аўтар={{nobr|Myszka D. G.}}, {{nobr|Sweet R. W.}}, {{nobr|Hensley P.}}, {{nobr|Brigham-Burke M.}}, {{nobr|Kwong P. D.}}, {{nobr|Hendrickson W. A.}}, {{nobr|Wyatt R.}}, {{nobr|Sodroski J.}}, {{nobr|Doyle M. L.}}|загаловак=Energetics of the HIV gp120-CD4 binding reaction.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10922058|мова=en|выданне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|год=2000|volume=97|нумар=16|pages=9026—9031|pmid=10922058}}</ref>. У залежнасці ад здольнасці звязваць гэтыя [[карэцэптар]]ы, ВІЧ класіфікуюць на R5-тропныя (звязваюць толькі карэцэптар CCR5), X4-тропныя (звязваюць толькі карэцэптар CXCR4) і R5X4-тропныя (могуць узаемадзейнічаць з абодвума карэцэптарамі) варыянты<ref name="autogenerated5" />. Пры заражэнні, галоўным чынам, перадаюцца R5-тропныя і R5X4-тропныя варыянты<ref>Wilen CB, Tilton JC, Doms RW. HIV: cell binding and entry. Cold Spring Harb Perspect Med. 2012 Aug 1;2(8)</ref>. Прэпараты, якія блакуюць [[карэцэптар]]ы, могуць быць эфектыўнымі супраць ВІЧ<ref name=autogenerated8>{{cite web|url=http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/howhiv.aspx|title=Інфармацыя пра ВІЧ на сайце NIAID|access-date=2014-08-07}}</ref>. Пасля апісаных падзей вірусны бялок gp41 пранікае ў [[клетачная мембрана|мембрану клеткі]] і падвяргаецца значным [[канфармацыя|канфармацыйным]] зменам, з прычыны якіх [[клетачная мембрана|мембрана клеткі]] і мембрана [[вірыён]]а ВІЧ збліжаюцца адна з адной і затым зліваюцца. Вірусны бялок gp41 вельмі важны для зліцця мембран, таму яго разглядаюць у якасці мішэні для распрацоўкі супрацьвірусных прэпаратаў. Пасля зліцця мембран змесціва вірыёна пранікае ўнутр клеткі. Унутры клеткі вірусная РНК вызваляецца з капсіду. Затым пад дзеяннем [[зваротная транскрыптаза|зваротнай транскрыптазы]] адбываецца [[зваротная транскрыпцыя]] — працэс сінтэзу ДНК на аснове інфармацыі ў адналанцужковай геномнай РНК віруса<ref name=autogenerated10>[http://obi.img.ras.ru/Humbio/immunology/imm-gal/0005fba9.htm Размнажэнне віруса імунадэфіцыту чалавека ў клетцы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Большая частка лекавых прэпаратаў, ухваленых для ўжывання пры ВІЧ-інфекцыі, накіравана на парушэнне працы [[зваротная транскрыптаза|зваротнай транскрыптазы]]<ref name="NIAID" />. === Транспарт віруснай ДНК у ядро і інтэграцыя ў геном === Пасля завяршэння зваротнай транскрыпцыі ў CD4⁺-лімфацыце вірусны геном прадстаўлены неўбудаванай ДНК. Для ўбудавання віруснай ДНК у геном клеткі-гаспадара і для ўтварэння новых вірусаў '''неабходна''' [[T-лімфацыт#Актывацыя|актывацыя T-лімфацытаў]]. Актывацыя CD4⁺-лімфацытаў адбываецца пры іх кантакце з [[Антыгенраспазнавальныя клеткі|антыгенраспазнавальнымі клеткамі]] ў лімфоіднай тканцы. Наяўнасць вірусаў на паверхні фалікулярных дэндрытных клетак і прысутнасць празапаленчых [[цытакіны|цытакінаў]] ([[Інтэрлейкін-1|ІЛ-1]], [[Інтэрлейкін-6|ІЛ-6]] і [[Фактар некрозу пухліны|ФНПα]]) спрыяюць размнажэнню ВІЧ у інфіцыраваных клетках. Менавіта таму лімфоідная тканка служыць самым спрыяльным асяроддзем для рэплікацыі ВІЧ<ref name="eurhiv1" />. Сінтэзаваная вірусная ДНК транспартуецца ўнутр ядра клеткі ў складзе прэ-інтэграцыйнага комплексу, у які таксама ўваходзяць бялкі ВІЧ p17/MA, Nef і інтэграза<ref>Levy J.A. HIV and the pathogenesis of AIDS. — p. 110, 111, 160, 161 — USA: American Society for Microbiology, 2007. — ISBN 978-1-55581-393-2</ref>. Далей вірусная ДНК убудоўваецца ў [[храмасомы|храмасому]] актываванага T-лімфацыта пад дзеяннем [[інтэграза|інтэгразы]]. Некалькі прэпаратаў, якія інгібіруюць інтэгразу, шырока выкарыстоўваюцца ў сучаснай комплекснай антырэтравіруснай тэрапіі. Вірусная ДНК, якая ўбудавалася ў храмасому клеткі, называецца [[Правірус|'''''правірусам''''']]<ref name="NIAID" />. === Транскрыпцыя, сплайсінг, транспарт РНК з ядра ў цытаплазму і трансляцыя === У ядры клетачная [[РНК-палімераза]] сінтэзуе папярэднік вірусных [[мРНК|інфармацыйных РНК]] (мРНК), даўжыня якога роўная даўжыні геномнай РНК ВІЧ-1. Гэты папярэднік мРНК падвяргаецца [[кэп|5'-канцавому кэпаванню]] і [[Поліадэнілаванне|3'-канцавому поліадэнілаванню]]. Акрамя таго, папярэднік мРНК падвяргаецца [[сплайсінг]]у, у выніку якога ўтвараюцца больш за 40 розных мРНК, якія можна падзяліць на 3 класы<ref name=pmid22355797>{{артыкул|аўтар={{nobr|Karn J.}}, {{nobr|Stoltzfus C. M.}}|загаловак=Transcriptional and posttranscriptional regulation of HIV-1 gene expression.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22355797|мова=en|выданне=Cold Spring Harbor perspectives in medicine|год=2012|volume=2|нумар=2|pages=006916|pmid=22355797|doi=10.1101/cshperspect.a006916}}</ref>:<br /> 1) несплайсаваная РНК даўжынёй каля 9.3 kb — далей выкарыстоўваецца ў якасці мРНК для сінтэзу бялкоў Gag і Gag-Pol, а таксама ў якасці геномнай РНК; <br /> 2) няцалкам сплайсаваныя РНК памерам каля 4 kb — выкарыстоўваюцца як мРНК для сінтэзу бялкоў Vif, Vpr, Tat, Vpu і Env; <br /> 3) цалкам сплайсаваныя РНК памерам каля 2 kb — выкарыстоўваюцца як мРНК для сінтэзу бялкоў Vpr, Tat, Rev і Nef. На ранняй стадыі экспрэсіі генаў, у адсутнасць бялку Rev, несплайсаваная і няцалкам сплайсаваныя РНК ВІЧ-1 нестабільныя і хутка разбураюцца ў ядры. У той жа час, цалкам сплайсаваныя мРНК ВІЧ-1 з'яўляюцца стабільнымі і транспартуюцца з ядра ў цытаплазму<ref name=pmid22355797/>. У цытаплазме з дапамогай [[рыбасома|рыбасом]] адбываецца працэс [[Трансляцыя (біялогія)|трансляцыі]] — [[біясінтэз бялку]] з [[амінакіслоты|амінакіслот]] па зададзенай матрыцы на аснове [[генетычная інфармацыя|генетычнай інфармацыі]], якая змяшчаецца ў мРНК. Сінтэзаваны ў цытаплазме бялок Rev транспартуецца ў ядро, дзе звязваецца з вобласцю RRE несплайсаванай і няцалкам сплайсаваных РНК, што стабілізуе гэтыя РНК. Акрамя таго, Rev узаемадзейнічае з клетачным бялком CRM1 (экспарцін 1), і гэта ўзаемадзеянне стымулюе транспарт несплайсаванай і няцалкам сплайсаваных РНК з ядра ў цытаплазму, дзе адбываецца сінтэз закадзіраваных у іх бялкоў<ref name=pmid22355797/>. === Зборка і адпачкаванне вірыёнаў === Геномная РНК віруса, а таксама вірусныя бялкі транспартуюцца да месцаў зборкі вірыёнаў — да мембраны. Вірыёны першапачаткова фарміруюцца з поліпратэінаў-папярэднікаў структурных бялкоў і ферментаў і на гэтай стадыі не з'яўляюцца інфекцыйнымі. Падчас паспявання віруснай часціцы вірусная пратэаза расшчапляе бялкі-папярэднікі да функцыянальных кампанентаў<ref name="NIAID" />. Некалькі ўхваленых супрацьвірусных прэпаратаў інгібіруюць працу пратэазы і перашкаджаюць фарміраванню спелых вірыёнаў<ref name="NIAID" />. Новыя вірусныя часціцы адпачкоўваюцца ад паверхні клеткі, захопліваючы частку яе мембраны, і выходзяць у крывянае рэчышча, а клетка гаспадара, якая нясе рэцэптар CD4, гіне<ref name=autogenerated7>Johns Hopkins AIDS Servise [http://www.hopkins-aids.edu/hiv_lifecycle/hivcycle_txt.html Жыццёвы цыкл ВІЧ-інфекцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070708083901/http://www.hopkins-aids.edu/hiv_lifecycle/hivcycle_txt.html |date=8 ліпеня 2007 }}</ref><ref name=autogenerated12>{{артыкул|аўтар={{nobr|Perelson A. S.}}, {{nobr|Neumann A. U.}}, {{nobr|Markowitz M.}}, {{nobr|Leonard J. M.}}, {{nobr|Ho D. D.}}|загаловак=HIV-1 dynamics in vivo: virion clearance rate, infected cell life-span, and viral generation time.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8599114|мова=en|выданне=Science (New York, N.Y.)|год=1996|volume=271|нумар=5255|pages=1582—1586|pmid=8599114}}</ref>. Нядаўнія даследаванні паказалі, што працэс адпачкавання вірыёнаў можа быць больш складаным, чым лічылася раней. Так было выяўлена, што, дзякуючы ўзаемадзеянню бялку Gag з кампанентамі клеткі, вірыёны накопліваюцца ў адмысловых унутрыклетачных [[везікула|мультывезікулярных]] цельцах, якія звычайна служаць для экспарту бялкоў. Такім чынам вірусныя часціцы вызваляюцца з клеткі, эксплуатуючы яе ўласную сістэму транспарту макрамалекул<ref name="NIAID" />. === Распаўсюджванне па арганізме === [[Вірыён]] ВІЧ, які толькі што вылучыўся з заражанага лімфацыта, у [[плазма крыві|плазме крыві]] жыве ў сярэднім каля 8 гадзін<ref name="ncbi.hiv" />. Працягласць паўжыцця (час, за які гіне 50 % вірыёнаў ВІЧ) у [[плазма крыві|плазме крыві]] складае прыкладна 6 гадзін<ref name="ncbi.hiv" />. У астатніх асяроддзях працягласць паўжыцця вірыёнаў ВІЧ на парадкі менш<ref>[http://www.aidsmap.com/Survival-outside-the-body/page/1321278/ Survival outside the body] / HIV transmission & testing, NAM Publications {{ref-en}}</ref>. У перыяд вострай фазы ВІЧ-інфекцыі адсутнасць спецыфічнага [[Імунітэт|імуннага]] адказу дазваляе вірусу актыўна рэплікавацца і дасягаць высокіх канцэнтрацый у крыві. Вірус засяляе органы [[лімфатычная сістэма|лімфатычнай сістэмы]], CD4⁺-лімфацыты, макрафагі, а таксама іншыя клеткі: [[альвеалярны макрафаг|альвеалярныя макрафагі]] лёгкіх, [[клетка Лангерганса|клеткі Лангерганса]], [[фалікулярныя дэндрытныя клеткі]] [[лімфатычны вузел|лімфатычных вузлоў]], клеткі [[Алігадэндрацыты|алігадэндрагліі]] і [[астрацыты]] мозга і эпітэліяльныя клеткі кішкі<ref name=autogenerated17>{{Cite web |url=http://uhrn.civicua.org/library/art_ru/hiv.htm |title=ВИЧ-инфекция Под ред. Ю. В. Лобзина, С. С. Козлова, А. Н. Ускова, 2000 год. |access-date=20 снежня 2016 |archive-date=17 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417143117/http://uhrn.civicua.org/library/art_ru/hiv.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Meng G.}}, {{nobr|Wei X.}}, {{nobr|Wu X.}}, {{nobr|Sellers M. T.}}, {{nobr|Decker J. M.}}, {{nobr|Moldoveanu Z.}}, {{nobr|Orenstein J. M.}}, {{nobr|Graham M. F.}}, {{nobr|Kappes J. C.}}, {{nobr|Mestecky J.}}, {{nobr|Shaw G. M.}}, {{nobr|Smith P. D.}}|загаловак=Primary intestinal epithelial cells selectively transfer R5 HIV-1 to CCR5+ cells.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11821899|мова=en|выданне=Nature medicine|год=2002|volume=8|нумар=2|pages=150—156|pmid=11821899|doi=10.1038/nm0202-150}}</ref>. У лімфоіднай тканцы ВІЧ размнажаецца на працягу ўсяго захворвання, паражаючы макрафагі, актываваныя і неактываваныя CD4⁺-лімфацыты і фалікулярныя дэндрытныя клеткі<ref name=autogenerated6>{{артыкул|аўтар={{nobr|Burton G. F.}}, {{nobr|Keele B. F.}}, {{nobr|Estes J. D.}}, {{nobr|Thacker T. C.}}, {{nobr|Gartner S.}}|загаловак=Follicular dendritic cell contributions to HIV pathogenesis.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12163303|мова=en|выданне=Seminars in immunology|год=2002|volume=14|нумар=4|pages=275—284|pmid=12163303}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Blauvelt A.}}, {{nobr|Asada H.}}, {{nobr|Saville M. W.}}, {{nobr|Klaus-Kovtun V.}}, {{nobr|Altman D. J.}}, {{nobr|Yarchoan R.}}, {{nobr|Katz S. I.}}|загаловак=Productive infection of dendritic cells by HIV-1 and their ability to capture virus are mediated through separate pathways.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9329969|мова=en|выданне=The Journal of clinical investigation|год=1997|volume=100|нумар=8|pages=2043—2053|pmid=9329969|doi=10.1172/JCI119737}}</ref>. Колькасць клетак, якія змяшчаюць правірусную ДНК, у лімфоіднай тканцы ў 5—10 разоў вышэйшая, за іх колькасць у клетках крыві, а рэплікацыя ВІЧ у лімфоіднай тканцы на 1—2 парадкі вышэйшая за рэплікацыю ў крыві. Асноўным клетачным рэзервуарам ВІЧ з'яўляюцца CD4⁺-Т-лімфацыты імуналагічнай памяці<ref>Siliciano RF, Greene WC. «HIV latency». Cold Spring Harb Perspect Med. 2011 Sep;1(1): a007096. doi: 10.1101/cshperspect.a007096</ref>. Для актывацыі CD8⁺-лімфацытаў і ўтварэння антыген-спецыфічных цытатаксічных T-лімфацытаў неабходна [[прэзентацыя антыгена|прэзентацыя]] пептыднага антыгена ў комплексе з [[чалавечы лейкацытарны антыген|чалавечым лейкацытарным антыгенам]] класа I. Дэндрытныя клеткі, неабходныя для пачатку першасных антыген-спецыфічных рэакцый, захопліваюць антыгены, перапрацоўваюць і пераносяць іх на сваю паверхню, дзе гэтыя антыгены ў комплексе з дадатковымі стымулюючымі малекуламі актывуюць T-лімфацыты. Заражаныя клеткі часта не вылучаюць ''дадатковых'' стымулюючых малекул і таму не здольныя выклікаць актывацыю дастатковай колькасці B- і T-лімфацытаў, функцыя якіх залежыць ад дэндрытных клетак<ref name="eurhiv1">[http://www.eurasiahealth.org/attaches/82169/04_Pathogenesis_of_HIV-1_Infection.pdf Патагенез ВІЧ-інфекцыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924003028/http://www.eurasiahealth.org/attaches/82169/04_Pathogenesis_of_HIV-1_Infection.pdf |date=24 верасня 2015 }}</ref>. На 2015 год ВІЧ-інфекцыя застаецца невылечным захворваннем, таму што геном віруса інтэгруецца ў храмасомы клетак і можа рэактывавацца нават пасля курсу антырэтравіруснай тэрапіі. У наш час ідзе пошук бяспечных спосабаў рэдагавання геному чалавека і выключэння з яго правіруснай ДНК<ref>{{cite web|url=http://arvt.ru/news/2014-06-22-CRISPR-Cas9-CCR5-delta32.html|title=Генетычная гумка для ВІЧ|publisher=Фонд развіцця міжсектарнага сацыяльнага партнёрства|access-date=2014-07-21}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Ye L.}}, {{nobr|Wang J.}}, {{nobr|Beyer A. I.}}, {{nobr|Teque F.}}, {{nobr|Cradick T. J.}}, {{nobr|Qi Z.}}, {{nobr|Chang J. C.}}, {{nobr|Bao G.}}, {{nobr|Muench M. O.}}, {{nobr|Yu J.}}, {{nobr|Levy J. A.}}, {{nobr|Kan Y. W.}}|загаловак=Seamless modification of wild-type induced pluripotent stem cells to the natural CCR5Δ32 mutation confers resistance to HIV infection.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24927590|мова=en|выданне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|год=2014|volume=111|нумар=26|pages=9591—9596|pmid=24927590|doi=10.1073/pnas.1407473111}}</ref>. У 2014 годзе быў прапанаваны метад выдалення геному ВІЧ-1 з заражаных клетак пры дапамозе [[Cas9|сістэмы CRISPR/Cas9]]. З дапамогай гэтага метаду даследчыкам удалося выразаць фрагмент правіруснай ДНК, які знаходзіўся паміж 5'- і 3'-канцавымі LTR-абласцямі з храмасом заражаных клетак у культуры. Акрамя таго, гэты метад апынуўся таксама эфектыўным для прафілактыкі заражэння неінфіцыраваных клетак. Апісаны падыход можа прывесці да распрацоўкі спосабу поўнага пазбаўлення ВІЧ-інфекцыі<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Hu W.}}, {{nobr|Kaminski R.}}, {{nobr|Yang F.}}, {{nobr|Zhang Y.}}, {{nobr|Cosentino L.}}, {{nobr|Li F.}}, {{nobr|Luo B.}}, {{nobr|Alvarez-Carbonell D.}}, {{nobr|Garcia-Mesa Y.}}, {{nobr|Karn J.}}, {{nobr|Mo X.}}, {{nobr|Khalili K.}}|загаловак=RNA-directed gene editing specifically eradicates latent and prevents new HIV-1 infection.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25049410|мова=en|выданне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|год=2014|volume=111|нумар=31|pages=11461—11466|pmid=25049410|doi=10.1073/pnas.1405186111}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nkj.ru/news/24712/|title=Клетки человека избавили от ВИЧ|date=2014-07-25|author=Кирилл Стасевич|work=[[Наука и жизнь]]|publisher=nkj.ru|access-date=2014-07-27|lang=ru}}</ref>. == Паходжанне == [[Выява:HIV-SIV-phylogenetic-tree.svg|right|thumbnail|300px|[[малекулярная філагенія|Філагенетычнае]] дрэва вірусаў: <br />HIV — вірус імунадэфіцыту чалавека<br />SIV — вірус імунадэфіцыту малпаў]] Метадам [[малекулярная філагенія|малекулярнай філагеніі]] паказана, што вірус імунадэфіцыту чалавека ўтварыўся ў канцы [[XIX]] ці ў пачатку [[XX]] стагоддзя<ref name=Gao>{{ cite journal |vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, etal | title=Origin of HIV-1 in the Chimpanzee Pan troglodytes troglodytes |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-02-04_397_6718/page/436 | journal=Nature | year=1999 | pages=436–441 | volume=397 | issue=6718 | pmid=9989410 |doi=10.1038/17130 }}</ref><ref name=Worobey>{{cite journal |vauthors=Worobey M, Gemmel M, Teuwen DE, etal |title=Direct evidence of extensive diversity of HIV-1 in Kinshasa by 1960 |journal=Nature |volume=455 |issue=7213 |pages=661–4 |date=October 2008 |pmid=18833279 |doi=10.1038/nature07390 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v455/n7213/full/nature07390.html |access-date=2009-03-31}}</ref><ref name=Salemi>{{cite journal|last1=Salemi|first1=M.|title=Dating the common ancestor of SIVcpz and HIV-1 group M and the origin of HIV-1 subtypes by using a new method to uncover clock-like molecular evolution |journal=The FASEB Journal |pages=276–78 |year=2000|doi=10.1096/fj.00-0449fje|pmid=11156935 |volume=15 |issue=2 |last2=Strimmer |first2=K |last3=Hall |first3=WW |last4=Duffy |first4=M |last5=Delaporte |first5=E |last6=Mboup |first6=S |last7=Peeters |first7=M |last8=Vandamme |first8=AM}}</ref><ref name=Korber>{{cite journal|last1=Korber |first1=B. |last2=Muldoon |first2=M |last3=Theiler |first3=J |last4=Gao |first4=F |last5=Gupta |first5=R |last6=Lapedes |first6=A |last7=Hahn |first7=BH |last8=Wolinsky |first8=S |last9=Bhattacharya |first9=T |title=Timing the Ancestor of the HIV-1 Pandemic Strains |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-06-09_288_5472/page/1788 |journal=Science |volume=288 |issue=5472 |pages=1789–96|year=2000 |pmid=10846155 |doi=10.1126/science.288.5472.1789 |bibcode = 2000Sci...288.1789K}}</ref><ref name="pmid18833279">{{cite journal |vauthors=Worobey M, Gemmel M, Teuwen DE, etal |title=Direct evidence of extensive diversity of HIV-1 in Kinshasa by 1960|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-10-02_455_7213/page/660 |journal=Nature |volume=455 |issue=7213 |pages=661–4 |date=October 2008 |pmid=18833279 |doi=10.1038/nature07390 |bibcode = 2008Natur.455..661W }}</ref>, хутчэй за ўсё ў [[1920-я]] гг<ref>[http://lenta.ru/news/2014/10/02/hiv/ Lenta.ru: Наука и техника: Наука: Учёные определили место и время рождения ВИЧ]</ref>. Абодва тыпы віруса імунадэфіцыту чалавека ВІЧ-1 і ВІЧ-2 узніклі ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй]] і [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]] на поўдзень ад Сахары і перадаліся ад [[малпы|малпаў]] да людзей у выніку [[заанозы|заанозісу]]. ВІЧ-1 узнік на поўдні [[Камерун]]а ў выніку эвалюцыі [[Эндэмічныя захворванні|эндэмічнага]] віруса імунадэфіцыту малпаў SIV-cpz, які заражае чарнамордых шымпанзэ (''[[Звычайны шымпанзэ|Pan troglodytes troglodytes]]'')<ref name="pmid9989410">{{cite journal |vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, etal |title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-02-04_397_6718/page/436 |journal=Nature |volume=397 |issue=6718|pages=436–41 |date=February 1999 |pmid=9989410 |doi=10.1038/17130 |bibcode = 1999Natur.397..436G }}</ref><ref name=Keele>{{cite journal | author=Keele, B. F., van Heuverswyn, F., Li, Y. Y., Bailes, E., Takehisa, J., Santiago, M. L., Bibollet-Ruche, F., Chen, Y., Wain, L. V., Liegois, F., Loul, S., Mpoudi Ngole, E., Bienvenue, Y., Delaporte, E., Brookfield, J. F. Y., Sharp, P. M., Shaw, G. M., Peeters, M., and Hahn, B. H. | title=Chimpanzee Reservoirs of Pandemic and Nonpandemic HIV-1 | url=https://archive.org/details/sim_science_2006-07-28_313_5786/page/523 | journal=Science | date=28 July 2006| volume=313 | issue=5786 | pages=523–6 | doi = 10.1126/science.1126531 | pmc=2442710 | pmid=16728595|bibcode = 2006Sci...313..523K }}</ref>. ВІЧ-1, як мяркуюць, перайшоў відавы бар'ер прынамсі тройчы і спарадзіў тры групы вірусаў: M, N і О<ref name=Sharp2001>{{cite journal |last1=Sharp |first1=P. M. |last2=Bailes |first2=E. |last3=Chaudhuri |first3=R. R. |last4=Rodenburg |first4=C. M. |last5=Santiago |first5=M. O. |last6=Hahn |first6=B. H. |title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=356 |pages=867–76 |year=2001 |doi=10.1098/rstb.2001.0863 |pmid=11405934 |pmc=1088480 |url=http://www.aidsorigins.com/pdfs/rs/sharp.pdf |issue=1410 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025023136/http://www.aidsorigins.com/pdfs/rs/sharp.pdf |archive-date=25 кастрычніка 2007 |access-date=20 снежня 2016 |url-status=dead }}</ref>. ВІЧ-2 узнік на тэрыторыі [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]] (ад паўднёвага [[Сенегал]]а да захаду [[Кот-д’Івуар|Берага Слановай Косці]]) у выніку эвалюцыі віруса імунадэфіцыту малпаў SIV-smm, які заражае цёмна-карычневых мангабеяў (''[[Cercocebus atys]]'') і [[вузканосыя малпы|вузканосых малпаў]]<ref name=Reeves>{{cite journal | author=Reeves, J. D. and Doms, R. W | title=Human Immunodeficiency Virus Type 2 | journal=J. Gen. Virol. | year=2002 | pages=1253–1265 | volume=83 | issue=Pt 6 | pmid= 12029140 | doi=10.1099/vir.0.18253-0}}</ref>. Існуе доказ таго, што паляўнічыя на дзікіх жывёл (малпаў) ці пастаўшчыкі мяса ў Заходняй і Цэнтральнай Афрыцы падвяргаюцца заражэнню вірусам імунадэфіцыту малпаў, прычым імавернасць заражэння [[карэляцыя|карэлюе]] з частатой узаемадзеяння з малпамі і іх мясам<ref name=Kalish2005>{{cite journal |vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CD, McNicholl J, Robbins KE, etal |title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus |journal=Emerg Infect Dis |volume=11 |issue=12 |pages=1928–30 |year=2005 |pmid=16485481}}</ref>. Аднак вірус імунадэфіцыту малпаў — слабы вірус, і, як правіла, прыгнятаецца імуннай сістэмай чалавека на працягу тыдня пасля заражэння. Лічыцца, што неабходна некалькі перадач віруса ад чалавека да чалавека ў хуткай паслядоўнасці, каб вірусу хапіла часу мутаваць у ВІЧ<ref name=autogenerated3>{{cite journal |author=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E |title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa |volume=356 |issue=1410 |pages=911–20 |year=2001 |pmid=11405938 |journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |pmc=1088484 |doi=10.1098/rstb.2001.0867 |url=http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/356/1410/911.full.pdf}}</ref>. Хоць перадача віруса імунадэфіцыту малпаў ад чалавека да чалавека адбываецца рэдка, пэўныя сацыяльныя фактары могуць істотна ўплываць на частату заражэнняў. Мяркуюць, што ўмовы для распаўсюджвання віруса былі неспрыяльныя ў Афрыцы да XX стагоддзя. Супастаўленне перыядаў паскоранай эвалюцыі ВІЧ з сацыя-эканамічнымі зменамі дазваляе выказаць здагадкі пра прыроду фактараў, якія паскорылі распаўсюджванне ВІМ і ВІЧ. <!-- Меркаваныя высокарызыкоўныя каналы перадачы, якія дазволілі вірусу прыстасавацца да людзей і распаўсюдзіцца па ўсім грамадстве, залежаць ад меркаваных тэрмінаў пераходу ад жывёлы да чалавека.--> Генетычныя даследаванні паказваюць, што апошні агульны продак ВІЧ-1 групы М існаваў каля 1910 года<ref name=Worobey2008>{{cite journal |last1=Worobey |first1=Michael |last2=Gemmel |first2=Marlea |last3=Teuwen |first3=Dirk E. |last4=Haselkorn |first4=Tamara |last5=Kunstman |first5=Kevin |last6=Bunce |first6=Michael |last7=Muyembe |first7=Jean-Jacques |last8=Kabongo |first8=Jean-Marie M. |last9=Kalengayi |first9=Raphaël M. |title=Direct evidence of extensive diversity of HIV-1 in Kinshasa by 1960 |journal=Nature |volume=455 |issue=7213 |pages=661–4 |year=2008 |pmid=18833279 |doi=10.1038/nature07390 |url=http://nsm1.nsm.iup.edu/luciano/VWS%20STUFF/Unit%206%202010/VWS%202010%20DRC60.pdf |bibcode=2008Natur.455..661W |access-date=20 снежня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113060138/http://nsm1.nsm.iup.edu/luciano/VWS%20STUFF/Unit%206%202010/VWS%202010%20DRC60.pdf |archive-date=13 студзеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Прыхільнікі гэтай даты звязваюць распаўсюджванне ВІЧ з развіццём [[каланіялізм]]у ў Афрыцы і ростам вялікіх гарадоў. Гэтыя фактары прывялі да такіх сацыяльных змен у грамадстве, як павелічэнне частаты беспарадкавых палавых сувязей, распаўсюджванне [[прастытуцыя|прастытуцыі]] і [[Захворванні, якія перадаюцца палавым шляхам|захворванняў, якія перадаюцца палавым шляхам]] (ЗППШ)<ref name=Sousa2010>{{cite journal |last1=Sousa |first1=João Dinis de |last2=Müller |first2=Viktor |last3=Lemey |first3=Philippe |last4=Vandamme |first4=Anne-Mieke |last5=Vandamme |first5=Anne-Mieke |title=High GUD Incidence in the Early 20th Century Created a Particularly Permissive Time Window for the Origin and Initial Spread of Epidemic HIV Strains |journal=PLoS ONE |volume=5 |issue=4 |pages=e9936 |year=2010 |pmid=20376191 |pmc=2848574 |doi=10.1371/journal.pone.0009936|url=http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0009936 |editor1-last=Martin |editor1-first=Darren P.}}</ref>. ЗППШ, такія як [[сіфіліс]], могуць суправаджацца генітальнымі язвамі. Даследаванні паказваюць, што імавернасць перадачы ВІЧ падчас вагінальнага палавога акту, досыць нізкая пры звычайных умовах, можа быць павялічана ў дзясяткі, калі не ў сотні разоў, калі адзін з партнёраў мае генітальныя язвы. Пра ступень распаўсюджанасці ЗППШ у каланіяльных гарадах у пачатку 1900-х можна судзіць па наступных лічбах: у 1928 годзе прынамсі 45 % жыхарак усходняга Леапольдвіля (цяпер — [[Кіншаса]], ранні цэнтр распаўсюджання ВІЧ групы М) былі прастытуткамі, а ў 1933 годзе каля 15 % усіх жыхароў гэтага ж горада былі заражаныя адной з формаў сіфілісу. Рэтраспектыўны аналіз паказаў, што пачатак эпідэміі ВІЧ-інфекцыі ў Кіншасе супаў з пікам эпідэміі генітальных язваў у сярэдзіне 1930-х гадоў<ref name=Sousa2010 />. Паводле альтэрнатыўнага пункту гледжання, асноўным фактарам, якія спрыяў адаптацыі ВІЧ да людзей і яго распаўсюджванню, была небяспечная медыцынская практыка ў Афрыцы ў гады пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], такая як выкарыстанне нестэрыльных шматразовых шпрыцаў пры масавых [[вакцына]]цыях, ін'екцыях [[Антыбіётыкі|антыбіётыкаў]] і супрацьмалярыйных сродкаў<ref name=Marx2001 /><ref name=Chitnis2000>{{cite journal |last1=Chitnis |first1=Amit |last2=Rawls |first2=Diana |last3=Moore |first3=Jim |title=Origin of HIV Type 1 in Colonial French Equatorial Africa? |journal=AIDS Research and Human Retroviruses |volume=16 |issue=1 |pages=5–8 |year=2000 |pmid=10628811 |doi=10.1089/088922200309548}}</ref><ref name=McNeil>{{cite news |author=[[Donald G. McNeil, Jr.]] |title=Precursor to H.I.V. Was in Monkeys for Millennia |url=http://www.nytimes.com/2010/09/17/health/17aids.html?_r=1&src=me&ref=general |quote=Dr. Marx believes that the crucial event was the introduction into Africa of millions of inexpensive, mass-produced syringes in the 1950s. ... suspect that the growth of colonial cities is to blame. Before 1910, no Central African town had more than 10,000 people. But urban migration rose, increasing sexual contacts and leading to red-light districts.|work=[[New York Times]] |date=September 16, 2010 |access-date=2010-09-17 }}</ref>. У выніку рэтрааналізу ўзораў крыві, узятых пасля Другой сусветнай вайны, зафіксаваны самы ранні дакументальны выпадак наяўнасці ВІЧ у арганізме чалавека, кроў у якога ўзялі ў 1959 годзе<ref name=Zhu>{{cite journal|author=Zhu, T., Korber, B. T., Nahmias, A. J., Hooper, E., Sharp, P. M. and Ho, D. D.|title=An African HIV-1 Sequence from 1959 and Implications for the Origin of the epidemic|journal=Nature|year=1998|pages=594–7|volume=391|issue=6667|pmid=9468138|doi=10.1038/35400 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v391/n6667/full/391594a0.html|bibcode = 1998Natur.391..594Z }}</ref>. Вірус, магчыма, прысутнічаў у Злучаных Штатах ужо ў 1966 годзе<ref>{{cite news | last = Kolata | first = Gina | title = Boy's 1969 Death Suggests AIDS Invaded U.S. Several Times | publisher = [[The New York Times]] | date = 28 October 1987 | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DEFD6173AF93BA15753C1A961948260&sec=health&pagewanted=all | access-date = 11 February 2009}}</ref>, але пераважная большасць выпадкаў заражэння ВІЧ, ідэнтыфікаваных па-за межамі трапічнай Афрыкі, можна прасачыць да аднаго неўсталяванага чалавека, які заразіўся ВІЧ на [[Рэспубліка Гаіці|Гаіці]], а затым перанёс інфекцыю ў ЗША каля 1969 года<ref name="Thomas_Gilbert">{{cite web|url=http://statistics.arizona.edu/courses/EEB320-2007/honors/HIV.pdf|title=The emergence of HIV/AIDS in the Americas and beyond|archive-url=https://web.archive.org/web/20120328094817/http://statistics.arizona.edu/courses/EEB320-2007/honors/HIV.pdf|archive-date=28 сакавіка 2012|access-date=20 снежня 2016|url-status=dead}}</ref>. == Натуральная ўстойлівасць да ВІЧ == : ''Глядзі таксама: '''[[CCR5#Мутацыя CCR5-Δ32|Мутацыя CCR5-Δ32]]''''' Апісаныя выпадкі ўстойлівасці людзей да ВІЧ. Пранікненне віруса ў клетку імуннай сістэмы звязана з яго ўзаемадзеяннем з паверхневым [[Клетачны рэцэптар|рэцэптарам]], бялком [[CCR5]]. [[Дэлецыя]] (страта ўчастку гена) CCR5-дэльта32 прыводзіць да неўспрымальнасці яе носьбіта да ВІЧ. Мяркуецца, што гэта мутацыя ўзнікла прыкладна дзве з паловай тысячы гадоў таму і з часам распаўсюдзілася ў [[Еўропа|Еўропе]]. Цяпер да ВІЧ фактычна ўстойлівы ў сярэднім 1 % жыхароў Еўропы, 10—15 % еўрапейцаў маюць частковую супраціўляльнасць да ВІЧ<ref>{{cite web|url=http://archive.wired.com/medtech/health/news/2005/01/66198?currentPage=all|title=Genetic HIV Resistance Deciphered|author=Randy Dotinga|publisher=WIRED.com // Conde Nast|access-date=2014-07-21}}</ref>. Навукоўцы [[Ліверпульскі ўніверсітэт|Ліверпульскага ўніверсітэта]] тлумачаць распаўсюджанне мутацыі гена ''CCR5'' тым, што яна ўзмацняе супраціўляльнасць да бубоннай [[чума|чумы]]. Эпідэмія «[[чорная смерць|чорнай смерці]]» [[1347]] года (а ў Скандынавіі яшчэ і [[1711]] года) спрыяла павелічэнню частаты гэтага генатыпа ў Еўропе. : ''Глядзі таксама: '''[[Нонпрагрэсар]]''''' Мутацыя ў гене [[CCR2]] таксама змяншае шанец пранікнення ВІЧ у клетку і прыводзіць да затрымкі развіцця СНІДу. Існуе невялікі працэнт ВІЧ-станоўчых людзей (каля 10 %), у якіх СНІД не развіваецца на працягу доўгага часу. Іх называюць [[нонпрагрэсар]]амі<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Kaur G.}}, {{nobr|Mehra N.}}|загаловак=Genetic determinants of HIV-1 infection and progression to AIDS: susceptibility to HIV infection.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19317737|мова=en|выданне=Tissue antigens|год=2009|volume=73|нумар=4|pages=289—301|pmid=19317737|doi=10.1111/j.1399-0039.2009.01220.x}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Chinen J.}}, {{nobr|Shearer W. T.}}|загаловак=Molecular virology and immunology of HIV infection.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12170257|мова=en|выданне=The Journal of allergy and clinical immunology|год=2002|volume=110|нумар=2|pages=189—198|pmid=12170257}}</ref>. Важны клетачны кампанент абароны супраць ВІЧ — антывірусны бялок APOBEC3G, які выклікае дэамінаванне ДНК, якое прыводзіць да мутацыйных замен G на A у віруснай ДНК, сінтэзаванай падчас зваротнай транскрыпцыі. APOBEC3G інактывуецца бялком Vif ВІЧ-1, які выклікае яго ўбіквіцінілаванне і дэградацыю<ref>Sheehy AM, Gaddis NC, Choi JD, Malim MH (2002) Isolation of a human gene that inhibits HIV-1 infection and is suppressed by the viral Vif protein. Nature. 2002 Aug 8;418 (6898):646-650.</ref>. Выяўлена, што адным з галоўных элементаў антывіруснай абароны чалавека і іншых [[прыматы|прыматаў]] з'яўляецца бялок [[TRIM5a]], здольны распазнаваць [[капсід]] вірусных часціц і перашкаджаць размнажэнню віруса ў клетцы. TRIM5a чалавека і шымпанзэ некалькі адрозніваюцца адзін ад аднаго і эфектыўныя супраць розных вірусаў: гэты бялок абараняе шымпанзэ ад ВІЧ і роднасных яму вірусаў, а чалавека — ад віруса [[PtERV1]]<ref>{{cite journal|last=Kaiser|first=Shariser|title=Restriction of an Extinct Retrovirus by the Human TRIM5? Antiviral Protein |journal=Science |volume=316 |issue=5832 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/316/5832/1756 |date=22 June 2007|pages=1756–1758}}</ref>. Малпы [[Новы Свет|Новага Свету]], за выключэннем [[мірыкіна|мірыкіны]], якая мае [[Гібрыдны бялок|хімерны ген]] ''TRIM5-CypA'', устойлівасцю да ВІЧ не валодаюць<ref name="Sayah2004">{{артыкул|аўтар={{nobr|Sayah D. M.}}, {{nobr|Sokolskaja E.}}, {{nobr|Berthoux L.}}, {{nobr|Luban J.}}|загаловак=Cyclophilin A retrotransposition into TRIM5 explains owl monkey resistance to HIV-1.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15243629|мова=en|выданне=Nature|год=2004|volume=430|нумар=6999|pages=569—573|pmid=15243629|doi=10.1038/nature02777}}</ref>. Іншы важны элемент антывіруснай абароны — інтэрферон-індуцыраваны трансмембранны бялок [[Цяцерын, бялок|CD317]]/BST-2 ({{lang-en|bone marrow stromal antigen 2}})<ref name="Neil S.J. 2008"/><ref name="Van Damme N. 2008"/><ref name="Tokarev A. 2009">{{артыкул|аўтар={{nobr|Tokarev A.}}, {{nobr|Skasko M.}}, {{nobr|Fitzpatrick K.}}, {{nobr|Guatelli J.}}|загаловак=Antiviral activity of the interferon-induced cellular protein BST-2/tetherin.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19929170|мова=en|выданне=AIDS research and human retroviruses|год=2009|volume=25|нумар=12|pages=1197—1210|pmid=19929170|doi=10.1089/aid.2009.0253}}</ref>. CD317 — трансмембранны бялок 2-га тыпу з незвычайнай тапалогіяй: ён мае трансмембранны дамен побач з N-канцом і гліказілфасфатыдыліназітол (GPI) на С-канцы, паміж якімі размешчаны пазаклетачны дамен<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Kupzig S.}}, {{nobr|Korolchuk V.}}, {{nobr|Rollason R.}}, {{nobr|Sugden A.}}, {{nobr|Wilde A.}}, {{nobr|Banting G.}}|загаловак=Bst-2/HM1.24 is a raft-associated apical membrane protein with an unusual topology.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12956872|мова=en|выданне=Traffic (Copenhagen, Denmark)|год=2003|volume=4|нумар=10|pages=694—709|pmid=12956872}}</ref>. Адзначана, што CD317 непасрэдна ўзаемадзейнічае са спелымі даччынымі вірыёнамі, «прывязваючы» іх да паверхні клеткі<ref name="Perez-Caballero D. 2009">{{артыкул|аўтар={{nobr|Perez-Caballero D.}}, {{nobr|Zang T.}}, {{nobr|Ebrahimi A.}}, {{nobr|McNatt M. W.}}, {{nobr|Gregory D. A.}}, {{nobr|Johnson M. C.}}, {{nobr|Bieniasz P. D.}}|загаловак=Tetherin inhibits HIV-1 release by directly tethering virions to cells.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19879838|мова=en|выданне=Cell|год=2009|volume=139|нумар=3|pages=499—511|pmid=19879838|doi=10.1016/j.cell.2009.08.039}}</ref>. Для тлумачэння механізму такога «прывязвання» прапанавана некалькі альтэрнатыўных мадэлей, якія, тым не менш, сыходзяцца ў наступным. Малекулы CD317 фарміруюць паралельны гомадымер; адзін ці два гомадымеры звязваюцца адначасова з адным вірыёнам і клетачнай мембранай. Пры гэтым з мембранай вірыёна ўзаемадзейнічаюць або абодва мембранныя «якары» (трансмембранны дамен і GPI) адной з малекул CD317, або адзін з іх<ref name="Perez-Caballero D. 2009"/>. Спектр актыўнасці CD317 уключае, прынамсі, чатыры сямействы вірусаў: рэтравірусы, філавірусы, арэнавірусы і герпесвірусы<ref name="Tokarev A. 2009"/>. Актыўнасць гэтага клетачнага фактару інгібіруецца бялкамі Vpu ВІЧ-1, Env ВІЧ-2 і SIV, Nef SIV, глікапратэінам абалонкі віруса Эбола і бялком К5 герпесвіруса саркомы Капашы<ref name="guatelli" /><ref name="Nomaguchi M. 2008"/><ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref name="Tokarev A. 2009"/><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Douglas J. L.}}, {{nobr|Gustin J. K.}}, {{nobr|Viswanathan K.}}, {{nobr|Mansouri M.}}, {{nobr|Moses A. V.}}, {{nobr|Früh K.}}|загаловак=The great escape: viral strategies to counter BST-2/tetherin.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20485522|мова=en|выданне=PLoS pathogens|год=2010|volume=6|нумар=5|pages=e1000913|pmid=20485522|doi=10.1371/journal.ppat.1000913}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Evans D. T.}}, {{nobr|Serra-Moreno R.}}, {{nobr|Singh R. K.}}, {{nobr|Guatelli J. C.}}|загаловак=BST-2/tetherin: a new component of the innate immune response to enveloped viruses.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20688520|мова=en|выданне=Trends in microbiology|год=2010|volume=18|нумар=9|pages=388—396|pmid=20688520|doi=10.1016/j.tim.2010.06.010}}</ref>. Выяўлены кафактар бялку CD317 — клетачны бялок ВСА2 (Breast cancer-associated gene 2; Rabring7, ZNF364, RNF115) — [[Убіквіцінлігаза#Убіквіцінлігазы, якія змяшчаюць RING-дамен|Е3-убіквіцінлігаза класа RING]]. BCA2 узмацняе інтэрналізацыю вірыёнаў ВІЧ-1, «прывязаных» бялком CD317 да паверхні клеткі, у CD63⁺ унутрыклеткавыя везікулы з іх наступным разбурэннем у [[лізасома]]х<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Miyakawa K.}}, {{nobr|Ryo A.}}, {{nobr|Murakami T.}}, {{nobr|Ohba K.}}, {{nobr|Yamaoka S.}}, {{nobr|Fukuda M.}}, {{nobr|Guatelli J.}}, {{nobr|Yamamoto N.}}|загаловак=BCA2/Rabring7 promotes tetherin-dependent HIV-1 restriction.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20019814|мова=en|выданне=PLoS pathogens|год=2009|volume=5|нумар=12|pages=e1000700|pmid=20019814|doi=10.1371/journal.ppat.1000700}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * HIV-вірус // Слоўнік па агульнай і медыцынскай вірусалогіі / Уклад.: А. Красільнікаў, Л. Цітоў, Н. Казак. — Мн.: Вышэйшая школа, 1995. ISBN 985-06-0048-9 * Санитарные правила СП 3.1.5.2826-10 Профилактика ВИЧ-инфекции * Методические рекомендации МР 3.1.0087-14 Профилактика заражения ВИЧ * {{кніга |аўтар=Леви Д. Э. |загаловак= ВИЧ и патогенез СПИДа |выданне=Перевод 3-го издания |месца={{М.}} |выдавецтва=Научный Мир |год=2010 |старонак=736 |isbn=978-5-91522-198-6 |ref=Леви Д. Э. }} * {{кніга |аўтар=Малый В. П. |загаловак= ВИЧ. СПИД. Новейший медицинский справочник |месца={{М.}} |выдавецтва=Эксмо |год=2009 |старонак=672 |isbn=978-5-699-31017-3 |ref=Малый В. П. }} * {{кніга |аўтар = Покровский В.В. (редактор) |загаловак = ВИЧ-инфекция и СПИД: Национальное руководство |месца = М. |выдавецтва = ГЭОТАР-Медиа |год = 2013 |старонак = 608 |isbn = 978-5-9704-2442-1 }} * {{кніга |аўтар = Bushman F.D., Nabel G.J., Swanstrom R. (Editors) |загаловак = HIV: From biology to prevention and treatment |месца = Cold Spring Harbor, New York, USA |выдавецтва = Cold Spring Harbor Laboratory Press |год = 2012 |старонак = 572 |isbn = 978-193611340-8 }} * {{кніга |аўтар=Levy J.A. |загаловак= HIV and the pathogenesis of AIDS |выданне=Third edition |выдавецтва=ASM Press |год=2007 |старонак=644 |isbn=978-1-55581-393-2 |ref=Levy J.A. }} * {{кніга |аўтар = Pancino G., Silvestri G., Fowke K. (Editors) |загаловак = Models of protection against HIV/SIV: Avoiding AIDS in humans and monkeys |месца = UK-USA-Canada |выдавецтва = Academic Press |год = 2012 |старонак = 345 |isbn = 978-0-12-387715-4 }} * {{кніга |аўтар = Pepin J. |загаловак = The origins of AIDS |месца = New York, USA |выдавецтва = Cambridge University Press |год = 2011 |старонак = 293 |isbn = 978-0-52118637-7 }} * {{кніга |аўтар = Prasad V.R., Kalpana G.V. (Editors) |загаловак = HIV protocols |выдавецтва = Humana Press |год = 2009 |старонак = 457 |isbn = 978-1-58829-859-1 }} * {{кніга |аўтар = Sax P.E., Cohen C.J., Kuritzkes D.R. (Editors) |загаловак = HIV essentials |выдавецтва = Jones and Bartlett Learning |год = 2012 |старонак = 248 |isbn = 978-1-4496-5092-6 }} * {{кніга |аўтар = Spearman P., Freed E.O. (Editors) |загаловак = HIV interactions with host cell proteins |выдавецтва = Springer |год = 2009 |старонак = 204 |isbn = 978-3-642-02174-9 }} * {{кніга |аўтар = Weeks B.B., Alcamo I.E. |загаловак = AIDS: The biological basis |месца = USA - Canada - UK |выдавецтва = Jones and Bartlett Publishers |год = 2010 |старонак = 360 |isbn = 978-0-7637-6324-4 }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ВІЧ-інфекцыя}} {{ЗППШ}} {{Добры артыкул|Біялогія}} [[Катэгорыя:Рэтравірусы]] i5d2woiblikihoh5dp2o78fpyqynakp 0 115761 5187040 1550769 2026-08-26T09:01:58Z Ueschar 151377 вычытка 5187040 wikitext text/x-wiki [[Выява:Cryostat microtome.jpg|thumb|right|Крыястат-мікратом]] '''Крыястат''' — прылада, з дапамогай якой працоўны аб'ём падтрымліваецца пры нізкай тэмпературы за кошт старонняй крыніцы холаду. Звычайна ў якасці такой крыніцы выкарыстоўваюць вадкія газы з нізкімі тэмпературамі кандэнсацыі ([[азот]], [[вадарод]], [[гелій]] і інш.) — г. зн. холадагенту. У любым крыястаце неабходная цеплаізаляцыя працоўнага аб'ёму ад навакольнага асяроддзя. Звычайна, чым ніжэй тэмпература працоўнага аб'ёму, тым вышэй патрабаванні да цеплаізаляцыі. У крыястатах, запаўняюцца вадкім азотам або кіслародам, часта выкарыстоўваецца высоковакуумная цеплаізаляцыя. Для геліевых крыястатаў такой ізаляцыі недастаткова, таму, каб паменшыць страты за кошт выпраменьвання цяпла з вонкавых сценак, неабходна панізіць іх тэмпературу, што дасягаецца астуджэннем сценак дапаможным холадаагентам (напрыклад, вадкім азотам). == Гл. таксама == * [[Крыягеніка]] * [[Сасуд Дзьюара|Пасудзіна Дзьюара]] * [[Холад, тэмпература|Холад]] == Літаратура == * БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.531 [[Катэгорыя:Крыягенная тэхніка]] [[Катэгорыя:Кліматычнае і халадзільнае абсталяванне]] [[Катэгорыя:Тэрмадынаміка]] g0e1i492f873ul6pe6pxorn7gfobp7u 0 115915 5186831 4877909 2026-08-25T20:05:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186831 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Барысевіч}} {{Асоба}} '''Ганна Адамаўна Барысевіч''' ({{ДН|18|5|1888|6}}, в. Буды паблізу [[Чэрвень (горад)|Ігумена]] — {{ДС|23|2|2007}}, [[Мінск]]) — беларуская [[супердоўгажыхар]]ка, найстарэйшая, незарэгістраваная ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнізе рэкордаў Гінэса]], жыхарка [[Беларусь|Беларусі]]. На час смерці была найстарэйшай жыхаркай Беларусі і, паводле [[Сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]], у свеце. Пражыла 118 гадоў і 281 дзён<ref>[http://www.grg.org/Adams/J.HTM ''World’s Oldest Claimants (with at least a claimed birth date) (as of May 1, 2007)''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101201093051/http://www.grg.org/Adams/J.HTM |date=1 снежня 2010 }}.</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў сялянскай сям’і Адама Навіцкага і яго другой жонкі — Юзэфы. Калі Ганне было шаснаццаць месяцаў (паводле іншых крыніц, чатыры<ref name="Найстарэйшай">І. Студзінская, [http://www.svaboda.org/content/article/795272.html ''Найстарэйшай жанчыне Беларусі спаўняецца 117 гадоў''], «Радыё Свабода», 5.05.2005.</ref>), яе маці памерла. Бацька ажаніўся ў трэці раз. Выхаваннем Ганны займаліся яе старэйшая зводная сястра і бабуля. Калі Ганна была яшчэ дзіцём, сям’я Барысевічаў пераехала ў [[Стары Койчын]] (цяпер [[Бярэзінскі раён]])<ref name="Нечапайка"/>. Бацька, Адам Навіцкі, атрымаў ад ўладальніка фальварка кавалак зямлі і за яе карыстанне плаціў сваёй працай на раллі памешчыка. У [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] на фронце згінуў старэйшы зводны брат Ганны — сын Адама Навіцкага ад першага шлюбу<ref name="7 дней">[https://web.archive.org/web/20130926175012/http://iberezino.ru/HannaBorysevich.html ''Ганна Барысевіч — старэйшы жыхар Беларусі''], «7 дней».</ref>. Ганна Барысевіч не хадзіла ў школу і не навучылася чытаць і пісаць: ''Дзевак і баб грамаце не вучылі, пры [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніне]] ў [[лікбез]]е навучылася распісвацца''<ref name="Нечапайка"/>. У 1917 годзе, ва ўзросце 29 гадоў, Ганна выйшла замуж за Іпаліта Барысевічa<ref name="Нечапайка"/><ref name="Gazeta">[http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80708,3950239.html ''W wieku 118 lat zmarła najstarsza mieszkanka Białorusi'']{{Недаступная спасылка}}, «Gazeta.pl. Wiadomości», 2007-02-27.</ref>, члена [[Сельскі савет|сельсавета]]<ref name="7 дней"/>. Нарадзіла семярых дзяцей, чацвёра памерлі ў маленстве. Паўналецця дасягнулі Ніна, Валянцін і Яўген<ref name="Нечапайка">Т. Нечапайка, [https://web.archive.org/web/20040603070518/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/life/newsid_3763000/3763121.stm ''Самая старая женщина земли живет в Белоруссии''], «Русская служба Би-би-си — Информационные услуги», 31 мая 2004 г.</ref>. У 1937 годзе муж Ганны быў арыштаваны, прызнаны ворагам народа і сасланы ў [[Сібір]]<ref>Л. Цімошык, [http://old2.zviazda.by/second.html?r=24&p=10&archiv=30122006 ''118-гадовая Ганна Барысевіч: «Каб пiлося ды ялося, трэба нервы берагчы»''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211209081205/http://old2.zviazda.by/second.html?r=24&p=10&archiv=30122006 |date=9 снежня 2021 }}, «Звязда» 25865 (2006) nr 276.</ref>. Іпаліт Барысевіч памёр у 1940 годзе. У інтэрв’ю Ганна Барысевіч амаль ніколі не гаварыла пра яго, толькі намякнула, што прабачыла. Болей замуж не выйшла<ref name="Найстарэйшай"/>. У час [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] Ганна Барысевіч пачала працаваць у [[калгас]]е ў Старым Койчыне, прарабіла там да выхаду на пенсію<ref name="7 дней"/>. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] сям’я Барысевіч дапамагала партызанам. Стары Койчын, дзе яна жыла, быў заняты нямецка-фашысцкімі акупантамі ў 1941 годзе, але неўзабаве пасля таго сяло было адбіта партызанскім атрадам<ref name="Нечапайка"/>. У 1965 годзе, ва ўзросце 77 гадоў, Ганна Барысевіч выйшла на пенсію<ref name="7 дней"/>. У 1983 годзе — ва ўзросце 95 гадоў — яна пераехала ў Мінск, у кватэру сваёй дачкі Ніны. Ганна Барысевіч памерла 23 лютага 2007 года, пакінуўшы траіх дзяцей, мела трынаццаць унукаў, чатырох праўнукаў і чатырох прапраўнукаў<ref name="Памерла">І. Студзінская, [http://www.svaboda.org/content/article/754989.html ''Памерла найстарэйшая жыхарка Беларусі Ганна Барысевіч''], «Радыё Свабода», 27.02.2007.</ref>. == Рэкорд даўгалецця == СМІ зацікавіліся Ганнай Барысевіч ў 2004 годзе. Калі жанчына змяняла [[Пашпарт грамадзяніна Беларусі|пашпарт]], чыноўнікі звярнулі ўвагу на яе узрост — 115 гадоў. Першапачаткова падазравалі памылку<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/46592 ''Минчанка Анна Адамовна Борисевич — одна из старейших жительниц планеты''], «Первый канал. Новости», 08 марта 2004.</ref>. Перад публікацыяй Кнігі рэкордаў Гінэса за 2007 год Беларусь падала заяву аб унясенні ў яе Ганны Барысевіч ў якасці рэкардсменкі даўгалецця<ref name="Расолька">С. Расолька, [http://old2.zviazda.by/second.html?r=30&p=21&archiv=05052006 ''На постсавецкай прасторы беларусы не згубіліся. Са сваімі рэкордамі''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211209081209/http://old2.zviazda.by/second.html?r=30&p=21&archiv=05052006 |date=9 снежня 2021 }}, «Звязда» 25687 (2006) nr 98.</ref>, але кандыдатура жыхаркі Беларусі была прапушчана. Рэдактары выдавецтва не мелі даверу да дакументаў, выдадзеных у краінах былога Савецкага Саюза. У 2007 годзе афіцыйны сусветны рэкорд даўгалецця прызналі за 114-гадовай жыхаркай [[Японія|Японіі]], тым часам Ганне Барысевіч споўнілася 118 гадоў<ref>А. Багданаў, [http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=48892 ''У Менску памерла найстарэйшая жыхарка плянэты''], «Polskie Radio», 27.02.2007.</ref>. У 2007 годзе імя Ганны Барысевіч — рэкардсменкі даўгавечнасці — было ўнесена ў Кнігу рэкордаў Расіі, СНД і краін Балтыі «Дзіва»<ref name="Расолька"/>. == У СМІ == Ад 2004 года Ганна Барысевіч была гераіняй шматлікіх інтэрв’ю, радыё- і тэлевізійных праграм у краіне і за яе межамі. СМІ цікавіліся яе «сакрэтам» даўгалецця, здароўем, дыетай і поглядамі на жыццё. === Аперацыя вока === Вясной 2005 года Ганна Барысевіч была гераіняй праграмы [[Радыё Свабодная Еўропа|Радыё Свабода]], у якой закраналіся пытанні яе здароўя. Заяўлялася, што жанчына губляе зрок. Праграма ўзрушыла грамадскую думку. Ганнай Барысевіч зацікавілася Алена Дзянісава, кіраўнік беларускай кампаніі «Алкон», якая спецыялізуецца на вытворчасці афтальмалагічных прыбораў. Дзянісава прапановала абследаваць жанчыну і падрыхтаваць яе да аперацыі вачэй<ref name="Адной">І. Студзінская, [https://archive.today/20121028194744/www.svaboda.org/content/article/798842.html ''Адной з самых старых жыхарак плянэты — Ганьне Барысевіч — вярнулі зрок''], «Радыё Свабода», 18.08.2005.</ref>. Абследаванне паказала, што біялагічны ўзрост 117-гадовай Барысевіч можна ацаніць на 75 гадоў<ref name="Памерла"/>. У пацыенткі выяўлена [[катаракта]], якая была прычынай страты зроку. Аперацыя была праведзена Ігарам Пашкіным, кандыдатам медыцынскіх навук. Планавалі імплантаваць штучны [[крышталік]]<ref name="Адной"/>. Аперацыя цягнулася 25 хвілін і была праведзена дабрачынна ў афтальмалагічнай бальніцы «Оптымед» у Мінску<ref>О. Томашевская, [http://www.vremya.ru/2005/152/12/132553.html ''Теперь можно и подождать. Старейшая жительница Белоруссии обрела зрение в 117 лет''], Издательство «Время», nr 152, 22 августа 2005.</ref>. СМІ каментавалі аперацыю такога старога пацыента. Планавалася аперацыя другога вока, але Барысевіч да яе не дажыла<ref name="Адной"/>. === Стыль жыцця === Прычынай свайго даўгалецця Ганна Барысевіч лічыла свой ціхі характар і філасофскі падыход да жыцця<ref name="Gazeta"/>. Не скардзілася на цяжкасці і праблемы, і запэўніла, што ў яе жыцці было шмат добрага. Барысевіч ніколі не прытрымлівалася дыеты. Па яе словах, ела звычайную сялянскую ежу: скваркі, бульбу, малако<ref name="Нечапайка"/>, яйкі, [[смятана|смятану]], масла і гародніну. Не курыла, алкаголь спажывала ўмерана і ніколі не напівалася<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2006/05/06/ic_news_116_231577/ ''Самой старой жительнице Беларуси исполнилось 118 лет'']{{Недаступная спасылка}}, «Naviny.by», 06.05.2006.</ref>. Да канца свайго жыцця Ганна Барысевіч захавала яснасць розуму і добрую памяць<ref name="Gazeta"/>. Ганна Барысевіч дэкларавала прыналежнасць да [[Каталіцкая царква|Рыма-Каталіцкай Царквы]] і шкадавала, што з-за старасці не можа хадзіць у [[касцёл]].<ref name="Нечапайка"/>. === Барысевіч — сведка гісторыі === Журналісты назвалі Барысевіч «сучасніцай трох стагоддзяў»<ref>Ю. Ахременко, ''[http://www.sb.by/novosti/article/rovesnitsa-trekh-vekov.html Ровесница трех веков]'', «СБ-Беларусь Сегодня», 25.02.2004.</ref>. Цікавіліся яе поглядамі на ўладу Леніна, [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]], [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Брэжнева]], задавалі пытанні, як адносіцца да сучаснай беларускай улады. Жанчына ў адказах звяртала ўвагу на паўтаральнасць гісторыі. З усіх палітычных постацей найболей паважала Леніна: ''Ленін раскідаў капіталістаў, зямлі людзям даў. Але мала так пабыло: Сталін усіх хутка заламаў у калгасы''<ref name="Нечапайка"/>. Па яе меркаваннях, лепшым перыядам была эпоха Брэжнева: ''…калі адмянілі падатак на кожнае пладовае дрэва, мы сталі спакойна вырошчваць на сваім гародзе ўсё, што хацелі. І нічога не плацілі за гэта''<ref name="7 дней"/>. Пра [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнку]] ведала, але асабліва не цікавілася, крыўдавала на раённыя і гарадскія ўлады за іх абяцанні<ref name="Нечапайка"/>. У інтэрв’ю, калі Барысевіч споўнілася 117 гадоў, выказала меркаванні пра няроўнае стаўленне да удзельнікаў Вялікай Айчыннай вайны і радавых грамадзян: ''Вайскоўцы ваявалі на вайне са зброяй, а я з рыдлёўкай на зямлі ваявала. Капалі рыдлёўкай і сеялі, таму што коней не было, пабралі немцы, дык самі запрагаліся ў плуг. Нам цяпер ніякіх прывілеяў няма, а тым, ваенным, ёсць. Яны заслужылі, а мы не заслужылі, што кармілі і партызанаў. Ваенным дык пенсію добрую далі, а мне і пенсіі добрай не далі…''<ref name="Найстарэйшай"/>. Ганна Барысевіч скептычна адносілася да царкоўнай іерархіі. Казала пра крах ўлады духавенства: ''Раней ксёндз ці бацюшка быў бацькам і суддзёй, цяпер — падман адзін, аб сваім зямным дабрабыце клапоцяцца''<ref name="Нечапайка"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * ''Ахременко Ю.'', ''[http://www.sb.by/novosti/article/rovesnitsa-trekh-vekov.html Ровесница трех веков]'', «СБ-Беларусь Сегодня», 25.02.2004. * ''Багданаў А.'', [http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=48892 ''У Менску памерла найстарэйшая жыхарка плянэты''], «Polskie Radio», 27.02.2007. * [https://web.archive.org/web/20130926175012/http://iberezino.ru/HannaBorysevich.html ''Ганна Барысевіч — старэйшы жыхар Беларусі''], «7 дней». * [http://www.1tv.ru/news/world/46592 ''Минчанка Анна Адамовна Борисевич — одна из старейших жительниц планеты''], «Первый канал. Новости», 08 марта 2004. * ''Нечапайка Т.'', [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/life/newsid_3763000/3763121.stm ''Самая старая женщина земли живет в Белоруссии''], «Русская служба Би-би-си — Информационные услуги», 31 мая 2004 г. * ''Расолька С.'', [http://old2.zviazda.by/second.html?r=30&p=21&archiv=05052006 ''На постсавецкай прасторы беларусы не згубіліся. Са сваімі рэкордамі''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211209081209/http://old2.zviazda.by/second.html?r=30&p=21&archiv=05052006 |date=9 снежня 2021 }}, «Звязда» 25687 (2006) nr 98. * [http://naviny.by/rubrics/society/2006/05/06/ic_news_116_231577/ ''Самой старой жительнице Беларуси исполнилось 118 лет'']{{Недаступная спасылка}}, «Naviny.by», 06.05.2006. * ''Студзінская І.'', [https://archive.today/20121028194744/www.svaboda.org/content/article/798842.html ''Адной з самых старых жыхарак плянэты — Ганьне Барысевіч — вярнулі зрок''], «Радыё Свабода», 18.08.2005. * ''Студзінская I.'', [http://www.svaboda.org/content/article/795272.html ''Найстарэйшай жанчыне Беларусі спаўняецца 117 гадоў''], «Радыё Свабода», 5.05.2005. * ''Студзінская І.'', [http://www.svaboda.org/content/article/754989.html ''Памерла найстарэйшая жыхарка Беларусі Ганна Барысевіч''], «Радыё Свабода», 27.02.2007. * ''Томашевская О.'', [http://www.vremya.ru/2005/152/12/132553.html ''Теперь можно и подождать. Старейшая жительница Белоруссии обрела зрение в 117 лет''], Издательство «Время», nr 152, 22 августа 2005. * ''Цімошык Л.'', [http://old2.zviazda.by/second.html?r=24&p=10&archiv=30122006 ''118-гадовая Ганна Барысевіч: «Каб пiлося ды ялося, трэба нервы берагчы»''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211209081205/http://old2.zviazda.by/second.html?r=24&p=10&archiv=30122006 |date=9 снежня 2021 }}, «Звязда» 25865 (2006) nr 276. * [http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80708,3950239.html ''W wieku 118 lat zmarła najstarsza mieszkanka Białorusi'']{{Недаступная спасылка}}, «Gazeta.pl. Wiadomości», 2007-02-27. * [http://www.grg.org/Adams/J.HTM ''World’s Oldest Claimants (with at least a claimed birth date) (as of May 1, 2007)''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101201093051/http://www.grg.org/Adams/J.HTM |date=1 снежня 2010 }}. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барысевіч Ганна Адамаўна}} [[Катэгорыя:Стодзесяцігадовыя доўгажыхары]] nuaythclf457uq6i4bge8pkv3kyizqb 0 121514 5187116 3790368 2026-08-26T11:15:51Z Autumndancer 168015 5187116 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пара (значэнні)}} [[Выява:Crepuscular Rays Beam through the Mist Blown from Takkakaw Falls.jpg|thumb|Выпарэнне вады з паверхні глебы]] '''Па́ра''' — газападобны стан [[рэчыва]] ва ўмовах, калі газавая фаза можа знаходзіцца ў [[Тэрмадынамічная раўнавага|раўнавазе]] з вадкай або цвёрдай фазамі таго ж рэчыва. Пры нізкім [[ціск]]у і высокай [[тэмпература|тэмпературы]] ўласцівасці пары набліжаюцца да ўласцівасцей [[ідэальны газ|ідэальнага газу]]. У гутарковай мове пад словам «пара» разумеюць вадзяную пару. == Характарыстыкі пары == '''Ступень [[вільготнасць пары|вільготнасці пары]]''' ({{lang-ru|степень влажности пара}}; {{lang-en|degree of vapour humidity, vapour (steam) humidity factor}}; {{lang-de|Dampffeuchtigkeitsstufe f}})&nbsp;— масавая доля вадкасці, якая змяшчаецца ў вільготнай пары. '''Ступень сухасці пары''' ({{lang-ru|степень сухости пара}}; {{lang-en|degree of vapour dryness, vapour (steam) dryness factor}}; {{lang-de|Dampftrockenheitsstufe f}})&nbsp;— масавая доля сухой пары, якая змяшчаецца ў сырой насычанай пары. '''[[Пругкасць насычэння]]''' — максімальна магчымае ўтрыманне пары у паветры пры дадзенай [[тэмпература | тэмпературы]]. == Вадзяная пара == Вадзяная пара — газападобны стан [[вада|вады]]. Дзякуючы сваім унікальным уласцівасцям, вадзяная пара шырока выкарыстоўваецца ў разнастайных сферах дзейнасці чалавека: * у прамысловасці выкарыстоўваецца ў якасці [[цепланосьбіт]]а. == Гл. таксама == * [[Вада]] * [[Туман]] * [[Лазня]] * [[Тэмпература кіпення]] * [[Кропка расы]] * [[Крытычная тэмпература]] * [[Вільготнасць пары]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пара|||}} {{Станы матэрыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пара| ]] [[Катэгорыя:Малекулярная фізіка]] [[Катэгорыя:Паравая машына]] [[Катэгорыя:Тэрмадынаміка]] 0t5qk9327x5j6dwlf2lzgtjk660wakb 10 125729 5186950 5045669 2026-08-25T23:46:52Z АлесьНавіцкі90 162483 Хабілітацыя - Габілітацыя 5186950 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Кваліфікацыі ў адукацыі і навуцы | navbar = | state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> | клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap | стыль = | стыль_асноўнага_загалоўка = | загаловак = Кваліфікацыі, [[Навуковая ступень|ступені]] і [[Навуковае званне|званні]] ў навуцы і адукацыі | выява = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | стыль_уверсе = | уверсе = | загаловак1 = Выпускнікі [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] | спіс1 = * [[Бакалаўр]] * [[Ліцэнцыят]] * [[Інжынер]] * [[Спецыяліст]] * [[Магістр]] * [[Даследчык (акадэмічная ступень)|Даследчык]] | загаловак2 = [[Навуковая ступень|Навуковыя ступені]] | спіс2 = * [[Кандыдат навук]] * [[Доктар філасофіі]] * [[Honoris causa|Доктар honoris causa]] * [[Доктар навук]] * [[Габілітацыя|Габілітаваны доктар]] | загаловак3 = [[Навуковае званне|Навуковыя званні]] і пасады | спіс3 = * [[Выкладчык-стажор]] * [[Асістэнт (пасада ў ВНУ)|Асістэнт]] * [[Старшы выкладчык]] * [[Дацэнт]] * [[Прыват-дацэнт]] * [[Ад’юнкт]] * [[Ад’юнкт-прафесар]] * [[Асістэнт-прафесар]] * [[Асацыяваны прафесар]] * [[Прафесар]] * [[Ардынарны прафесар]] * [[Экстраардынарны прафесар]] * [[Запрошаны прафесар]] * [[Ганаровы прафесар]] * [[Заслужаны прафесар]] * [[Прафесар-эмерыт]] * [[Малодшы навуковы супрацоўнік]] * [[Навуковы супрацоўнік]] * [[Старшы навуковы супрацоўнік]] * [[Вядучы навуковы супрацоўнік]] * [[Галоўны навуковы супрацоўнік]] | загаловак4 = Іншыя | спіс4 = * [[Член-карэспандэнт]] * [[Правадзейны член акадэміі]] * [[Акадэмік]] | стыль_унізе = | унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Адукацыя]] </noinclude> jt259tuxm07zy8x0lt64tjekbftyram 0 126890 5186731 5171271 2026-08-25T13:18:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186731 wikitext text/x-wiki '''Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў''' (таксама вядомая як '''Віленская археаграфічная камісія''') — афіцыйная [[навука|навуковая]] ўстанова з цэнтрам у [[Вільня|Вільні]] ў [[1864]]—[[1915]] гг.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://niab.by/wp/4983?lang=en|title=Да 150-годдзя з дня пачатку дзейнасці Віленскай археаграфічнай камісіі|website=Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|date=2016-04-08|access-date=2026-07-26|url-status=dead}}</ref> == Гісторыя == Створана па ініцыятыве [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскага генерал-губернатара]] [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. Мураўёва]] пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] з мэтай абгрунтавання русіфікацыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. Адной з найважнейшых задач была публікацыя дакументаў аб [[праваслаўе|праваслаўнай]] гістарычнай спадчыне [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Першым старшынёй камісіі ў [[1864]]—[[1865]] гг. быў гісторы [[Павел Васілевіч Кукальнік]] ([[1795]]—[[1884]] гг.), пад кіраўніцтвам якога быў выдадзены першы том [[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|Актаў]]. У далейшым камісію ўзначальвалі [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў]], [[Іван Акімавіч Нікоцін]], [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі]], [[Флавіян Мікалаевіч Дабранскі]]. Членамі і супрацоўнікамі камісіі ў розныя гады былі [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі]], [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла]], [[Іван Якаўлевіч Спрогіс]], [[Арсен Восіпавіч Турцэвіч]]<ref>[http://www.elib.grsu.by/katalog/113151-187466.pdf ''Белазаровіч В. А.'' Гістарыяграфія Беларусі: дапаможнік / В. А. Белазаровіч; пад агульн. рэдў. І. П. Крэня, А. М. Нечухрына. — Гродна: ГрДУ, 2006. — С. 153. — 346 с. — ISBN 985-417-858-7]</ref> і інш. Камісія спыніла сваю дзейнасць у сувязі з падзеямі [[Першая сусветная вайна|I Сусветнай вайны]]. == Публікацыі == Усяго было выдадзена 39 тамоў [[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|Актаў Віленскай камісіі]], 7 тамоў (у 9 кнігах) па гісторыі аграрных зносін і лясной гаспадаркі, зборнік палеаграфічных здымкаў са старажытных актаў і грамат — ўсяго агульнай колькасцю 29000 старонак. [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі]] склаў і апублікаваў «Слоўнік старажытнай актавай мовы Паўночна-Заходняга края і Царства Польскага». {{зноскі}} == Літаратура == * [[Анатоль Паўлавіч Грыцкевіч|''Грыцкевіч, А. П.'']] Віленская археаграфічная камісія. // {{крыніцы/ЭГБ|2}} — С. 278 == Спасылкі == * [http://www.runivers.ru/lib/book3036/9545/ Акты Виленской археографической комиссии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160414010348/http://www.runivers.ru/lib/book3036/9545/ |date=14 красавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Віленская археаграфічная камісія|*]] n5uw7irq9mm3wcxg171mdur10fvdcxy 0 135719 5187111 5052202 2026-08-26T11:09:50Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187111 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Гаскел}} '''Элізабэт''' (раней '''Элізабет''') '''Гаскел''' ({{lang-en|Elizabeth Gaskell}}; {{ВД-Прэамбула}}) — англійская [[пісьменніца]]. == Біяграфія == Пісаць Элізабэт Гаскел пачала пасля трагічнай падзеі: яе адзіны сын памёр немаўлём ад [[шкарлятына|шкарлятыны]]. Страх перад гэтай хваробай бачны ў некаторых яе творах, напрыклад, у няскончаным рамане «Жонкі і дочкі» (''Wives and Daughters'', 1866). Многія раманы Гаскел носяць сацыяльны характар. Вядомасць прынёс раман пра жыццё англійскіх рабочых «Мэры Бартан» (1848), рэалістычная накіраванасць якога змякчалася пропаведдзю хрысціянскага ўсёдаравання і надзеяй на магчымасць прымірэння. У 1853 апублікавана раманы «Крэнфард» і «Рут». Рэалістычны раман «Поўнач і Поўдзень» (1855) пазначаны духам кампрамісу, узмацненнем рэлігійных і сентыментальных тэндэнцый. Аўтар біяграфіі сваёй сяброўкі — «Жыццё Шарлоты Бронтэ» (т. 1—2, 1857), раманаў «Паклоннікі Сільвіі» (1863). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гаскел Элізабет|Саркісава Н.}} {{commonscat|Elizabeth Gaskell}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаскел Элізабет}} [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Вялікабрытаніі]] s43kjrzt713g42t5y2457pvaxoa6tfq 5187112 5187111 2026-08-26T11:10:05Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Гаскел]] у [[Элізабэт Гаскел]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187111 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Гаскел}} '''Элізабэт''' (раней '''Элізабет''') '''Гаскел''' ({{lang-en|Elizabeth Gaskell}}; {{ВД-Прэамбула}}) — англійская [[пісьменніца]]. == Біяграфія == Пісаць Элізабэт Гаскел пачала пасля трагічнай падзеі: яе адзіны сын памёр немаўлём ад [[шкарлятына|шкарлятыны]]. Страх перад гэтай хваробай бачны ў некаторых яе творах, напрыклад, у няскончаным рамане «Жонкі і дочкі» (''Wives and Daughters'', 1866). Многія раманы Гаскел носяць сацыяльны характар. Вядомасць прынёс раман пра жыццё англійскіх рабочых «Мэры Бартан» (1848), рэалістычная накіраванасць якога змякчалася пропаведдзю хрысціянскага ўсёдаравання і надзеяй на магчымасць прымірэння. У 1853 апублікавана раманы «Крэнфард» і «Рут». Рэалістычны раман «Поўнач і Поўдзень» (1855) пазначаны духам кампрамісу, узмацненнем рэлігійных і сентыментальных тэндэнцый. Аўтар біяграфіі сваёй сяброўкі — «Жыццё Шарлоты Бронтэ» (т. 1—2, 1857), раманаў «Паклоннікі Сільвіі» (1863). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гаскел Элізабет|Саркісава Н.}} {{commonscat|Elizabeth Gaskell}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаскел Элізабет}} [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Вялікабрытаніі]] s43kjrzt713g42t5y2457pvaxoa6tfq 0 137434 5186712 3842209 2026-08-25T13:09:02Z Ueschar 151377 удакладненне 5186712 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Графіня |Арыгінальная назва = The Countess |Выява = Countess Poster.jpg |Памер = |Жанр = |Рэжысёр = |Прадзюсар = Андра Стэйнбарн<br />Крыстафер Тафін<br />[[Жулі Дэльпі]]<br />Мэцью Е. Чосэ |Сцэнарыст = |Акцёры = |Аператар = |Кампазітар = |Кампанія = EMC Filmproduktion<br />Fanes Film<br />Mirabelle Pictures |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Францыя}}, {{Сцягафікацыя|Германія}} |Мова = [[Англійская мова|англійская]] |Час = 01:35:03 |Год = 2009 |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''Графіня''' ({{lang-en|The Countess}})  — біяграфічная [[Драма (жанр)|драма]] [[2009|2009 года]] рэжысёра [[Жулі Дэльпі]]. == Сюжэт == Дзеянне адбываецца ў [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]], калі пасля смерці [[Ферэнц Надашдзі|мужа]] графіня [[Елізавета Батары|Эржэбэт Батары]] становіцца ўладальніцай радавога маёнтка і вялікага стану. Быўшы адной з самых уплывовых і магутных жанчын у [[Венгрыя|Венгрыі]], яна адначасова выклікае ва ўсіх, хто акружае яе, захапленне, страх і нянавісць. Аднойчы яна ўлюбляецца ў прывабнага маладога чалавека, які значна маладзей за яе. Аднак, пасля недоўгачасовай інтрыжкі, той пакідае яе. Упэўненая ў тым, што ўсяму віной маладзейшая і прыгожая суперніца, Эржэбэт ўпадае ў вар'яцтва і лічыць, што кроў маладых нявінніц здольна вярнуць ёй маладосць і прыгажосць. == У ролях == * [[Жулі Дэльпі]] — ''графіня [[Елізавета Батары|Эржэбэт Батары]]'' * [[Даніэль Бруль]] — ''Іштван Турзо'' * [[Уільям Хёрт]] — ''[[Дзьёрдзь Турзо]]'' * [[Анамарыя Марынка]] — ''Ганна Дарвулія'' * Себасцьян Бломберг * Адрыяна Альтарас * Чарлі Хюбнер * Эндзі Гацьен * Марыя Зімон * Фрэдэрык Лау == Гл. таксама == * «[[Батары, фільм|Батары]]» (''Bathory'', Славакія/Чэхія/Вялікабрытанія/Венгрыя, 2008). {{зноскі}} == Спасылкі == * {{IMDb title|0496634|Графіня}} * {{Rotten Tomatoes|10010062-countess|Графіня}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы Францыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Германіі]] 7qh91fypcwm9sdsf6zu6rxzs3dtbz7t 5186879 5186712 2026-08-25T21:23:14Z Ueschar 151377 вычытка 5186879 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Графіня |Арыгінальная назва = The Countess |Выява = Countess Poster.jpg |Памер = |Жанр = |Рэжысёр = |Прадзюсар = Андра Стэйнбарн<br />Крыстафер Тафін<br />[[Жулі Дэльпі]]<br />Мэцью Е. Чосэ |Сцэнарыст = |Акцёры = |Аператар = |Кампазітар = |Кампанія = EMC Filmproduktion<br />Fanes Film<br />Mirabelle Pictures |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Францыя}}, {{Сцягафікацыя|Германія}} |Мова = [[Англійская мова|англійская]] |Час = 01:35:03 |Год = 2009 |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''Графіня''' ({{lang-en|The Countess}})  — біяграфічная [[Драма (жанр)|драма]] [[2009|2009 года]] рэжысёра [[Жулі Дэльпі]]. == Сюжэт == Дзеянне адбываецца ў [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]], калі пасля смерці [[Ферэнц Надашдзі|мужа]] графіня [[Елізавета Батары|Эржэбэт Батары]] становіцца ўладальніцай радавога маёнтка і вялікага стану. Быўшы адной з самых уплывовых і магутных жанчын у [[Венгрыя|Венгрыі]], яна адначасова выклікае ва ўсіх, хто акружае яе, захапленне, страх і нянавісць. Аднойчы яна ўлюбляецца ў прывабнага маладога чалавека, які значна маладзей за яе. Аднак, пасля недоўгачасовай інтрыжкі, той пакідае яе. Упэўненая ў тым, што ўсяму віной маладзейшая і прыгожая суперніца, Эржэбэт ўпадае ў вар'яцтва і лічыць, што кроў маладых нявінніц здольна вярнуць ёй маладосць і прыгажосць. == У ролях == * [[Жулі Дэльпі]] — ''графіня [[Елізавета Батары|Эржэбэт Батары]]'' * [[Даніэль Бруль]] — ''Іштван Турзо'' * [[Уільям Хёрт]] — ''[[Дзьёрдзь Турзо|Дзьёрдзь Турза]]'' * [[Анамарыя Марынка]] — ''Ганна Дарвулія'' * Себасцьян Бломберг * Адрыяна Альтарас * Чарлі Хюбнер * Эндзі Гацьен * Марыя Зімон * Фрэдэрык Лау == Гл. таксама == * «[[Батары, фільм|Батары]]» (''Bathory'', Славакія/Чэхія/Вялікабрытанія/Венгрыя, 2008). {{зноскі}} == Спасылкі == * {{IMDb title|0496634|Графіня}} * {{Rotten Tomatoes|10010062-countess|Графіня}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы Францыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Германіі]] r4xnkrcu0d8hu4cqrmi11pcj6z30tbh 0 137442 5186880 4423728 2026-08-25T21:24:20Z Ueschar 151377 вычытка 5186880 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Дзьёрдзь (Юрай) Турза | арыгінал імя = György Thurzó ''(венг.)'' / Juraj Thurzo ''(славац.)'' | тытул = [[Палацін (Венгрыя)|Палацін]] Венгрыі | выява = Thurzó György.jpg | пад імем = | сцяг = Coat of Arms of Hungary.svg | перыядпачатак = [[7 снежня]] [[1609]] | перыядканец = [[26 снежня]] [[1616]] | папярэднік = | пераемнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | мужа = | веравызнанне = | вікісховішча = György Thurzó }} '''Дзьёрдзь (Юрай) Ту́рза''' ([[1557]], замак Льетаўскі Град у [[Жыліна|Жыліны]] — [[1616]], [[Бітча]]) — венгерскі арыстакрат і дзяржаўны дзеяч. Граф. [[Палацін (Венгрыя)|Палацін]] Венгрыі ў 1609—1616 гг. == Біяграфія == З [[1598]] года быў дараднікам імператара [[Рудольф II Габсбург|Рудольфа II]], з [[1599]] года каралеўскі прыслужнік, з [[1602]] года камандаваў гарнізонам крэпасці [[Нове Замкі]]. Як і значная частка венгерскага дваранства, удзельнічаў у шматлікіх войнах з туркамі. [[Палацін (Венгрыя)|Палацін]] [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] з [[7 снежня]] [[1609]] года па [[26 снежня]] [[1616]] года пры каралі [[Маціяс Габсбург|Мацвеі II]] (імператары Маціясе). Прыхільнік саюза венгерскай знаці з [[Габсбургі|Габсбургамі]]. [[Выява:Zamky.Sk Bytca.jpg|300пкс|thumb|Замак [[Бітч'янскі Град]] — рэзідэнцыя Д. Турза]] Быў вельмі адукаваным чалавекам свайго часу. Ведаў латынь, грэчаскую, нямецкую, венгерскую і славацкую мовы. [[Славацкая мова|Славацкую мову]] ён выкарыстоўваў у якасці афіцыйнай мовы ў сваёй рэзідэнцыі. Падтрымліваў школы, цэрквы, мастацтва. Пабудаваў першы санаторны дом у крыніц у [[Раецке Цепліцы]]. Заснаваў [[Турзаўка|Турзаўку]]. Памёр [[26 снежня]] [[1616]] года ў сваёй рэзідэнцыі — замку [[Бітч'янскі Град]] у г. [[Бітча]] (цяпер — горад-райцэнтр у [[Жылінскі край|Жылінскім краі]], [[Славакія]]). == Удзел у «справе графіні Батары» == [[29 снежня]] [[1610]] года на чале ўзброенага атрада асабіста арыштаваў у [[Чахціцкі замак|Чахціцкім замку]] венгерскую графіню [[Эржэбет Батары|Эржэбэт Батары]], якая вінавацілася ў масавых забойствах маладых дзяўчын. Як палацін Венгрыі, кантраляваў правядзенне следчых і судовых мерапрыемстваў па справе «Чахціцкай пані». У прыватнасці, графіню Батары ён сваёй уладай прысудзіў да вечнага зняволення ў яе замку. Суд над падручнымі графіні праходзіў у яго рэзідэнцыі — замку [[Бітч'янскі Град]]. Існуе версія (Л. Надзь і інш.), паводле якой Д. Турза сфабрыкаваў гэту справу пра «крывавую графіню», з прычыны таго, што прэтэндаваў на частку шырокіх зямельных уладанняў роду Батары. Гэты пункт гледжання лёг у аснову сюжэту фільма [[Юрай Якубіска|Юрая Якубіска]] «[[Батары, фільм|Батары]]» (2008). == У мастацтве == Дзьёрдзь Турза нярэдка фігуруе ў літаратурных і кінематаграфічных творах, якія прысвечаны графіні Эржэбэт Батары. У залежнасці ад тэндэнцыі, ён выступае як станоўчым, так і адмоўным персанажам. ==== Кінематограф ==== * «[[Метамарфозы, фільм, 2007|Метамарфозы]]» (''Metamorphosis'', ФРГ, Венгрыя, Канада, Вялікабрытанія, Аўстралія, 2007). * «[[Батары, фільм|Батары]]» (''Bathory'', Славакія/Чэхія/Вялікабрытанія/Венгрыя, 2008). * «[[Графіня (фільм, 2009)|Графіня]]» (''The Countess'', Францыя/Германія, 2009). {{зноскі}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Славакіі]] [[Катэгорыя:Графы Венгрыі]] [[Катэгорыя:Палаціны Венгрыі]] {{DEFAULTSORT:Турза Дзьёрдзь}} 3uj9b69viw04quvy0tcgmupeuugsc3a 0 138163 5186934 5089707 2026-08-25T23:25:41Z Dzmitry133 154509 Удакладнены геаграфічныя каардынаты і дададзена інтэрактыўная карта. Выпраўлена імя заснавальніка храма, дапоўнена гісторыя яго будаўніцтва і наследавання маёнтка Астэрманамі, дададзена крыніца «Гісторыя Жлобіна». 5186934 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Свята-Пакроўская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы ў Стрэшыне. Галоўны фасад.jpg |Подпіс выявы = Галоўны фасад |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|312Г000318}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Гарадскі пасёлак |Месцазнаходжанне = [[Стрэшын]] |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 43 |lat_sec = 46.11 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 6 |lon_sec = 43.08 |region = BY-HO |CoordScale = 3000 |Устаўка = {{+ІПК |Каардынаты цэнтра = 52.7294748/30.1119678 |Каардынаты меткі = 52.7294748/30.1119678 |Метка = Свята-Пакроўская царква |Сімвал меткі = religious-christian |Памер меткі = medium |Афармленне = чырвоны |Павелічэнне = 17 |Шырыня = 280 |Вышыня = 180 |Рамка = так }} |Канфесія = Беларуская праваслаўная царква |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[класіцызм]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Іван Андрэевіч Астэрман]] |Асноўныя даты = 1811 — асвячэнне храма |Пачатак будаўніцтва = 1807 |Заканчэнне будаўніцтва = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Скасаваны = |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = Church of the Protection of the Holy Virgin in Strešyn }} {{Значэнні|Свята-Пакроўская царква}} '''Стрэшынская Пакроўская царква''' — помнік архітэктуры [[класіцызм]]у ў [[Беларусь|Беларусі]], у гарадскім пасёлку [[Стрэшын]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Мураваны храм закладзены ў 1807 годзе і асвечаны ў 1811 годзе. У 1989 годзе царква рэстаўрыравана (архітэктар [[В. Калнін]]){{sfn|БелЭн|2002}} і перададзена вернікам. Дзейнічае. == Гісторыя == На месцы сучаснага храма раней стаяла драўляная царква, што згарэла ў сярэдзіне XVII стагоддзя. Пасля другога [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелу Рэчы Паспалітай]] Стрэшынская воласць, якая належала [[Віленскі капітул|Віленскаму капітулу]], была секвестравана. 2 верасня 1793 года [[Кацярына II]] перадала большую частку воласці разам са Стрэшыным і Карпілаўкай віцэ-канцлеру графу [[Іван Андрэевіч Астэрман|Івану Андрэевічу Астэрману]] «за працу яго па дэпартаменце замежных спраў».<ref name="Астэрманы">{{cite web |url=https://www.zhlobin.site/astermany-u-streshyne/ |title=Астэрманы на Стрэшынскай зямлі |website=Гісторыя Жлобіна |date=28 кастрычніка 2025 |access-date=25 жніўня 2026 |language=be }}</ref> У 1807 годзе па волі Івана Астэрмана на месцы старой драўлянай царквы пачалося будаўніцтва мураванага храма ў гонар Пакрова Прасвятой Багародзіцы. Год закладкі і імя ўладальніка пацвярджае надпіс на свінцовай пласціне, выяўленай падчас аднаўлення царквы ў канцы 1980-х гадоў. Храм асвяцілі ў 1811 годзе.<ref name="Астэрманы" /> Пасля смерці бяздзетнага Івана Астэрмана яго маёнткі і графскі тытул перайшлі да ўнукавага пляменніка — [[Аляксандр Іванавіч Астэрман-Талстой|Аляксандра Іванавіча Астэрмана-Талстога]]. У 1815 годзе ён узвёў царкву Раства Багародзіцы ў суседнім маёнтку [[Саланое (Жлобінскі раён)|Саланое]].<ref name="Астэрманы" /> У XIX стагоддзі Свята-Пакроўская царква была цэнтрам праваслаўнага прыходу, які ахопліваў сам Стрэшын і навакольныя вёскі. У 1837 годзе ў сям’і мясцовага святара Іаана Гашкевіча тут нарадзіўся будучы знаны святар і святой Беларускай праваслаўнай царквы – [[Іаан Кармянскі]] (у свеце Іван Гашкевіч)<ref name="ndsmi"/>. Яго бацька, айцец Іаан Гашкевіч, служыў настаяцелем Свята-Пакроўскай царквы прыблізна з 1830-х гадоў. Паводле жыцьцяпісу Іаана Кармянскага, менавіта ў стрэшынскім храме прайшло яго дзяцінства і духоўнае станаўленне. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], з усталяваннем савецкай улады, у 1930-я гады пачаліся ганенні на царкву. Стрэшынскі Свята-Пакроўскі храм трапіў пад кампанію закрыцця культавых будынкаў. У пачатку 1930-х царква была афіцыйна зачынена ўладамі; крыжы на купалах спілаваны, каштоўнае ўнутранае аздабленне было разрабавана<ref name="ndsmi"/>. Трагічна склаліся лёсы і духавенства: у 1931 годзе былі арыштаваны мясцовыя святары – айцец Андрэй Белюсцін і айцец Міхаіл Мігай. Айцец Андрэй памёр у 1940 г. ў сталінскім лагеры, а айца Міхаіла ў 1933 г. разам з сям’ёй выслалі на поўнач<ref name="ndsmi"/>. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі]] ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] нямецкая адміністрацыя дазволіла аднаўленне царкоўна-прыходскага жыцця. У канцы 1941 – пачатку 1942 года набажэнствы ў Стрэшыне былі адноўлены. Настаяцелем тады стаў святар Аляксей Валяеў – чалавек з трагічным лёсам: будучы прафесійны спявак, ён, не жадаючы супрацоўнічаць з акупацыйнай уладай, уначы пакінуў пасаду і далучыўся да партызанскага руху<ref name="pravzhlobin">[https://pravzhlobin.by/node/21 Гісторыя Свята-Пакроўскага храма на сайце праваслаўнага прыхода горада Жлобіна]</ref>. Пасля вайны праваслаўная абшчына ў Стрэшыне зноў атрымала афіцыйны статус (паводле архіўных дадзеных, у 1949 г. тут дзейнічала зарэгістраванае «рэлігійнае таварыства»)<ref name="pravzhlobin"/>. Аднак будынак царквы на той час ляжаў у руінах пасля ваенных пашкоджанняў, і вернікі не маглі ім карыстацца. Богаслужэнні некаторы час праводзіліся ў малітоўным доме ў суседняй вёсцы [[Шыхаў]]<ref name="pravzhlobin"/>. У пасляваенныя дзесяцігоддзі будынак Свята-Пакроўскай царквы выкарыстоўваўся ў розных гаспадарчых мэтах. Пад скляпеннямі храма захоўвалі мінеральныя ўгнаенні і соль; пазней памяшканне выкарыстоўвалася як калгасная канюшня. Некаторы час тут размяшчаліся клуб і нават рэстаран<ref name="pravzhlobin"/>. Гэтыя перапрафіляванні прывялі да заняпаду будынка: былі страчаны амаль усе рэшткі ўнутранага дэкору, сцены пашкоджаны. У 1980-я гады праводзіліся спробы рэстаўрацыі помніка як архітэктурнай каштоўнасці, але некваліфікаваныя работы толькі пагоршылі стан – былі знішчаны аўтэнтычныя фрэскі, зняты крыжы і спрошчаны дэкор купала<ref name="pravzhlobin"/>. Новае адраджэнне стрэшынскай святыні пачалося ў канцы 1980-х гадоў. У 1989 годзе храм быў нарэшце вернуты вернікам, і малады святар айцец Васілій Піліпенка узяўся за яго аднаўленне<ref name="ndsmi"/>. Айцец Васілій стаў настаяцелем і адначасова кіраўніком вялікіх рамонтна-будаўнічых прац. Аднаўленне царквы ператварылася ва ўсенародную будоўлю: дапамогу аказвалі як вернікі, так і мясцовая ўлада і арганізацыі. Сродкі на рамонт выдзялялі раённыя ўлады, калгас «1 Мая», прадпрыемствы горада [[Жлобін|Жлобіна]]<ref name="pravzhlobin"/>. У выніку агульных намаганняў будынак быў ачышчаны і адноўлены пасля дзесяцігоддзяў занядбання і знявагі. Урачыстае асвячэнне адроджанага храма адбылося 28 ліпеня 1991 года – архіепіскап [[Гомель|Гомельскі]] і [[Мазыр|Мазырскі]] [[Арыстарх (Станкевіч)|Арыстарх]] правёў чын асвячэння ў прысутнасці соцень вернікаў<ref name="pravzhlobin"/>. З таго часу Свята-Пакроўская царква зноў дзейнічае як [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўны]] прыход. == Архітэктура == [[Файл:Strešyn. Стрэшын (4.07.2009).jpg|250px|thumb|злева|Царква ў 2009 годзе]] Храм цэнтрычны, складаецца з асноўнага аб’ёму (у плане квадрат са зрэзанымі вугламі) і прылеглых да яго з чатырох бакоў паўкруглых аб’ёмаў. Ва ўсходняй частцы знаходзіцца [[алтар]], у астатніх зроблены ўваходы з высокімі каменнымі [[ганак|ганкамі]]. Цэнтральны аб’ём дамінуе ў агульнай кампазіцыі і мае сферычнае пакрыццё, завершанае круглым [[Барабан (архітэктура)|барабанам]] з невялікім [[купал]]ам. Шырокія межы цэнтральнага аб’ёму маюць [[франтон]]ы завяршэння. Фасады ўпрыгожаны [[пілястра]]мі і паўцыркульнымі [[ніша]]мі, у якіх размешчаны вокны. Храм мае тры ўваходы – з заходняга і бакавых фасадаў, да якіх вядуць высокія каменныя ганкі. == Інтэр’ер == У [[інтэр’ер]]ы перакрыцці аб’ёмаў, прылеглых да асноўнай зале, выкананы ў выглядзе [[конха]]ў, якія пераходзяць у парусныя скляпенні залы. Пад будынкам зроблена крыпта, куды вядуць [[лесвіца|лесвіцы]], размешчаныя па баках галоўнага ўваходу. Унутраная прастора царквы таксама мае цэнтрычную кампазіцыю. Бакавыя прыдзелы і прытвор адкрываюцца ў цэнтральную залу высокімі арачнымі праёмамі. Першапачаткова інтэр’ер храма вылучаўся багатым мастацкім убраннем. Паводле ўспамінаў старажылаў, сцены былі распісаны фрэскамі, меўся разьбяны іканастас тонкай работы, падлогу ўпрыгожваў мазаічны арнамент<ref name="pravzhlobin"/>. Аднак у выніку гістарычных катаклізмаў XX стагоддзя ўся гэтая мастацкая спадчына была страчана: аўтэнтычны іканастас і роспісы не захаваліся да нашага часу. == Настаяцелі царквы == За больш чым два стагоддзі сваёй гісторыі стрэшынская Свята-Пакроўская царква мела шэраг вядомых настаяцеляў: * Протаіерэй Герасім – першы настаяцель храма з часу яго заснавання ў 1807 годзе (магчыма, менавіта пратаіерэй Герасім з [[Чачэрск|Чачэрска]] згадваецца як святар, што ўдзельнічаў у асвячэнні царквы)<ref name="pravzhlobin"/>. * Іерэй Іаан Іаанавіч Гашкевіч – настаяцель з каля 1830-х гадоў, бацька святога [[Іаан Кармянскі|Іаана Кармянскага]]<ref name="pravzhlobin"/>. * Іерэй Андрэй Белюсцін – настаяцель у 1920-я гады да 1931 года; разам з айцом Міхаілам Мігаем быў рэпрэсаваны савецкай уладай<ref name="pravzhlobin"/>. * Іерэй Міхаіл Ульянавіч Мігай – настаяцель апошніх перадваенных гадоў, служыў да закрыцця храма ў 1931 годзе<ref name="pravzhlobin"/>. * Іерэй Аляксей Валяеў – настаяцель у перыяд [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] (1942–1943), аднавіў богаслужэнні падчас вайны<ref name="pravzhlobin"/>. * Іерэй Васілій Піліпенка – настаяцель у 1989–1992 гадах, ініцыятар адраджэння і рэстаўрацыі храма ў канцы ХХ стагоддзя<ref name="pravzhlobin"/>. * Іерэй Аляксей Піліпенка – настаяцель у 1992–1996 гадах, працягваў аднаўленчую працу<ref name="pravzhlobin"/>. * Іерэй Віктар Дзямідзенка – настаяцель у 1996–1997 гадах (служыў некалькі месяцаў)<ref name="pravzhlobin"/>. * Іерэй Уладзімір Шаўчук – настаяцель у 1997 – кастрычніку 1999 года<ref name="pravzhlobin"/>. * Протаіерэй Яўгеній Віктаравіч Мяжуеў – настаяцель з 14 кастрычніка 1999 года па цяперашні час<ref name="pravzhlobin"/>. == Спадчына і цікавыя звесткі == Свята-Пакроўская царква з’яўляецца важнай [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гістарычнай і культурнай каштоўнасцю]] Беларусі ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]]. Яна занесена ў Дзяржаўны [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў]] Рэспублікі Беларусь як помнік архітэктуры рэспубліканскага значэння<ref name="ndsmi">[https://ndsmi.by/news/hramam-i-monastyryam-vstrechu/ Свята-Пакроўская царква на сайце ndsmi.by] {{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2010-я гады храм уключаны ў склад папулярнага турыстычнага маршруту «Залатое кола Гомельшчыны», дзякуючы чаму прыцягвае ўвагу не толькі вернікаў, але і аматараў гісторыка-архітэктурнай спадчыны з розных рэгіёнаў краіны<ref name="ndsmi"/>. З прыметных гістарычных рэліквій, звязаных з царквой, вядомы выпадак з каштоўным абразом «Палажэнне Хрыста ў гроб», які знаходзіўся тут у XIX стагоддзі. Паводле падання, гэты абраз падарыў стрэшынскаму храму граф Астэрман-Талсты — гэта была ўзнагарода, якую ён атрымаў асабіста ад імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] за адзнаку ў [[Барадзінская бітва|Барадзінскай бітве]] [[1812]] года.<ref name="Астэрманы" />. У сучаснай Свята-Пакроўскай царкве шануецца памяць пра святога праведнага [[Іаан Кармянскі|Іаана Кармянскага]] — у храме ўсталяваны ягоны [[Ікона|абраз]] з часцінкай [[Мошчы|мошчаў]], бо менавіта тут прайшлі яго дзіцячыя гады і служыў яго бацька.<ref name="pravzhlobin5">[https://pravzhlobin.by/ Свята-Пакроўская царква. Гісторыя і сучаснасць // pravzhlobin.by]</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Стрэ́шынская царква|Міцянін А. А.|218}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы Беларусі (2007)}} == Спасылкі == {{ГККРБ|312Г000318}} {{Commonscat|Church of the Protection of the Holy Virgin in Strešyn}} * {{radzima|1365}} * {{ГБ|http://globustut.by/streshin/index.htm#church}} * {{Архіварта|svjata-pakrouskaja-carkva-strjeshyn}} * [https://ndsmi.by/batska-shchyna/25721-streshynskaj-tsarkve-215-gado Стрэшынскай царкве — 215 гадоў!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230622031005/https://ndsmi.by/batska-shchyna/25721-streshynskaj-tsarkve-215-gado |date=22 чэрвеня 2023 }}{{v|22|6|2023}} // Жлобінская раённая газета «Новы дзень» [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Жлобінскага раёна]] [[Катэгорыя:Стрэшын]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:1807 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Храмы Гомельскай і Жлобінскай епархіі]] l80uk74xxa7jkev68h7lusw3klqwo04 0 147505 5186664 5055435 2026-08-25T12:01:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186664 wikitext text/x-wiki '''Раздзяляльнасць'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://daviedka.bnkorpus.info/41-%d1%84%d0%be%d1%82%d0%be%d1%81%d0%bd%d0%b8%d0%bc%d0%ba%d0%b8-%d0%b2%d1%8b%d1%81%d0%be%d0%ba%d0%be%d0%b3%d0%be-%d1%80%d0%b0%d0%b7%d1%80%d0%b5%d1%88%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%bf%d0%b0/|title=41. «Фотоснимки высокого разрешения» па-беларуску – Моўная даведка|access-date=2026-08-25}}</ref> (раней таксама ўжываўся тэрмін '''разрознасць''' ('''разрозненне'''), але зараз ён лічыцца ўстарэлым) — [[Памер кропкі|велічыня, якая вызначае колькасць кропак]] ([[Піксель|элементаў растравай выявы]]) на адзінку плошчы (ці адзінку даўжыні). Тэрмін звычайна ўжываецца да выяў у лічбавай форме, аднак яго можна ўжываць, напрыклад, для апісання ўзроўню грануляцыі фотастужкі, фотапаперы ці іншага фізічнага носьбіта. Больш высокая раздзяляльнасць (больш [[Піксель|элементаў]]) тыпова забяспечвае больш дакладнае адлюстраванне арыгінала. Іншай важнай характарыстыкай выявы з’яўляецца [[Глыбіня колеру сістэмнай палітры|разраднасць колеравай палітры]]. Як правіла, раздзяляльнасць у розных напрамках аднолькавая, што дае піксель квадратнай формы. Але гэта не абавязкова — напрыклад, гарызантальная раздзяляльнасць можа адрознівацца ад вертыкальнага, у выніку чаго элемент выявы (піксель) будзе не квадратным, а прамавугольным. == Раздзяляльнасць выявы == === [[Растравая графіка]] === Памеры растравых выяў вызначаюць у колькасці [[піксель|пікселяў]] па гарызанталі і вертыкалі, напрыклад: 1600×1200. У дадзеным выпадку гэта азначае, што шырыня выявы складае 1600, а вышыня — 1200 кропак (такая выява складаецца з 1 920 000 кропак, прыкладна 2 [[мегапіксель|мегапікселя]]). Колькасць кропак па гарызанталі і вертыкалі можа быць рознай для розных выяў. Выявы, як правіла, захоўваюцца ў выглядзе, максімальна прыдатным для адлюстравання экранамі манітораў — яны захоўваюць колер пікселяў у выглядзе патрабаванай яркасці свячэння выпраменьваючых элементаў экрана ([[RGB]]), і разлічаны на тое, што пікселі выявы будуць адлюстроўвацца пікселямі экрана адзін да аднаго. Гэта забяспечвае прастату вываду выявы на экран. Пры вывадзе выявы на паверхню экрана ці паперы яна займае прамавугольнік пэўнага памеру. Для аптымальнага размяшчэння выявы на экране патрэбна ўзгадніць колькасць кропак у выяве, прапорцыі бакоў выявы з адпаведнымі параметрамі прылады адлюстравання. Калі пікселі выявы выводзяцца пікселямі прылады адзін да аднаго, памер будзе вызначацца толькі раздзяляльнасцю прылады вываду. Адпаведна, чым вышэй раздзяляльнасць экрана, тым больш кропак адлюстроўваецца на той жа плошчы і тым менш зярністай і больш [[Якасць|якаснай]] будзе [[выява]]. Пры большай колькасці кропак, размешчаных на маленькай плошчы, вока не заўважае мазаічнасці малюнка. Слушна і адваротнае: малая раздзяляльнасць дазволіць воку заўважыць растр выявы («прыступкі»). Высокая раздзяляльнасць выявы пры малым памеры плоскасці прылады адлюстравання не дазволіць вывесці на яго ўсю выяву, альбо падчас вываду выява будзе «падганяцца», калі на кожны піксель прылады адлюстравання прыходзіцца некалькі пікселяў выявы, выніковы колер пікселя ўсярэдніваецца. Пры неабходнасці буйна адлюстраваць выяву невялікага памеру на выяве з вялікай раздзяляльнасцю даводзіцца вылічаць колеры прамежкавых пікселяў. Змяненне фактычнай колькасці пікселяў выявы завецца [[перадыскрэтызацыя]] (resampling), і для яе існуе цэлы шэраг алгарытмаў рознай складанасці. Падчас вываду на паперу такія выявы перапрацоўваюцца пад фізічныя здольнасці прынтара: ажыццяўляецца [[колерааддзяленне]], [[маштабаванне]] і [[Растр, паліграфія|растрэрызацыя]] дзеля вываду выявы фарбамі фіксаванага колеру і яркасці, даступнымі прыладзе друку. Прынтару для адлюстравання колераў рознай яркасці і адцення даводзіцца групаваць некалькі [[Кропка|кропак]] меншага памеру даступных колераў, напрыклад адзін шэры піксель такой крынічнай выявы падчас друку падаецца некалькімі дробнымі чорнымі кропкамі на белым фоне паперы. У выпадках, якія не датычацца прафесійнай дадруковай падрыхтоўкі, гэты працэс ажыццяўляецца з мінімальным умяшаннем карыстальніка, у адпаведнасці з наладкамі прынтара і жаданым памерам адбітка. Выявы ў фарматах, якія атрымліваюцца ў выніку дадруковай падрыхтоўкі і разлічаныя на непасрэдны вывад прыладай друку, для паўнавартаснага адлюстравання на экране маюць патрэбу ў адваротным пераўтварэнні. Большасць фарматаў графічных файлаў дазваляюць захоўваць даныя аб пажаданым маштабе для вываду на друк, гэта значыць аб пажаданай раздзяляльнасці ў [[dpi]] ({{lang-en|dots per inch}} — гэтая велічыня кажа аб нейкай колькасці кропак на адзінку даўжыні, напрыклад 300 dpi азначае 300 пунктаў на адну [[цаля|цалю]]). Гэта выключна даведкавая велічыня. Як правіла, для атрымання раздрукоўкі фатаграфіі, якая прызначана для разглядання з адлегласці 20-30 сантыметраў, дастаткова раздзяляльнасці 300 dpi. З гэтага можна меркаваць, якога памеру адбітак можна атрымаць з наяўнай выявы ці якога памеру выяву трэба атрымаць, каб потым зрабіць адбітак патрэбнага памеру. Напрыклад, трэба надрукаваць з раздзяляльнасцю ў 300 dpi выяву на паперы памерам 10×10 см. Пераклаўшы памер у цалі атрымаем 3,9×3,9 цаляў. Зараз, памножым 3,9 на 300 і атрымаем памер фатаграфіі ў пікселях: 1170×1170. Такім чынам, для друку выявы прымальнай якасці памерам 10×10 см памер крынічнай выявы павінен быць не менш 1170×1170 пікселяў. Для пазначэння раздзяляльнасці розных працэсаў пераўтварэння выяў (сканаванне, друк, растэрызацыя і г. д.) выкарыстоўваюць наступныя тэрміны: * [[dpi]] ({{lang-en|dots per inch}}) — колькасць кропак на цалю. * [[ppi]] ({{lang-en|pixels per inch}}) — колькасць пікселяў на цалю. * [[lines per inch|lpi]] ({{lang-en|lines per inch}}) — колькасць ліній на цалю, раздзяляльнасць графічных планшэтаў (дыгітайзераў). * [[spi]] ({{lang-en|samples per inch}}) — колькасць сэмплаў на цалю; шчыльнасць дыскрэтызацыі (''sampling density''), у тым ліку раздзяляльнасць сканераў выяў ([[:en:Samples per inch]] ''англ.'') Па гістарычным прычынам велічыні імкнуцца пераводзіць да [[dpi]], хоць з практычнага пункту гледжання [[ppi]] больш адназначна характарызуе для спажыўца працэсы друку ці сканавання. Вымярэнне ў [[lines per inch|lpi]] шырока [[Растр, паліграфія|ўжываецца ў паліграфіі]]. Вымярэнне ў [[spi]] ужываецца для апісання ўнутраных працэсаў прылад ці алгарытмаў. ==== Значэнне разраднасці колеру ==== Для стварэння рэалістычнай выявы сродкамі камп’ютарнай графікі [[колер]] часам з’яўляецца важней (высокай) раздзяляльнасці, бо чалавечае вока ўспрымае выяву з большай колькасцю каляровых адценняў як болей праўдападобную. Выгляд выявы на экране наўпрост залежыць ад абранага відэарэжыму, аснову якога складаюць тры характарыстыкі: акрамя ўласна ''раздзяляльнасці'' (колькасці пунктаў па гарызанталі і вертыкалі), адрозніваюцца ''частата аднаўлення выявы'' ([[Гц]]) і ''колькасць адлюстравальных колераў'' (колерарэжым ці [[Глыбіня колеру сістэмнай палітры|разраднасць колеру]]). Апошні параметр (характарыстыку) часта таксама называюць ''раздзяляльнасцю колеру'', ці ''частата разроздзяляльнасці'' (''частотнасць'' ці ''разраднасць гамы'') ''колеру''. Суб’ектыўна розніца паміж 24- і 32-разрадным колерам незаўважная, таму што ў 32-разрадным уяўленні 8 разрадаў проста не ўжываюцца, палягчаючы адрасацыю пікселяў, але павялічваюць займаную выявай памяць, а 16-разрадны колер заўважна «грубейшы». У прафесійных лічбавых фотакамер, у сканераў (напрыклад, 48 ці 51 біт на піксель) больш высокая разраднасць апынаецца карыснай пры наступнай апрацоўцы фатаграфій: карэктаванні колераў, [[Рэтушаванне|рэтушаванні]] і г. д. === [[Вектарная графіка]] === Да вектарных выяў, у сілу прынцыпу адлюстравання выявы, паняцце раздзяляльнасці непрыдатнае. == Раздзяляльнасць прылады == Раздзяляльнасць прылады (''inherent resolution'') апісвае максімальная раздзяляльнасць выявы, якую можна атрымаць з дапамогай прылады уводу ці вываду. * Раздзяляльнасць [[прынтар]]а звычайна ўказваюць у dpi. * Раздзяляльнасць [[Сканер выяў|сканера выяў]] указваецца ў ppi (колькасць пікселяў на адну цалю), а не ў dpi. * Раздзяляльнасць экрана [[Манітор, дысплей|манітора]] звычайна называюць памеры атрымальнай на экране выявы ў пікселях: 800×600, 1024×768, 1280×1024, маючы на ўвазе раздзяляльнасць адносна фізічных памераў экрана, а не эталоннай адзінкі вымярэння даўжыні, такой як 1 цаля. Для атрымання раздзяляльнасці ў адзінках ppi дадзеную колькасць пікселяў патрэбна падзяліць на фізічныя памеры экрана, напісаныя ў цалях. Дзвюма іншымі важнымі геаметрычнымі характарыстыкамі экрана з’яўляецца памер яго дыяганалі і суадносіны бакоў. * Раздзяляльнасць матрыцы [[Лічбавы фотаапарат|лічбавай фотакамеры]], гэтак жа як экрана манітора, характарызуецца памерам (у пікселях) атрымальных выяў, але ў адрозненні ад экранаў, папулярным стала ўжыванне не двух лікаў, а акругленай сумарнай колькасці пікселяў, адлюстраванай у [[мегапіксель|мегапікселях]]. Казаць аб фактычнай раздзяляльнасці матрыцы можна толькі ўлічваючы яе памеры. Казаць аб фактычнай раздзяляльнасці атрыманых выяў можна толькі ў дачыненні да прыладаў вываду — экранаў і прынтараў, альбо ў дачыненні сфатаграфаваных прадметаў, з улікам іх перспектыўных скажэнняў падчас здымкі і характарыстык аб’ектыву. === Раздзяляльнасць экрана манітора === Для тыповых раздзяляльнасцяў манітораў, індыкатарных панэляў і экранаў прылад (''inherent resolution'') існуюць сталыя літарныя пазначэнні: [[Выява:Vector Video Standards7.svg|thumb|560px|Дадзеная схема адлюстроўвае стандартныя раздзяляльнасці экрана, колер кожнага тыпа раздзяляльнасці ўказвае суадносіны бакоў экрана (напрыклад, чырвоны колер пазначае суадносіны, эквівалентна 4:3)]] * [[QVGA]] — 320×240 (4:3) — 76,8 кпікс, * SIF (MPEG1 SIF) — 352×240 (22:15) — 84,48 кпікс, * CIF (MPEG1 VideoCD) — 352×288 (11:9) — 101,37 кпікс, * WQVGA — 400×240 (5:3) — 96 кпікс, * [MPEG2 SV-CD] — 480×576 (5:6) — 276,48 кпікс, * HVGA — 640×240 (8:3) ці 320×480 (2:3) — 153,6 кпікс, * nHD — 640×360 (16:9) — 230,4 кпікс, * [[VGA]] — 640×480 (4:3) — 307,2 кпікс, * WVGA — 800×480 (5:3) — 384 кпікс, * [[SVGA]] — 800×600 (4:3) — 480 кпікс, * FWVGA — 854×480 (16:9) — 409,92 кпікс, * qHD — 960x540 (16:9) — 518,4 кпікс, * WSVGA — 1024×600 (128:75) — 614,4 кпікс, * [[XGA]] — 1024×768 (4:3) — 786,432 кпікс, * XGA+ — 1152×864 (4:3) — 995,3 кпікс, * WXVGA — 1200×600 (2:1) — 720 кпікс, * HD 720p — 1280×720 (16:9) — 921,6 кпікс, * [[WXGA]] — 1280×768 (5:3) — 983,04 кпікс, * [[SXGA]] — 1280×1024 (5:4) — 1,31 Мпікс, * WXGA+ — 1440×900 (8:5) — 1,296 Мпікс, * SXGA+ — 1400×1050 (4:3) — 1,47 Мпікс, * XJXGA — 1536×960 (8:5) — 1,475 Мпікс, * WSXGA (?) — 1536×1024 (3:2) — 1,57 Мпікс, * WXGA++ — 1600×900 (16:9) — 1,44 Мпікс, * WSXGA — 1600×1024 (25:16) — 1,64 Мпікс, * [[UXGA]] — 1600×1200 (4:3) — 1,92 Мпікс, * [[WSXGA+]] — 1680×1050 (8:5) — 1,76 Мпікс, * [[Full HD]] 1080p — 1920×1080 (16:9) — 2,07 Мпікс, * [[WUXGA]] — 1920×1200 (16:10) — 2,3 Мпікс, * 2K — 2048x1080 (256:135) — 2,2 Мпікс, * QWXGA — 2048×1152 (16:9) — 2,36 Мпікс, * QXGA — 2048×1536 (4:3) — 3,15 Мпікс, * WQXGA — 2560×1440 (16:9) — 3,68 Мпікс, * WQXGA — 2560×1600 (8:5) — 4,09 Мпікс, * QSXGA — 2560×2048 (5:4) — 5,24 Мпікс, * WQSXGA — 3200×2048 (25:16) — 6,55 Мпікс, * QUXGA — 3200×2400 (4:3) — 7,68 Мпікс, * WQUXGA — 3840×2400 (8:5) — 9,2 Мпікс, * [[Ultra-HD]] — 4096×2160 (256:135)<ref name="UltaHD(4K)">[[:en:Ultra-high-definition television]]</ref> — 8,8 Мпікс, * HSXGA — 5120×4096 (5:4) — 20,97 Мпікс, * WHSXGA — 6400×4096 (25:16) — 26,2 Мпікс, * HUXGA — 6400×4800 (4:3) — 30,72 Мпікс, * Super Hi-Vision — 7680×4320 (16:9) — 33,17 Мпікс, * WHUXGA — 7680×4800 (8:5) — 36,86 Мпікс. {| class="wikitable sortable" !Камп’ютарны стандарт / Назва прылады!!Раздзяляльнасць!!Суадносіны бакоў экрана!!Пікселі, сумарна |- |[[MOS Technology VIC-II|VIC-II]] multicolor, [[IBM PCjr]] 16-color||160×200||0,80 (4:5)||32 000 |- |[[TMS9918]], [[ZX Spectrum]]||256×192||1,33 (4:3)||49 152 |- |[[Color Graphics Adapter|CGA]] 4-color (1981), [[Atari ST]] 16 color, [[MOS Technology VIC-II|VIC-II]] HiRes, [[Original Amiga chipset|Amiga OCS]] NTSC LowRes||320×200||1,60 (8:5)||64 000 |- |[[QVGA]]||320×240||1,33 (4:3)||76 800 |- |[[BBC Micro|Acorn BBC]] у 40-радковым рэжыме, [[Original Amiga chipset|Amiga OCS]] PAL LowRes||320×256||1,25 (5:4)||81 920 |- |[[WQVGA]]||400×240||1.67 (15:9)||96 000 |- |[[Дыялогавы вылічальны комплекс|КГД (кантролер графічнага дысплея) ДВК]]||400×288||1.39 (25:18)||115 200 |- |[[Atari ST]] 4 color, [[Color Graphics Adapter|CGA]] mono, [[Original Amiga chipset|Amiga OCS]] NTSC HiRes||640×200||3,20 (16:5)||128 000 |- |WQVGA Sony PSP Go||480×270||1,78 (16:9)||129 600 |- |[[Вектор-06Ц]], [[БК|Электроника БК]]||512×256||2,00 (2:1)||131 072 |- | ||466×288||1,62 (≈ 8:5)||134 208 |- |[[HVGA]]||480×320||1,50 (15:10)||153 600 |- |[[BBC Micro|Acorn BBC]] у 80-радковым рэжыме||640×256||2,50 (5:2)||163 840 |- |[[Original Amiga chipset|Amiga OCS]] PAL HiRes||640×256||2,50 (5:2)||163 840 |- |Кантэйнер [[AVI]] ([[MPEG-4]] / MP3), профіль Advanced Simple Profile Level 5||640×272||2,35 (127:54) (≈ 2,35:1)||174 080 |- |[[Apple Macintosh|Black & white Macintosh (9")]]||512×342||1,50 (≈ 8:5)||175 104 |- |[[УКНЦ|Электроника МС 0511]]||640×288||2,22 (20:9)||184 320 |- |[[Macintosh LC]] (12")/[[Macintosh Color Classic|Color Classic]]||512×384||1,33 (4:3)||196 608 |- |[[Enhanced Graphics Adapter|EGA]] (у 1984)||640×350||1,83 (64:35)||224 000 |- |[[Hercules Graphics Card|HGC]]||720×348||2,07 (60:29)||250 560 |- |[[Monochrome Display Adapter|MDA]] (у 1981)||720×350||2,06 (72:35)||252 000 |- |[[Atari ST]] mono, Toshiba T3100/T3200, [[Original Amiga chipset|Amiga OCS]], NTSC празрадковы||640×400||1,60 (8:5)||256 000 |- |[[Apple Lisa]]||720×360||2,00 (2:1)||259 200 |- |[[VGA]] (у 1987) і [[Multicolor Graphics Adapter|MCGA]]||640×480||1,33 (4:3)||307 200 |- |[[Original Amiga chipset|Amiga OCS]], PAL празрадковы||640×512||1,25 (5:4)||327 680 |- |WGA, WVGA||800×480||1,67 (5:3)||384 000 |- |TouchScreen у netbook’ах Sharp Mebius||854×466||1,83 (11:6)||397 964 |- |FWVGA||854×480||1,78 (≈ 16:9)||409 920 |- |[[SVGA]]||800×600||1,33 (4:3)||480 000 |- |[[Apple Lisa]]+||784×640||1,23 (49:40)||501 760 |- | ||800×640||1,25 (5:4)||512 000 |- |SONY XEL-1||960×540||1,78 (16:9)||518 400 |- |Dell Latitude 2100||1024×576||1,78 (16:9)||589 824 |- |Apple iPhone 4||960×640||1,50 (3:2)||614 400 |- |WSVGA||1024×600||1,71 (128:75)||614 400 |- | ||1152×648||1,78 (16:9)||746 496 |- |[[XGA]] (в 1990)||1024×768||1,33 (4:3)||786 432 |- | ||1152×720||1,60 (8:5)||829 440 |- | ||1200×720||1,67 (5:3)||864 000 |- | ||1152×768||1,50 (3:2)||884 736 |- |[[WXGA]]<ref name="pr">[[WXGA]] вызначае дыяпазон разрозненняў з шырынёй ад 1280 до 1366 пікселяў і вышынёй ад 720 да 800 пікселяў.</ref> ([[HD Ready]])||1280×720||1,78 (16:9)||921 600 |- |[[NeXT]]cube||1120×832||1,35 (35:26)||931 840 |- |wXGA+||1280×768||1,67 (5:3)||983 040 |- |[[XGA+]]||1152×864||1,33 (4:3)||995 328 |- |[[WXGA]]<ref name="pr"/>||1280×800||1,60 (8:5)||1 024 000 |- |[[Sun Microsystems|Sun]]||1152×900||1,28 (32:25)||1 036 800 |- |[[WXGA]]<ref name="pr"/> ([[HD Ready]])||1366×768||1,78 (≈ 16:9)||1 048 576 |- |wXGA++||1280×854||1,50 (≈ 3:2)||1 093 120 |- |[[SXGA]]||1280×960||1,33 (4:3)||1 228 800 |- |UWXGA||1600×768 (750)||2,08 (25:12)||1 228 800 |- |[[WSXGA Wide XGA+|WSXGA, WXGA+]]||1440×900||1,60 (8:5)||1 296 000 |- |[[SXGA]]||1280×1024||1,25 (5:4)||1 310 720 |- | ||1536×864||1,78 (16:9)||1 327 104 |- | ||1440×960||1,50 (3:2)||1 382 400 |- |wXGA++||1600×900||1,78 (16:9)||1 440 000 |- |[[SXGA+]]||1400×1050||1,33 (4:3)||1 470 000 |- |AVCHD/«HDV 1080i» (anamorphic widescreen HD)||1440×1080||1,33 (4:3)||1 555 200 |- |[[WSXGA]]||1600×1024||1,56 (25:16)||1 638 400 |- |[[WSXGA+]]||1680×1050||1,60 (8:5)||1 764 000 |- |[[UXGA]]||1600×1200||1,33 (4:3)||1 920 000 |- |[[Full HD]] (1080p)||1920×1080||1,77 (16:9)||2 073 600 |- | ||2048×1080||1,90 (256:135)||2 211 840 |- |[[WUXGA]]||1920×1200||1,60 (8:5)||2 304 000 |- |[[QWXGA]]||2048×1152||1,78 (16:9)||2 359 296 |- | ||1920×1280||1,50 (3:2)||2 457 600 |- | ||1920×1440||1,33 (4:3)||2 764 800 |- |[[QXGA]]||2048×1536||1,33 (4:3)||3 145 728 |- |[[WQXGA]]||2560×1440||1,78 (16:9)||3 686 400 |- |[[WQXGA]]||2560×1600||1,60 (8:5)||4 096 000 |- |[[Apple MacBook Pro with Retina]]||2880×1800||1,60 (8:5)||5 148 000 |- |[[QSXGA]]||2560×2048||1,25 (5:4)||5 242 880 |- |[[WQSXGA]]||3200×2048||1,56 (25:16)||6 553 600 |- |WQSXGA||3280×2048||1,60 (205:128) ≈ 8:5||6 717 440 |- |[[QUXGA]]||3200×2400||1,33 (4:3)||7 680 000 |- |QuadHD/UHD||3840×2160||1,78 (16:9)||8 294 400 |- |[[WQUXGA]] (QSXGA-W)||3840×2400||1,60 (8:5)||9 216 000 |- |[[HSXGA]]||5120×4096||1,25 (5:4)||20 971 520 |- |[[WHSXGA]]||6400×4096||1,56 (25:16)||26 214 400 |- |[[HUXGA]]||6400×4800||1,33 (4:3)||30 720 000 |- |[[Super Hi-Vision]] (UHDTV)||7680×4320||1,78 (16:9)||33 177 600 |- |[[WHUXGA]]||7680×4800||1,60 (8:5)||36 864 000 |- |} == Гл. таксама == * [[Суадносіны бакоў экрана]] * [[Тэлебачанне высокай выразнасці]] * [[Раздзяляльная здольнасць]] {{зноскі}} {{Стандарты відэакарт}} {{ТБ Разрозненні}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Разрозненні экранаў| ]] [[Катэгорыя:Камп’ютарная графіка]] dqhkamxrggtd00zovi3aurjjzb0pu1f 0 148127 5187010 4818529 2026-08-26T07:30:23Z Ueschar 151377 шаблон 5187010 wikitext text/x-wiki {{Косць}} '''Запясце''' ({{lang-la|Carpus}}) — аддзел верхняй канечнасці паміж касцямі [[перадплечча]] ([[Прамянёвая костка|прамянёвай]] і [[локцевая костка|локцевай]] касцямі) і [[пястныя косткі|пястнымі касцямі]], створаныя васьмю касцямі. Косці запясця размешчаны ў два шэрагі; косці дыстальнага шэрагу злучаюцца з пястнымі касцямі, косці праксімальнага — з прамянёвай косцю. У адрозненне ад астатніх структур кісці, запясце не мае прамянёвай будовы. == Спасылкі == {{Commons|Category:Carpus}} * [http://classes.kumc.edu/sah/resources/handkines/bone/wrist.html Будова рукі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080729143929/http://classes.kumc.edu/sah/resources/handkines/bone/wrist.html |date=29 ліпеня 2008 }} {{Косці чалавека}} {{Рука}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Запясце| ]] pn76puwewgj4bnmb0l0oxoc02xsz2vr 0 152841 5187019 5115034 2026-08-26T08:04:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5187019 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Гоцевічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 13|lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 14|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ваўкавыскі |сельсавет = Субацкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 33 |насельніцтва = 57 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 242984110 }} '''Го́цевічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hocievičy}}, {{lang-ru|Готевичи}}) — [[вёска]] ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Субацкі сельсавет|Субацкага сельсавета]]. Да [[2003]] года ўваходзіла ў склад [[Вярэйкаўскі сельсавет|Вярэйкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2003-120/2003-120(004-023).pdf&oldDocPage=5 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 сентября 2003 г. № 34 О решении вопросов административно-территориального устройства Волковысского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210615123448/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2003-120%2F2003-120%28004-023%29.pdf&oldDocPage=5 |date=15 чэрвеня 2021 }}</ref>. == Назва == У гэтым панёманскім рэгіёне фіксавалася [[Жалудок|жалудоцкае]] прозвішча Гоць<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-CSJ5-X?cat=741862&i=221&lang=pl&cc=4166194</ref>, было лідскае Гацевіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM6-PY6Q?i=401&cat=741862</ref>. Ёсць украінскае прозвішча ''Готь''<ref>Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 173.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назвы вёсак ''Гоцк, Гоцішча'' верагодна звязаныя з этнонімам [[готы]]. Готы рухаліся праз Беларусь на паўднёвы ўсход<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 83.</ref>. На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы ''Гоцін, Гоцька'' паходзяць ад ''гоцаць, гоцкаць'' або ад польскага ''goc'' «кій, палка»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 115.</ref>. Засведчанае старое літоўскае занёманскае Гацішкіс<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=1355%2F1%2F2</ref>. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Gott'', ''Gotte'', якія азначаюць «бог» (параўн. ''Gottfried, Gotthart, Gottwald, Gottlind'')<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/36079/1 Gott // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/116439/1 Gotte // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == У 1796 г. адна частка належала Вінцэнту Дамброўскаму, другая — Іосіфу Пшэтоцкаму. У 1836 г. прыватная вёска, 12 двароў, 42 жыхары. == Насельніцтва == На 01.01.2004 г. 33 двары, 57 жыхароў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Субацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Субацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна]] dfe2en9xjl4v0xe7lrzgcjcplqs1j73 0 153664 5186827 4744066 2026-08-25T19:53:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186827 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Ганаў}} {{Востраў |Назва = Ганаў |Нацыянальная назва = fr/Île de la Gonâve |Карта = Gonave Haiti ne18-8 air small.jpg |Краіна = Гаіці |Акваторыя = Карыбскае мора |lat_dir =N |lat_deg =18 |lat_min =50 |lon_dir = W|lon_deg =73 |lon_min =05 |Плошча = 743 |Вышыня = 778 |Насельніцтва = 75548 |Год = 2003 |Выява = Gonave.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Île de la Gonâve }} '''Ганаў''' ({{lang-fr|Île de la Gonâve}}) — [[востраў]] у [[Заліў Ганаў|аднайменным заліве]] [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]. Належыць дзяржаве [[Гаіці]]. Плошча - 743 км². Насельніцтва (2003 г.) - 75548 чал. ==Геаграфія і прырода== Востраў Ганаў знаходзіцца ў 19 км ад паўночна-заходняга ўзбярэжжа [[востраў Гаіці|вострава Гаіці]], у 50 км на паўночны захад ад [[Порт-о-Прэнс]], сталіцы [[Гаіці]], у 8996 км на паўднёвы захад ад [[Мінск]]а. Даўжыня - 57,3 км, сярэдняя шырыня - 14 км. Паверхня [[суша|сушы]] складзена пераважна вапнякамі, даволі ўзгорыстая. Найвышэйшы пункт - 778 м. [[Клімат]] трапічны, засушлівы. Сярэдняя колькасць ападкаў - 800 мм у год, у [[гара]]х - да 1600 мм у год. У канцы [[XV стагоддзе|XV]] ст. востраў амаль цалкам пакрывалі [[лес|лясы]]. У наш час большую частку вострава займаюць пашы. Плошча [[лес|лясоў]] значна скарацілася з-за дзейнасці чалавека. [[Земляробства]] развіваецца пераважна на ўзвышшах. ==Гісторыя== Востраў Ганаў быў населены ў 3 - 2 тысячагоддзях да н. э. продкамі [[індзейцы|індзейцаў]]-[[сібанеі|сібанеяў]]. У 1 тысячагоддзі н. э. яго занялі індзейцы-[[таіна]]. У канцы [[XV стагоддзе|XV]] ст. на ім кіравала жанчына-[[касік]]. Таіна Ганава лічыліся найлепшымі разьбярамі на [[Антыльскія астравы|Антыльскіх астравах]]. У [[1493]] г. востраў быў адкрыты экспедыцыяй [[Хрыстафор Калумб|Х. Калумба]] і далучаны да [[Іспанія|Іспаніі]]. Рэпрэсіі супраць індзейцаў на суседнім [[востраў Гаіці|востраве Гаіці]] выклікалі ўцёкі таіна на Ганаў. Насельніцтва вострава ў пачатку [[XVI стагоддзе|XVI]] ст. значна ўзрасло, але ў далейшым пайшло на спад, пакуль таіна Ганава не вымерлі. Прычынамі гэтага з'яўляліся [[эпідэмія|эпідэмічныя]] захворванні і набегі [[піраты|піратаў]], якія пачаліся ўжо ў сярэдзіне XVI ст. У [[XVII стагоддзе|XVII]] ст. Ганаў аблюбавалі [[Францыя|французскія]] [[буканьеры]], якія жылі ў [[пячора]]х, займаліся [[паляванне]]м на [[Свойская свіння|свінняў]] і [[Каза свойская|коз]], выпушчаных калісьці іспанцамі. У [[1667]] г. Ганаў быў далучаны да Францыі. Тут узніклі невялікія плантацыйныя гаспадаркі, дзе вырошчвалі [[цукровы трыснёг]], [[тытунь]] і [[бавоўна|бавоўну]], а таксама разводзілі жывёлу. Як і ў іншых калоніях Францыі, на плантацыях выкарыстоўвалася праца чарнаскурых [[афрыка]]нскіх [[рабства|рабоў]]. У [[1794]] г. [[рабства]] было адменена. Значная частка белых плантатараў пакінула Ганаў. У [[1804]] г. востраў увайшоў у склад незалежнай дзяржавы [[Гаіці]]. Яго насельніцтва зноў павялічылася за лік бежанцаў. У [[1915]] - [[1934]] гг. Ганаў быў акупаваны [[ЗША]]. На ім дзейнічала паліцэйская станцыя. Амерыканцы са здзіўленнем выявілі, што астравіцяне фактычна не падпарадкоўваліся цэнтральным уладам, былі падзелены на 10 аўтаномных абшчын-''конга'', на чале якіх стаялі "каралевы". Пазней амерыканскі вайсковец польскага паходжання Фаўсцін Віркус сцвярджаў, што ажаніўся з адной з іх, Тымеменай, і стаў каралём усяго Ганава. У [[1931]] г. у ЗША выйшла яго кніга "Белы кароль Ганава", якая ператварылася ў [[бестселер]]<ref>Faustin Wirkus, Taney Keplinger Dudley, The White King of La Gonave, Doubleday, Doran & Company, 1931</ref>. У [[1957]] - [[1987]] гг. Ганаў служыў месцам высылкі непажаданых асоб з [[Порт-о-Прэнс]]. У [[1988]] г. ён быў адміністрацыйна далучаны да сталіцы Гаіці, што ў выніку прывяло да раскрадання мясцовых [[прырода|прыродных]] рэсурсаў. Ганаў амаль не быў закрануты [[землятрус]]ам у Гаіці [[2010]] г., але на ім знайшлі прытулак некалькі дзясяткаў тысяч бежанцаў, што ў выніку выклікала значныя праблемы для мясцовага насельніцтва. {{зноскі}} ==Спасылкі== *[http://tiesthatmatter.org/la-gonave-haiti/ La Gonave, Haiti] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130125204210/http://tiesthatmatter.org/la-gonave-haiti/ |date=25 студзеня 2013 }} *[http://www.gutschurch.com/site/sections/161-about-la-gonave-haiti/ About La Gonave] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112061928/http://www.gutschurch.com/site/sections/161-about-la-gonave-haiti |date=12 студзеня 2012 }} *[http://www.worldvision.com.au/issues/emergencies/current_emergencies/haitiearthquake/Haiti_ThousandsFleeToLaGonave.aspx Haiti: Thousands flee to La Gonave to seek food and shelter] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121227105501/http://www.worldvision.com.au/Issues/Emergencies/Current_Emergencies/HaitiEarthquake/Haiti_ThousandsFleeToLaGonave.aspx |date=27 снежня 2012 }} *[https://www.concernusa.org/story/la-gonave-haitis-forgotten-island/ LA GONÂVE: HAITI’S FORGOTTEN ISLAND] [[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]] [[Катэгорыя:Вялікія Антыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Гаіці]] ev1ylz0ts69t9rvnwmxjes2vnmzdjs6 0 157368 5187035 5146024 2026-08-26T08:55:02Z Ueschar 151377 вычытка 5187035 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Іцхак (Ісак) Якаў Райнес''' ({{ДН|||1839}}, [[Каралін (прадмесце)|Каралін]], цяпер у складзе [[Пінск]]а — {{ДС|||1915}}, Ліда [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]) — беларускі артадаксальны [[рабін]], заснавальнік рэлігійнага сіянісцкага руху «[[Мізрахі (рух)|Мізрахі]]». == Біяграфія == Бацька Іцхака Якава, рабін Шлома Нафталі, у [[1830-я|1830-х]] жыў у Эрэц-Ісраэль; валодаў друкарняй у [[Цфат|Цфаце]]; пакінуў горад, страціўшы падчас землетрасення 1837 года сям’ю і маёмасць. Рэйнес нарадзіўся ў Караліне, быў нашчадкам [[Шаўль Валь|Шаўля Валя]]. Вучыўся ў [[Эйшышкі|эйшышскім]] і [[Валожынскі ешыбот|валожынскім]] [[ешыбот]]ах, дзе атрымаў сміху (пасвячэнне). У 1859 ажаніўся з дачкой Іосіфа Рэйзена, гарадоцкага рабіна, пераехаў у Гарадок і працягнуў навучанне ў хаце свайго свёкра. У [[1867]] заняў пост рабіна ў Шаўкянах [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] (цяпер вёска Saukenai, Літва). З [[1869]] займаў пасаду рабіна ў [[Свянцяны|Свянцянах]] (дзе ў [[1882]] заснаваў [[ешыбот]] з вывучэннем у тым ліку і свецкіх прадметаў), пасля ў [[Ліда|Лідзе]], з [[1885]] да смерці. Заснаваў таксама сучасны ешыбот «Torah Vodaas» у Лідзе, які прыцягнуў шмат вучняў з усёй мяжы аселасці. Райнес напісаў шмат кніг па рабінскай літаратуры. Свае погляды на рэформу традыцыйнай яўрэйскай адукацыі, а таксама сваю рацыянальную метадалогію вывучэння [[Талмуд]]а выклаў у кнігах «Hotem Toknit» (''Завяршальны план'', тт. 1-2, 1880-81), «Урым гдолім» (''Вялікія агні'', 1887) і іншых творах. Быў адным з тых рабінаў, што вырашылі на сходзе ў [[Санкт-Пецярбург]]у ў [[1882]] паляпшаць маральныя і матэрыяльныя ўмовы існавання яўрэяў у царскай Расіі. Тамсама ён прапанаваў свой новы метад выкладання ў ешыботах. Не зважаючы на тое, што пецярбургскі з’езд не прыняў яго план, Райнес заснаваў у Свянцянах узорны ешыбот, у якім вывучэнне мусіла грунтавацца на распрацаваных ім падыходах. Быў прадугледжаны дзесяцігадовы курс навучання, падчас якога студэнт мусіў атрымаць веды, неабходныя для пасвячэння ў рабіны, і ў той самы час забяспечвалася свецкая адукацыя, неабходная для грамадскай працы. Аднак ініцыятыва Райнеса сустрэла такое вялізнае супраціўленне з боку найбольш артадаксальных яўрэяў, што праз чатыры гады ешыбот мусіў закрыцца. Усе далейшыя спробы Райнеса адкрыць яго зноў не мелі поспеху. Неўзабаве Райнесу прапанавалі месца рабіна ў [[Манчэстар]]ы, але пасля трох месяцаў у Англіі ён вярнуўся ў Беларусь. == Сіянізм == У сваёй грамадскай дзейнасці Райнес імкнуўся спалучаць сучасны ўплыў з яўрэйскай традыцыяй. Райнес далучыўся да руху «[[Хавевей Цыён|Гібат Сіён]]» з моманту яго заснавання. Разам з [[Шмуэль Магілевер|Ш. Магілеверам]] Райнес высунуў праграму засялення Эрэц-Ісраэль, што прадугледжвала спалучэнне сельскагаспадарчай працы каланістаў з вывучэннем [[Тора|Торы]]. Райнес быў сярод нямногіх рабінаў, якія адразу адгукнуліся на заклік Т. Герцля і падтрымалі новы, палітычны сіянізм (ранейшы быў [[духоўны сіянізм|духоўным]], а не палітычным). Ён удзельнічаў у першых сіянісцкіх кангрэсах. На кангрэсах з яго вуснаў гучаў [[ідыш]]<ref>[[:ru:s:Базельские впечатления. «Мизрахи» (Жаботинский)|Базельские впечатления. «Мизрахи»]]</ref>. Ён верыў, што хоць сярэдневяковыя яўрэі бачылі Боскую руку ў прыродзе, сучасныя бачаць яе ў гісторыі, асабліва ў чаканні перасялення ў сучасны Сіён. У [[1898]] Райнес выдаў кнігу «Ора ве-сімха» («Святло і радасць») пра значэнне свята [[Пурым]] з прадмовай «пра сіянізм з артадаксальнага пункту погляду», а ў [[1902]] надрукаваў апалогію сіянізму «Ор хадаш ал Цыён» («Новае святло над Сіёнам»), у якой абвяргаў антысіянісцкія сцвярджэнні рабінскіх колаў. У сваіх працах ён заклікаў рэлігійных і нерэлігійных сіяністаў да супольнай працы. На скліканай па яго ініцыятыве ў сакавіку 1902 у [[Вільня|Вільні]] канферэнцыі рабінаў і іншых прадстаўнікоў артадаксальных колаў была заснавана рэлігійная фракцыя («[[Мізрахі (рух)|Мізрахі]]») у сусветнай сіянісцкай арганізацыі. На [[Мінскі з’езд сіяністаў|мінскай канферэнцыі]] (верасень 1902 года) падчас дыскусіі «па культурніцкай працы» Райнес ад імя фракцыі выказаўся супраць дзейнасці сіянісцкай арганізацыі ў галіне культуры і патрабаваў перайсці да практычнай працы ў Эрэц-Ісраэль (лічыў, што яўрэйская культура можа быць толькі рэлігійнай, бо для яго паняцці «рэлігія» і «нацыянальнасць» у адносінах да яўрэяў былі непадзельныя). У [[1903]] Райнес падтрымаў [[Уганда|угандыйскі]] план як часовы спосаб уратавання яўрэяў. У жніўні [[1904]] у Прэсбургу (цяпер [[Браціслава]]) на першым сусветным з’ездзе «Мізрахі» Райнес быў абраны лідарам руху. На пятым кангрэсе сіяністаў радыкальнае крыло руху пагражала павярнуць яго ў бок ад рэлігіі. Аднак частка «Мізрахі», якая падтрымала Райнеса, стала найвялікшай галіной сіянісцкай арганізацыі ў Расійскай імперыі. У [[1905]] Райнес здзейсніў уласную мару, пры садзейнічанні выбітных дзеячаў «Мізрахі» і з фінансавай дапамогай барона Д. Гінцбурга заснаваўшы ў Лідзе ўмерана рэфармаваны [[ешыбот]], разлічаны на шэсць год навучання. Нароўні з Талмудам у праграму былі ўключаны [[Біблія]], [[іўрыт]] з граматыкай, а таксама агульныя прадметы ў аб’ёме павятовага вучылішча, да якіх пасля дадаліся асновы камерцыі. Педагагічныя прынцыпы, закладзеныя ў сістэму выкладання [[Лідскі ешыбот|лідскага ешыбота]], Райнес выклаў у працах «Кол Я‘акаў» («Голас Якава», 1908) і «Мішкенот Я‘акаў» («Прыстанак Якава», 1910). Выйшлі з друку галахічныя працы Райнеса: «Эдут бе-Я‘акаў» («Сведчанне ў Якаве», 1872) — пра паказанні сведак згодна з рэлігійным правам; «Ша‘арэй ора» («Вароты святла», 1886) — тлумачэнні цяжкіх месцаў Агады і Мідрашаў; «Нод шэл дма‘от» («Судзіна слёз», 1891) — [[Гамілетыка|гамілетычны]] нарыс гісторыі праследавання яўрэяў; «Ор шыў‘ат ха-ямім» («Святло адвечнае», 1896) — пра значэнні свят месяца [[тышрэй]] і іншых — гэта толькі частка яго літаратурнай спадчыны, бо большасць твораў (каля 100 тамоў) засталіся ў рукапісах. == Ушанаванне памяці == Райнес паклаў пачатак адной з дзвюх асноўных плыняў рэлігійнага сіянізму. У адрозненни ад А. І. Кука месіянізм Райнеса быў хутчэй палітычным (тэрміновае ўратаванне яўрэйскага народа з галута), а не эсхаталагічным. У гонар Райнеса былі названы заснаваныя ў 1924 паселішча Неве-Я‘акаў (праіснавала да 1948 года, на яго месцы з 1972 — аднайменны раён [[Іерусалім]]а) і ў 1927 машаў Здэ-Я‘акаў у Ізрэельскай даліне. == Нашчадкі == Сын Райнеса, Майсей ([[1870]], Ліда — [[7 сакавіка]] [[1891]], Ліда) — [[публіцыст]], пісаў на іўрыце. Публікаваў з [[1887]] у «Кнэсэт Ісраэль», «Оцар ха-сіфрут» і іншых перыядычных выданнях артыкулы і працы па гісторыі яўрэйскай культуры ў Расійскай імперыі і па гісторыі ешыботаў у Расійскай імперыі. Унук [[Фрэдэрык Райнес]] — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. == Бібліяграфія == Яму прысвечаны артыкулы [[Міха Ёсіф Бердычэўскі|Бердычэўскага]], [[Навум Сакалоў|Сакалова]]. * Bath Yehudah, Geulah. ''Ish ha-me’orot: Rabi Yitshak Ya`akov Raines''. С. 370. Yerushalayim: Mosad ha-Rav Kuk, c1985. * Aryeh Strikovski, ''Ha-Rav Yitshak Ya`akov Raines: meyased ha-Tsiyonut ha-datit: hegyonot, amarot, ´sirtutim''. С. 45. ''Yerushalayim: Mi´srad ha-hinukh ha-tarbut veha-sport, Minhal ha-tarbut, ha-Agaf le-tarbut Toranit'', 759, 1999. * Shapira, Joseph, Hagut, ''Halakhah ve-Tsiyonut al olamoh ha-Ruhni shel Ha-Rav Yitshak Yaakov Reines'' (Тэль-Авіў: 2002). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=200&letter=R Артыкул пра Райнеса ў «Яўрэйскай энцыклапедыі»]{{ref-en}} * [http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Lida-District/reines.htm Артыкул «Яўрэйскай энцыклапедыі» на Shtetl Links — Lida] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716081413/http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Lida-District/reines.htm |date=16 ліпеня 2011 }}{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Райнес Іцхак Якаў}} [[Катэгорыя:Рабіны Беларусі]] q53k9uzs892mqvg35xxp4sja1j5uaxf 828 162556 5186674 5070339 2026-08-25T12:08:31Z Ueschar 151377 5186674 Scribunto text/plain ---settings, may differ from project to project local fileDefaultSize = '267x400px' local outputReferences = true ---Спасылкі на выкарыстоўваныя модулі, якія запатрабуюцца ў 99% выпадкаў загрузкі старонак (каб мець навідавоку пры пераназванні) local moduleSources = require( 'Module:Sources' ) local WDS = require( 'Module:WikidataSelectors' ) ---Канстанты ---@type string local CONTENT_LANGUAGE_CODE = mw.language.getContentLanguage():getCode() local p = {} local g_config, g_frame local formatDatavalue, formatEntityId, formatRefs, formatSnak, formatStatement, formatStatementDefault, getSourcingCircumstances, getPropertyParams ---@param obj table ---@param target table ---@param skipEmpty boolean | nil ---@return table local function copyTo( obj, target, skipEmpty ) for key, val in pairs( obj ) do if skipEmpty ~= true or ( val ~= nil and val ~= '' ) then target[ key ] = val end end return target end ---@param prev number | nil ---@param next number | nil ---@return number | nil local function min( prev, next ) if prev == nil or prev > next then return next end return prev end ---@param prev number | nil ---@param next number | nil ---@return number | nil local function max( prev, next ) if prev == nil or prev < next then return next end return prev end ---@param section string ---@param code string ---@return any | nil local function getConfig( section, code ) if g_config == nil then g_config = require( 'Module:Wikidata/config' ) end if not g_config then g_config = {} end if not section then return g_config end if not code then return g_config[ section ] or {} end if not g_config[ section ] then return nil end return g_config[ section ][ code ] end -- хэлперы для выбару моўнага шаблона з fallback (lang-xx[-YY]) local function templateExists(name) -- 10 = NS_TEMPLATE (незалежна ад лакалі, бяспечней за 'Template') local title = mw.title.new(name, 10) return title and title.exists end local function pickLangTemplate(code) if not code or code == '' then return nil end code = mw.ustring.lower(code) -- спачатку спроба поўнага кода, напр. gsw-fr local try = 'lang-' .. code if templateExists(try) then return try end -- па чарзе зразаем рэгіянальныя суфіксы: gsw-fr -> gsw -- zh-hans-cn -> zh-hans -> zh while mw.ustring.find(code, '%-') do code = mw.ustring.gsub(code, '%-[^-]*$', '') try = 'lang-' .. code if templateExists(try) then return try end end -- нічога не знайшлі — вяртаем nil, ніжэй робім fallback на <span> return nil end ---@param code string ---@param sortKey string | nil ---@return string local function getCategoryByCode( code, sortKey ) local value = getConfig( 'categories', code ) if not value or value == '' then return '' end if sortKey ~= nil then return '[[Category:' .. value .. '|' .. sortKey .. ']]'; -- экранировать? else return '[[Category:' .. value .. ']]' end end ---@param isoStr string | table ---@return table | nil local function splitISO8601( isoStr ) if 'table' == type( isoStr ) then if isoStr.args and isoStr.args[ 1 ] then isoStr = '' .. isoStr.args[ 1 ] else return 'unknown argument type: ' .. type( isoStr ) .. ': ' .. table.tostring( isoStr ) end end local Y, M, D = ( function( str ) local pattern = "(%-?%d+)%-(%d+)%-(%d+)T" local _Y, _M, _D = mw.ustring.match( str, pattern ) return tonumber( _Y ), tonumber( _M ), tonumber( _D ) end )( isoStr ) local h, m, s = ( function( str ) local pattern = "T(%d+):(%d+):(%d+)%Z" local _H, _M, _S = mw.ustring.match( str, pattern ) return tonumber( _H ), tonumber( _M ), tonumber( _S ) end )( isoStr ) local oh, om = ( function( str ) if str:sub(-1) == "Z" then -- ends with Z, Zulu time return 0, 0 end -- matches ±hh:mm, ±hhmm or ±hh; else returns nils local pattern = "([-+])(%d%d):?(%d?%d?)$" local sign, oh, om = mw.ustring.match( str, pattern ) sign, oh, om = sign or "+", oh or "00", om or "00" return tonumber( sign .. oh ), tonumber( sign .. om ) end )( isoStr ) return { year=Y, month=M, day=D, hour=( h + oh ), min=( m + om ), sec=s } end ---@param time string ---@param precision number ---@return table | nil local function parseTimeBoundaries( time, precision ) local s = splitISO8601( time ) if not s then return nil end if precision >= 0 and precision <= 8 then local powers = { 1000000000 , 100000000, 10000000, 1000000, 100000, 10000, 1000, 100, 10 } local power = powers[ precision + 1 ] local left = s.year - ( s.year % power ) return { tonumber( os.time( { year=left, month=1, day=1, hour=0, min=0, sec=0 } ) ) * 1000, tonumber( os.time( { year=left + power - 1, month=12, day=31, hour=29, min=59, sec=58 } ) ) * 1000 + 1999 } end if precision == 9 then return { tonumber( os.time( { year=s.year, month=1, day=1, hour=0, min=0, sec=0} )) * 1000, tonumber( os.time( { year=s.year, month=12, day=31, hour=23, min=59, sec=58} )) * 1000 + 1999 } end if precision == 10 then local lastDays = { 31, 28.25, 31, 30, 31, 30, 31, 31, 30, 31, 30, 31 } local lastDay = lastDays[ s.month ] return { tonumber( os.time( { year=s.year, month=s.month, day=1, hour=0, min=0, sec=0 } ) ) * 1000, tonumber( os.time( { year=s.year, month=s.month, day=lastDay, hour=23, min=59, sec=58 } ) ) * 1000 + 1999 } end if precision == 11 then return { tonumber( os.time( { year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=0, min=0, sec=0 } ) ) * 1000, tonumber( os.time( { year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=23, min=59, sec=58 } ) ) * 1000 + 1999 } end if precision == 12 then return { tonumber( os.time( { year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=s.hour, min=0, sec=0 } ) ) * 1000, tonumber( os.time( { year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=s.hour, min=59, sec=58 } ) ) * 1000 + 1999 } end if precision == 13 then return { tonumber( os.time( { year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=s.hour, min=s.min, sec=0 } ) ) * 1000, tonumber( os.time( { year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=s.hour, min=s.min, sec=58 } ) ) * 1000 + 1999 } end if precision == 14 then local t = tonumber( os.time( { year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=s.hour, min=s.min, sec=0 } ) ) return { t * 1000, t * 1000 + 999 } end error( 'Unsupported precision: ' .. precision ) end ---Функцыя для фарміравання катэгорыі на аснове wikidata/config ---@param options table ---@param entityId string ---@return string local function extractCategory( options, entityId ) if not entityId or not options.category or options.nocat then return '' end if type( entityId ) ~= 'string' then entityId = entityId.id end local claims = WDS.load( entityId, options.category ) if not claims then return '' end for _, claim in pairs( claims ) do if claim and claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.type == 'wikibase-entityid' then local catEntityId = claim.mainsnak.datavalue.value.id if not (catEntityId == 'Q7714432') then local wbStatus, catSiteLink = pcall( mw.wikibase.getSitelink, catEntityId ) if wbStatus and catSiteLink then if (options.catSort) then return '[[' .. catSiteLink .. '|' .. g_frame:preprocess(options.catSort) .. ']]'; else return '[[' .. catSiteLink .. ']]'; end end end end end return '' end ---Пераўтварае радок у булева значэнне ---@param valueToParse string ---@return boolean Пераўтворанае значэнне, калі яго атрымалася распазнаць, або defaultValue ва ўсіх астатніх выпадках local function toBoolean( valueToParse, defaultValue ) if valueToParse ~= nil then if valueToParse == false or valueToParse == '' or valueToParse == 'false' or valueToParse == '0' then return false end return true end return defaultValue end ---Абгортвае адфарматаванае значэнне ў інлайнавы або блокавы тэг. ---@param value string value ---@param attributes table of attributes ---@return string HTML tag with value local function wrapValue( value, attributes ) local tagName = 'span' local spacer = '' if string.match( value, '\n' ) or string.match( value, '<t[dhr][ >]' ) or string.match( value, '<div[ >]' ) or string.find( value, 'UNIQ%-%-imagemap' ) then tagName = 'div' spacer = '\n' end local attrString = '' for key, val in pairs( attributes or {} ) do local _key = mw.text.trim( key ) local _value = mw.text.encode( mw.text.trim( val ) ) attrString = attrString .. _key .. '="' .. _value .. '" ' end return '<' .. tagName .. ' ' .. attrString .. '>' .. spacer .. value .. '</' .. tagName .. '>' end ---Wraps formatted snak value into HTML tag with attributes. ---@param value string value of snak ---@param hash string ---@param attributes table of extra attributes ---@return string HTML tag with value local function wrapSnak( value, hash, attributes ) local newAttributes = mw.clone( attributes or {} ) newAttributes[ 'class' ] = ( newAttributes[ 'class' ] or '' ) .. ' wikidata-snak' if hash then newAttributes[ 'data-wikidata-hash'] = hash else newAttributes[ 'class' ] = newAttributes[ 'class' ] .. ' wikidata-main-snak' end return wrapValue( value, newAttributes ) end ---Wraps formatted statement value into HTML tag with attributes. ---@param value string value of statement ---@param propertyId string PID of property ---@param claimId string ID of claim or nil for local value ---@param attributes table of extra attributes ---@return string HTML tag with value local function wrapStatement( value, propertyId, claimId, attributes ) local newAttributes = mw.clone( attributes or {} ) newAttributes[ 'class' ] = newAttributes[ 'class' ] or '' newAttributes[ 'data-wikidata-property-id' ] = string.upper( propertyId ) if claimId then newAttributes[ 'class' ] = newAttributes[ 'class' ] .. ' wikidata-claim' newAttributes[ 'data-wikidata-claim-id' ] = claimId else newAttributes[ 'class' ] = newAttributes[ 'class' ] .. ' no-wikidata' end return wrapValue( value, newAttributes ) end ---Wraps formatted qualifier's statement value into HTML tag with attributes. ---@param value string value of qualifier's statement ---@param qualifierId string PID of qualifier ---@param attributes table of extra attributes ---@return string HTML tag with value local function wrapQualifier( value, qualifierId, attributes ) local newAttributes = mw.clone( attributes or {} ) newAttributes[ 'data-wikidata-qualifier-id' ] = string.upper( qualifierId ) return wrapValue( value, newAttributes ) end ---Функцыя для атрымання сутнасці (entity) для бягучай старонкі ---Падрабязней пра сутнасці гл. d:Wikidata:Glossary ---@param id string Ідэнтыфікатар (тыпу P18, Q42) ---@return table Табліца, элементы якой індэксуюцца з нуля local function getEntityFromId( id ) local entity local wbStatus if id then wbStatus, entity = pcall( mw.wikibase.getEntity, id ) else wbStatus, entity = pcall( mw.wikibase.getEntity ) end return entity end ---Унутраная функцыя для фарміравання паведамлення пра памылку ---@param key string Ключ элемента ў табліцы config.errors (напрыклад entity-not-found) ---@return void local function throwError( key ) error( getConfig( 'errors', key ) ) end ---Функцыя для атрымання ідэнтыфікатара сутнасцей ---@param value table ---@return string local function getEntityIdFromValue( value ) local prefix = '' if value[ 'entity-type' ] == 'item' then prefix = 'Q' elseif value[ 'entity-type' ] == 'property' then prefix = 'P' elseif value[ 'entity-type' ] == 'lexeme' then prefix = 'L' else throwError( 'unknown-entity-type' ) end return prefix .. value[ 'numeric-id' ] end ---Праверка на наяўнасць спецыялізаванай функцыі ў опцыях ---@param options table ---@param prefix string ---@return function local function getUserFunction( options, prefix, defaultFunction ) -- праверка на пазначэнне спецыялізаванай апрацоўкі ў параметрах, -- перададзеных пры выкліку if options[ prefix .. '-module' ] or options[ prefix .. '-function' ] then -- праверка на пустыя радкі ў параметрах або іх адсутнасць if not options[ prefix .. '-module' ] or not options[ prefix .. '-function' ] then throwError( 'unknown-' .. prefix .. '-module' ) end -- дынамічная загрузка модуля з пазначанай у параметры апрацоўкай local formatter = require( 'Module:' .. options[ prefix .. '-module' ] ) if formatter == nil then throwError( prefix .. '-module-not-found' ) end local fun = formatter[ options[ prefix .. '-function' ] ] if fun == nil then throwError( prefix .. '-function-not-found' ) end return fun end return defaultFunction end ---Выбірае ўласцівасці па property id, дадаткова фільтруе іх па рангу ---@param context table ---@param options table ---@param propertySelector string ---@return table | nil local function selectClaims( context, options, propertySelector ) if not context then error( 'context not specified' ); end if not options then error( 'options not specified' ); end if not options.entityId then error( 'options.entity is missing' ); end if not propertySelector then error( 'propertySelector not specified' ); end local result = WDS.load( options.entityId, propertySelector ) if not result or #result == 0 then return nil end -- Пры неабходнасці перамяшчаем наперад сцверджанні, -- значэнні якіх маюць назву на лакальнай мове Вікіпедыі. -- Сартаванне адбываецца да limit, каб пры абмежаванні колькасці -- у першую чаргу захоўваліся лакалізаваныя значэнні. if toBoolean( options[ 'prefer-local-labels' ], false ) then local localLabels = require( 'Module:Wikidata/Лакальныя назвы' ) result = localLabels.preferLocalLabels( result ) end if options.limit and options.limit ~= '' and options.limit ~= '-' then local limit = tonumber( options.limit, 10 ) while #result > limit do table.remove( result ) end end return result end ---Функцыя для атрымання значэння ўласцівасці элемента ў зададзены момант часу. ---@param entityId string ---@param boundaries table Часавыя межы ---@param propertyIds table<string> ---@param selectors table<string> ---@return table Табліца адпаведных значэнняў уласцівасці local function getPropertyInBoundaries( context, entityId, boundaries, propertyIds, selectors ) if type( entityId ) ~= 'string' then error( 'type of entityId argument expected string, but was ' .. type(entityId)); end local results = {} if not propertyIds or #propertyIds == 0 then return results end for i, propertyId in ipairs( propertyIds ) do local selector if selectors ~= nil then selector = selectors[ i ] or selectors[ propertyId ] or propertyId else selector = propertyId end local fakeAllClaims = {} fakeAllClaims[ propertyId ] = mw.wikibase.getAllStatements( entityId, propertyId ) local filteredClaims = WDS.filter( fakeAllClaims, selector .. '[rank:preferred, rank:normal]' ) if filteredClaims then for _, claim in pairs( filteredClaims ) do if not boundaries then table.insert( results, claim.mainsnak ) else local startBoundaries = p.getTimeBoundariesFromQualifier( context.frame, context, claim, 'P580' ) local endBoundaries = p.getTimeBoundariesFromQualifier( context.frame, context, claim, 'P582' ) if ( startBoundaries == nil or startBoundaries[ 2 ] <= boundaries[ 1 ] ) and ( endBoundaries == nil or endBoundaries[ 1 ] >= boundaries[ 2 ] ) then table.insert( results, claim.mainsnak ) end end end end if #results > 0 then break end end return results end ---@param context table ---@param statement table ---@param qualifierId string ---@return table | nil function p.getTimeBoundariesFromQualifier( _, context, statement, qualifierId ) -- only support exact date so far, but need improvement local left, right if statement.qualifiers and statement.qualifiers[ qualifierId ] then for _, qualifier in pairs( statement.qualifiers[ qualifierId ] ) do local boundaries = context.parseTimeBoundariesFromSnak( qualifier ) if not boundaries then return nil end left = min( left, boundaries[ 1 ] ) right = max( right, boundaries[ 2 ] ) end end if not left or not right then return nil end return { left, right } end ---@param frame table ---@param context table ---@param statement table ---@param qualifierIds table<string> ---@return table | nil function p.getTimeBoundariesFromQualifiers( frame, context, statement, qualifierIds ) if not qualifierIds then qualifierIds = { 'P582', 'P580', 'P585' } end for _, qualifierId in pairs( qualifierIds ) do local result = p.getTimeBoundariesFromQualifier( frame, context, statement, qualifierId ) if result then return result end end return nil end ---@type table<string> local getLabelWithLang_DEFAULT_PROPERTIES = { 'P1813', 'P1448', 'P1705' } ---@type table<string> local getLabelWithLang_DEFAULT_SELECTORS = { 'P1813[language:' .. CONTENT_LANGUAGE_CODE .. '][!P3831,P3831:Q105690470]', 'P1448[language:' .. CONTENT_LANGUAGE_CODE .. '][!P3831,P3831:Q105690470]', 'P1705[language:' .. CONTENT_LANGUAGE_CODE .. '][!P3831,P3831:Q105690470]' } ---Функцыя для атрымання меткі элемента ў зададзены момант часу. ---@param context table ---@param options table ---@param entityId string ---@param boundaries table ---@param propertyIds table ---@param selectors table<string> ---@return string, string Тэкставая метка элемента, мова меткі local function getLabelWithLang( context, options, entityId, boundaries, propertyIds, selectors ) if type( entityId ) ~= 'string' then error( 'type of entityId argument expected string, but was ' .. type( entityId ) ); end if not entityId then return nil end local langCode = CONTENT_LANGUAGE_CODE -- name from label local label if options.text and options.text ~= '' then label = options.text else if not propertyIds then propertyIds = getLabelWithLang_DEFAULT_PROPERTIES selectors = getLabelWithLang_DEFAULT_SELECTORS end -- name from properties local results = getPropertyInBoundaries( context, entityId, boundaries, propertyIds, selectors ) for _, result in pairs( results ) do if result.datavalue and result.datavalue.value then if result.datavalue.type == 'monolingualtext' and result.datavalue.value.text then label = result.datavalue.value.text langCode = result.datavalue.value.language break elseif result.datavalue.type == 'string' then label = result.datavalue.value break end end end if not label then label, langCode = mw.wikibase.getLabelWithLang( entityId ) if not langCode then return nil end end end return label, langCode end ---@param context table ---@param options table ---@return string local function formatPropertyDefault( context, options ) if not context then error( 'context not specified' ); end if not options then error( 'options not specified' ); end if not options.entityId then error( 'options.entityId missing' ); end local claims if options.property then -- TODO: Чаму тут можа не быць property? if options.rank then -- перадаць настройкі ранга з канфігурацыі claims = context.selectClaims( options, options.property .. options.rank ) else claims = context.selectClaims( options, options.property ) end end if claims == nil then return '' --TODO error? end -- Абыход усіх заяў сцвярджэння і з назапашваннем аформленых пераважных -- заяў у табліцы local formattedClaims = {} for _, claim in ipairs( claims ) do local formattedStatement = context.formatStatement( options, claim ) -- тут можа вярнуцца або афромлены тэкст заявы, або радок памылкі, або nil if formattedStatement and formattedStatement ~= '' then if not options.plain and options.property and (options.property:upper() ~= 'P625' or options.subvalue) then formattedStatement = context.wrapStatement( formattedStatement, options.property, claim.id ) end table.insert( formattedClaims, formattedStatement ) end end -- стварэнне тэкставага радка са спісам аформленых заяў з табліцы local out = mw.text.listToText( formattedClaims, options.separator, options.conjunction ) if out ~= '' then if options.before then out = options.before .. out end if options.after then out = out .. options.after end end return out end ---Create context ---@param initOptions table ---@return table | nil local function initContext( initOptions ) local context = { entityId = initOptions.entityId, entity = initOptions.entity, extractCategory = extractCategory, formatSnak = formatSnak, formatPropertyDefault = formatPropertyDefault, formatStatementDefault = formatStatementDefault, getPropertyInBoundaries = getPropertyInBoundaries, getTimeBoundariesFromQualifier = p.getTimeBoundariesFromQualifier, getTimeBoundariesFromQualifiers = p.getTimeBoundariesFromQualifiers, wrapSnak = wrapSnak, wrapStatement = wrapStatement, wrapQualifier = wrapQualifier, } context.cloneOptions = function( options ) local entity = options.entity options.entity = nil local newOptions = mw.clone( options ) options.entity = entity newOptions.entity = entity newOptions.frame = options.frame; -- На скланаваным фрэйме frame:expandTemplate() return newOptions end context.formatProperty = function( options ) local func = getUserFunction( options, 'property', context.formatPropertyDefault ) return func( context, options ) end context.formatStatement = function( options, statement ) return formatStatement( context, options, statement ) end context.formatSnak = function( options, snak, circumstances ) return formatSnak( context, options, snak, circumstances ) end context.formatRefs = function( options, statement ) return formatRefs( context, options, statement ) end context.parseTimeFromSnak = function( snak ) if snak and snak.datavalue and snak.datavalue.value and snak.datavalue.value.time then return tonumber( os.time( splitISO8601( tostring( snak.datavalue.value.time ) ) ) ) * 1000 end return nil end context.parseTimeBoundariesFromSnak = function( snak ) if snak and snak.datavalue and snak.datavalue.value and snak.datavalue.value.time and snak.datavalue.value.precision then return parseTimeBoundaries( snak.datavalue.value.time, snak.datavalue.value.precision ) end return nil end context.getSourcingCircumstances = function( statement ) return getSourcingCircumstances( statement ) end context.selectClaims = function( options, propertyId ) return selectClaims( context, options, propertyId ) end return context end ---Функцыя для афармлення сцверджанняў (statement) ---Падрабязней пра сцверджанні гл. d:Wikidata:Glossary ---@param options table ---@return string Formatted wikitext. local function formatProperty( options ) -- Атрыманне сутнасці па ідэнтыфікатары local entity = getEntityFromId( options.entityId ) if not entity then return -- throwError( 'entity-not-found' ) end -- праверка на наяўнасць у сутнасці заяў (claim) -- падрабязней пра заявы гл. d:Wikidata:Glossary if not entity.claims then return '' --TODO error? end -- improve options options.frame = g_frame options.entity = entity options.extends = function( self, newOptions ) return copyTo( newOptions, copyTo( self, {} ) ) end if options.i18n then options.i18n = copyTo( options.i18n, copyTo( getConfig( 'i18n' ), {} ) ) else options.i18n = getConfig( 'i18n' ) end if options.i18nAfter then options.i18nAfter = copyTo( options.i18nAfter, copyTo( getConfig( 'i18nAfter' ), {} ) ) else options.i18nAfter = getConfig( 'i18nAfter' ) end local context = initContext( options ) return context.formatProperty( options ) end ---Функцыя для афармлення аднаго сцверджання (statement) ---@param context table ---@param options table ---@param statement table ---@return string Formatted wikitext. function formatStatement( context, options, statement ) if not statement then error( 'statement is not specified or nil' ) end if not statement.type or statement.type ~= 'statement' then throwError( 'unknown-claim-type' ) end local functionToCall = getUserFunction( options, 'claim', context.formatStatementDefault ) return functionToCall( context, options, statement ) end ---@param statement table ---@return table function getSourcingCircumstances( statement ) if not statement then error( 'statement is not specified' ) end local circumstances = {} if statement.qualifiers and statement.qualifiers.P1480 then for _, qualifier in pairs( statement.qualifiers.P1480 ) do if qualifier and qualifier.datavalue and qualifier.datavalue.type == 'wikibase-entityid' and qualifier.datavalue.value and qualifier.datavalue.value[ 'entity-type'] == 'item' then table.insert( circumstances, qualifier.datavalue.value.id ) end end end if ( statement.qualifiers and statement.qualifiers.P3831 ) then -- role for i, qualifier in pairs( statement.qualifiers.P3831 ) do if ( qualifier and qualifier.datavalue and qualifier.datavalue.type == 'wikibase-entityid' and qualifier.datavalue.value and qualifier.datavalue.value['entity-type'] == 'item' ) then table.insert( circumstances, qualifier.datavalue.value.id ) end end end return circumstances end ---Функцыя для афармлення аднаго сцверджання (statement) ---@param context table Context. ---@param options table Parameters. ---@param statement table ---@return string Formatted wikitext. function formatStatementDefault( context, options, statement ) if not context then error( 'context is not specified' ) end if not options then error( 'options is not specified' ) end if not statement then error( 'statement is not specified' ) end local circumstances = context.getSourcingCircumstances( statement ) options.qualifiers = statement.qualifiers local result = context.formatSnak( options, statement.mainsnak, circumstances ) if options.qualifier and statement.qualifiers and statement.qualifiers[ options.qualifier ] then local qualifierConfig = getPropertyParams( options.qualifier, nil, {} ) if options.i18n then qualifierConfig.i18n = options.i18n end if options.i18nAfter then qualifierConfig.i18nAfter = options.i18nAfter end if qualifierConfig.datatype == 'time' then qualifierConfig.nolinks = true end local qualifierValues = {} for _, qualifierSnak in pairs( statement.qualifiers[ options.qualifier ] ) do local snakValue = context.formatSnak( qualifierConfig, qualifierSnak ) if snakValue and snakValue ~= '' then table.insert( qualifierValues, snakValue ) end end if result and result ~= '' and #qualifierValues then if qualifierConfig.invisible then result = result .. table.concat( qualifierValues, ', ' ) else result = result .. ' (' .. table.concat( qualifierValues, ', ' ) .. ')' end end end if result and result ~= '' and options.references then result = result .. context.formatRefs( options, statement ) end return result end ---Функцыя для афармлення часткі сцверджання (snak) ---Падрабязней пра snak гл. d:Wikidata:Glossary ---@param context table Context. ---@param options table Parameters. ---@param snak table ---@param circumstances table ---@return string Formatted wikitext. function formatSnak( context, options, snak, circumstances ) circumstances = circumstances or {} local result if snak.snaktype == 'somevalue' then if options[ 'somevalue' ] and options[ 'somevalue' ] ~= '' then result = options[ 'somevalue' ] else result = options.i18n[ 'somevalue' ] end elseif snak.snaktype == 'novalue' then if options[ 'novalue' ] and options[ 'novalue' ] ~= '' then result = options[ 'novalue' ] else result = options.i18n[ 'novalue' ] end elseif snak.snaktype == 'value' then result = formatDatavalue( context, options, snak.datavalue, snak.datatype ) for _, item in pairs( circumstances ) do if options.i18n[ item ] then if options.i18nAfter[ item ] then result = result .. options.i18n[ item ] else result = options.i18n[ item ] .. result end end end else throwError( 'unknown-snak-type' ) end if not result or result == '' then return nil end if options.plain or (options.property and options.property:upper() == 'P625' and not options.subvalue) then --if options.plain or (options.property and options.property:upper() == 'P625') then return result end return context.wrapSnak( result, snak.hash ) end ---Функцыя для афармлення аб'ектаў-значэнняў з геаграфічнымі каардынатамі ---@param value string Raw value. ---@param options table Parameters. ---@return string Formatted string. local function formatGlobeCoordinate( value, options ) -- праверка на патрабаванне ў параметрах выкліку на вяртанне сырога значэння if options[ 'subvalue' ] == 'latitude' then -- шыраты return value[ 'latitude' ] elseif options[ 'subvalue' ] == 'longitude' then -- даўгаты return value[ 'longitude' ] elseif options[ 'nocoord' ] and options[ 'nocoord' ] ~= '' then -- калі перададзены параметр nocoord, то не выводзіць каардынаты return '' else local coordModule = require( 'Module:Coordinates' ) local globe = options.globe or '' if globe == '' and value[ 'globe' ] then local globes = require( 'Module:Wikidata/Globes' ) globe = globes[ value[ 'globe' ] ] or '' end local display = 'inline' if options.display and options.display ~= '' then display = options.display elseif ( options.property:upper() == 'P625' ) then display = 'title' end local format = options.format or '' if format == '' then format = 'dms' if value[ 'precision' ] then local precision = value[ 'precision' ] * 60 if precision >= 60 then format = 'd' elseif precision >= 1 then format = 'dm' end end end g_frame.args = { tostring( value[ 'latitude' ] ), tostring( value[ 'longitude' ] ), globe = globe, type = options.type and options.type or '', scale = options.scale and options.scale or '', display = display, format = format, } if options['subvalue'] == 'plain' then return coordModule.getPlainLon(g_frame) .. ', ' .. coordModule.getPlainLat(g_frame) else return coordModule.coord(g_frame) end end end ---Функцыя для афармлення аб'ектаў-значэнняў з файламі з Вікісховішча ---@param value string Raw value. ---@param options table Parameters. ---@return string Formatted string. local function formatCommonsMedia( value, options ) local image = value local caption = '' if options[ 'caption' ] and options[ 'caption' ] ~= '' then caption = options[ 'caption' ] end if caption ~= '' then caption = wrapQualifier( caption, 'P2096', { class = 'media-caption', style = 'display:block' } ) end if not string.find( value, '[%[%]%{%}]' ) and not string.find( value, 'UNIQ%-%-imagemap' ) then -- калі ў value не змяшчаецца вікікод або imagemap, то вікіфікуем імя файла -- шукаем слова imagemap у радку, бо ўстаўляецца плэйсхолдэр: [[phab:T28213]] image = '[[File:' .. value .. '|frameless' if options[ 'border' ] and options[ 'border' ] ~= '' then image = image .. '|border' end local size = options[ 'size' ] if size and size ~= '' then -- TODO: check localized pixel names too if not string.match( size, 'px$' ) then size = size .. 'px' end else size = fileDefaultSize end image = image .. '|' .. size if options[ 'alt' ] and options[ 'alt' ] ~= '' then image = image .. '|alt=' .. options[ 'alt' ] end if caption ~= '' then image = image .. '|' .. caption end image = image .. ']]' if caption ~= '' then image = image .. '<br>' .. caption end else image = image .. caption .. getCategoryByCode( 'media-contains-markup' ) end return image end ---Function for render math formulas ---@param value string Value. ---@param options table Parameters. ---@return string Formatted string. local function formatMath( value, options ) return options.frame:extensionTag{ name = 'math', content = value } end local function formatHiero( value, options ) return options.frame:extensionTag{ name = 'hiero', content = value } end ---Функцыя для афармлення вонкавых ідэнтыфікатараў ---@param value string ---@param options table ---@return string local function formatExternalId( value, options ) local formatter = options.formatter local propertyId = options.property:upper() if not formatter or formatter == '' then local isGoodFormat = false local wbStatus, formatRegexStatements = pcall( mw.wikibase.getBestStatements, propertyId, 'P1793' ) if wbStatus and formatRegexStatements then for _, statement in pairs( formatRegexStatements ) do if statement.mainsnak.snaktype == 'value' then local pattern = mw.ustring.gsub( statement.mainsnak.datavalue.value, '\\', '%' ) pattern = mw.ustring.gsub( pattern, '{%d+,?%d*}', '+' ) if ( string.find( pattern, '|' ) or string.find( pattern, '%)%?' ) or mw.ustring.match( value, '^' .. pattern .. '$' ) ~= nil ) then isGoodFormat = true break end end end end if isGoodFormat then local formatterStatements wbStatus, formatterStatements = pcall( mw.wikibase.getBestStatements, propertyId, 'P1630' ) if wbStatus and formatterStatements then for _, statement in pairs( formatterStatements ) do if statement.mainsnak.snaktype == 'value' then formatter = statement.mainsnak.datavalue.value break end end end end end if formatter and formatter ~= '' then local encodedValue = mw.ustring.gsub( value, '%%', '%%%%' ) -- ламаецца, калі падставіць унутр іншага mw.ustring.gsub local link = mw.ustring.gsub( mw.ustring.gsub( formatter, '$1', encodedValue ), '.', { [ ' ' ] = '%20', [ '+' ] = '%2b', [ '[' ] = '%5B', [ ']' ] = '%5D' } ) local title = options.title if not title or title == '' then title = '$1' end title = mw.ustring.gsub( mw.ustring.gsub( title, '$1', encodedValue ), '.', { [ '[' ] = '(', [ ']' ] = ')' } ) return '[' .. link .. ' ' .. title .. ']' end return value end ---Функцыя для афармлення лікавых значэнняў ---@param value table Аб'ект-значэнне ---@param options table Табліца параметраў ---@return string Аформлены тэкст local function formatQuantity( value, options ) -- дыяпазон значэнняў local amount = string.gsub( value.amount, '^%+', '' ) local lang = mw.language.getContentLanguage() local langCode = lang:getCode() local function formatNum( number, sigfig ) local multiplier = '' if options.countByThousands then local powers = options.i18n.thousandPowers local pos = 1 while math.abs( number ) >= 1000 and pos < #powers do number = number / 1000 pos = pos + 1 end multiplier = powers[ pos ] if math.abs( number ) >= 100 then sigfig = sigfig or 0 elseif math.abs( number ) >= 10 then sigfig = sigfig or 1 else sigfig = sigfig or 2 end else sigfig = sigfig or 12 -- акругленне да 12 знакаў пасля коскі, на 13-м узнікае памылка ў дакладнасці end local iMultiplier = 10^sigfig number = math.floor( number * iMultiplier + 0.5 ) / iMultiplier return string.gsub( lang:formatNum( number ), '^-', '−' ) .. multiplier end local out = formatNum( tonumber( amount ) ) if value.upperBound then local diff = tonumber( value.upperBound ) - tonumber( amount ) if diff > 0 then -- часовая праверка, пакуль у большасці значэнняў не будзе прыбрана ±0 -- Спрабуем зразумець, да якога знака акругляць local integer, dot, decimals, _ = value.upperBound:match( '^+?-?(%d*)(%.?)(%d*)(.*)' ) local precision if dot == '' then precision = -integer:match( '0*$' ):len() else precision = #decimals end local bound = formatNum( diff, precision ) if string.match( bound, 'E%-(%d+)' ) then -- калі ў экспаненцыяльным фармаце local digits = tonumber( string.match( bound, 'E%-(%d+)' ) ) - 2 bound = formatNum( diff * 10 ^ digits, precision ) bound = string.sub( bound, 0, 2 ) .. string.rep( '0', digits ) .. string.sub( bound, -string.len( bound ) + 2 ) end out = out .. ' ± ' .. bound end end if options.unit and options.unit ~= '' then if options.unit ~= '-' then out = out .. ' ' .. options.unit end elseif value.unit and string.match( value.unit, 'http://www.wikidata.org/entity/' ) then local unitEntityId = string.gsub( value.unit, 'http://www.wikidata.org/entity/', '' ) if unitEntityId ~= 'undefined' then local wbStatus, unitEntity = pcall( mw.wikibase.getEntity, unitEntityId ) if wbStatus == true and unitEntity then if unitEntity.claims.P2370 and unitEntity.claims.P2370[ 1 ].mainsnak.snaktype == 'value' and not value.upperBound and options.siConversion == true then local conversionToSiUnit = string.gsub( unitEntity.claims.P2370[ 1 ].mainsnak.datavalue.value.amount, '^%+', '' ) if math.floor( math.log10( conversionToSiUnit ) ) ~= math.log10( conversionToSiUnit ) then -- Калі не ступені дзясяткі (пераводзіць сантыметры ў метры не трэба!) local outValue = tonumber( amount ) * conversionToSiUnit if outValue > 0 then -- Спрабуем зразумець, да якога знака акругляць local integer, dot, decimals, _ = amount:match( '^(%d*)(%.?)(%d*)(.*)' ) local precision if dot == '' then precision = -integer:match( '0*$' ):len() else precision = #decimals end local adjust = math.log10( math.abs( conversionToSiUnit ) ) + math.log10( 2 ) local minPrecision = 1 - math.floor( math.log10( outValue ) + 2e-14 ) out = formatNum( outValue, math.max( math.floor( precision + adjust ), minPrecision ) ) else out = formatNum( outValue, 0 ) end unitEntityId = string.gsub( unitEntity.claims.P2370[ 1 ].mainsnak.datavalue.value.unit, 'http://www.wikidata.org/entity/', '' ) wbStatus, unitEntity = pcall( mw.wikibase.getEntity, unitEntityId ) end end local writingSystemElementId = 'Q8209' local langElementId = 'Q7737' local label = getLabelWithLang( context, options, unitEntity.id, nil, { "P5061", "P558", "P558" }, { 'P5061[language:' .. langCode .. ']', 'P558[P282:' .. writingSystemElementId .. ', P407:' .. langElementId .. ']', 'P558[!P282][!P407]' } ) out = out .. ' ' .. label end end end return out end ---Функцыя для афармлення URL ---@param context table ---@param options table ---@param value string local function formatUrlValue( context, options, value ) if not options.length or options.length == '' then options.length = 25 end local moduleUrl = require( 'Module:URL' ) return moduleUrl.formatUrlSingle( context, options, value ) end local DATATYPE_CACHE = {} ---Get property datatype by ID. ---@param propertyId string Property ID, e.g. 'P123'. ---@return string Property datatype, e.g. 'commonsMedia', 'time' or 'url'. local function getPropertyDatatype( propertyId ) if not propertyId or not string.match( propertyId, '^P%d+$' ) then return nil end local cached = DATATYPE_CACHE[ propertyId ] if cached ~= nil then return cached end local wbStatus, propertyEntity = pcall( mw.wikibase.getEntity, propertyId ) if wbStatus ~= true or not propertyEntity then return nil end mw.log("Loaded datatype " .. propertyEntity.datatype .. " of " .. propertyId .. ' from wikidata, consider passing datatype argument to formatProperty call or to Wikidata/config' ) DATATYPE_CACHE[ propertyId ] = propertyEntity.datatype return propertyEntity.datatype end ---@param datavalue table ---@return function local function getPlainValueFunction( datavalue, _ ) if datavalue.type == 'wikibase-entityid' then return function( _, _, value ) return getEntityIdFromValue( value ) end elseif datavalue.type == 'string' then return function( _, _, value ) return value end elseif datavalue.type == 'monolingualtext' then return function( _, _, value ) return value.text end elseif datavalue.type == 'globecoordinate' then return function( _, _, value ) return value.latitude .. ',' .. value.longitude end elseif datavalue.type == 'quantity' then return function( _, _, value ) return value.amount end elseif datavalue.type == 'time' then return function( _, _, value ) return value.time end end throwError( 'unknown-datavalue-type' ) end ---@param datavalue table ---@param datatype string ---@return function local function getDefaultValueFunction( datavalue, datatype, optionsDatatype ) -- выклік апрацоўкі па змоўчанні для вядомых тыпаў значэнняў if datavalue.type == 'wikibase-entityid' then -- Entity ID return function( context, options, value ) return formatEntityId( context, options, getEntityIdFromValue( value ) ) end elseif datavalue.type == 'string' then -- String if datatype and datatype == 'commonsMedia' then -- Media return function( _, options, value ) return formatCommonsMedia( value, options ) end elseif datatype and datatype == 'external-id' then -- External ID return function( _, options, value ) return formatExternalId( value, options ) end elseif datatype and datatype == 'math' then -- Math formula return function( _, options, value ) return formatMath( value, options ) end elseif optionsDatatype and optionsDatatype == 'hiero' then -- Hiero return function( _, options, value ) return formatHiero( value, options ) end elseif datatype and datatype == 'url' then -- URL return formatUrlValue end return function( _, _, value ) return value end elseif datavalue.type == 'monolingualtext' then -- аднамоўны тэкст (радок з пазначэннем мовы) return function( _, options, value ) if options.monolingualLangTemplate == 'lang' then if value.language == CONTENT_LANGUAGE_CODE then return value.text end local tmpl = pickLangTemplate(value.language) if tmpl then return options.frame:expandTemplate{ title = tmpl, args = { value.text } } else -- калі ні lang-xx-YY, ні lang-xx няма — акуратны fallback без памылкі return '<span class="lang" lang="' .. value.language .. '">' .. value.text .. '</span>' end elseif options.monolingualLangTemplate == 'ref' then return '<span class="lang" lang="' .. value.language .. '">' .. value.text .. '</span>' .. options.frame:expandTemplate{ title = 'ref-' .. value.language } else return '<span class="lang" lang="' .. value.language .. '">' .. value.text .. '</span>' end end elseif datavalue.type == 'globecoordinate' then -- геаграфічныя каардынаты return function( _, options, value ) return formatGlobeCoordinate( value, options ) end elseif datavalue.type == 'quantity' then return function( _, options, value ) return formatQuantity( value, options ) end elseif datavalue.type == 'time' then return function( context, options, value ) local moduleDate = require( 'Module:Wikidata/date' ) return moduleDate.formatDate( context, options, value ) end end -- ва ўсіх астатніх выпадках вяртаем памылку throwError( 'unknown-datavalue-type' ) end ---Функцыя для афармлення значэнняў (value) ---Падрабязней пра значэнні гл. d:Wikidata:Glossary ---@param context table ---@param options table ---@param datavalue table ---@param datatype string ---@return string Аформлены тэкст function formatDatavalue( context, options, datavalue, datatype ) if not context then error( 'context not specified' ); end if not options then error( 'options not specified' ); end if not datavalue then error( 'datavalue not specified' ); end if not datavalue.value then error( 'datavalue.value is missing' ); end -- праверка на пазначэнне спецыялізаванай апрацоўкі ў параметрах, -- перададзеных пры выкліку if options.plain then context.formatValueDefault = getPlainValueFunction( datavalue, datatype ) else context.formatValueDefault = getDefaultValueFunction( datavalue, datatype, options.datatype ) end local functionToCall = getUserFunction( options, 'value', context.formatValueDefault ) return functionToCall( context, options, datavalue.value ) end local DEFAULT_BOUNDARIES = { os.time() * 1000, os.time() * 1000} ---Функцыя для афармлення ідэнтыфікатара сутнасці ---@param context table ---@param options table ---@param entityId string ---@return string Аформлены тэкст function formatEntityId( context, options, entityId ) -- атрыманне лакалізаванай назвы local boundaries if options.qualifiers then boundaries = p.getTimeBoundariesFromQualifiers( context.frame, context, { qualifiers = options.qualifiers } ) end if not boundaries then boundaries = DEFAULT_BOUNDARIES end local label, labelLanguageCode = getLabelWithLang( context, options, entityId, boundaries ) -- вызначэнне адпаведнай паказанаму элементу катэгорыі local category = context.extractCategory( options, { id = entityId } ) -- атрыманне спасылкі па ідэнтыфікатары local link = mw.wikibase.sitelink( entityId ) if options.substTopicList and not link then -- спецыяльная функцыя - ставім спасылку на адпаведны спіс, калі яна існуе local entity = getEntityFromId( entityId ) if entity and entity.claims and entity.claims.P2354 and entity.claims.P2354[ 1 ] and entity.claims.P2354[ 1 ].mainsnak then link = mw.wikibase.sitelink( entity.claims.P2354[ 1 ].mainsnak.datavalue.value.id ) end end if link then -- спасылка на катэгорыю, а не дадаванне старонкі ў яе if mw.ustring.match( link, '^' .. mw.site.namespaces[ 14 ].name .. ':' ) then link = ':' .. link end if label and not options.rawArticle then if labelLanguageCode ~= CONTENT_LANGUAGE_CODE then label = '<span lang="' .. label .. '">' .. label .. '</span>' end local a = '[[' .. link .. '|' .. label .. ']]' if CONTENT_LANGUAGE_CODE ~= labelLanguageCode and 'mul' ~= labelLanguageCode then a = a .. getCategoryByCode( 'links-to-entities-with-missing-local-language-label' ) end return a .. category else return '[[' .. link .. ']]' .. category end end if label then -- TODO: магчыма, лепей проста mw.wikibase.getLabel(entityId) -- чырвоная спасылка -- TODO: разабрацца, чаму не заўсёды ёсць options.frame local title = mw.title.new( label ) if title and not title.exists and options.frame then local moduleRedLink = require( 'Module:Wikidata/redLink' ) local rawLabel = mw.wikibase.getLabel(entityId) or label -- без |text= і boundaries; or label - кастыль local redLink = moduleRedLink.formatRedLinkWithInfobox(rawLabel, label, entityId) if CONTENT_LANGUAGE_CODE ~= labelLanguageCode and 'mul' ~= labelLanguageCode then redLink = '<span lang="' .. labelLanguageCode .. '">' .. redLink .. '</span>' .. getCategoryByCode( 'links-to-entities-with-missing-local-language-label' ) end return redLink .. '^{[[:d:' .. entityId .. '|[d]]]}' .. category end -- TODO: перанесці да праверкі на існаванне артыкула local sup = '' if ( not options.format or options.format ~= 'text' ) and entityId ~= 'Q6581072' and entityId ~= 'Q6581097' -- TODO: перапісаць на format=text then sup = '<sup class="plainlinks noprint">[//www.wikidata.org/wiki/' .. entityId .. '?uselang=' .. CONTENT_LANGUAGE_CODE .. ' [d&#x5d;]</sup>' end -- аднайменны артыкул ужо існуе - выводзіцца тэкст і спасылка на ВД return '<span class="iw" data-title="' .. label .. '">' .. label .. sup .. '</span>' .. category end -- паведамленне пра адсутнасць лакалізаванай назвы -- not good, but better than nothing return '[[:d:' .. entityId .. '|' .. entityId .. ']]<span style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help; white-space: nowrap" title="У Вікіданых няма беларускага подпісу да элемента. Вы можаце дапамагчы, пазначыўшы беларускі варыянт подпісу.">?</span>' .. getCategoryByCode( 'links-to-entities-with-missing-label' ) .. category end ---Спрошчаная версія formatEntityId, якая працуе без настроек, са значэннямі па змоўчанні, для выкліку з іншых модуляў ---@param entityId string ---@return string Аформлены тэкст function p.simpleFormatEntityId( entityId ) -- атрыманне лакалізаванай назвы local label, labelLanguageCode = mw.wikibase.getLabelWithLang( entityId ) local category = '' -- атрыманне спасылкі па ідэнтыфікатары local link = mw.wikibase.sitelink( entityId ) if link then if label then if ( CONTENT_LANGUAGE_CODE ~= labelLanguageCode ) then return '[[' .. link .. '|' .. label .. ']]' .. getCategoryByCode( 'links-to-entities-with-missing-local-language-label' ) .. category; else return '[[' .. link .. '|' .. label .. ']]' .. category; end else return '[[' .. link .. ']]' .. category; end end if label then if ( CONTENT_LANGUAGE_CODE ~= labelLanguageCode ) then category = category .. getCategoryByCode( 'links-to-entities-with-missing-local-language-label' ) end -- чырвоная спасылка if not mw.title.new( label ).exists then return '[[' .. label .. ']]^{[[:d:' .. entityId .. '|[d]]]}' .. category; end -- TODO: перанесці да праверкі на існаванне артыкула local sup = '^{[[:d:' .. entityId .. '|[d]]]}' -- аднайменны артыкул ужо існуе - выводзіцца тэкст і спасылка на ВД return label .. sup .. category end -- паведамленне аб адсутнасці лакалізаванай назвы -- not good, but better than nothing return '[[:d:' .. entityId .. '|' .. entityId .. ']]<span style{{=}}"border-bottom: 1px dotted; cursor: help; white-space: nowrap" title{{=}}"У Вікіданых няма беларускага подпісу да элемента. Вы можаце дапамагчы, дадаўшы беларускі варыянт подпісу.">?</span>' .. getCategoryByCode( 'links-to-entities-with-missing-label' ) .. category; end ---Функцыя для афармлення сцверджанняў (statement) ---Падрабязней пра сцверджанні гл. d:Wikidata:Glossary ---@deprecated Use p.formatProperty() instead ---@param frame table ---@return string Радок аформленага тэксту, прызначаны для адлюстравання ў артыкуле function p.formatStatements( frame ) return p.formatProperty( frame ) end ---Атрыманне параметраў, якія звычайна ўжываюцца для вываду ўласцівасці ---@param propertyId string ---@param datatype string ---@param params table function getPropertyParams( propertyId, datatype, params ) local config = getConfig() -- Розныя ўзроўні настройкі параметраў, паводле змяншэння прыярытэту local propertyParams = {} -- 1. Параметры, пазначаныя яўна пры выкліку if params then for key, value in pairs( params ) do if value ~= '' then propertyParams[ key ] = value end end end if toBoolean( propertyParams.plain, false ) then propertyParams.separator = propertyParams.separator or ', ' propertyParams.conjunction = propertyParams.conjunction or ', ' else -- 2. Настройкі канкрэтнага параметра if config.properties and config.properties[ propertyId ] then for key, value in pairs( config.properties[ propertyId ] ) do if propertyParams[ key ] == nil then propertyParams[ key ] = value end end end -- 3. Пазначаны прэсет настроек if propertyParams.preset and config.presets and config.presets[ propertyParams.preset ] then for key, value in pairs( config.presets[ propertyParams.preset ] ) do if propertyParams[ key ] == nil then propertyParams[ key ] = value end end end datatype = datatype or params.datatype or propertyParams.datatype or getPropertyDatatype( propertyId ) if propertyParams.datatype == nil then propertyParams.datatype = datatype end -- 4. Настройкі для тыпу даных if datatype and config.datatypes and config.datatypes[ datatype ] then for key, value in pairs( config.datatypes[ datatype ] ) do if propertyParams[ key ] == nil then propertyParams[ key ] = value end end end -- 5. Агульныя настройкі для ўсіх уласцівасцей if config.global then for key, value in pairs( config.global ) do if propertyParams[ key ] == nil then propertyParams[ key ] = value end end end end return propertyParams end ---Функцыя для афармлення сцверджанняў (statement) ---Падрабязней пра сцверджанні гл. d:Wikidata:Glossary ---@param frame table ---@return string Радок аформленага тэксту, прызначаны для адлюстравання ў артыкуле function p.formatProperty( frame ) local args = copyTo( frame.args, {} ) -- праверка на адсутнасць абавязковага параметра property if not args.property then throwError( 'property-param-not-provided' ) end local override local propertyId = mw.language.getContentLanguage():ucfirst( string.gsub( args.property, '([^Pp0-9].*)$', function(w) if string.sub( w, 1, 1 ) == '~' then override = w end return '' end ) ) if override then args[ override:match( '[,~]([^=]*)=' ) ] = override:match( '=(.*)' ) args.property = propertyId end -- пракід усіх параметраў з шаблона {wikidata} і параметра from адкуль заўгодна local p_frame = frame while p_frame do if p_frame:getTitle() == mw.site.namespaces[ 10 ].name .. ':Wikidata' then copyTo( p_frame.args, args, true ) end if p_frame.args and p_frame.args.from and p_frame.args.from ~= '' then args.entityId = p_frame.args.from elseif not args.entityId then args.entityId = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end p_frame = p_frame:getParent() end args = getPropertyParams( propertyId, nil, args ) local datatype = args.datatype -- перавод выніковых значэнняў сцягаў у true/false і даданне значэнняў -- па змоўчанні толькі ў тым выпадку, калі яны нідзе не былі пазначаны раней args.plain = toBoolean( args.plain, false ) args.nocat = not args.plain and toBoolean( args.nocat, false ) args.references = not args.plain and toBoolean( args.references, true ) -- калі значэнне перададзена ў параметрах выкліку, то выводзім толькі яго if args.value and args.value ~= '' then -- спецыяльнае значэнне для хавання Вікіданых if args.value == '-' then return '' end local value = args.value -- опцыя, якая забараняе афармленне значэння, таму ніяк не чапаем if args.plain then return value end local context = initContext( args ) -- обработчики по типу значения local wrapperExtraArgs = {} if args[ 'value-module' ] and args[ 'value-function' ] and not string.find( value, '[%[%]%{%}]' ) then local func = getUserFunction( args, 'value' ) value = func( context, args, value ) elseif datatype == 'commonsMedia' then value = formatCommonsMedia( value, args ) elseif datatype == 'external-id' and not string.find( value, '[%[%]%{%}]' ) then wrapperExtraArgs[ 'data-wikidata-external-id' ] = mw.text.killMarkers( value ) value = formatExternalId( value, args ) --elseif datatype == 'math' then -- args.frame = frame -- кастыль: у formatMath трэба frame:extensionTag -- value = formatMath( value, args ) elseif datatype == 'url' then value = formatUrlValue( context, args, value ) end -- абгортваем у тэг для JS-функцый if string.match( propertyId, '^P%d+$' ) then value = mw.text.trim( value ) -- часовая штрафная катэгорыя для выпраўлення таблічных уставак local allowTables = getPropertyParams( propertyId, nil, {} ).allowTables if not allowTables and string.match( value, '<t[dhr][ >]' ) -- and not string.match( value, '<table[ >]' ) -- and not string.match( value, '^%{%|' ) then value = value .. getCategoryByCode( 'value-contains-table', propertyId ) else value = wrapStatement( value, propertyId, nil, wrapperExtraArgs ) end end return value end -- ability to disable loading Wikidata if args.entityId == '-' then return '' end g_frame = frame -- пасля праверкі ўсіх аргументаў -- выклік функцыі афармлення для ўласцівасці (набору сцверджанняў) return formatProperty( args ) end ---Функцыя праверкі на прысутнасць крыніцы ў спісе нерэкамендаваных. ---@param snaks table ---@return boolean local function isReferenceDeprecated( snaks ) if not snaks then return false end if snaks.P248 and snaks.P248[ 1 ] and snaks.P248[ 1 ].datavalue and snaks.P248[ 1 ].datavalue.value.id then local entityId = snaks.P248[ 1 ].datavalue.value.id if getConfig( 'deprecatedSources', entityId ) then return true end elseif snaks.P1433 and snaks.P1433[ 1 ] and snaks.P1433[ 1 ].datavalue and snaks.P1433[ 1 ].datavalue.value.id then local entityId = snaks.P1433[ 1 ].datavalue.value.id if getConfig( 'deprecatedSources', entityId ) then return true end end return false end ---Функцыя афармлення спасылак на крыніцы (reference) ---Падрабязней пра спасылкі на крыніцы гл. d:Wikidata:Glossary --- ---Экспартуецца ў якасці зарэзерваванага пункту для выкліку з функцый-пашырэнняў віду claim-module/claim-function праз context ---Выклік з іншых модуляў наўпрост ажыццяўляцца не павінен (ужывайце frame:expandTemplate разам з адным з спецыялізаваных шаблонаў вываду значэння ўласцівасці). ---@param context table ---@param options table ---@param statement table ---@return string Аформленыя заўвагі для адлюстравання ў артыкуле function formatRefs( context, options, statement ) if not context then error( 'context not specified' ); end if not options then error( 'options not specified' ); end if not options.entityId then error( 'options.entityId missing' ); end if not statement then error( 'statement not specified' ); end if not outputReferences then return '' end ---@type string[] local references = {} if statement.references then local hasNotDeprecated = false local displayCount = 0 for _, reference in pairs( statement.references ) do if not isReferenceDeprecated( reference.snaks ) then hasNotDeprecated = true end end for _, reference in pairs( statement.references ) do local display = true if hasNotDeprecated then if isReferenceDeprecated( reference.snaks ) then display = false end end if displayCount >= 2 then if options.entityId and options.property then local propertyId = mw.ustring.match( options.property, '^[Pp][0-9]+' ) -- TODO: апрацоўваць не тут, а раней local moreReferences = '^{[[d:' .. options.entityId .. '#' .. string.upper( propertyId ) .. '|[…]]]}' table.insert( references, moreReferences ) end break end if display == true then ---@type string local refText = moduleSources.renderReference( g_frame, options.entity, reference ) if refText and refText ~= '' then table.insert( references, refText ) displayCount = displayCount + 1 end end end end return table.concat( references ) end return p 799dblg3cy2gauot3b4lmn2kgw6azd1 0 184785 5186873 5165628 2026-08-25T21:07:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186873 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кок (значэнні)}} {{Злачынец}} '''Ганс Герман Кок''' ці '''''Кох''''' ({{lang-de|Hans Herman Kock (Koch)}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі ваенны злачынец. Актыўны ўдзельнік [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карных акцый]] на тэрыторыі Беларусі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1914 годзе. Член [[НСДАП]] з 1933 года. [[Обер-лейтэнант]] [[СС]] і камісар [[гестапа]]. З першых дзён [[Вялікая Айчынная вайна|нападу на СССР]] быў начальнікам асобай каманды гестапа, якая знішчала [[яўрэі|яўрэйскае]] насельніцтва і савецкі актыў<ref name="news">{{Cite web |url=https://news.by/news/obshchestvo/rasstrelival-lyudey-po-svoey-vole-v-chem-priznalsya-natsist-gans-kokh-vo-vremya-minskogo-protsessa |title=Расстреливал людей по своей воле: в чем признался нацист Ганс Кох во время Минского процесса |access-date=13 ліпеня 2026 |archive-date=14 ліпеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714022428/https://news.by/news/obshchestvo/rasstrelival-lyudey-po-svoey-vole-v-chem-priznalsya-natsist-gans-kokh-vo-vremya-minskogo-protsessa |url-status=dead }}</ref>. Быў начальнікам паліцыі бяспекі ў [[Арол (горад)|Арле]], [[Орша|Оршы]], [[Барысаў|Барысаве]] і [[Слонім]]е, камендантам лагера «Арэхі»<ref>[https://www.belarus.kp.ru/daily/27755/5202462/ «Даже те, кто оказался на скамье подсудимых, были поражены жестокостью». 80 лет Минскому Нюрнбергу: 30 января 1946-го на ипподроме публично казнили 14 военных преступников]</ref>. За час знаходжання ў асобай камандзе знішчыў прыблізна 30 тысяч чалавек; загадваў забіваць усіх, хто меў [[камунізм|камуністычны]] [[светапогляд]], у тым ліку жанчын і дзяцей<ref name="news"/>. На [[Мінскі працэс 1946 года|Мінскім працэсе 1946 года]] не [[раскаянне|раскаяўся]]<ref name="news"/>. 28 студзеня на судзе заявіў, што: «''Усе тыя злачынствы, якія я здзейсніў у Расіі, я здзейсніў не толькі праз паслухмянае выкананне тых загадаў, якія давалі мае начальнікі, але таксама з прызнання і выканання [[Расавая тэорыя Гюнтэра|расавай тэорыі]]. Забіваў і знішчаў таксама па ўласнай ініцыятыве. … Шмат крыві на маіх руках. …У дадзены момант чакаю смяротнага прысуду''». 29 студзеня 1946 года ваенным трыбуналам быў прыгавораны да [[вышэйшая мера пакарання|вышэйшай меры пакарання]] праз [[павешанне]]<ref name="news"/>. Калі даведаўся пра пакаранне, рыдаў, разглядаючы фатаграфію сваёй жонкі і дачкі<ref name="news"/>. Павешаны 30 студзеня 1946 года на Мінскім іпадроме. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://7days.belta.by/7days.nsf/last/8374469D04466E3D42256B7D0048A88E?OpenDocument Виктор ЧИКИН. ВИСЕЛИЦЫ НА ИППОДРОМЕ]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кок Ганс Герман}} [[Катэгорыя:Нацысцкія злачынцы]] [[Катэгорыя:Павешаныя]] mg4wfubrxn5ujupd1ixgvuxjp3exjyg 0 187442 5187138 5082825 2026-08-26T11:48:17Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187138 wikitext text/x-wiki {{Філосаф | арыгінальнае імя = Élisabeth Badinter | партрэт = | памер = | апісанне = | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | школа = | перыяд = | кірунак = фемінізм, рэспубліканізм | папярэднікі = [[Сімона дэ Бавуар]], [[Мары Жан Антуан Нікаля Кандарсэ]] | пераемнікі = | грамадзянства = }} '''Элізабэт Бадзінтэр''' ({{lang-fr|Élisabeth Badinter}}; {{ДН|5|3|1944}}, Булонь-Біянкур, [[Францыя]]) — [[францыя|французская]] мыслярка, [[філосаф]]ка, [[феміністка]], [[пісьменнік|пісьменніца]], аўтар шматлікіх гістарычных і філасофскіх [[эсэ]], прысвечаных жаночаму пытанню, мацярынству і ідэям французскага рэспубліканізму. Спецыялістка па [[Асветніцтва|эпосе Асветніцтва]]. Актыўная публіцыстка-змагарка за ідэі свецкага рэспубліканізму. Працягвае ідэі ўніверсалісцкага фемінізму, натхнёнага ідэямі Кандарсэ, а ў XX стагоддзі ідэямі [[Сімона дэ Бавуар]]а. Найбольш прынцыповая, але не сляпая і вельмі крытычная паслядоўніцай [[бавуарызм]]у. У XXI стагоддзі Элізабэт Бадзінтэр фактычна ўзначальвае французскі гэтак званы ўніверсаліцскі рэспубліканскі [[фемінізм]]. Выкладае ў Парыжскай політэхнічнай школе. Акрамя гэтага Бадзінтэр надзвычай удалая бізнес-кабета: узначальвае рэвізійны савет вялікай медыягрупы «Publicis», у якой мае 10,16 % акцый. У шлюбе з [[Рабер Бадзінтэр|Раберам Бадзінтэрам]], вядомым [[адвакат]]ам, [[палітык]]ам і [[эсэіст]]ам. == Выбраная бібліяграфія == У 2025 годзе эсэ «Панове, паднапружцеся!» пераклаў на беларускую мову [[Уладзіслаў Гарбацкі]]<ref>[https://bellit.info/roznaje/vyjshau-pjeraklad-aktualnaha-ese-francuzskaj-filosafki.html Выйшаў пераклад актуальнага эсэ французскай філосафкі]</ref>. * «І ў дадатак каханне: гісторыя мацярынскага інстынкту ў 17-20 стст.» (L’Amour en plus : histoire de l’amour maternel (XVIIe au XXe siècle), 1980); * «Эмілі, Эмілі, пра жаночую амбітнасць у 18-ым стагоддзі» (Émilie, Émilie, L’ambition féminine au XVIIIe siècle, 1983); * «Ён — гэта яна» (L’Un est l’autre, 1986); * «Кандарсэ. Інтэлігент у палітыцы» (Condorcet. Un intellectuel en politique, 1988, avec Robert Badinter); * «ХY, пра мужчынскую тоеснасць» (XY, de l’identité masculine, 1992); * «Памылковы шлях» (Fausse route : Réflexions sur 30 années de féminisme, 2003); * «Канфлікт: маці і жанчына» (Le conflit, la femme et la mère, 2010). {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бадзінтэр Элізабет}} [[Катэгорыя:Постаці фемінізму]] [[Катэгорыя:Філосафы Францыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] b6kcrf6bmqpune9sn9ge763p9mwv6oe 5187139 5187138 2026-08-26T11:48:26Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Бадзінтэр]] у [[Элізабэт Бадзінтэр]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187138 wikitext text/x-wiki {{Філосаф | арыгінальнае імя = Élisabeth Badinter | партрэт = | памер = | апісанне = | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | школа = | перыяд = | кірунак = фемінізм, рэспубліканізм | папярэднікі = [[Сімона дэ Бавуар]], [[Мары Жан Антуан Нікаля Кандарсэ]] | пераемнікі = | грамадзянства = }} '''Элізабэт Бадзінтэр''' ({{lang-fr|Élisabeth Badinter}}; {{ДН|5|3|1944}}, Булонь-Біянкур, [[Францыя]]) — [[францыя|французская]] мыслярка, [[філосаф]]ка, [[феміністка]], [[пісьменнік|пісьменніца]], аўтар шматлікіх гістарычных і філасофскіх [[эсэ]], прысвечаных жаночаму пытанню, мацярынству і ідэям французскага рэспубліканізму. Спецыялістка па [[Асветніцтва|эпосе Асветніцтва]]. Актыўная публіцыстка-змагарка за ідэі свецкага рэспубліканізму. Працягвае ідэі ўніверсалісцкага фемінізму, натхнёнага ідэямі Кандарсэ, а ў XX стагоддзі ідэямі [[Сімона дэ Бавуар]]а. Найбольш прынцыповая, але не сляпая і вельмі крытычная паслядоўніцай [[бавуарызм]]у. У XXI стагоддзі Элізабэт Бадзінтэр фактычна ўзначальвае французскі гэтак званы ўніверсаліцскі рэспубліканскі [[фемінізм]]. Выкладае ў Парыжскай політэхнічнай школе. Акрамя гэтага Бадзінтэр надзвычай удалая бізнес-кабета: узначальвае рэвізійны савет вялікай медыягрупы «Publicis», у якой мае 10,16 % акцый. У шлюбе з [[Рабер Бадзінтэр|Раберам Бадзінтэрам]], вядомым [[адвакат]]ам, [[палітык]]ам і [[эсэіст]]ам. == Выбраная бібліяграфія == У 2025 годзе эсэ «Панове, паднапружцеся!» пераклаў на беларускую мову [[Уладзіслаў Гарбацкі]]<ref>[https://bellit.info/roznaje/vyjshau-pjeraklad-aktualnaha-ese-francuzskaj-filosafki.html Выйшаў пераклад актуальнага эсэ французскай філосафкі]</ref>. * «І ў дадатак каханне: гісторыя мацярынскага інстынкту ў 17-20 стст.» (L’Amour en plus : histoire de l’amour maternel (XVIIe au XXe siècle), 1980); * «Эмілі, Эмілі, пра жаночую амбітнасць у 18-ым стагоддзі» (Émilie, Émilie, L’ambition féminine au XVIIIe siècle, 1983); * «Ён — гэта яна» (L’Un est l’autre, 1986); * «Кандарсэ. Інтэлігент у палітыцы» (Condorcet. Un intellectuel en politique, 1988, avec Robert Badinter); * «ХY, пра мужчынскую тоеснасць» (XY, de l’identité masculine, 1992); * «Памылковы шлях» (Fausse route : Réflexions sur 30 années de féminisme, 2003); * «Канфлікт: маці і жанчына» (Le conflit, la femme et la mère, 2010). {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бадзінтэр Элізабет}} [[Катэгорыя:Постаці фемінізму]] [[Катэгорыя:Філосафы Францыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] b6kcrf6bmqpune9sn9ge763p9mwv6oe 0 187458 5187068 4467945 2026-08-26T10:30:54Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187068 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Браўнінг}} {{Пісьменнік | Імя = Элізабет Барэт Браўнінг | Арыгінал імя = {{lang-en|}}Elizabeth Barrett Browning | Жанчына = | Фота = 410px-Elizabeth-Barrett-Browning,_Poetical_Works_engraving_flipped.png | Памер = 250px | Подпіс = Гравюра 1871 года на аснове фатаздымка Элізабет Барэт Браўнінг у 1859 годзе | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = |Месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Дарэм}}, [[Англія]] |Месца смерці = {{Месца смерці|Фларэнцыя}}, [[Італія]] |Род дзейнасці = {{Паэтэса|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя}}, {{перакладчыца|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя|прозы і драматургіі на англійскую мову|са старажытнагрэчаскай мовы}} | Гады актыўнасці = 1820—1861 |Кірунак = |Жанр = верш, паэма, раман у вершах |Мова твораў = [[англійская мова|англійская]] |Вікісховішча = Elizabeth Barrett Browning | Вікікрыніцы = :en:s:Author:Elizabeth_Barrett_Browning | Палічка = | Сайт = }} '''Элізабэт Барэт Браўнінг''' ({{lang-en|Elizabeth Barrett Browning}}; {{ДН|6|3|1806}} — {{ДС|29|6|1861}}) — адна з найвыбітнейшых англійскіх паэтэс [[Віктарыянская эпоха|Віктарыянскай эпохі]]. Цягам яе жыцця яе паэзія была папулярная як у [[Англія|Англіі]], так і ў [[Злучаныя Штаты|Злучаных Штатах]]<ref>Burr, David Stanford. «Introduction».Sonnets from the Portuguese: a celebration of loveMacmillan (1986) {{ref-en}}</ref>. Збор яе апошніх вершаў быў апублікаваны яе мужам, Робертам Браўнінгам, неўзабаве пасля яе смерці. == Ранняе жыццё == Элізабэт Барэт Моўлтан Барэт нарадзілася [[6 сакавіка]] [[1806]] года паміж вёскамі [[Коксхау]] і [[Келау]] ў графстве Дарэм, Англія. Яе бацькамі былі Эдуард Барэт Моўлтан Барэт ({{lang-en|Edward Barrett Moulton Barrett}}) і Мэры Грэхэм Кларк ({{lang-en|Mary Graham Clarke}}); Элізабэт была старэйшай з 12-ці дзяцей. Усе дзеці дажылі да даросласці, акрамя адной дзяўчыны, якая памерла ў чатырохгадовым узросце, калі Элізабэт было восем. Усе дзеці ў яе сям'і мелі свае мянушкі: Элізабэт была «Ба» ({{lang-en|Ba}}). Члены сям'і Барэт, некаторыя з якой былі крэольцамі па паходжанні, раней стагоддзямі жылі на [[Ямайка|Ямайке]], дзе яны трымалі цукровыя плантацыі і разлічвалі на танную рабскую працу. Айцец Элізабэт вырашыў гадаваць сваю сям'ю ў Англіі, нягледзячы на павялічванне багацця на Ямайцы. Сям'я Грэхэм Кларк была такой жа заможнай, як і сям'я Барэт. Элізабэт была хрышчоная ў Келаўскай прыхадской царкве, хоць яна ўжо была ахрышчана сябрам сям'і Барэт у першы тыдзень пасля яе нараджэння. [[Выява:Malvern Hills in June 2005.JPG|thumb|left|200px|Краявіды Малверн Хілс, дзе пэўны час жыла Элізабэт Барэт]] Годам пазней, пасля нараджэння пятага па ліку дзіцяці, Генрыеты, Эдуард набыў маёнтак Хоўп-Энд у 500 акраў зямлі каля Малверн Хілс у Херэфардшыры. Элізабэт мела: «вялікі асабісты пакой, з вітражным шклом у акне, і яна любіла сад, дзе яна клапацілася аб белых ружах у адмысловай альтанцы побач з паўднёвай сцяной»<ref name="aa">Mander,Rosalie.Mrs Browning: The Story of Elizabeth Barrett.London: Weidenfeld and Nicolson,1980 {{ref-en}}</ref>. Час, які яна правяла ў Хоўп-Эндзе пазней натхніць яе на напісанне «Аўроры Лі». Элізабэт атрымлівала хатнюю адукацыю і наведвала ўрокі настаўніка свайго брата, што дало ёй, па тагачасных мерках, неблагія веды для дзяўчыны. Лічыцца, што яна чытала цэлыя пасажы са «[[Страчаны рай|Страчанага рая]]» і шэраг [[шэкспір]]аўскіх п'есаў яшчэ да дзесяцігадовага ўзросту. Адзначаюць, што цягам хоўп-эндскага перыяду яна была «сціплай, прылежнай, не па гадах развітай, але жвавай, чулай і прывабнай»<ref>Taplin, Gardner B. The Life of Elizabeth BrowningNew Haven: Yale University Press, 1957 {{ref-en}}</ref>. Яе захапленне антычнай культурай і метафізікай ураўнаважвалася рэлігіёзнай апантанасцю. Барэты хадзілі на службы ў бліжэйшую пратэстанцкую царкву і Эдуард пачаў браць удзел у біблейскіх і місіянерскіх таварыствах. Элізабэт была вельмі прывязаная да сваёй крэўі, выконваючы ролю маці. Яна вельмі моцна паважала свайго айца і сцвярджала, што жыццё стала не ўсцешным без яго, і яе маці згаджалася, верагодна з-за таго, што яны да канца не разумелі якім бізнесам займаецца іх муж і айцец. == Публікацыі == Свой першы верш, «On the Cruelty of Forcement to Man», Элізабэт напісала ў шасці- ці васьмігадовым узросце. Рукапіс зараз знаходзіцца ў Нью-ёрскай публічнай бібліятэцы; дакладна дата напісання верша дыскусыйная, бо лічба «2» на даце «1812» напісаная над чымсьці перакрэсленым. У якасці падарунка на яе чатырнаццацігоддзе яе айцец паабяцаў апублікаваць яе доўгі гамерычны верш «Марафонская бітва» (''The Battle of Marathon'', [[1820]]). [[Выява:Mary Russell Mitford.jpg|thumb|200px|Мэры Расэл Мітфард — сяброўка Элізабэт Барэт, з якой яна доўгі час ліставалася]] Яе першай самастойнай публікацыяй стаў верш «Стансы, натхёныя разважаннямі пра сучасны стан Грэцыі» (''Stanzas Excited by Reflections on the Present State of Greece''), апублікаваны ў маі 1821 года ў часопісе «The New Monthly Magazine»; два месяца пазней паследвала наступная публікацыя — верш «Thoughts Awakened by Contemplating a Piece of the Palm which Grows on the Summit of the Acropolis at Athens»<ref name="aa"/>. Першы паэтычны зборнік Элізабэт Барэт Браўнінг — «Рзвагі пра розум і іншыя вершы» (''An Essay on Mind, with Other Poems'') быў апублікаваны ў [[1826]] годзе<ref name="bb">Donaldson, Sandra, ed., The Works of Elizabeth Barrett Browning.London: Pickering and Chatto,2010 {{ref-en}}</ref>. Гэтая публікацыя прыцягнула ўвагу невідушчага даследчыка грэчаскай мовы, Х'ю Сцюарта Бойда, і іншага мовазнаўцы грэчаскай мовы Юведэйла Прайса, з якімі яна падтрымлівала працяглае навуковае ліставанне. Сярод іншых яе сяброў быў М. Джэймс Марцін з Колўэла, з якім яна таксама вяла ліставанне цягам усяго жыцця. Пазней, па прапанове Бойда, яна пераклала трагедыю [[Эсхіл]]а «Прыкаваны Праметэй» (апублікавана ў 1833; наноў перакладзеная ў 1850). Цягам іх сяброўства Барэт вывучала грэчаскую літаратуру, асабліва [[Гамер]]а, [[Піндар]]а і [[Арыстафан]]а. У [[1824]] годзе судовая цяжба на конт маёнтка ў Ямайцы завяршылася на карысць яе кузена, што паскорыла пагаршэнне фінансавага стана сям'і. У дваццацігадовым узросце Элізабэт пачала змагацца з пажыццёвай хваробай, якую тагачасная [[медыцына|медыцынская навука]] не была здольная дыягназаваць. Каб палегчыць боль, яна пачала прынімаць марфін і неўзабаве стала ад яго залежнай. Хвароба зрабіла яе маральна неўстойлівай і кволай<ref name="bb"/>. [[Мэры Расэл Мітфард]] апісвала маладую Элізабэт, якая мела: {| |- | {{пачатак цытаты}} Зграбную, дэлікатную постаць, з хвалямі цёмных пасмаў па баках вельмі выразнага твару; шырокія, ласкавыя вочы, густа аблямаваныя цёмнымі вейкамі і ўсьмешку, як сонечны прамень {{арыгінал|en|a slight, delicate figure, with a shower of dark curls falling on each side of a most expressive face; large, tender eyes, richly fringed by dark eyelashes, and a smile like a sunbeam}} {{канец цытаты}} |} == Месцы жыхарства і публікацыі == [[Выява:Elizabeth Barrett Browning.jpg|thumb|right|202px|Элізабэт Браўнінг]] === Хоўп-Энд, Сідмут і Лондан === У [[1818]] годзе ў Элізабэт памірай маці. Яе пахавалі на могілках прыходскай царквы Св. Міхаіла ў Ледбуры. У [[1831]] годзе памірае бабуля паэткі Элізабэт Моўлтан. У дадатак да страты блізкіх людзей, фінансавы стан сям'і Барэт значна пагаршаецца. Пасля няўдачы ў судовай справе, якая датычылася маёмасці ў Ямайцы, адмена рабства напачатку 1830-х моцна паменшыла даход М. Барэта. Грашовыя страты напачатку 1830-х прымусілі яго прадаць маёнтак у Хоўп-Эндзе. Сям'і пераязджала тры разы з [[1832]] па [[1837]] гг., у першы раз у геаргіанскі будынак у Сідмуце ([[Дэваншыр|графства Дэваншыр]]), дзе яны жылі амаль тры гады. Пазней яны пераехалі ў дом каля глоўсэстэрскай плошчы ў [[Лондан]]е<ref>Taplin, Gardner, The Life of Elizabeth Barrett Browning, New Haven: Yale University Press, 1957 {{ref-en}}</ref>. Канчаткова яны аселі на Уолпал стрыт 50, у месцы, дзе Элізабэт была яшчэ ў дзяцінстве. Жывучы ў Лондане, Джон Кеньён, дальні родзіч Элізабэт Барэт, прадставіў яе да такіх славутасцей літаратурнага свету, як [[Уільям Уордсварт]], Мэры Расэл Мітфард, [[Семюэль Тэйлар Колрыдж]], [[Альфрэд Лорд Тэнісан]] і [[Томас Карлайл]]. Элізабэт зноў пачала пісаць, адсылаючы свае вершы ў розныя перыядычныя выданні. Яна ліставалася з тагачаснымі вядомымі літаратарамі, уключаючы Мэры Расэл Мітфард, з якой яна моцна пасябрылася. Мэры падахвочвала Элізабэт да здзяйснення сваіх літаратурных планаў і ў [[1838]] годзе з'явіўся першы аўтарскі зборнік сталай паэзіі Элізабэт Браўнінг — «Серафім і іншыя вершы» (''Seraphim and Other Poems''). {{зноскі}} == Літаратура == * ''Андре Моруа (Перевод с французского В. Меранова)'' [http://magazines.russ.ru/inostran/2002/5/morua.html Роберт и Элизабет Браунинг] // ''Иностранная литература''. — 2002. — № 2 == Спасылкі == {{Commons|Category:Elizabeth Barrett Browning}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Браўнінг Элізабет Барэт}} [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Жанчыны віктарыянскай эпохі]] 7l7mh9ibt3kzhmku6do8ku1sd7b5605 5187069 5187068 2026-08-26T10:31:06Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Барэт Браўнінг]] у [[Элізабэт Барэт Браўнінг]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187068 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Браўнінг}} {{Пісьменнік | Імя = Элізабет Барэт Браўнінг | Арыгінал імя = {{lang-en|}}Elizabeth Barrett Browning | Жанчына = | Фота = 410px-Elizabeth-Barrett-Browning,_Poetical_Works_engraving_flipped.png | Памер = 250px | Подпіс = Гравюра 1871 года на аснове фатаздымка Элізабет Барэт Браўнінг у 1859 годзе | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = |Месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Дарэм}}, [[Англія]] |Месца смерці = {{Месца смерці|Фларэнцыя}}, [[Італія]] |Род дзейнасці = {{Паэтэса|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя}}, {{перакладчыца|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя|прозы і драматургіі на англійскую мову|са старажытнагрэчаскай мовы}} | Гады актыўнасці = 1820—1861 |Кірунак = |Жанр = верш, паэма, раман у вершах |Мова твораў = [[англійская мова|англійская]] |Вікісховішча = Elizabeth Barrett Browning | Вікікрыніцы = :en:s:Author:Elizabeth_Barrett_Browning | Палічка = | Сайт = }} '''Элізабэт Барэт Браўнінг''' ({{lang-en|Elizabeth Barrett Browning}}; {{ДН|6|3|1806}} — {{ДС|29|6|1861}}) — адна з найвыбітнейшых англійскіх паэтэс [[Віктарыянская эпоха|Віктарыянскай эпохі]]. Цягам яе жыцця яе паэзія была папулярная як у [[Англія|Англіі]], так і ў [[Злучаныя Штаты|Злучаных Штатах]]<ref>Burr, David Stanford. «Introduction».Sonnets from the Portuguese: a celebration of loveMacmillan (1986) {{ref-en}}</ref>. Збор яе апошніх вершаў быў апублікаваны яе мужам, Робертам Браўнінгам, неўзабаве пасля яе смерці. == Ранняе жыццё == Элізабэт Барэт Моўлтан Барэт нарадзілася [[6 сакавіка]] [[1806]] года паміж вёскамі [[Коксхау]] і [[Келау]] ў графстве Дарэм, Англія. Яе бацькамі былі Эдуард Барэт Моўлтан Барэт ({{lang-en|Edward Barrett Moulton Barrett}}) і Мэры Грэхэм Кларк ({{lang-en|Mary Graham Clarke}}); Элізабэт была старэйшай з 12-ці дзяцей. Усе дзеці дажылі да даросласці, акрамя адной дзяўчыны, якая памерла ў чатырохгадовым узросце, калі Элізабэт было восем. Усе дзеці ў яе сям'і мелі свае мянушкі: Элізабэт была «Ба» ({{lang-en|Ba}}). Члены сям'і Барэт, некаторыя з якой былі крэольцамі па паходжанні, раней стагоддзямі жылі на [[Ямайка|Ямайке]], дзе яны трымалі цукровыя плантацыі і разлічвалі на танную рабскую працу. Айцец Элізабэт вырашыў гадаваць сваю сям'ю ў Англіі, нягледзячы на павялічванне багацця на Ямайцы. Сям'я Грэхэм Кларк была такой жа заможнай, як і сям'я Барэт. Элізабэт была хрышчоная ў Келаўскай прыхадской царкве, хоць яна ўжо была ахрышчана сябрам сям'і Барэт у першы тыдзень пасля яе нараджэння. [[Выява:Malvern Hills in June 2005.JPG|thumb|left|200px|Краявіды Малверн Хілс, дзе пэўны час жыла Элізабэт Барэт]] Годам пазней, пасля нараджэння пятага па ліку дзіцяці, Генрыеты, Эдуард набыў маёнтак Хоўп-Энд у 500 акраў зямлі каля Малверн Хілс у Херэфардшыры. Элізабэт мела: «вялікі асабісты пакой, з вітражным шклом у акне, і яна любіла сад, дзе яна клапацілася аб белых ружах у адмысловай альтанцы побач з паўднёвай сцяной»<ref name="aa">Mander,Rosalie.Mrs Browning: The Story of Elizabeth Barrett.London: Weidenfeld and Nicolson,1980 {{ref-en}}</ref>. Час, які яна правяла ў Хоўп-Эндзе пазней натхніць яе на напісанне «Аўроры Лі». Элізабэт атрымлівала хатнюю адукацыю і наведвала ўрокі настаўніка свайго брата, што дало ёй, па тагачасных мерках, неблагія веды для дзяўчыны. Лічыцца, што яна чытала цэлыя пасажы са «[[Страчаны рай|Страчанага рая]]» і шэраг [[шэкспір]]аўскіх п'есаў яшчэ да дзесяцігадовага ўзросту. Адзначаюць, што цягам хоўп-эндскага перыяду яна была «сціплай, прылежнай, не па гадах развітай, але жвавай, чулай і прывабнай»<ref>Taplin, Gardner B. The Life of Elizabeth BrowningNew Haven: Yale University Press, 1957 {{ref-en}}</ref>. Яе захапленне антычнай культурай і метафізікай ураўнаважвалася рэлігіёзнай апантанасцю. Барэты хадзілі на службы ў бліжэйшую пратэстанцкую царкву і Эдуард пачаў браць удзел у біблейскіх і місіянерскіх таварыствах. Элізабэт была вельмі прывязаная да сваёй крэўі, выконваючы ролю маці. Яна вельмі моцна паважала свайго айца і сцвярджала, што жыццё стала не ўсцешным без яго, і яе маці згаджалася, верагодна з-за таго, што яны да канца не разумелі якім бізнесам займаецца іх муж і айцец. == Публікацыі == Свой першы верш, «On the Cruelty of Forcement to Man», Элізабэт напісала ў шасці- ці васьмігадовым узросце. Рукапіс зараз знаходзіцца ў Нью-ёрскай публічнай бібліятэцы; дакладна дата напісання верша дыскусыйная, бо лічба «2» на даце «1812» напісаная над чымсьці перакрэсленым. У якасці падарунка на яе чатырнаццацігоддзе яе айцец паабяцаў апублікаваць яе доўгі гамерычны верш «Марафонская бітва» (''The Battle of Marathon'', [[1820]]). [[Выява:Mary Russell Mitford.jpg|thumb|200px|Мэры Расэл Мітфард — сяброўка Элізабэт Барэт, з якой яна доўгі час ліставалася]] Яе першай самастойнай публікацыяй стаў верш «Стансы, натхёныя разважаннямі пра сучасны стан Грэцыі» (''Stanzas Excited by Reflections on the Present State of Greece''), апублікаваны ў маі 1821 года ў часопісе «The New Monthly Magazine»; два месяца пазней паследвала наступная публікацыя — верш «Thoughts Awakened by Contemplating a Piece of the Palm which Grows on the Summit of the Acropolis at Athens»<ref name="aa"/>. Першы паэтычны зборнік Элізабэт Барэт Браўнінг — «Рзвагі пра розум і іншыя вершы» (''An Essay on Mind, with Other Poems'') быў апублікаваны ў [[1826]] годзе<ref name="bb">Donaldson, Sandra, ed., The Works of Elizabeth Barrett Browning.London: Pickering and Chatto,2010 {{ref-en}}</ref>. Гэтая публікацыя прыцягнула ўвагу невідушчага даследчыка грэчаскай мовы, Х'ю Сцюарта Бойда, і іншага мовазнаўцы грэчаскай мовы Юведэйла Прайса, з якімі яна падтрымлівала працяглае навуковае ліставанне. Сярод іншых яе сяброў быў М. Джэймс Марцін з Колўэла, з якім яна таксама вяла ліставанне цягам усяго жыцця. Пазней, па прапанове Бойда, яна пераклала трагедыю [[Эсхіл]]а «Прыкаваны Праметэй» (апублікавана ў 1833; наноў перакладзеная ў 1850). Цягам іх сяброўства Барэт вывучала грэчаскую літаратуру, асабліва [[Гамер]]а, [[Піндар]]а і [[Арыстафан]]а. У [[1824]] годзе судовая цяжба на конт маёнтка ў Ямайцы завяршылася на карысць яе кузена, што паскорыла пагаршэнне фінансавага стана сям'і. У дваццацігадовым узросце Элізабэт пачала змагацца з пажыццёвай хваробай, якую тагачасная [[медыцына|медыцынская навука]] не была здольная дыягназаваць. Каб палегчыць боль, яна пачала прынімаць марфін і неўзабаве стала ад яго залежнай. Хвароба зрабіла яе маральна неўстойлівай і кволай<ref name="bb"/>. [[Мэры Расэл Мітфард]] апісвала маладую Элізабэт, якая мела: {| |- | {{пачатак цытаты}} Зграбную, дэлікатную постаць, з хвалямі цёмных пасмаў па баках вельмі выразнага твару; шырокія, ласкавыя вочы, густа аблямаваныя цёмнымі вейкамі і ўсьмешку, як сонечны прамень {{арыгінал|en|a slight, delicate figure, with a shower of dark curls falling on each side of a most expressive face; large, tender eyes, richly fringed by dark eyelashes, and a smile like a sunbeam}} {{канец цытаты}} |} == Месцы жыхарства і публікацыі == [[Выява:Elizabeth Barrett Browning.jpg|thumb|right|202px|Элізабэт Браўнінг]] === Хоўп-Энд, Сідмут і Лондан === У [[1818]] годзе ў Элізабэт памірай маці. Яе пахавалі на могілках прыходскай царквы Св. Міхаіла ў Ледбуры. У [[1831]] годзе памірае бабуля паэткі Элізабэт Моўлтан. У дадатак да страты блізкіх людзей, фінансавы стан сям'і Барэт значна пагаршаецца. Пасля няўдачы ў судовай справе, якая датычылася маёмасці ў Ямайцы, адмена рабства напачатку 1830-х моцна паменшыла даход М. Барэта. Грашовыя страты напачатку 1830-х прымусілі яго прадаць маёнтак у Хоўп-Эндзе. Сям'і пераязджала тры разы з [[1832]] па [[1837]] гг., у першы раз у геаргіанскі будынак у Сідмуце ([[Дэваншыр|графства Дэваншыр]]), дзе яны жылі амаль тры гады. Пазней яны пераехалі ў дом каля глоўсэстэрскай плошчы ў [[Лондан]]е<ref>Taplin, Gardner, The Life of Elizabeth Barrett Browning, New Haven: Yale University Press, 1957 {{ref-en}}</ref>. Канчаткова яны аселі на Уолпал стрыт 50, у месцы, дзе Элізабэт была яшчэ ў дзяцінстве. Жывучы ў Лондане, Джон Кеньён, дальні родзіч Элізабэт Барэт, прадставіў яе да такіх славутасцей літаратурнага свету, як [[Уільям Уордсварт]], Мэры Расэл Мітфард, [[Семюэль Тэйлар Колрыдж]], [[Альфрэд Лорд Тэнісан]] і [[Томас Карлайл]]. Элізабэт зноў пачала пісаць, адсылаючы свае вершы ў розныя перыядычныя выданні. Яна ліставалася з тагачаснымі вядомымі літаратарамі, уключаючы Мэры Расэл Мітфард, з якой яна моцна пасябрылася. Мэры падахвочвала Элізабэт да здзяйснення сваіх літаратурных планаў і ў [[1838]] годзе з'явіўся першы аўтарскі зборнік сталай паэзіі Элізабэт Браўнінг — «Серафім і іншыя вершы» (''Seraphim and Other Poems''). {{зноскі}} == Літаратура == * ''Андре Моруа (Перевод с французского В. Меранова)'' [http://magazines.russ.ru/inostran/2002/5/morua.html Роберт и Элизабет Браунинг] // ''Иностранная литература''. — 2002. — № 2 == Спасылкі == {{Commons|Category:Elizabeth Barrett Browning}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Браўнінг Элізабет Барэт}} [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Жанчыны віктарыянскай эпохі]] 7l7mh9ibt3kzhmku6do8ku1sd7b5605 0 188197 5187042 5159651 2026-08-26T09:03:49Z M.L.Bot 261 /* Творчасць */ дапаўненне 5187042 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Якуб Лапатка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{перакладчык|Беларусі|з фінскай мовы|на беларускую мову|на рускую мову|з іспанскай мовы|з партугальскай мовы|з англійскай мовы|з нямецкай мовы|з лацінскай мовы}}. == Біяграфія == Спецыяльнасць перакладчыка атрымаў на іспанскім факультэце [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў|Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута замежных моў]]. Дваццаць гадоў працаваў настаўнікам у наваполацкай сярэдняй школе № 5, дзе стварыў вучнёўскі гурток перакладчыкаў на беларускую мову. Склаў першы іспанска-беларуска-рускі слоўнік для школьнікаў. Настаўнік вышэйшай катэгорыі. У 1993 годзе па запрашэнні Саюзу перакладчыкаў Фінляндыі быў на стажыроўцы ў [[Хельсінкі]]. Скончыў пяцісеместравы курс [[фінская мова|фінскай мовы]] і дыялекталогіі ў [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскім універсітэце]], куды, пасля адпаведных экзаменаў, быў прыняты адразу на апошні, пяты курс. Некалькі гадоў працаваў у Хельсінкскім універсітэце, выкладаў [[беларуская мова|беларускую мову]] на факультэце славістыкі. Працаваў у бюро перакладчыкаў. Неаднаразова атрымліваў стыпендыі для перакладу фінскай літаратуры на беларускую. Выдаў болей за трыццаць кніг перакладаў і ўласных твораў. == Творчасць == Пераклаў паасобныя творы [[Мігель дэ Сервантэс|Мігеля дэ Сервантэса]], [[Рафаэль Альберці|Рафаэля Альберці]], [[Мігель Эрнандэс|Мігеля Эрнандэса]], [[Хуан Рамон Хіменэс|Хуана Рамона Хіменэса]], [[Томас Мур|Томаса Мура]], [[Катры Вала]], Арва Турціяйнена, [[Міка Тоймі Валтары|Міка Валтары]], [[Пенці Хаанпя]], Маю Ласіла, [[Вяйнё Ліна]]. Таксама зрабіў поўны пераклад карэла-фінскага эпасу [[Калевала]] (выдавецтва [[Зміцер Колас|Змітра Коласа]], 2015), пераклад сярэднявечнага іспанскага эпасу [[Песня пра майго Сіда|Спеў пра майго Сіда]], які пасля яго смерці завяршыў [[Лявон Баршчэўскі]]. Таксама рэдактар фінскай часткі Беларуска-лацінска-еўрапейскага слоўніка ([[Уроцлаў]], Польшча, 2008). Разам з [[Мікола Бусел|Міколам Буслом]] склаў «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4000 слоў, 2019)<ref name="finna2019">{{Cite web|language=fi|url=https://kansalliskirjasto.finna.fi/Record/fikka.5413794|title=Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў : змяшчае каля 4000 слоў|website=Kansalliskirjasto|access-date=2026-08-26}}</ref>. == Пераклады == === Апублікаваныя пераклады на беларускай і рускай мовах === * [[Песня пра майго Сіда|Спеў пра майго Сіда]], са стараіспанскай (з [[Лявон Баршчэўскі|Л. Баршчэўскім]]). Мінск, 2025 (апублікаваны пасмяротна). * [[Франс Эміль Сіланпя]], з фінскай, Праведная галеча, Мінск, 2019. * [[Катры Вала]], з фінскай, Выбраныя вершы, Мінск, 2017. * [[Калевала]], Мінск, 2015, поўны наўпроставы пераклад на беларускую мову. * Мігель дэ Сервантэс Сааведра, з іспанскай, Дон Кіхот Ламанчаскі, урыўкі, альманах «Беларус», Нью-Ёрк, ЗША, 2015. * Юхани Конкка, з фінскай, Мы герои, СПб., 2015. * Юхани Конкка, з фінскай, Огни Петербурга, СПб., 2014. * Ингерманландия глазами Самули Паулахаью, з фінскай, СПб., 2014. * Мартти Хаавио, з фінскай, Священные рощи Ингерманландии, СПб., 2013. * Колпанская семинария 1863—1913, з фінскай, СПб., 2013. * Йоханнес Мессениус, са старашведскай, Рифмованная финляндская хроника; з лацінскай, Scondia illustrata, T. X: Хронология Финляндии, Курляндии и Лифляндии, СПб., 2013. * Неизвестный автор, з фінскай, Финляндская хроника, СПб., 2013. * Луіс Камоэнс, з партугальскай, Лузіяды, урыўкі, альманах «Беларус», Нью-Ёрк, ЗША, 2013 * Исидор Севильский, з іспанскай, Всеобщая хроника, Востлит инфо, 2012. * Тойво Флинк, з фінскай, Домой в ссылку, СПб., 2011. * Гійом Апалінэр, з французскай, апавяданні; Ф. Г. Лорка, М. Кабрал, с іспанскай, вершы, альманах «Беларус», Нью-Ёрк, ЗША, 2011. * Калевала, з фінскай, асобныя руны, альманах «Беларус», Нью-Ёрк, США, 2010. * Финляндия в войне, з фінскай, Хельсинки, 2010. * Калевала, з фінскай, асобныя руны, часопіс «Дзеяслоў», Мінск, 2009. * Міка Валтары, з фінскай, Сінухе егіпцянін, Мінск, 2006. * Мауна Койвіста, з фінскай, У школе і на вайне, Мінск, 2004. * Вэйо Меры, з фінскай, Маршал Фінляндыі К. Г. Манергейм, Мінск, 2004. * Т. П. Каллиомяки, Я. Лапатка, Русско-финский разговорник, Москва, 2003. * Альманах Год беларускі — ANNUS ALBARUTHENICUS, пераклады вершаў і прозы: Катры Вала, Мігель дэ Сервантес Сааведра, Міка Валтары, Вяйнё Ліна, Калевала, Рафаэль Альберці, Мігель Эрнандэс, Томас Мур, Джозеф Планкет, Польшча, 2002—2007. * Пентці Хаанпяя, з фінскай, Боты дзевяці салдат, Мінск, 1994. * Марві Яла, з фінскай, Дзівосная ноч, Мінск, 1994. * Маю Ласіла, з фінскай, Басяк з таго свету, Мінск, 1990 (разам з [[У. Арлоў|Ул. Арловым]]). === Рыхтуюцца да друку === * Старый Дудергоф и приход Лемболово, П, Кёппен, Пояснения к этнографической карте Санкт-Петербургской губернии, з нямецкай і старафінскай. === Перакладаюцца === * Аале Тюнни, з фінскай, Ингерманландия, мой край родной. * Олаус Магнус Гот, з лацінскай, История северных народов. == Прэміі, узнагароды == * Лаўрэат [[прэмія імя Карласа Шэрмана|прэміі імя Карласа Шэрмана]] (2016) за пераклад карэла-фінскага эпасу «[[Калевала]]» * Фінлядская прэмія «Эпас» * Ліст з падзякай і ганаровы медаль Літаратурнага Таварыства Фінляндыі {{зноскі}} == Літаратура == * ''Лапатка Я.'' Житие… бытие… и все остальное. Біяграфія, публіцыстыка, пераклады; на рускай і беларускай мовах— СПб.: «Гйоль», 2015. — ISBN 978-5-904790-45-5 == Спасылкі == {{Вікіцытатнік|Якуб Лапатка|Якуба Лапаткі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Лапатка}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Хельсінкскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Карласа Шэрмана]] i3xxrv70jh362jcwih3r0j7h9j2pp1x 0 188718 5187024 4841803 2026-08-26T08:35:44Z Ueschar 151377 вычытка 5187024 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Vessel Textile ceramic GIM.jpg|міні|Пасудзіна культуры тэкстыльнай керамікі]] '''Культура сеткаватай керамікі''', '''культура тэкстыльнай керамікі''' - археалагічная культура позняга [[бронзавы век|бронзавага веку]] (другая палова II - першая палова I тыс. да н.э.), якая займала шырокую паласу ад сярэдняга [[Паволжа]] да ўсходу і поўначы Фенаскандыі (уключаючы [[карэлія|Карэлію]]). Характарызуюцца [[кераміка]]й, упрыгожанай адбіткамі грубых тканін і рыбалоўных сетак. Склалася на аснове элементаў [[Культура тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі|ямачна-грабеньчатай керамікі]], [[фацьянаўская культура|фацьянаўскай]] і [[пазнякоўская культура|пазнякоўскай]], прычым апошняя збольшага з'яўляецца сінхроннай сеткаватай культуры. Паслужыла магутным [[субстрат]]ам для складання розных [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўгорскіх]] археалагічных культур [[ананьінская культура|ананьінскага кола старажытнасцяў]], аднак прыналежнасць уласна сеткаватай керамікі фіна-ўграў апошні час аспрэчваецца шэрагам даследчыкаў. == Літаратура == * Косменко М. Г., [[Святлана Іванаўна Качкуркіна|Кочкуркина С. И.]] [http://www.vottovaara.ru/2010/karelia/karelia1_2.php Археология Карелии]{{Недаступная спасылка}}. Петрозаводск, 1996. * Юшкова М. А. [http://www.archeo.ru/rus/download/yushkova.pdf Эпоха бронзы и ранний железный век на Северо-Западе России]{{Недаступная спасылка}} — автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата исторических наук, Санкт-Петербург, 2011. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Еўропы]] [[Катэгорыя:Бронзавы век]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Расіі]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Еўропа бронзавага веку]] [[Катэгорыя:Гісторыя Карэліі]] lp6w3rab3xnpnl64g9rzkoksf04hx8w 0 192915 5186813 5122045 2026-08-25T18:20:33Z ~2026-46475-39 173148 абнаўленне звестак, удакладненне 5186813 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Бярдычы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 10| lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 44| lon_sec = 54 |CoordAddon = |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =119 |насельніцтва =331 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бярды́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Biardyčy}}, {{lang-ru|Бердычи}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 11 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, 8 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — в. [[Чэрні]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядома з XVI стагоддзя як сяло ў Берасцейскім павеце і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1566 годзе ў Збірогскім войтаўстве Берасцейскага староства. У сяле налічвалася 13 жыхароў, якія мелі 15 валок зямлі. Сяляне плацілі [[чынш]] — з адной валокі 31 грош, а таксама натуральную даніну. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У 1818 годзе ў складзе казённага маёнтка Цюхінічы. У 1905 годзе вёска і маёнтак у Косіцкай воласці Брэсцкага павета. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] акупанты спалілі 17 двароў, загубілі 32 мірных жыхароў; 3 вяскоўцы загінулі на фронце, 1 — у партызанах. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Бярдычы'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 68 мужчын, 82 жанчыны (1818) * 42 двары, 283 жыхары (1897) * 298 жыхароў (вёска) і 12 жыхароў (маёнтак) (1905) * 20 двароў, 108 жыхароў (1921) * 58 двароў, 318 жыхароў (1941) * 201 жыхар (1959) * 132 жыхары (1970) * 29 гаспадарак, 43 жыхары (2005) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] bo7huxtbsyp39utpdypm2md0l3b0pp5 5186874 5186813 2026-08-25T21:11:22Z ~2026-46475-39 173148 абнаўленне звестак, удакладненне, арфаграфія, дапаўненне 5186874 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Бярдычы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 10| lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 44| lon_sec = 54 |CoordAddon = |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,5144<ref>[https://map.nca.by/search/01a03a97-6c98-71cf-8d1a-211bb30345f4 Публичная кадастровая карта]</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =119 |насельніцтва =331 |год перапісу =2026 |шчыльнасць =643 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бярды́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Biardyčy}}, {{lang-ru|Бердичи}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 11 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, 8 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядома з XVI стагоддзя як сяло ў Берасцейскім павеце і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1566 годзе ў Збірогскім войтаўстве Берасцейскага староства. У сяле налічвалася 13 жыхароў, якія мелі 15 валок зямлі. Сяляне плацілі [[чынш]] — з адной валокі 31 грош, а таксама натуральную даніну. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У 1818 годзе ў складзе казённага маёнтка Цюхінічы. У 1905 годзе вёска і маёнтак у Косіцкай воласці Брэсцкага павета. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] акупанты спалілі 17 двароў, загубілі 32 мірных жыхароў; 3 вяскоўцы загінулі на фронце, 1 — у партызанах. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Бярдычы'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 68 мужчын, 82 жанчыны (1818) * 42 двары, 283 жыхары (1897) * 298 жыхароў (вёска) і 12 жыхароў (маёнтак) (1905) * 20 двароў, 108 жыхароў (1921) * 58 двароў, 318 жыхароў (1941) * 201 жыхар (1959) * 132 жыхары (1970) * 29 гаспадарак, 43 жыхары (2005) * 76 жыхароў (2009) * 271 жыхар (2019) * 106 гаспадарак, 286 жыхароў (2023) * 119 гаспадарак, 331 жыхар (2026)<ref>[https://brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Паспорт Чернинского сельского совета]</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] qp8vzsc3j8d8juia0w0ouau7cjeplq1 0 195194 5186971 5149767 2026-08-26T05:19:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186971 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Crataegus sanguinea.jpg | image title = [[Батанічная ілюстрацыя]] з кнігі <br /> [[Пітэр Уільям Уотсан|Пітэра Уільяма Уотсана]] <br /> ({{lang-en|Peter William Watson}}) <br /> ''Dendrologia Britannica'', 1825 | image descr = [[Батанічная ілюстрацыя]] з кнігі <br /> [[Пітэр Уільям Уотсан|Пітэра Уільяма Уотсана]] <br /> ({{lang-en|Peter William Watson}}) <br /> ''Dendrologia Britannica'', 1825 | regnum = Расліны | parent = Crataegus | rang = Від | latin = Crataegus sanguinea | author = [[Pall.]] (1784) | syn = * {{btname|Mespilus purpurea|[[Poir.]]}}<ref name="FOC">[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200010810 База дадзеных eFloras]{{ref-en}}</ref> * {{btname|Mespilus sanguinea|([[Pall.]]) [[Spach]]}}<ref name="RBG">{{cite web|url=http://193.62.154.38/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Crataegus&SPECIES_XREF=sanguinea&TAXON_NAME_XREF=&RANK=|title=Royal Botanic Garden Edinburgh|lang=en|accessdate=1.02.2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/65p1uAmRF|archivedate=2012-02-29}}</ref> * {{btname|Mespilus sanguinea|[[Spach.]]}}<ref name="FOC" /> | children name = | children = | typus = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Crataegus sanguinea | commons = Category:Crataegus sanguinea | iucn = | itis = | ncbi = 416296 | eol = 11167129 | grin = 12142 | ipni = 724193 |tpl = tro-27802334 }} '''Глог крывава-чырвоны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|42}}</ref><ref name="ЛРКЛ">Назва '''Глог крывава-чырвоны''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> (''Crataegus sanguinea'') — [[куст]] ці невялікае [[дрэва]], [[біялагічны від|від]] [[род]]у {{bt-bellat|Глог|Crataegus}} [[сямейства]] {{bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}}<ref name="ДПЯ">{{кніга |аўтар = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. |частка = Боярышник кроваво-красный |загаловак = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Ураджай |год = 1975 |том = |старонкі = 27-29 |старонак = 200 |серыя = |isbn = |тыраж = 130 000 }}</ref>. == Распаўсюджанне і экалогія == Еўра-сібірскі тып [[арэал]]у, яго працягласць з захаду на ўсход перавышае 5 тысяч км. [[Расія]]: усход [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі]], [[Заходняя Сібір]], [[Усходняя Сібір]], [[Забайкалле]]; а таксама [[Казахстан]], [[Сярэдняя Азія]], [[Кітай]] і [[Манголія]]<ref name="ДПЯ"/>. Ва Усходняй Сібіры паступова замяняецца блізкім відам - {{bt-bellat||Crataegus dahurica}}, у месцах сумеснага пражывання сустракаюцца гібрыды двух відаў<ref name="ДПЯ"/>. Шырока разводзіцца ў [[Сярэдняя Расія|Сярэдняй Расіі]]. Здзічэў у [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]], [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай]] і [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскай абласцях]]. Расце ў [[лес|лясной]], [[лесастэп]]авай і [[стэп]]авай зонах, у рэдкастойных сухіх лясах, на [[узлесак|ўзлесках]] і [[Паляна (геаграфія)|палянах]]. Больш багатая ў лесастэпавай зоне, па рачных [[пойма]]х. Глог — непатрабавальная, марозаўстойлівая расліна. Аддае перавагу [[пясок|пясчана]]-[[галька|галечнікавым]] [[алювій|алювіяльным]] [[глеба]]м. Добра прыжываецца нават на слабаакультураных глебах, але не пераносіць блізкага залягання ўзроўню [[грунтовыя воды|грунтовых вод]] і падтаплення. Працягласць жыцця да 400 гадоў. Размножваюць яго насеннем і адводкамі. Догляд такі ж, як для ўсіх дэкаратыўных і пладовых дрэў. Добры ўраджай пладоў адзначаецца не кожны год, што ў асноўным звязана з пашкоджваннем кветак позневясновымі [[Замаразкі|замаразкамі]] і пладоў шкоднікамі. == Батанічнае апісанне == Высокі [[куст]], радзей невялікае [[дрэва]], вышынёй 1-4 (да 6) м, са ствалом дыяметрам да 10 см, пакрытым цёмна-бурай або бура-шэрай карой<ref name="ДПЯ"/>. [[Галіна (батаніка)|Галіны]] крывава-чырвоныя або цёмныя, бліскучыя; маладыя [[парасткі]] нягуста-валасістыя, потым голыя. [[Калючка|Калючкі]] прамыя, цвёрдыя, тоўстыя, даўжынёй 1,5—4(5<ref name="БезлистСост">{{кніга|аўтар=Проф. доктор с.-х. наук Новиков А. Л.|загаловак=Определитель деревьев и кустарников в безлистном состоянии|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/novikov1965_opred_der_kust_v_bezlist_sost.djvu|месца=Минск|выдавецтва=Высшая школа|год=1965|старонкі=201|старонак=408}}</ref>) см, таўшчынёй каля 2 мм, цёмна-чырвоныя, на маладых парастках нешматлікія або зусім адсутнічаюць<ref name="БезлистСост" />. Чачавічкі на галінах і парастках белаватыя, круглыя. Сарцавіна белая. Сарцавінныя прамяні слаба прыкметныя<ref name="БезлистСост" />. [[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобныя, тупыя, даўжынёй 4-6 мм; бакавыя даўгавата-яйкападобныя, завостраныя, зусім голыя. Лускавінкі пупышак цёмна-чырвонага колеру, бліскучыя, з шырокай светла-карычневай аблямоўкай. Ліставы рубец злёгку выгнуты, з трыма слядамі, якія ўяўляюць сабой выцягнутыя па рубцах кропкі<ref name="БезлистСост" />. [[Прылістнік]]і серпападобныя ці коса-сарцападобныя, буйна-залозіста-зубчатыя, доўга застаюцца на парастках. [[Лісце]] чарговае, яйкападобнае, зваротна-яйкападобнае або шырокарамбічнае, з вострай вяршыняй і клінаватым, цэльнакрайнім аснаваннем, неглыбока трох-сямі-неглыбокалопасцевае або буйназубчатае, з трыма-пяццю пільчатымі лопасцямі<ref name="ДПЯ"/>; на кароткіх парастках — даўжынёй 3-6 см, шырынёй 2,5-5 см; на доўгіх — часам больш глыбока лопасцевых, зрэдку пры аснаваннях амаль паасобныя, даўжынёй да 10 см, з абодвух бакоў, радзей толькі знізу, нягуста валасістае, зверху цёмна-зялёнае, знізу значна святлей. Хвосцікі даўжынёй 0,5-2 см. [[Суквецце|Суквецці]] шчыткападобныя, густыя, шматкветкавыя, даўжынёй 3-4 см, шырынёй 4-5 см, голыя або са злёгку валасістай [[Кветаножка]]й, з ападаючымі ніткападобнымі [[прыкветак|прыкветкамі]]. Кветкі з падвойным калякветнікам, абодваполыя, 12-15 мм у дыяметры. [[Чашалісцік]]і даўгавата-трохкутныя, суцэльныя або з 1-2 зубцамі. [[Вяночак|Вяночкі]] раздзельнапялёсткавыя, жаўтлява-белыя. [[Тычынка|Тычынак]] дваццаць, з [[пурпур]]нымі [[пылавік]]амі і з двума-пяццю, часцей за ўсё з трыма-чатырма [[слупок|слупкамі]]. [[Песцік]] складаецца з 3-5 [[плодалісцік]]аў, зрослых з увагнутым [[кветаложа]]м. Цвіце багата ў пачатку лета на працягу 10-12 дзён<ref name="МёдРаст">{{кніга |аўтар = Бурмистров А. Н., Никитина В. А. |загаловак = Медоносные растения и их пыльца: Справочник |месца= М. |выдавецтва = Росагропромиздат |год = 1990 |старонкі = 21 |старонак = 192 |isbn = 5-260-00145-1 }}</ref>. Пылковае зерне трохбарознава-поравае, чатырохбарознава-поравае, шарападобнай або шарападобна-сплюшчанай формы. Даўжыня палярнай восі 42-45,9 мкм, экватарыяльны дыяметр 42,5-48 мкм. У абрысе з полюса круглява-трохкутнае, з прамымі або выпуклымі бакамі, з экватара круглявыя або эліптычныя. Разоры шырынёй: у трохбарознавых — 17,6-22 мкм, у чатырохбарознавых — 13,8-20,7 мкм, з няроўнымі краямі, з прытупленымі канцамі, якія амаль сыходзяцца ў палюсоў. Поры круглявыя, з дыяметрам, роўным шырыні разор, або авальныя, падоўжна выцягнутыя, з найбольшым дыяметрам 27 мкм. Мембрана разор і подр крупчастая. Шырыня мезакольпіума: у трохбарознавых — 22-26 мкм, у чатырохбарознавых 23-26 (30) мкм; дыяметр апакольпіума адпаведна — 2,3-5,5 мкм і 3-5 мкм. Скульптура тонкая, хваліста-маршчыністая, бачная толькі пад імерсійным аб'ектывам. Пылок ярка-жоўтага колеру<ref name="МёдРаст" />. [[Формула кветкі]]: {{Nobr|<math>\ast K_5 \; C_5 \; A_\infty \; G_{(\overline4)}</math>}} <ref name="Barabanov">{{кніга|аўтар=Барабанов Е.И.|загаловак=Ботаника: учебник для студ.высш.учеб.заведений|месца=М|выдавецтва=Издательский центр «Академия»|год=2006|старонак=448|isbn=5-7695-2656-4}}</ref>. [[Плод|Плады]] амаль шарападобныя або каротка-эліпсаідальныя, дыяметрам 8-10 мм, крывава-чырвоныя, вельмі рэдка аранжава-жоўтыя, спелыя празрыстыя, чашачка застаецца пры іх, з сопкай мякаццю. [[Костачка|Костачкі]] ў ліку 2-4<ref name="ДПЯ"/>, даўжынёй 5-7 мм, шырынёй 3-5 мм, са спіннога боку звіліста-рабрыстыя, з бакоў уціснутыя, нераўнамерна-звіліста-маршчыністыя, з брушнога, боку кіляватыя. У 1 кг 2000 пладоў, або 45500 костачак; вага 1 тысячы костачак 17-26 г. Плоданасіць у верасні — кастрычніку. Пачынае пладаносіць ў 10-15-гадовым узросце. Расце павольна, але дажывае да 200—300 гадоў<ref>{{кніга|аўтар=Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н.|загаловак=Иллюстрированный определитель растений Средней России|месца=М.|выдавецтва=Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований|год=2003|том=2|старонкі=367|isbn=5-87317-128-9}}</ref>. == Раслінная сыравіна == === Нарыхтоўка сыравіны === У якасці лекавай расліннай сыравіны нарыхтоўваюць кветкі, плады і лісце глогу<ref name="ДПЯ"/>. Кветкі нарыхтоўваюць у пачатку цвіцення, пакуль яны не ўсё раскрыліся, зразаючы шчыткападобныя суквецці і асобныя кветкі. Не варта нарыхтоўваць суквецці з зусім нераскрытымі кветкамі — такая сыравіна сохне вельмі павольна і часта бурэе. Гэтак жа не варта збіраць іх пасля расы і дажджу, паколькі пры сушцы яны пацямнеюць. Сушаць не пазней як праз 1-2 гадзіны пасля збору ў сушылках пры тэмпературы да 40 °C, на гарышчах, пад падстрэшкам або ў памяшканнях з добрай вентыляцыяй, рассцілаючы тонкім пластом<ref name="ДПЯ"/>. Сушыльныя памяшканні на ноч варта зачыняць, паколькі сыравіна гіграскапічная. Захоўваюць яе ў закрытых скрынях або шкляной тары 1 год. Сыравіна мае слабы своеасаблівы пах, ялкавы смак. Плады глогу нарыхтоўваюць у перыяд поўнага іх паспявання з канца верасня і да замаразкаў. Спелыя плады збіраюць у мяшкі або кошыкі, абрываючы цалкам шчыткі з пладамі або асобныя плады. Сушаць іх на сонцы, на гарышчах, пад падстрэшкамі або ў памяшканнях з добрай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіны, або ў сушылках пры тэмпературы да 70 °C. Пры натуральнай сушцы рассыпаюць па 4-5 кг пладоў глогу на 1 м². Сушка звычайна доўжыцца 7-8 дзён. Выхад сухой сыравіны складае 25-30 % ад масы свежасабранай. Гатовую сыравіну веюць, аддзяляючы пладаножкі, непаўнавартасныя ягады і іншыя прымешкі. Захоўваюць сыравіну ў фанерных скрынях, выкладзеных усярэдзіне шчыльнай паперай, у шкляной тары або шчыльных мяшках. Тэрмін захоўвання кветак да 2 гадоў, пладоў — да 8 гадоў. Смак у сыравіны горкі або злёгку кіславата-саладкавы, пах слабы. === Хімічны склад === Хімічны склад высушанай сыравіны, вельмі складаны і багаты, цалкам яшчэ не вывучаны. У лісці расліны ўтрымліваюцца [[кратэголавая кіслата|кратэголовая]], [[акантолавая кіслата|акантолавая]], [[неатэголавая кіслата|неатэголавая]], {{нп3|хларагенавая кіслата|хларагенавая|ru|Хлорогеновая кислота}}, {{нп3|Кафейная кіслата|кафейную|ru|Кофейная кислота}} і [[урсолавая кіслата|урсолавая кіслоты]], [[гіперазід]], {{нп3|кверцэцін||ru|Кверцетин}}, [[рамназід вітэксіну]], [[вітэксін]] і [[эфірны алей]] (да 0,16 %)<ref name="ДПЯ"/>. Кветкі ''Crataegus sanguinea'' ўтрымліваюць [[флаваноіды]] (кверцэцін, [[кверцытрын]]), {{нп3|каратыноіды||ru|Каротиноиды}}, [[дубільныя рэчывы]], эфірны алей, {{нп3|ацэтылхалін||ru|Ацетилхолин}}, [[халін]] і [[трыметыламін]], [[алеанолавая кіслата|алеанолавую]], кафейную і хлорагенаваю кіслоты, гіперазід, кверцэцін. У насенні знойдзеныя [[амігдалін]], [[гіперазід]] і [[тлусты алей]]; у кары — [[гліказід]] [[эскулін]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Эскулин|[[Аляксандр Міхайлавіч Крамлёў|Кремлёв А. М.]], [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Менделеев Д. И.]],}}</ref> ([[кратэгін]]). У пладах ''Crataegus sanguinea'' выяўленыя флаваноіды (кверцэцін, [[гіперын]], вітэксін), дубільныя рэчывы, арганічныя кіслоты ([[лімонная кіслата|лімонная]], [[стэарынавая кіслата|стэарынавая]], [[пальміцінавая кіслата|пальміцінавая]], алеанолавая, урсолавая, [[кратэгусавая кіслата|кратэгусавая]], кафейная, хларагенавая), [[караціноіды]], [[дубільныя рэчывы]], тлустыя алеі, [[пектыны]], [[трыцерпенавыя гліказіды|трыцерпенавыя]] і [[флавонавыя гліказіды]], азотазмяшчальныя злучэнні ([[халін]], [[ацэтылхалін]]), [[цукры]], [[вітамін К|вітаміны К]], [[вітамін E|Е]], [[аскарбінавая кіслата]]. Утрыманне мікра- і макраэлементаў: {| class="wikitable" |- align=center | |rowspan=2| |rowspan=2| Зала |colspan=4| [[Макраэлементы]], <br />(мг/г) |colspan=14| [[Мікраэлементы]], <br />(мкг/г) |- align=center | | [[Калій|К]] | [[Кальцый|Са]] | [[Магній|Mg]] | [[Жалеза|Fe]] | [[Марганец|Mn]] | [[Медзь|Cu]] | [[Цынк|Zn]] | [[Кобальт|Со]] | [[Малібдэн|Мо]] | [[Хром|Cr]] | [[Алюміній|Al]] | [[Барый|Ba]] | [[Селен|Se]] | [[Нікель|Ni]] | [[Стронцый|Sr]] | [[Свінец|Pb]] | [[Ёд|I]] | [[Бор (хімічны элемент)|B]] |- align=center | | Кветкі | 7,69 % | 32,1 | 11,8 | 3,4 | 0,2 | 0,28 | 0,35 | 0,35 | 0,18 | 7,0 | 0,01 | 0,12 | 0,42 | 10,0 | 0,34 | 0,24 | 0,07 | 0,06 | 77,2 |- align=center | | Плады | 2,73 % | 13,1 | 3,0 | 1,0 | 0,04 | 0,04 | 0,29 | 0,07 | 0,37 | — | 0,01 | 0,03 | — | 11,8 | 0,1 | 0,06 | 0,05 | 0,06 | 2,0 |} === Фармакалагічныя ўласцівасці === [[Галенавыя прэпараты]] глогу аказваюць галоўным чынам [[кардыятанічнае]] дзеянне. Паляпшаючы працу сардэчнай мышцы, прэпараты расліны папярэджваюць яе заўчаснае ператамленне. Акрамя таго, яны ліквідуюць парушэнні {{нп3|Сардэчны цыкл|рытму сэрца|ru|Сердечный цикл}}. {{нп3|Настой|Настоі|ru|Настой}} і [[экстракт]]ы пладоў і суквеццяў глогу выбарча пашыраюць {{нп3|Каранарны кровазварот|каранарныя сасуды|ru|Коронарное кровообращение}} і {{нп3|Кровазварот галаўнога мозгу|сасуды галаўнога мозгу|ru|Кровоснабжение головного мозга}}, што дазваляе накіравана выкарыстоўваць прэпараты расліны для паляпшэння забеспячэння [[кісларод]]ам [[міякард]]у і [[нейрон]]аў [[галаўны мозг|галаўнога мозгу]]. Гэты эфект звязаны з наяўнасцю ў расліне трыцерпенавых злучэнняў і флаваноідаў. Кветкі і плады глогу паніжаюць пранікальнасць сценак сасудаў і капіляраў, прычым кветкі дзейнічаюць мацней пладоў. [[Сок]] кветак і пладоў станоўча ўплывае на сэрца, [[артэрыяльны ціск]], [[цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральную нервовую сістэму]], [[мачапалавыя органы]]. Нармалізуе сон і агульны стан, спрыяе акрыянню пасля цяжкіх хвароб і зніжэння ўзроўню [[халестэрын]]у ў крыві. Як кардыятанічнае і рэгулюючы кровазварот сродак глог рэкамендуецца пры недастатковасці кровазвароту ў людзей у пажылым узросце, асабліва пры хваробах клімактэрычнага перыяду, пры [[атэрасклероз]]е і [[сардэчны неўроз|сардэчных неўрозах]]. Адсутнасць пабочных дзеянняў пры працяглым ужыванні глогу дазваляе прызначаць яго нават хворым з парушанай нырачнай функцыяй, не асцерагаючыся [[кумуляцыя, медыцына|кумуляцыі]]. Толькі пасля вялікіх доз (звыш 100 кропель настойкі глогу) надыходзіць запаволенне пульса і прыгнёт цэнтральнай нервовай сістэмы. == Значэнне і ўжыванне == {{Біяфота|Crataegus sanguinea20090912 244.jpg|ш = 200|Спелыя плады}} === Гістарычныя звесткі === Дзякуючы наяўнасці ў глогу калючых шыпоў са старажытных часоў існавала павер'е, што ён здольны абараніць чалавека ад злых духаў, якія насылаюць хваробы. Таму [[старажытныя грэкі]] падвешвалі да дзвярэй галіны глогу, каб абараніць уваход унутр хаты ад усякага паскуддзя. У [[кельты|старажытных кельтаў]] глог — дрэва зімы і цемры, а ў [[Малдова|Малдове]] яго лічаць увасабленнем зла. Так, лічылася, што прычынай усіх [[нарыў|нарываў]] і [[пухліна|пухлін]] на нагах абавязкова служыць глог<ref name="Путырский">Паводле кнігі «Универсальная энциклопедия лекарственных растений» (гл. раздзел [[#Літаратура|Літаратура]]).</ref>. Першыя звесткі аб глогу былі прыведзены ў кнізе старажытнагрэцкага філосафа [[Тэафраст]]а (у 372—287 гадах да нашай эры). Пазней, у [[1 стагоддзе|I стагоддзі]] нашай эры, звесткі аб расліне сустракаліся ў працах [[Дыяскарыда]]а, які рэкамендаваў плады глогу пры захворваннях [[страўнікава-кішачны тракт|страўнікава-кішачнага тракту]], [[атлусценне|атлусценні]], [[крывацёк]]ах і парушэнні функцыі [[нырка|нырак]], асабліва пры [[мачакаменная хвароба|мачакаменнай хваробе]]. У еўрапейскай навуковай медыцыне глог з'явіўся ў [[19 стагоддзе|XIX стагоддзі]]. Некаторыя лекары лічылі, што ён з'яўляецца найкаштоўнейшым адкрыццём гэтага часу, бо дае палёгку ў тым выпадку, калі іншыя сардэчныя сродкі не дапамагаюць<ref name="Путырский"/>. === Ужыванне ў медыцыне === Прэпараты глогу ўжываюць пры функцыянальных засмучэннях сардэчнай дзейнасці, пры [[гіпертанічная хвароба|гіпертанічнай хваробе]], [[стэнакардыя|стэнакардыі]], [[антыгіянеўроз]]ах, [[Мігацельная арытмія|мігацельнай арытміі]], [[параксізмальная тахікардыя|параксізмальной тахікардыі]], агульным атэрасклерозе, [[клімактэрычны неўроз|клімактэрычным неўрозе]], пры падвышанай функцыі [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]. Экстракт — пры [[гіпалактыя|гіпалактыі]] павялічвае лактацыю і ліквідуе дыспепсічныя з'явы ў дзяцей груднога ўзросту. Кара (сабраных ранняй вясной маладых галінак). У [[народная медыцына|народнай медыцыне]] — як [[супрацьліхаманкавы]] сродак, а таксама пры [[панос]]е. Кветкі. У народнай медыцыне [[настой]], [[сок]] — пры {{нп3|бессань|бессані|ru|Бессонница}}, гіпертанічнай хваробе, у клімактэрычным перыядзе. [[Настойка, лекавая форма|Настойка]] — пры [[кардыянеўроз]]ах, гіпертанічнай хваробе<ref name="ДПЯ"/>. Кветкі, плады. Сок — пры [[неўроз стрававода|неўрозах стрававода]], [[захворванні скуры|захворваннях скуры]], [[захворванні печані|печані]] і [[захворванні жоўцепратокаў|жоўцепратокаў]], функцыянальных засмучэннях сардэчнай дзейнасці, ангіянеўрозах, мігацельнай арытміі, [[дыхавіца|дыхавіцы]], [[галавакружэнне|галавакружэнні]], бессані, у клімактэрычным перыядзе, а таксама як сродак, стымулюючы абмен рэчываў. Плады. У народнай медыцыне настой — пры гіпертанічнай хваробе, [[вегетанеўроз]]ах, галавакружэнні, [[удушша|удушшы]], у клімактэрычным перыядзе. Настойка кветак, вадкі экстракт пладоў Crataegus sanguinea уваходзяць у склад вядомага комплекснага прэпарата «[[Кардыявален]]», прызначанага для лячэння сардэчна-сасудзістых захворванняў, у прыватнасці неўрозаў сэрца, а таксама ў зборы для нырак. === Ужыванне ў іншых мэтах === Цвёрдая драўніна Crataegus sanguinea ідзе на выраб такарных вырабаў. [[Дэкаратыўная расліна]]. Дэкаратыўны падчас [[цвіценне|цвіцення]] і ўвосень. Найбольш часта выкарыстоўваецца ў [[жывая агароджа|жывых агароджах]]. У культуры з 1822<ref name="a">[http://flower.onego.ru/kustar/cotone_v.html Виды боярышника] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071026071805/http://flower.onego.ru/kustar/cotone_v.html |date=26 кастрычніка 2007 }} {{ref-ru}}</ref>. Кару ўжываюць як [[дубільнік]] і для афарбоўкі тканін у чырвоны колер. З адвара лісця, кары і каранёў атрымліваюць жоўтую і карычневую фарбы для тканін. Плады выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі [[кісель|кісялёў]] і [[варэнне|варэння]], а таксама як [[эрзац|сурагат]] [[чай|чаю]] і {{нп3|Кавазаменнікі|кавы|ru|Кофезаменители}}. Дадаюць у [[цеста]] для надання прыемнага фруктовага паху. У ветэрынарыі настойка Crataegus sanguinea прымяняецца як кардыятанічнае і сродак, які рэгулюе кровазварот, пры атэрасклерозе і сардэчных неўрозах, недастатковасці міякарда жывёл. [[Меданос]]. Дае пчолам [[Нектар (цукрысты сок)|нектар]] і [[пылок]]<ref name="МёдРаст" />. [[Пылок]] гэтага віду быў выкарыстаны [[Іван Уладзіміравіч Мічурын|І. В. Мічурын]] для [[апыленне|апылення]] кветак — {{bt-bellat||Crataegosorbus miczurinii}} з пурпурнымі, кісла-салодкімі, без горычы пладамі<ref name="a" />. == Класіфікацыя == === Таксанамія === Від '''Crataegus sanguinea''' уваходзіць у род {{bt-bellat|Глог|Crataegus}} [[Трыба (біялогія)|трыбы]] {{bt-bellat||Pyreae}} [[падсямейства]] {{bt-bellat||Spiraeoideae}} сямейства {{bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}} [[атрад|парадку]] {{bt-bellat|Ружакветныя|Rosales}}. {{Табліца1222222 |a=аддзел [[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]] |b1=парадак [[Ружакветныя]] |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |c1=яшчэ 8 сямейтваў <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |c2=сямейства '''[[Ружавыя]]''' |d1=падсямейства '''[[Spiraeoideae]]''' |d2=яшчэ 8 падсямейтваў <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |e1=яшчэ 7 трыб <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |e2=трыба '''''[[Pyreae]]''''' |f1=род '''[[Глог]]''' |f2=яшчэ каля 60 родаў <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |g1= яшчэ ад 200 да 300 відаў |g2=<span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">вид <br />'''Crataegus sanguinea''' |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} === Разнавіднасці і формы === За аснову ўзятая база дадзеных [[Tropicos]] [[Батанічны сад штата Місуры|Батанічнага саду штата Місуры]] ([[ЗША]])<ref>{{cite web|url=http://www.tropicos.org/NameSearch.aspx?name=Crataegus+sanguinea|title=Name Search: Crataegus sanguinea|lang=en|accessdate=1.02.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090508082234/http://www.tropicos.org/NameSearch.aspx?name=Crataegus+sanguinea|archivedate=8 мая 2009|url-status=dead}}</ref>: * {{bt|Crataegus sanguinea|var=chlorocarpa|([[K.Koch.]]) [[C.K.Schneid.]]}}<ref name="RBG" /> * {{bt|Crataegus sanguinea|var=genuina|[[Maxim.]]}} * {{bt|Crataegus sanguinea|var=glabra|[[Maxim.]]}} * {{bt|Crataegus sanguinea|var=incisa|[[Regel]]}} * {{bt|Crataegus sanguinea|var=inermis|[[Kar.]] et [[Kir.]]}} * {{bt|Crataegus sanguinea|var=villosa|[[Rupr.]]}} * {{bt|Crataegus sanguinea|f=chlorocarpa|[[Cinovskis]]}} * {{bt|Crataegus sanguinea|f=chlorocarpa|([[Lenne]] et [[C.Koch]]) [[Cinovskis]]}}<ref>TROPICOS # 27804333{{ref-en}} {{V|1|2|2009}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{ДзікСССР|аўтар=Полетико О. М.|часть=Род 26. Боярышник — Crataegus L.|том=3|стар=523}} * {{ФлораСССР|аўтар=Пояркова А. И.|частка=Род 733. Боярышник — Crataegus L.|том=9|стар=421—422}} * Атлас лекарственных растений СССР. М., Изд-во мед. лит., 1962. * Ворошилов В. Н., Скворцов А. К., Тихомиров В. Н. Определитель растений Московской области. М., «Наука», 1966. * Инструкция по сбору и сушке цветков и плодов боярышника крававо-красного и боярышника колючего. — В сб.: Инструктивные материалы, вып. 3. М., Изд. Конъюнктурно-информ. бюро Минздрава СССР, 1970. * Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений СССР//Чиков П. С. — Москва: Картография, 1983 — С. 340. * {{ІВРСР|часть=731. ''Crataegus sanguinea'' Pall. — Боярышник кроваво-красный|том=2|стар=367}} * {{кніга|аўтар=Бурмистров А. Н., Никитина В. А.|загаловак=Медоносные растения и их пыльца: Справочник|месца=М.|выдавецтва=Росагропромиздат|год=1990|старонкі=21|старонак=192|isbn=5-260-00145-1}} * {{кніга|аўтар=Проф. доктор с.-х. наук Новиков А. Л.|загаловак=Определитель деревьев и кустарников в безлистном состоянии|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/novikov1965_opred_der_kust_v_bezlist_sost.djvu|месца=Минск|выдавецтва=Высшая школа|год=1965|старонкі=201|старонак=408}} * {{нп3|Лікарські рослини: енциклопедичний довідник||uk|Лікарські рослини: енциклопедичний довідник}} / Відповідальний редактор {{нп3|Андрэй Міхайлавіч Градзінскі|А.&nbsp;М.&nbsp;Гродзінський|uk|Гродзинський Андрій Михайлович}}. — К.: Видавництво «{{нп3|Украінская энцыклапедыя, выдавецтва|Украінская энцыклапедыя|ru|Украинская энциклопедия (издательство)}}» імені [[Мікола Платонавіч Бажан|М. П. Бажана]], Український виробничо-комерційний центр «Олімп», 1992. — 544 с. ISBN 5-88500-055-7 == Спасылкі == * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CRSA13 ''Crataegus sanguinea'']{{Недаступная спасылка}} на сайце USDA NRCS {{ref-en}} {{V|1|2|2009}} * [http://lekartrav.narod.ru/boyarishnik.html ''Выращивание боярышника кроваво-красного''] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Меданосныя расліны]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Пладовыя кусты]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Яблыневыя]] ft57kk1iylwwgwstcioawrcb4hrw5tj 0 200855 5187018 4588872 2026-08-26T08:03:47Z Ueschar 151377 арфаграфія, вычытка 5187018 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|кратар}} [[Файл:Phineus Boreads Louvre G364.jpg|міні|250пкс|[[Барэады]] ратуюць [[Фіней|Фінея]] ад [[Гарпія|гарпій]], [[чырвонафігурны вазапіс|чырвонафігурны]] кратар з калонападобнымі ручкамі.]] '''Кратар''' ({{lang-grc|κρατήρ}} — ''«чаша для змешвання віна»'') — старажытнагрэчаская пасудзіна з [[метал]]у ці [[гліна|гліны]] (радзей — з [[мармур]]у ці іншых камянёў) для змешвання [[Віно|віна]] з [[Вада|вадой]]. Характэрнымі рысамі кратара з’яўляюцца шырокае тулава з шырокай нізкай ножкай і шырокай гарлавінай і дзве ручкі па баках. Кратары выкарыстоўваліся пад час сімпосіумаў (традыцыйнае для Старажытнай Грэцыі сумеснае піццё віна, якое суправаджалася размовамі на розныя тэмы і выступленнем музыкаў). Праз іх вялікую вагу кратары размяшчалі нерухома ў цэнтры залі, пасля чаго слугі пры дапамозе кіяфаў (чашаў з высокай петлепадобнай ручкай) разлівалі змяшанае з вадой віно па [[кілік]]ах, з якіх пілі госці. У кратары маглі змяшчаць дадатковая судзіна — псіктар, які напаўняўся ільдом і служыў для ахалоджвання віна. У больш раннія эпохі (каля VIII ст. да н.э.) кратары выкарыстоўваліся ў якасці надмагілляў. Адметнай рысай формы падобных кратараў (г. зв. «дыпілёнскія кратары», якія атрымалі сваю назву па назве старажытных могілак побач з Дыпілёнскай брамай у Афінах) была высокая ножка, якой, як правіла, не было ў позніх тыпаў. == Тыпы == У залежнасці ад месца размяшчэння і формы ручак, а таксама ад формы тулава, кратары падзяляюцца на чатыры асноўныя тыпы: '''Звонападобны кратар''' — пасудзіна, якая мае форму, блізкую да формы яйка, і разам з шырокім горлам нагадвае перакулены звон. Ручкі — адносна невялічкія, размешчаны ўверсе ў гарызантальнай праекцыі і практычна перпендыкулярна плоскасці тулава з маленькім уклонам уверх. '''Кратар з калонападобнымі ручкамі''' — мае, як правіла, блізкую да шару форму тулава, якая нагадвае іншую старажытнагрэчаскую пасудзіну — [[стамнас]]. Але кратар, у адрозненне ад стамнаса, мае больш шырокае горла, а яго ручкі злучаюцца з венчыкам. Пры гэтым ручкі простыя па форме і амаль вертыкальныя, што надае ім падабенства з калонамі, адкуль і паходзіць назва гэтага тыпу. '''Чашалісцікавы кратар''' — найбольш аб’ёмны тып кратара, ніжняя частка тулава якога нагадвае чашалісцікі кветкі. У цэлым тулава мае форму перакуленага ўсечанага цыліндра, з крыху ўвагнутымі ўнутр сценкамі. Дзве адносна вялікія петлепадобныя ручкі мацуюцца да ніжняй часткі тулава гарызантальна з тым ці іншым ухілам уверх. Як лічыцца, дзякуючы сваёй форме чашалісцікавыя кратары найчасцей спалучаліся з выкарыстаннем псіктараў. '''Волютны кратар''' — па сваёй форме набліжаецца да амфары, але адрозніваецца ад яе значна больш шырокім горлам. Ручкі размешчаны аналагічна ручкам амфары, але ў верхняй сваёй частцы маюць дэкаратыўныя элементы ў форме волютаў (спіралепадобных завіткоў), якія на свой поўны дыяметр выступаюць па-над горлам. На саміх волютах маглі іншым разам змяшчацца выявы твараў міфалагічных істот. == Матэрыялы == Матэрыялам для вырабу падаўляючай большасці кратараў і іх фрагментаў, дайшоўшых да нас, была гліна. Металічныя (з бронзы ці срэбра) абразцы куды больш рэдкія, што можа часткова тлумачыцца тым, што металічныя пасудзіны маглі ў далейшым пайсці ў пераплаўку. Амаль усе металічныя кратары, якія дайшлі да нас ад ранніх часоў (эпоха [[Архаічная Грэцыя|архаікі]]), належаць да волютнага тыпу. У далейшым пачалі з’яўляцца металічныя кратары чашалісцікавага тыпу. З эпохі [[элінізм]]а пачынаюць з’яўляцца кратары з мармуру (як правіла, звонападобнага ці чашалісцікавага тыпу), якія выкарыстоўваюцца ў якасці дэкаратыўных элементаў у садах. У рымскую эпоху гэтая традыцыя набыла шырокі распаўсюд. Гэтая традыцыя зноў вяртаецца ў эпохі [[барока]] і [[неакласіцызм]]а. Да рымскай эпохі належаць знаходкі адносна невялічкіх кратараў з шкла. == Вядомыя кратары == * [[Кратар з Вікса]] * [[Кратар вар’яцтва Геракла]] * [[Дэрвенійскі кратар]] == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Kraters|Кратар}} {{Грэчаскія вазы}} [[Катэгорыя:Кратары (посуд)| ]] gme55nlg5zn85o1wrt1yrocp8nnzy3u 0 201373 5186976 5140513 2026-08-26T05:52:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186976 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Гнеўчыцы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 2|lat_sec = 21.88 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 31|lon_sec = 30.69 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Іванаўскі |сельсавет = Рудскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 127 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 242991100 }} '''Гне́ўчыцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Гні́ўчыцы'''</ref> ({{lang-be-trans|Hnieŭčycy}}, {{lang-ru|Гневчицы}}) — [[вёска]] ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рудскі сельсавет|Рудскага сельсавета]]. == Гісторыя == [[Файл:Hnieŭčycy, Hrada. Гнеўчыцы, Града (N. Orda, 27.05.1863).jpg|міні|злева|[[Напалеон Орда|Н. Орда]]. «Поле бітвы [[Рамуальд Траўгут|Траўгута]] каля фальварка Града (паблізу вёскі Гнеўчыцы)»]] Вядома прынамсі з 1504 года<ref name="РАД">[http://www.radzima.org/ru/mesto/gnevchicy.html Гнеўчыцы] на сайце [[radzima.org]]</ref>. Да 2013 года вёска ў складзе [[Крытышынскі сельсавет|Крытышынскага сельсавета]]<ref>[http://www.levonevski.net/pravo/normreg2013/num00/d00449.html Решение Брестского областного Совета депутатов от 26.06.2013 № 287 «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ивановского района Брестской области»]</ref>. == Славутасці == * [[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Гнеўчыцы)|Свята-Параскева-Пятніцкая царква]] === Страчаная спадчына === У вёсцы была Царква Святой Параскевы Пятніцы, пабудаваная ў 1882, помнік народнага дойлідства<ref>{{radzima|551}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pomnik.h12.ru/gneuczycy_spp01.htm |title=Свята-Параскева-Пятніцкая царква |access-date=19 чэрвеня 2014 |archive-date=11 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311025222/http://pomnik.h12.ru/gneuczycy_spp01.htm |url-status=dead }}</ref>, разабрана ў 1980-я гады<ref>{{ГБ|http://globustut.by/gnevchicy/index.htm}}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Валянціна Міхайлаўна Кукса]] (нар. 1951) — беларуская пісьменніца == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/ru/mesto/gnevchicy.html Гнеўчыцы] на сайце [[radzima.org]] * [[Валянціна Міхайлаўна Кукса]]. [http://www.janow.by/publikaczii/publiczistika-analitika/180-2010-02-26-06-44-29.html Вінаватасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131206104939/http://janow.by/publikaczii/publiczistika-analitika/180-2010-02-26-06-44-29.html |date=6 снежня 2013 }} {{Рудскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рудскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванаўскага раёна]] mrf7vn0uoyal9sv783493rdjjcfr7j0 0 203745 5187088 4421364 2026-08-26T10:55:35Z Ueschar 151377 Дадаў 2 здымкі і беларускія крыніцы і інтэрпрэтацыя 5187088 wikitext text/x-wiki [[Выява:Гнёздовская надпись.png|thumb|Зарысоўка Гнёздаўскага надпісу]] '''Гнёздаўскі надпіс''' ({{lang-ru|Гнёздовская надпись}}) — адзін з найстаражытнейшых вядомых [[Кірыліца|кірылічных]] надпісаў [[усходнія славяне|усходніх славян]], датаваны другой чвэрцю — сярэдзінай X стагоддзя<ref name="Нефёдаў">''Нефедов Василий Сергеевич.'' Археологический контекст «древнейшей русской надписи» из Гнездова // Гнездово. 125 лет исследования памятника. Труды ГИМ. Вып. 124. — М., 2001. — С. 65.</ref><ref name="Трусаў">{{Кніга |аўтар=Трусаў Алег Анатолевіч |загаловак=Невядомая нам краіна: Беларусь у яе этнаграфічных межах |спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/other/belarus-u-yae-yetnagrafichnyx-mezhax.pdf |месца=Мінск |выдавецтва=Кнігазбор |год=2009 |старонкі=56 |старонак=152 |isbn=978-985-6930-44-0 }}</ref>. Знойдзены ў 1949 годзе ў адным з [[Гнёздаўскія курганы|Гнёздаўскіх курганоў]] каля [[Смаленск]]а падчас раскопак пад кіраўніцтвам [[Данііл Аўдусін|Данііла Аўдусіна]].<ref name="Штыхаў">{{Кніга |аўтар=Штыхаў Георгій Васільевіч |загаловак=Ажываюць сівыя стагоддзі |спасылка=https://knihi-online.com/azyvajuc-sivyja-stahoddzi-hieorhij-stychau.html |выданне=2-е выд., перапрац. і дап. |месца=Мінск |выдавецтва=Народная асвета |год=1982 |старонкі=66 |старонак=175 }}</ref> == Знаходка і апублікаванне == [[Выява:Smolensk Historical Museum - 0266.jpg|thumb|Карчага-амфара з Гнёздаўскім надпісам у Смаленскім гістарычным музеі]] Надпіс зроблены на вялікай глінянай [[карчага|карчазе]]-[[амфара|амфары]], знойдзенай пры раскопках кургана № 13 Лясной курганнай групы каля вёскі [[Гнёздава (Смаленскі раён)|Гнёздава]].<ref name="Трусаў"/><ref name="Котлярчук">{{Кніга |аўтар=Котлярчук Андрэй |загаловак=Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў |спасылка=https://knihi-online.com/svedy-u-historyi-j-kultury-bielarusau-andrej-kotlarcuk.html |месца=Менск |выдавецтва=Энцыклапедыкс |год=2002 |старонкі=25 |старонак=296 |isbn=985-6599-58-X }}</ref> Георгій Штыхаў і Алег Трусаў датавалі знаходку сярэдзінай X стагоддзя.<ref name="Штыхаў"/><ref name="Трусаў"/> Паводле больш позняга даследавання [[Васіль Няфёдаў|Васіля Няфёдава]], комплекс датуецца другой чвэрцю — сярэдзінай X стагоддзя.<ref name="Нефёдаў"/> Надпіс быў апублікаваны ў 1950 годзе Даніілам Аўдусіным і [[Міхаіл Мікалаевіч Ціхаміраў|Міхаілам Ціхаміравым]].<ref>''Львов Андрей Степанович.'' [http://www.philology.ru/linguistics2/lvov-71.htm Еще раз о древнейшей русской надписи из Гнездова] // Известия АН СССР. Отделение литературы и языка. — Т. XXX. Вып. 1. — М., 1971. — С. 47—52.</ref> [[Выява:Курган Л-13.jpg|thumb|Курган Л-13 у Лясной курганнай групе Гнёздаўскага археалагічнага комплексу]] == Прачытанні == Надпіс складаецца з аднаго слова, прачытанне і значэнне якога застаюцца дыскусійнымі. Вядомыя наступныя інтэрпрэтацыі: * ''гороушна, гороухша'' або ''горушна'' — «[[гарчыца]]» (Данііл Аўдусін, [[Павел Якаўлевіч Чарных|Павел Чарных]]). Таццяна Смольская і Людміла Хрышчановіч побач з формай ''гороушна'' прапануюць таксама ''гороухша'', а значэнне тлумачыцца як «гарчыца», «гарчычнае зерне» або шырэй — «горкая прыправа».<ref name="Смольская">{{Кніга |аўтар=Смольская Таццяна Міхайлаўна, Хрышчановіч Людміла Уладзіміраўна |загаловак=Беларуская мова. Юрыдычная лексіка |спасылка=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=44077-1.pdf |выданне=2-е выд., перапрацаванае і дапоўненае |месца=Мінск |выдавецтва=РІВШ |год=2011 |старонкі=15 |старонак=239 |isbn=978-985-500-442-5 }}</ref> Георгій Штыхаў падаваў форму ''горушна'' і таксама тлумачыў яе як «гарчыца».<ref name="Штыхаў"/> * ''гороуща'' — «гаручае» (Галіна Карзухіна, Андрэй Львоў). * ''гороуниа'' або ''гороуна'' — форма, утвораная ад славянскага [[асабістае імя|асабістага імя]] Гарун, у значэнні «Гарунова, Гаруну прыналежная» ([[Раман Восіпавіч Якабсон|Раман Якабсан]], [[Валянцін Юліус Аляксандр Кіпарскі|Валянцін Кіпарскі]], [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|Алег Трубачоў]]).<ref name="Смольская"/> Асобную інтэрпрэтацыю прапанаваў беларускі гісторык [[Андрэй Катлярчук]]. Ён чытаў ''гороухша'' як ''гору вша'', што тлумачыў як старабеларускі выраз са значэннем «ўгору ўзышла». На яго думку, надпіс мог адносіцца да душы памерлага, якая пасля пахавання ўзнялася на нябёсы.<ref name="Котлярчук"/> На падставе пахавальнага звычаю, паводле якога пасудзіну, што належаў памерламу, разбівалі пры насыпанні кургана, [[Альбіна Мядынцава]] дапускала, што на карчазе было напісана імя пахаванага ў кургане № 13 ваяра-купца, які карыстаўся [[шлях з вараг у грэкі|шляхам з вараг у грэкі]], — Гарун ці Гарунша.<ref>''Медынцева Альбина Александровна.'' Грамотность в Древней Руси: По памятникам эпиграфики X — 1-й пол. XIII в. — М., 2000.</ref> == У гісторыі пісьменства == Георгій Штыхаў прыводзіў знаходку ў Гнёздаве як сведчанне існавання пісьменнасці ва ўсходніх славян яшчэ да прыняцця хрысціянства ў 988 годзе. Наступным па часе помнікам ён называў надпіс на свінцовай пячатцы канца X стагоддзя, якая належала полацкаму князю [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяславу Уладзіміравічу]].<ref name="Штыхаў"/> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Котлярчук Андрэй |загаловак=Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў |спасылка=https://knihi-online.com/svedy-u-historyi-j-kultury-belarusau-andrej-kotlarcuk.html |месца=Менск |выдавецтва=Энцыклапедыкс |год=2002 |старонак=296 |isbn=985-6599-58-X }} * {{Кніга |аўтар=Смольская Таццяна Міхайлаўна, Хрышчановіч Людміла Уладзіміраўна |загаловак=Беларуская мова. Юрыдычная лексіка |спасылка=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=44077-1.pdf |выданне=2-е выд., перапрацаванае і дапоўненае |месца=Мінск |выдавецтва=РІВШ |год=2011 |старонак=239 |isbn=978-985-500-442-5 }} * {{Кніга |аўтар=Трусаў Алег Анатолевіч |загаловак=Невядомая нам краіна: Беларусь у яе этнаграфічных межах |спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/other/belarus-u-yae-yetnagrafichnyx-mezhax.pdf |месца=Мінск |выдавецтва=Кнігазбор |год=2009 |старонак=152 |isbn=978-985-6930-44-0 }} * {{Кніга |аўтар=Штыхаў Георгій Васільевіч |загаловак=Ажываюць сівыя стагоддзі |спасылка=https://knihi-online.com/azyvajuc-sivyja-stahoddzi-hieorhij-stychau.html |выданне=2-е выд., перапрац. і дап. |месца=Мінск |выдавецтва=Народная асвета |год=1982 |старонак=175 }} * ''Авдусин Даниил Антонович.'' Гнездовская корчага // Древние славяне и их соседи. — М., 1970. * ''Львов Андрей Степанович.'' [http://www.philology.ru/linguistics2/lvov-71.htm Еще раз о древнейшей русской надписи из Гнездова] // Известия АН СССР. Отделение литературы и языка. — Т. XXX. Вып. 1. — М., 1971. — С. 47—52. * ''Медынцева Альбина Александровна.'' [http://annales.info/rus/pism/medyn98.htm Надписи на амфорной керамике X — начала XI в. и проблема происхождения древнерусской письменности] // Культура славян и Русь. — М., 1998. * ''Нефедов Василий Сергеевич.'' Археологический контекст «древнейшей русской надписи» из Гнездова // Гнездово. 125 лет исследования памятника. Труды ГИМ. — Вып. 124. — М., 2001. — С. 65—70. [[Катэгорыя:Надпісы]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская мова]] s87vs5cu32qainwbcejfgd4ipv95u55 0 204825 5187099 4001922 2026-08-26T11:04:56Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю артыкул. 5187099 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Аспірантура''' — форма падрыхтоўкі навуковых работнікаў вышэйшай кваліфікацыі, якая існуе ў [[Беларусь|Беларусі]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]] і некаторых іншых краінах, пераважна на постсавецкай прасторы. Зместам падрыхтоўкі з'яўляюцца правядзенне самастойнага [[Навуковае даследаванне|навуковага даследавання]], паглыбленае вывучэнне адпаведнай галіны навукі і падрыхтоўка [[дысертацыя|дысертацыі]]. Паводле міжнароднай класіфікацыі адукацыі [[ЮНЕСКА]] падрыхтоўка такога ўзроўню ў цэлым адпавядае доктарскаму або эквівалентнаму ўзроўню ISCED 8, аднак назвы кваліфікацый, парадак навучання і прысуджэння [[навуковая ступень|навуковых ступеней]] адрозніваюцца ў розных нацыянальных сістэмах<ref name="ISCED">[https://uis.unesco.org/en/glossary-term/isced-8-doctoral-or-equivalent-level ISCED 8: Doctoral or equivalent level] // UNESCO Institute for Statistics.</ref>. У Беларусі аспірантура разам з ад'юнктурай з'яўляецца адукацыйнай праграмай навукова-арыентаванай адукацыі, накіраванай на падрыхтоўку спецыялістаў, здольных да самастойнай навукова-даследчай дзейнасці, і падрыхтоўку дысертацыі на атрыманне вучонай ступені [[кандыдат навук|кандыдата навук]]. Асобе, якая паспяхова завяршыла адукацыйную праграму аспірантуры (ад'юнктуры) і прайшла выніковую атэстацыю, прысвойваецца кваліфікацыя '''«Даследчык»'''<ref name="CodeBY">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=hk1100243 Кодекс Республики Беларусь об образовании от 13 января 2011 г. № 243-З], разд. XII «Научно-ориентированное образование» // Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь.</ref>. Атрыманне гэтай кваліфікацыі само па сабе не азначае прысуджэння вучонай ступені кандыдата навук: ступень прысуджаецца ў асобным парадку па выніках абароны дысертацыі і дзяржаўнай атэстацыі<ref name="BY561">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=P31100561 Указ Президента Республики Беларусь от 1 декабря 2011 г. № 561 «О подготовке и аттестации научных работников высшей квалификации»] // Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь.</ref>. == Паняцце == Аспірантура з'яўляецца не навуковай ступенню, а формай або арганізацыйнай сістэмай падрыхтоўкі даследчыкаў. Асоба, якая праходзіць такую падрыхтоўку, называецца '''аспірантам'''. У беларускім заканадаўстве асобна ўжываецца паняцце '''ад'юнкт''' — навучэнец аспірантуры (ад'юнктуры), які рыхтуецца па спецыяльнасці для ваенных фарміраванняў і ваенізаваных арганізацый<ref name="CodeBY"/>. У розных адукацыйных сістэмах функцыянальна блізкая падрыхтоўка можа называцца [[дактарантура]]й, доктарскай праграмай, доктарскай школай або мець іншую нацыянальную назву. У міжнародным кантэксце яна найчасцей звязана з падрыхтоўкай да атрымання даследчай доктарскай ступені, у тым ліку [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі (PhD)]]<ref name="ISCED"/>. Таму тэрмін ''аспірантура'' не варта механічна ўжываць як сінонім усіх форм доктарскай адукацыі ў іншых краінах. Для праграм узроўню ISCED 8 характэрны арыентацыя на паглыбленае навучанне і арыгінальнае даследаванне. Іх завяршэнне звычайна патрабуе прадстаўлення дысертацыі або эквівалентнай навуковай працы, якая ўяўляе істотны ўклад у адпаведную галіну ведаў; паступленне звычайна адбываецца пасля атрымання [[магістр]]а або іншай кваліфікацыі ўзроўню ISCED 7<ref name="ISCED"/>. == Гісторыя == === СССР === Як асобная інстытуцыянальная форма падрыхтоўкі навуковых кадраў аспірантура сфарміравалася ў [[СССР]] у 1920-я гады. У 1925 годзе аспірантура была арганізавана пры Народным камісарыяце асветы РСФСР; у 1930-я гады яна пашырылася на вышэйшыя навучальныя ўстановы і ўстановы Акадэміі навук СССР, а пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — на шырокае кола навукова-даследчых устаноў<ref name="BRE">[https://old.bigenc.ru/education/text/1834731 Аспирантура] // ''Большая российская энциклопедия''. Т. 2. — Москва, 2005. — С. 369.</ref>. Першапачаткова аспірантура была перадусім сістэмай падрыхтоўкі навуковых і выкладчыцкіх кадраў. Пасля ўвядзення ў СССР вучоных ступеней [[кандыдат навук|кандыдата навук]] і [[доктар навук|доктара навук]] у 1934 годзе падрыхтоўка кандыдацкай дысертацыі паступова стала яе асноўным кваліфікацыйным вынікам<ref name="BRE"/>. === Беларусь === Арганізаваная падрыхтоўка маладых навуковых работнікаў у [[Беларуская ССР|БССР]] пачалася ў сярэдзіне 1920-х гадоў. 21 кастрычніка 1925 года навуковы савет [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры (Інбелкульта)]] разглядаў пытанне аб падрыхтоўцы маладых навуковых работнікаў; у тым жа годзе ў Інбелкульце налічвалася пяць першых аспірантаў. Падрыхтоўка разлічвалася на тры гады і павінна была завяршацца экзаменам і прадстаўленнем самастойнай навуковай працы<ref name="Inbelkult">[https://dokumen.pub/90-8-9-2011.html ''Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной научной конференции, Минск, 8–9 декабря 2011 г.'']. — Мінск: Беларуская навука, 2012.</ref>. 8 чэрвеня 1927 года Савет Народных Камісараў БССР зацвердзіў палажэнне аб навуковых работніках вышэйшых навучальных устаноў і навуковых устаноў, якое стварыла прававую аснову для сістэматычнай падрыхтоўкі аспірантаў. Колькасць аспірантаў Інбелкульта паступова павялічвалася: з 5 у 1925 годзе да 13 у 1929 годзе<ref name="Inbelkult"/>. Пасля пераўтварэння Інбелкульта ў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускую акадэмію навук]] аспіранцкая падрыхтоўка стала адным з механізмаў фарміравання навуковых кадраў акадэмічных устаноў. У савецкі перыяд аспірантура дзейнічала таксама ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] і іншых вышэйшых навучальных і навукова-даследчых установах. Пасля распаду СССР Беларусь захавала двухступеньчатую сістэму вучоных ступеней кандыдата і доктара навук і звязаную з ёй аспірантуру. == Арганізацыя падрыхтоўкі == Аспірантура арганізуецца пры ўстановах вышэйшай адукацыі і навуковых арганізацыях, якія маюць права весці падрыхтоўку па адпаведных навуковых спецыяльнасцях. Аспірант працуе паводле індывідуальнага плана пад кіраўніцтвам [[навуковы кіраўнік|навуковага кіраўніка]], праводзіць даследаванне, рыхтуе навуковыя публікацыі і дысертацыю, а таксама праходзіць прадугледжаныя адукацыйнай праграмай формы атэстацыі<ref name="BY561"/>. Характар аспіранцкай падрыхтоўкі адрознівае яе ад звычайнага засваення адукацыйнай праграмы першай або другой ступені вышэйшай адукацыі. Цэнтральнае месца займае самастойнае даследаванне, а навучальныя дысцыпліны, экзамены, семінары і іншыя формы падрыхтоўкі служаць яго метадалагічнаму і прафесійнаму забеспячэнню<ref name="ISCED"/>. Вынікам даследавання можа стаць дысертацыя на атрыманне адпаведнай навуковай ступені. Пры гэтым завяршэнне аспірантуры і абарона дысертацыі не абавязкова адбываюцца адначасова: канкрэтнае прававое суаднясенне гэтых працэдур залежыць ад нацыянальнага заканадаўства. == Аспірантура ў Беларусі == === Месца ў сістэме адукацыі === Паводле Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб адукацыі, аспірантура (ад'юнктура) належыць да навукова-арыентаванай адукацыі. Яе адукацыйная праграма накіравана на падрыхтоўку навуковага работніка вышэйшай кваліфікацыі, у тым ліку на фарміраванне кампетэнцый, неабходных для самастойнага правядзення навуковых даследаванняў і падрыхтоўкі дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата навук<ref name="CodeBY"/>. Навукова-арыентаваная адукацыя ў Беларусі ўключае таксама [[дактрантура|дактрантуру]], арыентаваную на падрыхтоўку дысертацыі на атрыманне вучонай ступені [[доктар навук|доктара навук]]<ref name="CodeBY"/>. Такім чынам, аспірантура і дактарантура займаюць рознае месца ў нацыянальнай сістэме падрыхтоўкі навуковых работнікаў і не з'яўляюцца ўзаемазаменнымі паняццямі. === Паступленне і формы падрыхтоўкі === Падрыхтоўку ў аспірантуры могуць ажыццяўляць установы адукацыі і навуковыя арганізацыі, якія маюць права рэалізоўваць адпаведныя адукацыйныя праграмы. Прыём праводзіцца па навуковых спецыяльнасцях у парадку, вызначаным заканадаўствам; ад прэтэндэнта патрабуецца вышэйшая адукацыя і здольнасць да навукова-даследчай працы<ref name="CodeBY"/><ref name="BY561"/>. У Беларусі падрыхтоўка ў аспірантуры можа ажыццяўляцца ў '''дзённай''', '''завочнай''' форме і ў '''форме саіскальніцтва'''. Максімальны тэрмін атрымання адукацыі складае адпаведна тры гады для дзённай формы, чатыры гады для завочнай і пяць гадоў для формы саіскальніцтва<ref name="CodeBY"/>. Для аспірантаў дзённай формы, якія атрымліваюць адукацыю за кошт сродкаў рэспубліканскага бюджэту, заканадаўствам прадугледжваецца стыпендыяльнае забеспячэнне<ref name="CodeBY"/>. === Падрыхтоўка і атэстацыя === Аспіранту прызначаецца навуковы кіраўнік і зацвярджаецца індывідуальны план работы. Падчас навучання аспірант засвойвае прадугледжаныя праграмай дысцыпліны, праходзіць атэстацыю, праводзіць даследаванне, прадстаўляе яго вынікі ў навуковых публікацыях і на навуковых мерапрыемствах і працуе над дысертацыяй<ref name="BY561"/>. Паспяховае завяршэнне адукацыйнай праграмы аспірантуры (ад'юнктуры) пацвярджае засваенне адпаведнай праграмы навукова-арыентаванай адукацыі і звязана з прысваеннем кваліфікацыі «Даследчык»<ref name="CodeBY"/>. Вучоная ступень кандыдата навук прысуджаецца не ў выніку самога заканчэння аспірантуры, а пасля абароны кандыдацкай дысертацыі ў савеце па абароне дысертацый і яе дзяржаўнай атэстацыі ў парадку, устаноўленым заканадаўствам<ref name="BY561"/>. Таму распаўсюджанае атаясамленне заканчэння аспірантуры з атрыманнем ступені кандыдата навук з'яўляецца недакладным. Аспірантура стварае арганізацыйныя і адукацыйныя ўмовы для падрыхтоўкі даследчыка і кандыдацкай дысертацыі, тады як прысуджэнне вучонай ступені належыць да сістэмы дзяржаўнай атэстацыі навуковых работнікаў<ref name="BY561"/>. === Колькасць аспірантаў === У 2025 годзе ў аспірантуры ў Беларусі навучаліся 4,4 тыс. чалавек, 753 чалавекі скончылі аспірантуру. У тым жа годзе ў краіне налічвалася 579 дактарантаў, 132 чалавекі скончылі дактарантуру<ref name="Belstat2025">[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/realny-sector-ekonomiki/nauka-i-innovatsii/nauka/godovye-dannye/press-reliz-o-kadrakh-nauki-v-respublike-belarus-v-2024-godu/ Пресс-релиз «О кадрах науки в Республике Беларусь в 2025 году»] // Национальный статистический комитет Республики Беларусь.</ref>. Паводле даных Белстата, у 2025 годзе вучоная ступень кандыдата навук была прысуджана 222 асобам, доктара навук — 39 асобам<ref name="Belstat2025"/>. Гэтыя паказчыкі не з'яўляюцца непасрэднымі паказчыкамі паспяховасці выпускнікоў аспірантуры адпаведнага года, паколькі заканчэнне аспірантуры і прысуджэнне вучонай ступені — асобныя працэдуры і могуць адбывацца ў розны час. == Аналагічныя сістэмы ў іншых краінах == Нацыянальная мадэль аспірантуры не мае поўнага арганізацыйнага адпаведніка ва ўсіх краінах. У Еўрапейскай прасторы вышэйшай адукацыі падрыхтоўка даследчыкаў пасля магістарскага ўзроўню звычайна разглядаецца ў межах трэцяга цыкла [[Балонскі працэс|Балонскага працэсу]] і можа ажыццяўляцца праз доктарскія праграмы, доктарскія школы або індывідуальную даследчую падрыхтоўку<ref name="Salzburg">[https://www.eua.eu/publications/positions/salzburg-2005-conclusions-and-recommendations.html Salzburg 2005 — Conclusions and Recommendations] // European University Association.</ref>. Зальцбургскія прынцыпы развіцця доктарскай адукацыі, сфармуляваныя ў 2005 годзе, вызначаюць цэнтральным элементам доктарскай падрыхтоўкі развіццё ведаў праз арыгінальнае даследаванне. Пры гэтым дактаранты разглядаюцца як даследчыкі на пачатковым этапе прафесійнай кар'еры, а адказнасць за якасць доктарскай падрыхтоўкі ўскладаецца таксама на ўніверсітэты і іншыя даследчыя ўстановы<ref name="Salzburg"/><ref name="SalzburgII">[https://www.eua.eu/publications/positions/salzburg-ii-recommendations.html Salzburg II Recommendations] // European University Association. 2010.</ref>. === Украіна === Ва [[Украіна|Украіне]] аспірантура захавалася як афіцыйная форма падрыхтоўкі даследчыкаў, але пасля рэформы сістэмы вышэйшай адукацыі яна непасрэдна звязана з атрыманнем ступені [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі (PhD)]]. Заканадаўства вызначае аспірантуру як сістэму падрыхтоўкі асоб, якія атрымліваюць ступень доктара філасофіі на трэцім адукацыйна-навуковым узроўні вышэйшай адукацыі, ва ўстанове вышэйшай адукацыі або навуковай установе<ref name="Ukraine">[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/261-2016-%D0%BF Постанова Кабінету Міністрів України від 23 березня 2016 р. № 261 «Про затвердження Порядку підготовки здобувачів вищої освіти ступеня доктора філософії та доктора наук у закладах вищої освіти (наукових установах)»] // Верховна Рада України.</ref>. Такім чынам, украінская аспірантура функцыянальна бліжэй да PhD-праграмы, чым беларуская: у Беларусі захоўваецца нацыянальная вучоная ступень кандыдата навук, а кваліфікацыя «Даследчык», атрыманая пасля аспірантуры, і прысуджэнне гэтай вучонай ступені юрыдычна размежаваны<ref name="CodeBY"/><ref name="BY561"/>. === Польшча === У [[Польшча|Польшчы]] сучасная арганізацыйная форма падрыхтоўкі да атрымання ступені ''doktor'' называецца '''доктарскай школай''' ({{lang-pl|szkoła doktorska}}). Падрыхтоўка ў доктарскай школе доўжыцца ад шасці да васьмі семестраў і ажыццяўляецца на аснове адукацыйнай праграмы і індывідуальнага даследчага плана<ref name="Poland">[https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2024/1571/text.html Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce], art. 198–208.</ref>. Дактаранту прызначаецца навуковы кіраўнік або кіраўнікі; прыкладна ў сярэдзіне тэрміну падрыхтоўкі праводзіцца прамежкавая ацэнка рэалізацыі індывідуальнага даследчага плана<ref name="Poland"/>. Таму польскую ''szkoła doktorska'' можна функцыянальна супастаўляць з аспірантурай, але гэтыя паняцці не з'яўляюцца поўнымі прававымі эквівалентамі. === Германія === У [[Германія|Германіі]] працэс атрымання даследчай доктарскай ступені традыцыйна называецца {{lang-de|Promotion}}. Магчымыя дзве асноўныя мадэлі: індывідуальная доктарская падрыхтоўка пад кіраўніцтвам прафесара і структураваная доктарская праграма<ref name="DAAD">[https://www.daad.de/de/in-deutschland-studieren/promovieren-forschen/wege-zur-promotion/ Wege zur Promotion] // Deutscher Akademischer Austauschdienst.</ref>. Пры індывідуальнай мадэлі даследчык самастойна працуе над дысертацыяй пад кіраўніцтвам навуковага кіраўніка; такая падрыхтоўка звычайна займае ад трох да пяці гадоў. Структураваныя праграмы ў большай ступені нагадваюць міжнародныя PhD-праграмы, спалучаючы даследаванне з арганізаванай вучэбнай праграмай і калектыўным навуковым кіраўніцтвам<ref name="DAAD"/>. == Суадносіны з блізкімі паняццямі == '''Аспірант''' — асоба, якая атрымлівае навукова-арыентаваную адукацыю ў аспірантуры. У беларускай сістэме блізкім спецыяльным паняццем з'яўляецца '''ад'юнкт''', калі падрыхтоўка ажыццяўляецца па спецыяльнасцях для ваенных фарміраванняў і ваенізаваных арганізацый<ref name="CodeBY"/>. '''[[Дактарантура]]''' ў беларускай сістэме прызначана для падрыхтоўкі навуковых работнікаў да атрымання ступені [[доктар навук|доктара навук]] і, такім чынам, не з'яўляецца іншай назвай аспірантуры<ref name="CodeBY"/>. '''[[Доктар філасофіі|PhD]]''' — навуковая ступень, а не форма навучання. У краінах, дзе даследчая доктарская падрыхтоўка завяршаецца прысуджэннем PhD, доктарская праграма функцыянальна можа быць блізкай да аспірантуры, але іх прававы статус залежыць ад нацыянальнай сістэмы адукацыі<ref name="ISCED"/>. '''[[Кандыдат навук]]''' — вучоная ступень, якая прысуджаецца ў Беларусі па выніках абароны дысертацыі і дзяржаўнай атэстацыі. Аспірантура з'яўляецца асноўным шляхам падрыхтоўкі кандыдацкай дысертацыі, але заканчэнне аспірантуры не тоеснае атрыманню ступені кандыдата навук<ref name="BY561"/>. '''Саіскальніцтва''' ў беларускай сістэме — форма атрымання навукова-арыентаванай адукацыі без навучання ў дзённай або завочнай форме аспірантуры. Яна дазваляе весці падрыхтоўку дысертацыі ў межах устаноўленага заканадаўствам тэрміну пры замацаванні за арганізацыяй, якая ажыццяўляе адпаведную падрыхтоўку<ref name="CodeBY"/><ref name="BY561"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Аспірант]] * [[Навукова-арыентаваная адукацыя]] * [[Навуковая ступень]] * [[Кандыдат навук]] * [[Доктар навук]] * [[Доктар філасофіі]] * [[Дактарантура]] * [[Дысертацыя]] * [[Навуковы кіраўнік]] * [[Магістр]] * [[Балонскі працэс]] {{Кваліфікацыі ў адукацыі і навуцы}} [[Катэгорыя:Аспірантура| ]] [[Катэгорыя:Навукова-арыентаваная адукацыя]] [[Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні]] nvgjpvtic1ukoobvla7m6gb2241x57t 0 211131 5187023 4681877 2026-08-26T08:34:49Z Ueschar 151377 вычытка 5187023 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chalice.jpeg|thumb|150px|Пацір]] '''Паці́р''' (ад {{lang-grc|ποτήρ}}, «чаша, кубак») — чаша для [[Хрысціянскае набажэнства|хрысціянскага набажэнства]], які ўжываецца пры асвячэнні [[Віно|віна]] і прыняцці [[еўхарыстыя|прычасця]]. Як правіла, пацір складаецца з чашы, змешчанай у «кошыку», ножкі і асновы (паддона) вялікага дыяметру, часам зробленая з каштоўных матэрыялаў ([[Золата|золата]], [[Срэбра|срэбра]]), [[Бронза|бронзы]], каштоўных камянёў. Першыя чашы вырабляліся з дрэва, каля [[III]] стагоддзя з'явіліся шкляныя паціры. З [[IV]] стагоддзя атрымалі распаўсюджанне залатыя і сярэбраныя паціры. Часта ножка мае патаўшчэнне ў форме [[Яблык|яблыка]]. Пацір мае два кругі, верхні і ніжні, чым падобны да [[дыскас]]а. Упрыгожваецца пацір [[арнамент]]ам, выявамі святых. Пацір — сімвал [[Чаша Грааля|чашы]], перададзенай [[Хрыстос|Хрыстом]] на [[Тайная вячэра|Тайнай вечары]] сваім вучням: «''Піце з яе ўсе, бо гэта Кроў Мая новага запавету, за многіх праліваная дзеля даравання грахоў''» ({{Біблія|Мф|26:27|-28}}). Адзін з пашыраных прадметаў у беларускім дэкаратыўна-прыкладным мастацтве 15-18 стст. == Гл. таксама == * [[Пацір з Навагрудка]] * [[Пацір са Слуцка]] == Літаратура == * Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. Мінск: Беларусь, 2001. ISBN 985-01-0124-5 * {{кніга |загаловак = Настольная книга священнослужителя |спасылка = http://www.magister.msk.ru/library/bible/comment/nkss/nkss16.htm |месца = М. |выдавецтва = Издательский Совет РПЦ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161114155533/http://www.magister.msk.ru/library/bible/comment/nkss/nkss16.htm |archivedate = 14 лістапада 2016 }} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Chalices|Пацір}} {{Праваслаўная літургія}} [[Катэгорыя:Хрысціянскае набажэнства]] [[Катэгорыя:Царкоўнае начынне]] [[Катэгорыя:Паціры| ]] dcj4mxuk5w559tf1pkei823iitxru9w 0 214126 5186812 5025736 2026-08-25T18:10:09Z Tess Mattew 51169 ілюстрацыя 5186812 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |беларуская назва = Плюсы |статус = Аграгарадок |герб = |сцяг = |гімн = |дата заснавання = |першае згадванне = |статус з = |ранейшыя назвы = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Плюскі |пасялковы савет = |гарадскі савет = |від главы = |глава = |плошча = |вышыня цэнтра НП = |унутраны падзел = |насельніцтва = 255 |год перапісу = 2010 |нацыянальны склад = |двароў = |Крыніца колькасці двароў = |паштовы індэкс = |КААТА = |выява = 2026.08.25 Pliusy Плюсы Braslaŭ District Vitebsk Region Belarus.jpg |подпіс = Краявід Плюсаў |lat_deg = 55 |lat_min = 48 |lat_sec = 48 |lon_deg = 27 |lon_min = 2 |lon_sec = 50 |катэгорыя ў Commons = Plusy |сайт = |OpenStreetMap = 243008086 }} {{значэнні|Плюсы}} '''Плю́сы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць}}</ref> — [[аграгарадок]] у [[Беларусь|Беларусі]], на паўднёва-заходнім беразе возера [[Плюсы (возера)|Плюсы]]. Цэнтр [[Плюскі сельсавет|сельсавета]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Насельніцтва 255 чал. ([[2010]]). Знаходзяцца за 26 км на поўнач ад [[Браслаў|Браслава]], за 15 ад чыгуначнай станцыі [[Краслава]]. == Гісторыя == У гістарычных крыніцах Плюсы ўпершыню згадваюцца ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] пад назвай ''Перасвеціца''. На думку гісторыка А. Зіміна, адсюль паходзіў дзяржаўны і грамадскі дзеяч [[Іван Сямёнавіч Перасветаў|І. Перасветаў]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай ([[1565]]—[[1566]]) Плюсы ўвайшлі ў склад [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. Паселішча было ўладаннем [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў]], цэнтрам невялікага нягродавага староства (дзяржавы, 8 валок), размешчаным на мяжы з [[Курляндыя]]й. Пад [[1784]] Плюсы згадваюцца як мястэчка («слабодка») з размешчаным побач панскім дваром. У [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] уладальнікі мясціны Сальмановічы збудавалі тут касцёл Святой Тройцы. У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] да касцёла належала 108 паселішчаў, у [[1845]] налічваліся 1544 вернікі. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1795]]) Плюсы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Браслаўскім павеце [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], з [[1843]] у Новааляксандраўскім павеце Ковенскай губерні. У [[1854]] тут утварылася яўрэйская земляробчая калонія. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Плюсы апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе сталі цэнтрам гміны Браслаўскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Станам на [[1931]] у мястэчку было 27 гаспадарак, касцёл, сінагога, пошта, крамы. У [[1939]] Плюсы ўвайшлі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] сталі цэнтрам сельсавета Відзаўскага раёна (з [[1960]] у Браслаўскім раёне). Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на [[1998]] тут было 110 двароў. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1859]] — 15 чал.<ref>Plusy // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/271 271].</ref> * '''[[XX стагоддзе]]''': 1921 — 88 чал.; [[1931]] — 135 чал.; [[1998]] — 265 чал.<ref>[[Кастусь Шыдлоўскі|Шыдлоўскі К.]] Плюсы // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 515.</ref>; [[1999]] — 271 чал.; [[2000]] — 266 чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2010]] — 255<ref name="bel12">{{крыніцы/БЭ|12}} </ref> чал. === Інфраструктура === У Плюсах працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, амбулаторыя, дом культуры, бібліятэка, пошта. == Славутасці == * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Плюсы)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] (пачатак XX стагоддзя) — {{ГККРБ 4|213Г000209}}. * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]<ref name="bel12" />. == Вядомыя асобы == * [[Пётр Казіміравіч Бялусь]] (нар. 1976) — беларускі дзяржаўны службовец. * [[Іван Сямёнавіч Перасветаў]] — пісьменнік, публіцыст. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * Plusy // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/271 271]. == Спасылкі == {{Commons|Category:Plusy}} {{Плюскі сельсавет}} {{DEFAULTSORT:Плюсы}} [[Катэгорыя:Плюскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Плюсы (аграгарадок)| ]] 700k0nb77uxhcq740g5y1y4h353dgey 0 218518 5187050 5156435 2026-08-26T09:56:56Z Tulskipruanik52 172884 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 5187050 wikitext text/x-wiki {{вікіфікацыя}} {{арфаграфія}} {{значэнні|Чалавек-павук (значэнні){{!}}Чалавек-павук}} {{Герой коміксаў | Імя = Чалавек-павук | Арыгінал імя = Spider-Man | Выдавец = [[Marvel Comics]] | Першае з'яўленне = [[Amazing Fantasy]] #15 (жнівень 1962) | Стваральнікі = * [[Стэн Лі]] (пісьменнік) * [[Стывен Дзітка]] (мастак) | Альтэр-эга = Пітэр Паркер | Месца нараджэння =Куінс, Нью-Ёрк | Каманды = * Мсціўцы * Фантастычная чацвёрка * X-Men * Сакрэтныя Абаронцы * Фонд Будучыні * Daily Bugle * Героі на пракат * Магутныя Мсціўцы * Новыя Мсціўцы * Армія павукоў / Ваяры павуціння | Партнёры = * Чорны кот * Чалавек-павук (Майлз Маралес) * Жанчына-павук (Гвен Стэйсі) * Шоўк | Саюзнікі = * [[Капітан Амерыка]] * [[Людзі Ікс]] * [[Жалезны чалавек]] | Здольнасці = *Звышчалавечая сіла, спрыт, рэфлексы, цягавітасць і трываласць *Здольнасць чапляцца за цвёрдыя паверхні *Пракагнітыўнае пачуццё павука *Інтэлект геніяльнага ўзроўню *Дасведчаны навуковец і інжынер *Выкарыстоўвае наручныя вэб-шутары }} '''Чалавек-павук''', або '''Спайдэр-мэн''' ({{lang-en|Spider-Man}}) — выдуманы [[супергерой]], персанаж коміксаў выдавецтва [[Marvel Comics]], а таксама шэрагу фільмаў і відэагульняў. Чалавек-павук быў створаны мастаком [[Стывен Дзітка|Стывенам Дзіткам]] і пісьменнікам [[Стэн Лі|Стэнам Лі]] і ўпершыню з’явіўся ў коміксе [[Amazing Fantasy]] № 15 (жнівень 1962). Стваральнікі надалі яму суперсілу і спрыт, здольнасць чапляцца да большасці паверхняў, выпускаць павуціну з запясця і хутка рэагаваць на небяспеку, дзякуючы «павучаму пачуццю», што дазваляе яму змагацца з праціўнікамі. Сакрэтная асоба Чалавека-павука — '''Пітэр Бенджамін Паркер''' ({{lang-en|Peter Benjamin Parker}}). Першапачаткова Пітэр быў намаляваны як падлетак-старшакласнік і сірата, якога выхоўвалі яго цётка Мэй і дзядзька Бэн у Нью-Ёрку пасля таго, як яго бацькі Рычард і Мэры Паркер загінулі ў авіякатастрофе. Лі і Дзітко сутыкнуліся з цяжкасцямі ў падлеткавым узросце і фінансавымі праблемамі і далі яму мноства персанажаў другога плана, такіх як Флэш Томпсан, Дж. Джона Джэймсан і Гары Осбарн; рамантычныя інтарэсы Гвен Стэйсі і Мэры Джэйн Уотсан; і такіх ворагаў, як Зялёны Гоблін і Доктар Васьміног. У сваёй гісторыі паходжання Чалавек-павук атрымлівае свае звышчалавечыя сілы і здольнасці пасля ўкусу радыеактыўнага павука. Гэтыя паўнамоцтвы ўключаюць звышчалавечую сілу, спрыт, рэфлексы, цягавітасць, трываласць, каардынацыю і раўнавагу; чапляюцца за паверхні і столі, як павук; і выяўляць небяспеку з яго здольнасцю прадбачання, званай «павуковым пачуццём». Ён стварае наручныя «павуцінневыя» прылады, якія страляюць у штучныя павуціны ўласнай распрацоўкі, якія ён выкарыстоўвае як для баёў, так і для катання павуціннем па горадзе. Першапачаткова Пітэр Паркер выкарыстаў свае здольнасці для асабістай выгады, але пасля таго, як яго дзядзьку Бэна забіў злодзей, якога Пітэр не змог спыніць, ён пачаў выкарыстоўваць свае здольнасці для барацьбы са злачыннасцю, стаўшы Чалавекам-павуком. Калі Чалавек-павук упершыню з’явіўся ў пачатку 1960-х гадоў, падлеткам у коміксах пра супергерояў звычайна адводзілася роля напарнікаў галоўнага героя. Серыя коміксаў пра Чалавека-павука паклала пачатак таму, што Пітэр Паркер, старшакласнік з Квінса, штат Нью-Ёрк, з’яўляецца таемнай асобай Чалавека-павука, чые «зацыкленасці на непрыняцце, неадэкватнасць і адзіноту» былі праблемамі для маладых чытачоў. ставіцца [8] У той час як Чалавек-павук быў квінтэсэнцыяй напарніка, у адрозненне ад папярэдніх герояў-падлеткаў Бакі Барнса і Робіна, у Чалавека-павука не было настаўніка-супергероя, як Капітан Амерыка і [[Бэтмен]]; ён засвоіў для сябе ўрок, што «з вялікай сілай прыходзіць вялікая адказнасць» — радок, уключаны ў тэкставае поле ў апошняй панэлі першай гісторыі пра паходжанне Чалавека-павука, але пазней заднім лікам прыпісаны дзядзьке Бэну Паркеру. Кампанія Marvel прадставіла Чалавека-павука ў некалькіх серыях коміксаў, першай і самай працяглай з якіх з’яўляецца Дзіўны Чалавек-павук. З моманту свайго ўвядзення асноўная версія Пітэра прайшла шлях ад старшакласніка да навучэнца ў каледжы і да цяперашняга часу, дзе яму за 20. Пітэр быў членам шматлікіх каманд супергерояў, асабліва Мсціўцаў і Фантастычнай чацвёркі. Доктар Васьміног таксама ўзяў на сябе асобу для сюжэтнай дугі, якая ахоплівае 2012—2014 гады пасля абмену целам, у якім Пітэр, здаецца, памірае. Кампанія Marvel таксама выпусціла коміксы з альтэрнатыўнымі версіямі Чалавека-павука, у тым ліку «Чалавек-павук 2099», які распавядае пра прыгоды Мігеля О’Хары, Чалавека-павука будучыні; Ultimate Spider-Man, які распавядае пра прыгоды падлетка Пітэра Паркера ў альтэрнатыўным сусвеце; і Ultimate Comics: Spider-Man, які адлюстроўвае падлетка Майлза Маралеса, які прымае мантыю Чалавека-павука пасля відавочнай смерці Ultimate Пітэра Паркера. Пазней Майлз сам па сабе стаў супергероем і быў перацягнуты ў мэйнстрым падчас падзеі Secret Wars, дзе ён часам працуе разам з асноўнай версіяй Пітэра. Чалавек-павук — адзін з самых папулярных і камерцыйна паспяховых супергерояў. Ён з’яўляўся ў незлічоных формах сродкаў масавай інфармацыі, у тым ліку ў некалькіх анімацыйных тэлесерыялах: першы арыгінальны мультсерыял «Чалавек-павук», дзе Пол Соўлз агучвае галоўнага героя, тэлесерыял з жывым дзеяннем, газетныя коміксы і некалькі серый фільмаў. Чалавек-павук быў упершыню адлюстраваны ў жывым экшне Дэні Сігрэнам у «Супергісторыях Спайдзі», перыядычным скетчы на ​​The Electric Company з 1974 па 1977 год. У гульнявых фільмах Чалавека-павука сыгралі акцёры Тобі Магуайр у трылогіі Сэма Рэймі пра Чалавека-павука, Эндру Гарфілд у двух фільмах рэжысёра Марка Уэба і ў кінематаграфічнам сусвеце Marvel — Том Холанд. Рыў Карні першапачаткова зняўся ў ролі Чалавека-павука ў брадвейскім мюзікле 2010 года «Чалавек-павук: Выключы цемру». Чалавека-павука таксама агучвалі Джэйк Джонсан і Крыс Пайн у анімацыйным фільме «Чалавек-павук: у Сусветным свеце», прычым першы паўтарыў сваю ролю ў сіквеле «Чалавек-павук: Праз Сусветны свет». Чандлер Рыггс сыграў Пітэра Паркера ў кароткаметражным фан-фільме «Павук». == Гісторыя публікацыі == === Стварэнне і развіццё === [[Файл:Spider Strikes v1n1 i05 Wentworth.png|міні|Рычард Вентворт, ён жа Павук у часопісе The Spider. Стэн Лі заявіў, што Павук паўплываў на стварэнне Чалавека-павука.]] У 1962 годзе, з поспехам «Фантастычнай чацвёркі», рэдактар ​​і галоўны [[сцэнарыст]] Marvel Comics Стэн Лі праводзіў кастынг на ідэю новага супергероя. Ён сказаў, што ідэя Чалавека-павука ўзнікла з-за ўсплёску падлеткавага попыту на коміксы і жадання стварыць персанажа, з якім падлеткі маглі б ідэнтыфікаваць сябе.  Як і ў выпадку з «Фантастычнай чацвёркай», Лі бачыў у Чалавеку-павуку магчымасць «выйсці са сваёй сістэмы», чаго, на яго думку, не хапала ў коміксах. У сваёй аўтабіяграфіі Лі згадвае нетхненне Павуком са старонак дэтэктыўных часопісаў, змагаром са злачыннасцю, які не з’яўляецца звышчалавекам. У шматлікіх друкаваных і відэаінтэрв’ю Лі заявіў, што яго натхніла, убачыўшы, як павук карабкаецца ўверх сцяны, дадаючы ў сваёй аўтабіяграфіі, што ён так часта распавядаў гэтую гісторыю, што стаў сумнявацца ў тым, праўда гэта ці не. Павука шукалі як законнікі, так і злачынны свет (вызначальная тэма ранніх гадоў Чалавека-павука) і за гады бесперапыннай барацьбы ён развіў «шостае пачуццё», якое папярэджвае яго аб небяспецы, якое стала натхненнем для «пачуцця павука». Нягледзячы на ​​тое, што ў той час супергероям-падлеткам звычайна давалі імёны, якія пачыналіся на «хлопчык», Лі кажа, што абраў «Чалавека-павука», таму што хацеў, каб персанаж старэў па меры развіцця серыяла, і адчуваў, што імя «Хлопчык-павук» зрабіла б выгляд, нібыта персанаж саступае іншым супергероям. Ён таксама вырашыў уставіць злучок у імя, бо адчуваў, што яно занадта падобна на Супермэна, яшчэ аднаго супергероя з чырвона-сінім касцюмам, які пачынаецца на «S» і заканчваецца на «man» (хоць мастак Стыў Дзітко планаваў, што персанаж будзе мець аранжавы і фіялетавы касцюм). У той час Лі заставалася толькі атрымаць згоду выдаўца Marvel Марціна Гудмана на зацвярджэнне персанажа. У інтэрв’ю 1986 года Лі падрабязна апісаў свае аргументы, каб пераадолець пярэчанні Гудмана. Гудман у рэшце рэшт пагадзіўся на спробу Чалавека-павука, пра што Лі ў шматлікіх інтэрв’ю ўспамінаў як аб апошнім выпуску [[Навуковая фантастыка|навуковай фантастыкі]]. і серыі альманахаў аб звышнатуральным Amazing Adult Fantasy, якая была перайменавана ў Amazing Fantasy для нумара 15 (вокладка датавана жніўнем 1962 года, у продажы 5 чэрвеня 1962 года). У прыватнасці, Лі заявіў, што той факт, што ўжо было вырашана, што Amazing Fantasy будзе адменена пасля выпуску № 15, быў адзінай прычынай, па якой Гудман дазволіў яму выкарыстоўваць Чалавека-павука. Нягледзячы на ​​тое, што гэта быў апошні нумар, яго рэдакцыйная старонка чакала працягу коміксу і што «Чалавек-павук … будзе з’яўляцца кожны месяц у Amazing». Нягледзячы на ​​гэта, Лі атрымаў адабрэнне Гудмана на назву Чалавек-павук і канцэпцыю «звычайнага падлетка» і звярнуўся да мастака Джэка Кірбі. Як распавядае гісторык коміксаў Грэг Тэкстан, Кірбі распавёў Лі пра неапублікаванага персанажа, над якім ён супрацоўнічаў з Джо Сайманам у 1950-х гадах, у якім хлопчык-сірата, які жыве са старой парай, знаходзіць чароўны пярсцёнак, які надзяляе яго звышчалавечымі сіламі. Лі і Кірбі «неадкладна селі на сюжэтную канферэнцыю», піша Тэкстан, і пасля Лі загадаў Кірбі распрацаваць персанажа і намаляваць некалькі старонак. Стыў Дзітко будзе рэдактарам. Калі Кірбі паказаў Лі першыя шэсць старонак, Лі згадвае: «Я ненавідзеў тое, як ён гэта рабіў! Не тое каб ён зрабіў гэта дрэнна — проста гэта быў не той персанаж, якога я хацеў; гэта было занадта гераічна».  Лі звярнуўся да Дзітко, які распрацаваў мастацкі стыль, які Лі палічыў здавальняючым. Дзітко ўспамінаў: <blockquote>«Адной з першых рэчаў, якія я зрабіў, было прыдумаць касцюм. Жыццёва важная, візуальная частка персанажа. Я павінен быў ведаць, як ён выглядае … перш чым рабіць якія-небудзь перапрацоўкі. Напрыклад: здольнасць чапляцца, каб у яго не было цвёрдых чаравікоў або ботаў, схаваны „шутэр“ на запясце ў параўнанні з сеткавым пісталетам і кабурай і г.д. … Я не быў упэўнены, што Стэну спадабаецца ідэя закрыць твар персанажа, але Я зрабіў гэта таму, што гэта хавала відавочна хлапечы твар. Гэта таксама дадало б таямнічасці характару…»</blockquote> Нягледзячы на ​​тое, што ўнутранае мастацтва было зроблена толькі Дзітко, Лі адхіліў вокладку Дзітко і даручыў Кірбі напісаць алоўкам вокладку, якую Дзітко напісаў чарнілам. Як патлумачыў Лі ў 2010 годзе, «Я думаю, што я папрасіў Джэка накідаць вокладку для гэтага, таму што я заўсёды вельмі давяраў вокладкам Джэка». У ранніх успамінах аб стварэнні персанажа Дзітко апісаў свой уклад і Лі ў інтэрв’ю з Гэры Марцінам па пошце, апублікаваным у Comic Fan #2 (лета 1965 г.): «Стэн Лі прыдумаў назву. Я зрабіў касцюм, вэб-шутэр на запясце і сігнал павука.». У той час Дзітко дзяліў студыю на Манхэтэне з вядомым мастаком-фетышыстам Эрыкам Стэнтанам, аднакласнікам па мастацкай школе, які ў 1988 годзе ў інтэрв’ю Тэакстану нагадаў, што хаця яго ўклад у Чалавека-павука быў "амаль нулявым. ", ён і Дзітко «разам працавалі над раскадроўкамі, і я дадаў некалькі ідэй, але ўсё гэта было створана Стывам самастойна … Я думаю, што я дадаў частку пра павуцінне, якое выйшла з-пад яго рук.».  Дзітко сцвярджаў у рэдкім інтэрв’ю Джонатану Росу, што першапачаткова касцюм быў задуманы ў аранжавай і фіялетавай каляровай гаме, а не ў пазнавальных чырвоным і сінім. Кірбі аспрэчыў версію гісторыі Лі і сцвярджаў, што Лі меў мінімальны ўдзел у стварэнні персанажа. Па словах Кірбі, ідэя Чалавека-павука ўзнікла ў Кірбі і Джо Саймана, якія ў 1950-х гадах распрацавалі персанажа пад назвай Срэбраны павук для комікса Crestwood Publications Black Magic, але персанаж застаўся нявыкарыстаным. Сайман, у сваёй аўтабіяграфіі 1990 г., аспрэчыў справаздачу Кірбі, сцвярджаючы, што Black Magic не была фактарам і што Сайман прыдумаў назву «Чалавек-павук» (пазней змененую на «Срэбны павук»), у той час як Кірбі акрэсліў гісторыю і здольнасці персанажа. Пазней Сайман удакладніў, што яго і Кірбі канцэпцыя персанажаў стала асновай для супергероя Арчы Коміксаў Саймана, Мухі. Мастак Стыў Дзітко заявіў, што Лі падабалася імя Hawkman [[DC Comics]], і што «Чалавек-павук» быў вынікам гэтага інтарэсу. Сайман пагадзіўся з тым, што Кірбі паказаў арыгінальную версію Чалавека-павука Лі, якому спадабалася ідэя і даручыў Кірбі намаляваць прыклады старонак новага персанажа, але яму не спадабаліся вынікі — у апісанні Саймана «Капітан Амерыка з павуціннем». Пісьменнік Марк Эванье адзначае, што меркаванне Лі аб тым, што персанаж Кірбі быў занадта гераічным, здаецца малаверагодным — Кірбі ўсё яшчэ маляваў вокладкі для Amazing Fantasy № 15 і першага выпуску Дзіўнага Чалавека-павука. Эванье таксама аспрэчвае прычыну Кірбі аб тым, што ён быў «занадта заняты», каб маляваць Чалавека-павука ў дадатак да іншых сваіх абавязкаў, паколькі Кірбі, па словах Эванье, «заўсёды заняты». Тлумачэнні ані Лі, ані Кірбі не тлумачаць, чаму ключавыя сюжэтныя элементы, такія як чароўны пярсцёнак, былі выключаны; Эванье сцвярджае, што найбольш праўдападобным тлумачэннем раптоўнай змены было тое, што Гудман або адзін з яго памочнікаў вырашылі, што Чалавек-павук, намаляваны і ўяўлены Кірбі, занадта падобны на Муху. Аўтар і даследчык Дзітко Блэйк Бэл піша, што менавіта Дзітко адзначыў падабенства з Мухай. Дзітко ўспомніў, што «Стэн патэлефанаваў Джэку наконт Мухі», дадаўшы, што «праз некалькі дзён Стэн сказаў мне, што я буду алоўкам пісаць разборкі панэлі гісторыі з канспекта Стэна». Менавіта ў гэты момант уся канцэпцыя паласы перажыла сур’ёзны рамонт. «Пайшоў чароўны пярсцёнак, дарослы Чалавек-павук і любыя легенды, якія ўтрымліваліся ў гісторыі Чалавека-павука». Лі даў Дзітко ўяўленне пра падлетка, якога ўкусіў павук і развіццё здольнасцяў, дзе Дзітко пашырыўся да такой ступені, што стаў тым, што Бэл апісвае як "першую працу наёмнага мастака свайго пакалення, які ствараў і кантраляваў апавядальную дугу сваёй серыі ". Па пытанні першапачатковага стварэння Дзітко заявіў: «Я да гэтага часу не ведаю, чыя гэта была ідэя першапачаткова». Дзітко, аднак, разглядаў апублікаваную версію Чалавека-павука як асобнае стварэнне ад таго, што ён бачыў на пяці старонках, напісаных алоўкам, якія завяршыў Кірбі. Каб пацвердзіць гэта, Дзітко выкарыстаў аналогію з Кірбі/Марвел Торам, якая была заснавана на імені або ідэі персанажа ў скандынаўскай міфалогіі: «Калі Тор Марвел з’яўляецца сапраўдным створаным творам Джэка, яго стварэннем, то чаму б і не „Чалавек-павук“ ад Стэна і мяне, сапраўдны твор, наша стварэнне?». Кірбі адзначыў у інтэрв’ю 1971 года, што менавіта Дзітко «закруціў Чалавека-павука, і гэтая рэч прыжылася дзякуючы таму, што ён зрабіў». Лі, удзячны заслузе першапачатковай ідэі, прызнаў ролю Дзітко, заявіўшы: «Калі Стыў хоча называцца сааўтарам, я думаю, што ён [гэтага] заслугоўвае». Далей ён пракаментаваў, што дызайн касцюмаў Дзітко быў ключом да поспеху персанажа; паколькі касцюм цалкам закрывае цела Чалавека-павука, людзі ўсіх рас маглі ўявіць сябе ўнутры касцюма і такім чынам лёгка ідэнтыфікаваць сябе з персанажам. === Камерцыйны поспех === Праз некалькі месяцаў пасля ўвядзення Чалавека-павука выдавец Гудман прагледзеў лічбы продажаў гэтага выпуску і быў шакаваны, выявіўшы, што гэта адзін з самых прадаваемых [[комікс]]<nowiki/>аў Marvel.  Пасля гэтага пачалася сольная серыя, пачынаючы з The Amazing Чалавек-павук № 1 (вокладка датавана сакавіком 1963 г.). Назва ў рэшце рэшт стала самым прадаваным серыялам Marvel  з персанажам, які хутка стаў культурнай іконай; Апытанне Esquire у студэнцкіх гарадках у 1965 г. паказала, што студэнты прызналі Чалавека-павука і аднаго з герояў Marvel Халка разам з Бобам Дыланам і Чэ Геварай сваімі любімымі рэвалюцыйнымі іконамі. Адзін з апытаных абраў Чалавека-павука, таму што яго «акружылі бяды, праблемы з грашыма і пытанне існавання. Карацей кажучы, ён адзін з нас».  Пасля сыходу Дзітко пасля выпуску № 38 (ліпень 1966 г.) Джон Раміта-старэйшы замяніў яго на пасадзе маляра і маляваў серыю на працягу наступных некалькіх гадоў. У 1968 годзе Роміта таксама намалюе дадатковыя гісторыі персанажа ў часопісе коміксаў The Spectacular Spider-Man, пратаграфічным рамане, прызначаным для чытачоў старэйшага ўзросту. Гэта доўжылася два выпускі і ўяўляла сабой першае выданне пра Чалавека-павука, акрамя летніх штогадовых выпускаў арыгінальнай серыі, якія пачаліся ў 1964 годзе. Гісторыя Чалавека-павука пачатку 1970-х у канчатковым выніку прывяла да перагляду Кодэкса коміксаў. Раней Кодэкс забараняў адлюстраванне ўжывання забароненых наркотыкаў, нават у негатыўным плане. Аднак у 1970 годзе Дэпартамент аховы здароўя, адукацыі і сацыяльнага забеспячэння адміністрацыі Ніксана папрасіў Стэна Лі апублікаваць паведамленне супраць наркотыкаў у адным з самых прадаваных коміксаў Marvel.  Лі абраў самы прадаваны комікс Дзіўны павук- чалавек; у нумарах 96-98 (травень-ліпень 1971 г.) апавядаецца пра негатыўныя наступствы ўжывання наркотыкаў. У гісторыі сябар Пітэра Паркера Гары Осбарн становіцца залежным ад таблетак. Калі Чалавек-павук змагаецца з Зялёным Гоблінам (Норман Осбарн, бацька Гары), Чалавек-павук перамагае яго, раскрываючы нарказалежнасць Гары. Нягледзячы на ​​​​тое, што гісторыя мела выразнае пасланне супраць наркотыкаў, Упраўленне кодэкса коміксаў адмовілася выдаць пячатку адабрэння. Marvel, тым не менш, апублікавала тры нумары без адабрэння або пячаткі Упраўлення кодэкса коміксаў. Нумары прадаваліся настолькі добра, што самацэнзура ў галіны была паніжана, і Кодэкс быў пасля перагледжаны. У 1972 годзе пачаўся другі штомесячны серыял з удзелам Чалавека-павука: Marvel Team-Up, у якім Чалавек-павук быў у пары з іншымі супергероямі і суперзладзеямі. З гэтага моманту, як правіла, у любы час працягваліся па меншай меры дзве серыі пра Чалавека-павука. У 1976 годзе яго другая сольная серыя «Пітэр Паркер, захапляльны Чалавек-павук» пачала выходзіць паралельна з асноўнай серыяй. Трэцяя серыя з удзелам Чалавека-павука, Web of Spider-Man, была запушчана ў 1985 годзе на змену Marvel Team-Up. Запуск чацвёртай штомесячнай назвы ў 1990 годзе, «Чалавек-павук без прыметнікаў» (з сюжэтнай лініяй «Пакуты»), напісаны і намаляваны папулярным мастаком Тодам Макфарлейнам, дэбютаваў з некалькімі рознымі вокладкамі, усе з аднолькавым унутраным зместам. Усе чатыры версіі разам прадаліся накладам больш за тры мільёны копій, што з’яўлялася рэкордам галіны на той час. Некалькі міні-серыялаў, аднаразовых выпускаў і коміксаў, звязаных з імі, таксама былі апублікаваныя, і Чалавек-павук часта з’яўляецца эпізадычнымі ролямі і з’яўляецца госцем у іншых серыях коміксаў. У 1996 годзе «Сенсацыйны Чалавек-павук» быў створаны, каб замяніць «Павуцінне Чалавека-павука». У 1998 годзе пісьменнік-мастак Джон Бірн змяніў паходжанне Чалавека-павука ў абмежаванай серыі з 13 выпускаў «Чалавек-павук: Раздзел першы» (снежань 1998 г. — кастрычнік 1999 г.), падобна таму, як Бірн дадаў дэталі і некаторыя змены паходжання Супермэна ў Чалавек са сталі ад DC Comics. За гэты час арыгінальны «Дзіўны Чалавек-павук» скончыўся выпускам № 441 (лістапад 1998 г.), а «Дзіўны Чалавек-павук» пачаўся з тома 2, № 1 (студзень 1999 г.). У 2003 годзе Marvel аднавіла арыгінальную нумарацыю «Дзіўнага Чалавека-павука», і тое, што было томам 2, № 59, стала выпускам № 500 (снежань 2003 г.). Калі асноўная серыя «Дзіўны Чалавек-павук» дасягнула выпуску № 545 (снежань 2007 г.), Marvel адмовілася ад сваёй дадатковай серыі і замест гэтага пачала публікаваць Дзіўнага Чалавека-павука тры разы на месяц, пачынаючы з № 546—548 (увесь студзень 2008 г.).). Расклад «Дзіўнага Чалавека-павука» працягваўся да лістапада 2010 года, калі комікс павялічыўся з 22 да 30 старонак для кожнага выпуску. Пазней «Дзіўны Чалавек-павук» выходзіў два разы на месяц, пачынаючы з № 648—649 (абодва ў лістападзе 2010 г.). У наступным годзе Marvel запусціла Avenging Spider-Man у якасці першага спін-офа, які працягвае серыял у дадатак да The Amazing Spider-Man, паколькі папярэднія былі адменены ў канцы 2007 года. Серыя Amazing часова скончылася нумарам 700 у снежні 2012 года і была заменена на The Superior Spider-Man, у якой Доктар Васьміног стаў новым Чалавекам-павуком, захапіўшы цела Пітэра Паркера. Superior меў велізарны камерцыйны поспех для Marvel і меў 31 выпуск, перш чым сапраўдны Пітэр Паркер вярнуўся ў нядаўна перазапушчаным The Amazing Spider-Man #1 у красавіку 2014 года. Пасля красовера Secret Wars 2015 г. шэраг гульняў, звязаных з Чалавекам-павуком, былі альбо перазапушчаны, альбо створаны ў рамках мерапрыемства «All-New, All-Different Marvel». Сярод іх «Дзіўны Чалавек-павук» быў адноўлены і галоўным чынам засяроджаны на тым, што Пітэр Паркер працягвае кіраваць Parker Industries і становіцца паспяховым бізнесменам, які працуе па ўсім свеце. == Біяграфія выдуманага персанажа == === Раннія гады === У Форэст-Хілз, Кўінз, Нью-Ёрк, вучань сярэдняй школы Мідтаўн Пітэр Бенджамін Паркер — сірата-спецыяліст па навуцы, які жыве са сваім дзядзькам Бэнам і цёткай Мэй. Як паказана ў «Amazing Fantasy» № 15 (жнівень 1962 г.), яго ўкусіў радыеактыўны павук (памылкова класіфікаваны як казурка на панэлі) на навуковай выставе і «набыў спрыт і прапарцыйную сілу павукападобных». Разам з павышанымі спартыўнымі здольнасцямі, Паркер атрымлівае здольнасць прыліпаць да сцен і столі. Дзякуючы спрыту да навукі, ён распрацоўвае прыстасаванне, якое дазваляе яму страляць клейкай стужкай ўласнай распрацоўкі праз маленькія ствалы, усталяваныя на запясці. Першапачаткова імкнучыся зарабіць на сваіх новых здольнасцях, Паркер апранае касцюм і, як «Чалавек-павук», становіцца тэлевізійнай зоркай. Тым не менш, «ён бестурботна ігнаруе шанец спыніць уцякаючага злодзея і яго абыякавасць па іроніі лёсу даганяе яго, калі той жа злачынец пазней рабуе і забівае яго дзядзьку Бэна». Чалавек-павук высочвае і падпарадкоўвае забойцу і пазнае ў перадапошнім подпісе гісторыі: «З вялікай сілай павінна прыйсці таксама вялікая адказнасць!». У першым выпуску «Дзіўнага Чалавека-павука» (сакавік 1963 г.), нягледзячы на ​​свае звышздольнасці, Пітэр спрабуе дапамагчы сваёй аўдавелай цётцы Мэй аплаціць арэнду, Флэш здзекуецца з яго, і ён працягвае змагацца са злачыннасцю і ратаваць горад як Чалавек-павук, але яго гераічныя ўчынкі выклікаюць гнеў рэдакцыі выдаўца газеты Daily Bugle. Дж. Джона Джэймсан, крыўдуе на Чалавека-павука і працягвае рабіць ілжывыя заявы пра Чалавека-павука, нягледзячы на ​​яго гераізм. Містэр Джэймсан наняў Пітэра ў якасці фатографа-фрылансера для здымкі Чалавека-павука, пры гэтым ён не ведаў, што Чалавек-павук — гэта Пітэр Паркер. Чалавек-павук змагаецца са сваімі ворагамі, уключаючы звышмагутных і не звышмагутных суперзлодзеяў — свайго заклятага ворага Зялёнага Гобліна, а затым Доктара Васьмінога, Пясочнага Чалавека, Хамелеона, Яшчара, Сцярвятніка, Крэйвена Паляўнічага, Электра і Містэрыё, перамагаючы іх аднаго за адным. Але Пітэру цяжка жангліраваць сваім асабістым жыццём і жыццём супергероя. Праз некаторы час Пітэр заканчвае сярэднюю школу і паступае ў Empire State University (выдуманая ўстанова, якая нагадвае пра рэальныя Калумбійскі ўніверсітэт і Нью-Йоркскі універсітэт), дзе ён сустракае суседа па пакоі і лепшага сябра Гары Осбарна і сяброўку Гвен Стэйсі. Цётка Мэй знаёміць яго з Мэры Джэйн Уотсан. Пакуль Пітэр вырашае праблемы Гары з наркотыкамі, а бацька Гары, Норман Осбарн, аказваецца Зялёным Гоблінам, Пітэр спрабуе на некаторы час адмовіцца ад сваёй касцюміраванай асобы. Бацька Гвен Стэйсі, дэтэктыў паліцыі Нью-Ёрка капітан Джордж Стэйсі, выпадкова забіты падчас бітвы паміж Чалавекам-павуком і Доктарам Васьміногам (выпуск № 90, лістапад 1970 г.). === 1970-я гады === У выпуску № 121 (чэрвень 1973 г.) Зялёны Гоблін кідае Гвен Стэйсі з вежы альбо Бруклінскага моста (як намалявана на малюнку), альбо моста Джорджа Вашынгтона (як паказана ў тэксце). Яна гіне падчас спробы выратавання Чалавека-павука, і Чалавек-павук клянецца адпомсціць свайму ворагу; нататка на старонцы лістоў нумара 125 абвяшчае: «Нам сумна сказаць, што эфект хлыстовага ўдару, які яна адчула, калі павуцінне Спайдзі спыніла яе так раптоўна, было насамрэч тым, што яе забіла» Наступны выпуск, Чалавек-павук помсліва нападае і перамагае Зялёнага Гобліна, які выпадкова забівае сябе ў наступнай бітве з Чалавекам-павуком. Перажываючы сваё гора, у Пітэра ў рэшце рэшт узнікаюць няпэўныя пачуцці да Мэры Джэйн. Абое «сталі даверанымі асобамі, а не палюбоўнікамі». Рамантычныя адносіны ў выніку развіваюцца, і Паркер робіць ёй прапанову ў выпуску № 182 (ліпень 1978 г.), а пазней яму адхіляюць. Пітэр скончыў каледж у выпуску № 185 і ўступае ў адносіны з сарамлівай Дэбрай Уітман і экстравертнай, какетлівай злодзейкай у касцюме Феліцыяй Хардзі, таксама вядомай як Чорная Котка, з якімі ён сустракаецца ў выпуску № 194 (ліпень). 1979). === 1980-я гады === З 1984 па 1988 гады Чалавек-павук насіў чорны касцюм з белым малюнкам павука на грудзях. Новы касцюм узнік у міні-серыяле Secret Wars на чужой планеце, дзе Чалавек-павук удзельнічае ў бітве паміж галоўнымі супергероямі Зямлі і суперзладзеямі. Ён працягвае насіць касцюм, калі ён вяртаецца, пачынаючы з The Amazing Spider-Man #252. Змена дызайну даўняга персанажа выклікала спрэчкі: «многія фанаты хардкорных коміксаў асуджалі гэта як святатацтва. Традыцыйны чырвона-сіні касцюм Чалавека-павука быў культавым, як яны сцвярджалі, нароўні з касцюмамі яго канкурэнтаў з Калумбіі Супермэна і Бэтмэна. Затым стваральнікі выявілі, што касцюм быў іншапланетным сімбіётам, якога Чалавек-павук адхіляе пасля цяжкай барацьбы, хоць сімбіёт некалькі разоў вяртаецца як Веном для помсты. Пітэр робіць прапанову Мэры Джэйн у The Amazing Spider-Man #290 (ліпень 1987), і яна прымае яе праз два выпускі, прычым вяселле адбылося ў The Amazing Spider-Man Annual #21 (1987) — прапагандаваны з дапамогай рэальнага жыцця. вяселле з удзелам акцёраў на стадыёне Шы, са Стэнам Лі, 5 чэрвеня 1987 года. Дэвід Мікеліні, які напісаў сцэнарый паводле сюжэту галоўнага рэдактара Джыма Шутэра, сказаў у 2007 годзе: „Я не думаў, што яны сапраўды павінны [павінны былі] ажаніцца… Я насамрэч планаваў іншую версію, такую, якая не была выкарыстаная.“. Пітэр публікуе кнігу фатаграфій Чалавека-павука пад назвай „Павуцінне“ і вяртаецца да аспірантуры універсітэта Эмпайр-Стэйт па біяхіміі ў № 310 (снежань 1988). === 1990-я гады === У супярэчлівай сюжэтнай лініі 1990-х гадоў „Сага пра клонаў“, клон Паркера, створаны ў коміксах 1970-х вар’ятам навукоўцам Майлзам Уорэнам, таксама вядомым як Шакал, вяртаецца ў Нью-Ёрк, пачуўшы пра пагаршэнне здароўя цёткі Мэй. Клон жыў інкогніта як Бэн Рэйлі, але цяпер прымае вобраз супергероя Пунсовага Павука і ўступае ў саюз з Паркерам. Да здзіўлення абодвух, новыя тэсты паказваюць, што Бэн — арыгінал, а Пітэр — клон. Ускладняючы сітуацыю, Мэры Джэйн абвяшчае ў The Spectacular Spider-Man #220 (студзень 1995), што яна цяжарная дзіцем Пітэра. Пазней, аднак, уваскрослы Зялёны Гоблін (Норман Осбарн) атруціў Мэры Джэйн, выклікаўшы заўчасныя роды і смерць яе і ненароджанай дачкі Пітэра. Пазней высветлілася, што Зялёны Гоблін змяніў вынікі тэсту на клона, спрабуючы знішчыць жыццё Пітэра, прымусіўшы яго паверыць, што ён клон. Бэн забіты, ратуючы Пітэра, у Peter Parker: Spider-Man #75 (снежань 1996), і яго цела адразу рассыпаецца ў пыл, пацвярджаючы, што Бэн быў клонам. У выпуску № 97 (лістапад 1998 г.) другой серыі пад назвай Пітэр Паркер: Чалавек-павук Паркер даведаўся, што Норман Осбарн выкраў цётку Мэй і яе ўяўную смерць у Дзіўным Чалавеку-павуку № 400 (красавік 1995 г.). Неўзабаве пасля гэтага ў The Amazing Spider-Man (том 2) № 13 (№ 454, студзень 2000 г.) Мэры Джэйн загінула ў выніку выбуху самалёта. У томе 2, выпуск № 28 (№ 469, красавік 2001 г.) паказваецца, што яна жывая, але ў наступным выпуску яны з Пітэрам цалкам разлучаюцца. === 2000-я гады === Стваральнік Вавілона 5 Дж. Майкл Страчынскі пачаў пісаць „Дзіўнага Чалавека-павука“ з ілюстрацыямі Джона Роміты-малодшага, пачынаючы з тома 2, № 30 (№ 471, чэрвень 2001 г.). Праз два выпускі Пітэр, які зараз працуе настаўнікам у сваёй старой сярэдняй школе, сустракае загадкавага Эзэкіля Сімса, які валодае падобнымі здольнасцямі павука, і мяркуе, што Пітэр, атрымаўшы такія здольнасці, мог быць не выпадковасцю — што Паркер мае сувязь духу татэмнага павука. У т. 2, № 37 (№ 478, студзень 2002 г.), цётка Мэй выяўляе, што яе пляменнік — Чалавек-павук. Пітэр і Мэры Джэйн мірацца ў (т. 2) № 50 (№ 491, красавік 2003 г.) і ў № 512 (лістапад 2004 г.) — першапачатковая нумарацыя выпуску вярнулася з № 500 — Паркер пазнае што ў нябожчыцы Гвен Стэйсі было двое дзяцей ад Нормана Осбарна. Ён далучаецца да каманды супергерояў Новыя Мсціўцы ў Новых Мсціўцах № 1-2. Пасля таго, як звар’яцелы, надзелены звышмагутнасцю былы аднакласнік па сярэдняй школе разбурае іх дамы, Пітэр, Мэры Джэйн і Мэй пераязджаюць у Вежу Старка, а Пітэр пачынае працаваць памочнікам Тоні Старка, працуючы фрылансерам для The Daily Bugle і працягваючы сваю настаўніцкую кар’еру. У 12-серыйным апавяданні 2005 года „Іншы“ Пітэр перажывае трансфармацыю, якая развівае яго сілы. У коміксе Грамадзянская вайна № 2 (чэрвень 2006 г.), які з’яўляецца часткай агульнакампанійнай аркі перакрыжавання гэтай назвы, Закон урада ЗША аб рэгістрацыі звышчалавека прымушае Чалавека-павука публічна раскрыць сваю сапраўдную асобу. Рост трывогі з нагоды Закона аб рэгістрацыі падштурхоўвае яго ўцячы з Мэй і Мэры Джэйн і далучыцца да падполля супраць рэгістрацыі. У выпуску № 537 (снежань 2006 г.) цётка Мэй атрымлівае цяжкае раненне ад снайпера Уілсана Фіска і ўпадае ў кому. Пітэр, адчайна жадаючы выратаваць яе, вычэрпвае ўсе магчымасці і заключае дамову з уладаром дэманаў Мефіста, які ратуе жыццё Мэй у абмен на тое, што Пітэр і Мэры Джэйн пагаджаюцца на тое, каб іх шлюб і ўся памяць пра яго зніклі. У гэтай змененай рэальнасці асоба Чалавека-павука зноў сакрэтная, і ў № 545 (студзень 2008) Мэры Джэйн вяртаецца і ставіцца да яго холаднай. Супярэчлівы сюжэт „Яшчэ адзін дзень“ адкаціў вялікую частку выдуманай пераемнасці па загадзе галоўнага рэдактара Джо Кесады, які сказаў: „Быць адзінокім — неад’емная частка самой асновы свету Павука“. Гэта выклікала незвычайныя грамадскія трэнні паміж Кесада і пісьменнікам Страчынскі, які „сказаў Джо, што я збіраюся прыбраць сваё імя з апошніх двух выпускаў апавядання“, але яго адгаварылі ад гэтага. Кесада сказаў, што кульмінацыйны момант Страчынскага ў дузе быў пад пытаннем <blockquote>»…мы не атрымалі гісторыі і метадалогіі рэзалюцыі, якой мы ўсе чакалі. Што зрабіла гэта вельмі праблематычным, так гэта тое, што ў нас было чатыры аўтары і мастакі, якія працавалі над [працягам] «Brand New Day», якія чакалі і мелі патрэбу ў тым, каб «One More Day» скончыўся так, як мы ўсе пагадзіліся. … Тое, што нам прыйшлося папрасіць, каб гісторыя вярнулася да першапачатковага плану, зразумела, засмуціла Джо і выклікала некаторыя сур’ёзныя затрымкі і павелічэнне колькасці старонак у серыі. Акрамя таго, навука, якую Джо збіраўся прымяніць да рэканструкцыі шлюбу, зрабіла б бескарыснымі больш за 30 гадоў кніг пра Чалавека-павука, таму што іх ніколі б не было. …[Я] б скінуў занадта шмат рэчаў, акрамя назваў пра Чалавека-павука. Мы проста не маглі пайсці ў гэтым напрамку…"</blockquote> У гэтай новай бесперапыннасці, распрацаванай для вельмі абмежаванага ўздзеяння на астатнюю частку сусвету Marvel, Паркер вяртаецца да працы ў Daily Bugle, якая была перайменавана ў The DB пад новым выдаўцом. Неўзабаве ён пераходзіць на альтэрнатыўную прэсу The Front Line. Дж. Джона Джэймсан становіцца мэрам Нью-Ёрка ў нумары 591 (чэрвень 2008). Бацька Джоны, Дж. Джона Джэймсан-старэйшы, ажаніўся з Мэй у выпуску № 600 (верасень 2009). Падчас «Таемнага ўварвання» іншапланецян, якія змяняюць форму, скрулаў, Норман Осбарн страляе і забівае каралеву скрулаў Веранке. Ён выкарыстоўвае гэты шырока разрэкламаваны поспех, пазіцыянуючы сябе як новага кіраўніка ваенізаванага фармавання H.A.M.M.E.R., падобнага да Щ. И. Т. для прасоўвання сваёй праграмы, адначасова выкарыстоўваючы свой публічны імідж, каб заснаваць уласных Цёмных Мсціўцаў. Норман сам узначальвае Цёмных Мсціўцаў як Жалезны Патрыёт, даспехі, створаныя ім самім пасля даспехаў Жалезнага Чалавека з колерамі Капітана Амерыкі. Да Гары звяртаецца Норман з прапановай працы ў Цёмных Мсціўцах. Пазней высветлілася, што гэта хітрасць, каб прымусіць Гары забраць браню Амерыканскага сына, якога Норман планаваў забіць, каб павялічыць сімпатыю грамадскасці. Калі ў Гары ёсць магчымасць забіць Нормана, Чалавек-павук загадвае абезгаловіць яго, бо лячэбны фактар ​​Нормана можа ліквідаваць удар па галаве. Чалавек-павук таксама папярэджвае Гары, што забойства Нормана прывядзе да таго, што Гары «стане тым сынам, якога Норман заўсёды хацеў». Замест гэтага Гары адступае і назаўжды адварочваецца ад бацькі. === 2010-я гады === Па прапанове Локі Норман Осбарн стварае абгрунтаванне для ўварвання ў Асгард, сцвярджаючы, што свет уяўляе пагрозу нацыянальнай бяспецы. Ён церпіць паразу і трапляе ў турму Рафт. Канфлікт паміж Чалавекам-павуком і доктарам Васьміногам за сына Осбарна заканчваецца, калі высвятляецца, што бацькам дзіцяці з’яўляецца Гары, які пакідае горад, каб выхоўваць яго. Адзін з актаботаў Доктара Васьмінога мяняе сваю асобу і асобу Чалавека-павука, у выніку чаго Пітэр апынуўся ў пастцы цела доктара, які памірае, а той, у сваю чаргу, забраў жыццё Пітэра для сябе. Хаця Пітэру не ўдалося адмяніць змены, яму ўдаецца ўсталяваць слабую сувязь з розумам доктара, што прымушае яго перажыць усе свае ўспаміны; Ота разумее ідэалы ўлады і адказнасці Пітэра і клянецца працягваць жыццё Пітэра з годнасцю як «Вышэйшага» Чалавека-павука. Частка Пітэра захавалася ў яго першапачатковым целе ў выглядзе падсвядомасці. Пазней, разумеючы, што ён не справіўся са сваёй роляй «Вышэйшага» Чалавека-павука, Ота ахвотна дазваляе Пітэру вярнуць сваё цела, каб перамагчы Осбарна і выратаваць Ганну Марыю Марконі, каханне Ота. Пасля гэтых падзей Пітэр пачаў выпраўляць адносіны, пашкоджаныя фанабэрыстасцю і нядбайнасцю Ота, як Пітэра Паркера, так і Чалавека-павука. Акрамя таго, ён узначаліў невялікую кампанію Parker Industries, заснаваную Ота пасля сыходу з Horizon Labs. Неўзабаве Пітэр даведаецца, што радыеактыўны павук, Сіндзі Мун, укусіў другога чалавека. Чалавек-павук высочвае яе і вызваляе з бункера, які належаў нябожчыку Эзэкіэлю Сімму. Неўзабаве пасля выратавання Сіндзі, якая прыняла ўласную ідэнтычнасць гераіні Шоўк, Чалавек-павук сутыкаецца з групай людзей-павукоў з усяго Мультысусвету, якія аб’ядналіся, каб змагацца з Спадчыннікамі, групай псіхічных вампіраў, якія пачалі паляваць на павукоў-татэмаў іншых рэальнасцей. Падчас місіі па зборы новых рэкрутаў у 2099 годзе Армія павукоў наткнулася на іншую групу людзей-павукоў, якую ўзначальваў альтэрнатыўны варыянт Ота Актавіуса. Разам яны нейтралізуюць Спадчыннікаў. Затым Пітэр спыняе гнюсную задуму Шакала. Пасля падзей у «Go Down Swinging» жыццё Пітэра была перапоўнена праблемамі з абодвух бакоў. Як Чалавека-павука, мэр Фіск публічна падтрымлівае яго, асуджаючы ўсіх астатніх пільных людзей, каб ізаляваць яго ад аднагодкаў-супергерояў. Як Пітэр Паркер, яго акадэмічныя паўнамоцтвы былі адкліканы пасля абвінавачванняў у плагіяце яго доктарскай дысертацыі Актавіуса, у выніку чаго Пітэр быў звольнены з Daily Bugle. Пасля ў Пітэра завязаліся рамантычныя адносіны з Мэры Джэйн. Пітэр Паркер і Чалавек-павук падзяліліся на асобныя істоты з-за аварыі з удзелам паскаральніка ізатопнага геному з зваротнай інжынерыяй. У рэшце рэшт Піцеру ўдаецца звярнуць назад працэс і злучыць дзве яго паловы разам, перш чым пабочныя эфекты пагоршацца і прывядуць да іх смерці. === 2020-я гады === Кіндрэд выкарыстоўвае грахі ўваскрослага Пажыральніка грахоў, каб завалодаць Майлзам Маралесам, Спайдэр-Гвен, Жанчынай-павуком, Аняй Каразон і Джуліяй Карпентэр. Доктар Стрэндж, якому ўдаецца ўтаймаваць апантаную Шоўк, згаджаецца дапамагчы Чалавеку-павуку. Аднак Пітэр гіне, змагаючыся з Суроднікамі. У той час як Пітэр памёр, свядомасць памятае фатальны дзень пачатку яшчэ аднаго дня; Род жадае ўваскрэсіць Пітэра. == Асоба і тэмы == Салі Кемптан для Village Voice выказала меркаванне ў 1965 годзе, што «Чалавек-павук мае жудасную праблему ідэнтычнасці, выяўлены комплекс непаўнавартаснасці і страх перад жанчынамі. Ён асацыяльны, схільны кастрацыі, пакутуе ад эдыпавага пачуцця віны і схільны да няшчасных выпадкаў… .. функцыянуючы неўротык». Пакутуючы над сваім выбарам, заўсёды імкнучыся паступаць правільна, улады, тым не менш, глядзяць на яго з падозрай, якія, здаецца, не ўпэўнены ў тым, ці з’яўляецца ён карысным ахоўнікам ці спрытным злачынцам. Гісторык коміксаў Пітэр Сандэрсан кажа: <blockquote>«Людзі часта гавораць, што Marvel атрымалася, змяшаўшы прыгодніцкія гісторыі супергерояў з мыльнай операй. Тое, што Лі і Дзітко сапраўды зрабілі ў „Дзіўным Чалавеку-павуку“, гэта ператварылі серыял у бесперапынную навелістычную хроніку жыцця галоўнага героя. У большасці супергерояў былі праблемы не больш складаная і актуальная для жыцця іх чытачоў, чым перашкода дрэнным хлопцам гэтага месяца… У Паркера былі значна больш сур’ёзныя клопаты ў яго жыцці: прымірыцца са смерцю каханага чалавека, закахацца ў першы раз, змагацца ці зарабляць на жыццё і перажываць крызісы сумлення»</blockquote> Гісторык культуры Брэдфард У. Райт адзначае: <blockquote>«Цяжкае становішча Чалавека-павука было няправільна зразумета і пераследавана той самай грамадскасцю, якую ён пакляўся абараняць. У першым выпуску Дзіўнага Чалавека-павука Дж. Джона Джэймсан, выдавец Daily Bugle, пачынае рэдакцыйную кампанію супраць „пагрозы Чалавека-павука“. Выніковая негатыўная агалоска ўзмацняе падазрэнні насельніцтва ў дачыненні да таямнічага Чалавека-павука і робіць немагчымым больш зарабляць грошы на выступах. У рэшце рэшт, дрэнная прэса прымушае ўлады заклеймаваць яго па-за законам. Па іроніі лёсу, Пітэр нарэшце ўладкоўваецца фатографам у Daily Bugle.»</blockquote> Апавяданні сярэдзіны 1960-х адлюстроўваюць палітычную напружанасць таго часу; Гісторыі Marvel пачатку 1960-х часта датычацца халоднай вайны і камунізму. Райт піша: <blockquote>«Ад пачатку навучання ў сярэдняй школе да паступлення ў каледж Чалавек-павук заставаўся самым важным супергероем для свету моладзі. Такім чынам, дарэчы, яго комікс таксама ўтрымліваў некаторыя з самых ранніх спасылак на палітыку маладых людзей. У 1968 годзе, пасля сапраўдных ваяўнічых студэнцкіх дэманстрацый у Калумбійскім універсітэце, Пітэр Паркер апынуўся ў цэнтры падобных беспарадкаў у сваім Эмпайр-Стэйт-універсітэце… Пітэр вымушаны прымірыць сваю натуральную сімпатыю да студэнтаў з узятым на сябе абавязкам змагацца з іхным беззаконнем як чалавек-павук. Як ліберал, які адстойвае закон, ён апынаецца паміж ваяўнічымі левымі і раз’юшанымі кансерватарамі.»</blockquote> == Сілы, навыкі і абсталяванне == Пітэр Паркер валодае звышчалавечымі павуковымі здольнасцямі і здольнасцямі, атрыманымі ў выніку мутацый у выніку ўкусу радыеактыўнага павука. Пачынаючы з арыгінальных гісторый Лі-Дзітко, Чалавек-павук меў здольнасць чапляцца за сцены. Мяркуецца, што гэта звязана з залежным ад адлегласці ўзаемадзеяннем паміж яго целам і паверхнямі, вядомым як сіла Ван-дэр-Ваальса, хоць у фільме пра Чалавека-павука 2002 года яго рукі і ногі выкладзены малюсенькімі прыліплымі вейчыкамі. манера сапраўдных павуковых лапак. Іншыя здольнасці Чалавека-павука ўключаюць звышчалавечую сілу, спрыт і раўнавагу, а таксама шостае пачуццё, якое папярэджвае яго аб небяспецы. Чалавек-павук валодае лячэбным фактарам, які дазваляе яму аднаўляцца пасля раненняў, атрыманых падчас бітвы. Пасля сюжэтнай лініі 1989 года «Акты помсты» Чалавек-павук валодаў «звышчалавечымі здольнасцямі да аздараўлення», якія паскорылі яго аднаўленне пасля знясілення, якое ён атрымаў падчас перамогі над Тры-Сентынелем. Персанаж быў першапачаткова задуманы Стэнам Лі і Стывам Дзітко як інтэлектуальна адораны, а пазнейшыя пісьменнікі адлюстравалі яго інтэлект на геніяльным узроўні. Бліскучы ў вучобе, Пітэр валодае вопытам у галіне прыкладных навук, хіміі, фізікі, біялогіі, інжынерыі, матэматыкі і механікі. Дзякуючы сваім талентам, ён шые ўласны касцюм, каб схаваць сваю асобу, і стварае мноства прылад, якія дапаўняюць яго здольнасці, у першую чаргу механічныя вэб-стралялкі, якія дазваляюць яму страляць павуцінай, гойсаць на высокай хуткасці па горадзе, перамяшчацца і лавіць сваіх ворагаў сеткамі, а таксама сігналам павука ў якасці ліхтарыка і папераджальнага маяка для злачынцаў. Сусветна вядомыя навукоўцы Томаса Фаерхарта не могуць паўтарыць вадкасць, якую Паркер стварыў у сярэдняй школе. == Іншыя версіі == === Нябесны павук === У сусвеце Marvel Comics 2410 хлопчык па імені Пітэр збіраўся нарадзіцца ў маці Мары і бацькі Рыкара, як раптам у іх вёску прыйшла злая ведзьма і забрудзіла калодзеж сваёй крывёй. Такім чынам, усе дзеці гэтай вёскі нарадзіліся як мутанты і монстры і былі забітыя пры нараджэнні. Але маці Пітэра не захацела забіваць яго і вырасціла ў лесе (без ведама мужа). Праз 15 гадоў на вёску напалі захопнікі, званыя крэонтамі, таму Пітэр прыехаў у вёску, каб абараніць яе. Яму ўдалося разбіць нападнікаў, але ён страціў маці, а бацька не пазнаў яго, і ў выніку яго зноў выгналі з вёскі. === Чалавек-павук з Зямлі 93165 === Гэтага Чалавека-павука бачылі ў фільме «Што, калі…?» V1 55 пад назвай "Што, калі… Мсціўцы прайгралі аперацыю «Галактычны шторм?» Фактычна, «Аперацыя „Галактычны шторм“» была адной з самых важных і супярэчлівых падзей Marvel, якая была апублікаваная ў 1992 годзе. У гэтай падзеі Мсціўцы ўцягваюцца ў вайну паміж дзвюма іншапланетнымі расамі, кры і шы’ар. У гэтай гісторыі шы’ар падрываюць бомбу, якая забівае мільёны Кры. Тады Мсціўцы разумеюць, што ўсё знаходзіцца пад наглядам істоты пад назвай Вышэйшы розум. Яго вырашаюць пакараць смерцю. Капітан Амерыка катэгарычна супраць гэтага ўчынку. Гэта спрэчнае рашэнне было беспрэцэдэнтным у свеце коміксаў таго часу. Мсціўцам удаецца спыніць забойства Кры, але дзіўна, што замест таго, каб падзякаваць Мсціўцаў, яны атакуюць і знішчаюць Зямлю. На панэлі мы бачым, што Чалавек-павук забірае цела сваёй жонкі Мэры Джэйн, а потым усё знішчаецца. == Персанажы другога плана == У коміксах Чалавека-павука было прадстаўлена мноства другарадных персанажаў, якія важныя ў праблемах і сюжэтных лініях, у якіх ён здымаецца. Пасля смерці бацькоў Пітэр Паркер выхоўваўся сваёй цёткай Мэй Паркер і дзядзькам Бэнам Паркерам. Пасля таго, як дзядзька Бэн быў забіты рабаўніком, цётка Мэй стала практычна адзінай сям’ёй Пітэра, і яны з Пітэрам вельмі блізкія. Дж. Джона Джэймсан — выдавец Daily Bugle і бос Пітэра Паркера. Рэзкі крытык Чалавека-павука, ён пастаянна змяшчае ў сваёй газеце негатыўныя артыкулы пра супергероя. Нягледзячы на ​​сваю ролю рэдактара і даверанай асобы Джэймсана, Робі Робертсана заўсёды адлюстроўваюць як прыхільніка Чалавека-павука і яго альтэр-эга Пітэра Паркера. Юджына «Флэша» Томпсана звычайна малююць як школьнага мучыцеля і хулігана Пітэра Паркера, які абагаўляе Чалавека-павука, але не ведае, што Чалавек-павук — гэта Пітэр Паркер. Пазней ён становіцца сябрам Пітэра і прымае ўласную асобу супергероя, агента Венома, пасля зліцця з сімбіётам Венома. Між тым, Гары Осбарн, сын Нормана Осбарна, часцей за ўсё прызнаны лепшым сябрам Пітэра, хоць некаторыя версіі адлюстроўвалі яго як яго суперніка. === Ворагі === Пісьменнікі і мастакі на працягу многіх гадоў стваралі галерэю суперзлодеяў, каб яны маглі сутыкнуцца з Чалавекам-павуком у коміксах і іншых СМІ. Як і ў выпадку з Чалавекам-павуком, большасць здольнасцей зладзеяў узнікла ў выніку навуковых аварый або злоўжывання навуковымі тэхналогіямі, і многія з іх маюць касцюмы або здольнасці на тэму жывёл. Наступныя злыдні з Чалавека-павука пералічаны ў парадку іх першапачатковых храналагічных з’яўленняў: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+Ворагі Чалавека-павука !Назва суперзлодея / назва каманды суперзлодея !Альтэр эга / член групы !Першае з’яўленне !Творца |- |Хамелеон |Дзмітрый Мікалаевіч |''The Amazing Spider-Man'' #1 (March 1963) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Грыф |Адрыян Тумс |''The Amazing Spider-Man'' #2 (May 1963) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Доктар Васьміног |Ота Актавіус |''The Amazing Spider-Man'' #3 (July 1963) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Пясочны чалавек |Уільям Бэйкер Флінт Марка |''The Amazing Spider-Man'' #4 (Sept. 1963) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Яшчар |Курт Конарс |''The Amazing Spider-Man'' #6 (Nov. 1963) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Электра |Макс Дылан |''The Amazing Spider-Man'' #9 (Feb. 1964) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Містэрыа |Квэнцін Бэк |''The Amazing Spider-Man'' #13 (June 1964) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Зялёны гоблін |Норман Осбарн Гары Осбарн |''The Amazing Spider-Man'' #14 (July 1964) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Кравен паляўнічы |Сяргей Кравінаў |''The Amazing Spider-Man'' #15 (Aug. 1964) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Злавесная шасцёрка |Спіс удзельнікаў |''The Amazing Spider-Man Annual'' #1 (1964) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Скарпіён |Мак Гарган |''The Amazing Spider-Man'' #20 (Jan. 1965) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Насарог |Аляксей Сыцэвіч |''The Amazing Spider-Man'' #41 (Oct. 1966) |Стэн Лі Джон Роміта-старэйшы |- |Шокер |Герман Шульц |''The Amazing Spider-Man'' #46 (March 1967) |Стэн Лі Джон Роміта-старэйшы |- |Кінгпін |Уілсан Фіск |''The Amazing Spider-Man'' #50 (July 1967) |Стэн Лі Джон Роміта-старэйшы |- |Морбіус |Майкл Морбіус |''The Amazing Spider-Man'' #101 (Jan. 1971) |Рой Томас Гіл Кейн |- |Чорная котка |Феліцыя Хардзі |''The Amazing Spider-Man'' #194 (July 1979) |Марв Вулфман Кіт Поллард |- |Хобгоблін |Радэрык Кінгслі Джэйсан Макендэйл Нэд Лідс |''The Amazing Spider-Man'' #238 (March 1983) |Роджэр Стэрн Джон Роміта-старэйшы |- |Веном |Эдзі Брок |''The Amazing Spider-Man'' #300 (May 1988) |Дэвід Мішэліні Тод Макфарлейн |- |Карнаж\Бойня |Клетус Касадзі |''The Amazing Spider-Man'' #361 (April 1992) |Дэвід Мішэліні Эрык Ларсен Марк Бэглі |} У адрозненне ад большасці супергерояў, у Чалавека-павука няма ні аднаго злыдня, з якім ён часцей за ўсё канфліктаваў. Замест гэтага часта лічаць, што ў яго ёсць тры заклятыя ворагі: # Доктар Васьміног (ён жа Док Ок) — вельмі разумны вар’ят навуковец, які выкарыстоўвае чатыры механічныя прыдаткі як для перамяшчэння, так і для бою. Яго апісваюць як найвялікшага ворага Чалавека-павука і чалавека, якім мог бы стаць Пітэр Паркер, калі б яго не выхоўвалі з пачуццём адказнасці. Док Ок сумна вядомы тым, што перамог яго ў першы раз у баі і ледзь не ажаніўся з цёткай Пітэра Мэй. Ён таксама з’яўляецца лідарам Злавеснай шасцёркі і ў нейкі момант прыняў псеўданім «Галоўны планіроўшчык». («If This Be My Destiny…!») Пазнейшыя малюнкі выявілі яго ў целе Пітэра Паркера, дзе ён некаторы час быў галоўным персанажам. # Версія Зялёнага Гобліна Нормана Осбарна часцей за ўсё лічыцца заклятым ворагам Чалавека-павука. У той час як Нормана звычайна малююць як амаральнага прамыслоўца і кіраўніка навуковай карпарацыі Oscorp, Гоблін — псіхапатычная альтэрнатыўная асоба, якая нарадзілася пасля ўздзеяння на Нормана некаторых няўстойлівых хімікатаў, якія таксама павялічылі яго сілу і спрыт. Гоблін — гэта злыдзень на тэму Хэлоўіна, які апранаецца як сапраўдны гоблін і выкарыстоўвае вялікі арсенал высокатэхналагічнай зброі, уключаючы планёр і выбухоўку ў форме гарбуза. У адрозненне ад большасці зладзеяў, якія імкнуцца толькі забіць Чалавека-павука, Гоблін таксама нацэльвае сваіх блізкіх і не выказвае ніякіх раскаянняў у іх забойстве, пакуль гэта прычыняе Чалавеку-павуку боль. Яго самым сумна вядомым подзвігам з’яўляецца забойства дзяўчыны Чалавека-павука, што стала адной з самых вядомых гісторый пра Чалавека-павука ўсіх часоў і дапамагло скончыць Сярэбраны век коміксаў і пачаць Бронзавы век коміксаў. Нягледзячы на ​​тое, што Гоблін быў забіты ў той жа гісторыі, ён вярнуўся ў 1990-я гады, каб зноў напасці на Чалавека-павука, здзяйсняючы больш агідныя ўчынкі (напрыклад, удзел у забойстве цёткі Мэй). Ён таксама ўступаў у канфлікт з іншымі героямі, такімі як Мсціўцы. Нормана часам малююць як ворага Чалавека-павука, нават калі ён не Зялёны Гоблін. # Увасабленне Венома Эдзі Брока часта разглядаюць як самага смяротнага ворага Чалавека-павука і шмат у чым апісваюць як злую люстраную версію Чалавека-павука. Ён таксама ўваходзіць у лік самых папулярных зладзеяў Чалавека-павука. Першапачаткова рэпарцёр, які стаў пагарджаць Чалавекам-павуком, пазней Эдзі ўвайшоў у кантакт з сімбіётам Веномам, які быў адхілены Чалавекам-павуком. Сімбіёт зліваецца з Эдзі і дае яму тыя ж паўнамоцтвы, што і Чалавек-павук, у дадатак да таго, што робіць яго неўспрымальным да «пачуцця» прашчыка павуціння. Асноўная мэта Венома — разбурыць жыццё Пітэра Паркера і ўвесці яго ў зман любым спосабам. Персанаж валодае пачуццём гонару і справядлівасці, і пазней ён зняўся ў сваіх коміксах, дзе ён намаляваны як антыгерой і мае жаданне абараніць нявінных людзей ад зла. У некалькіх выпадках ён і Чалавек-павук нават адкладалі свае рознагалоссі і станавіліся саюзнікамі. === Рамантычныя інтарэсы === Рамантычныя інтарэсы Пітэра Паркера вар’іруюцца ад яго першай закаханасці, аднакурсніцы Ліз Алан, да яго першага спаткання з Бэці Брант, сакратаркай выдаўца газеты Daily Bugle Дж. Джонай Джэймсанам. Пасля разрыву з Бэці Брант Пітэр у рэшце рэшт улюбляецца ў сваю дзяўчыну з каледжа Гвен Стэйсі, дачку дэтэктыва дэпартамента паліцыі Нью-Ёрка капітана Джорджа Стэйсі, абодва з якіх пазней былі забіты суперзладзеямі, ворагамі Чалавека-павука. Мэры Джэйн Уотсан стала лепшым сябрам Пітэра і ў выніку яго жонкай. Феліцыя Хардзі, Чорная Котка, з’яўляецца рэфармаваным рабаўніком, якая ў нейкі момант была адзінай звышчалавечай дзяўчынай і партнёрам Чалавека-павука. === Дзеці === На працягу коміксаў у Пітэра Паркера нарадзілася некалькі біялагічных дзяцей у розных сетках, звычайна з Мэры Джэйн Уотсан, у тым ліку Дзяўчына-павук (Мэйдэй Паркер) і Бенджы Паркер з сусвету MC2, а таксама Павук (Эні Паркер) з Зямлі-18119. === Альтэрнатыўныя версіі Чалавека-павука === У Сусвеце Marvel існуе мультысусвет з мноствам варыяцый Чалавека-павука. Раннім персанажам, уключаным у 1980-я гады, з’яўляецца пародыя на выдуманую антрапаморфную жывёлу на Чалавека-павука ў ролі свінні па мянушцы Павук-Хэм (Пітэр Поркер). Было створана шмат адбіткаў Чалавека-павука, як футурыстычная версія Чалавека-павука ў Marvel 2099 па імі Мігель О’Хара. У адбітку Marvel Comics 2 Пітэр ажэніцца на Мэры Джэйн і мае дачку Мэйдэй Паркер, якая працягвае спадчыну Чалавека-павука, а ў Marvel Noir ёсць версія Пітэра Паркера 1930-х гадоў. Іншыя тэматычныя версіі існуюць у пачатку 2000-х, такія як версія Marvel Mangaverse і індыйская версія з Spider-Man: India, Павітр Прабхакар. Ultimate Spider-Man быў папулярным сучасным пераказам Чалавека-павука Пітэра Паркера. Версія Пітэра Паркера пазней будзе намалявана як забітая і замененая цемнаскурым іспанамоўным Чалавекам-павуком па імені Майлз Маралес​​. Сюжэтная лінія «Spider-Verse» вярнула шмат альтэрнатыўных поглядаў на Чалавека-павука і прадставіла шмат новых, такіх як альтэрнатыўны свет, дзе замест гэтага Гвен Стэйсі кусае радыеактыўны павук, а таксама версія на брытанскую тэматыку пад назвай Spider-UK, які Білі Брэдак з Капітанскага корпуса Брытаніі. == Спадчына == У «Стварэнні Чалавека-павука» пісьменнік-рэдактар ​​коміксаў і гісторык Пол Куперберг называе звышздольнасцямі персанажа «нічога занадта арыгінальнага»; арыгінальным было тое, што па-за таемнай асобай ён быў «старакласнікам-батанікам». У адрозненне ад тыповага супергероя, Чалавек-павук уключаў «цяжкія дозы мыльнай оперы і элементы меладрамы». Куперберг лічыць, што Лі і Дзітко стварылі нешта новае ў свеце коміксаў: «супергероя з недахопамі і штодзённымі праблемамі». Гэтая ідэя спарадзіла рэвалюцыю коміксаў. Няўпэўненасць і трывога ў коміксах Marvel пачатку 1960-х гадоў, такіх як Дзіўны Чалавек-павук, [[Неверагодны Халк (фільм)|Неверагодны Халк]], Фантастычная чацвёрка і Людзі Ікс, адкрылі новы тып супергерояў, вельмі адрозных ад пэўных і ўсемагутных супергерояў да іх, і змяніў уяўленне пра іх грамадскасцю. Пасля таго, як у коміксах рэзідэнцыяй Мэй Паркер быў паказаны рэальны адрас у Форэст-Хілз, Кўінз, Нью-Ёрк, яго жыхары атрымалі шмат лістоў ад дзяцей да супергероя. [[Файл:Barack Obama with Spider-Man.jpg|міні|Прэзідэнт ЗША Барак Абама прыкідваецца, што хлопчык, апрануты ў касцюм Чалавека-павука аблытаў яго павуціннем у Белым доме.]] Чалавек-павук стаў адным з самых пазнавальных выдуманых персанажаў у свеце і выкарыстоўваўся для продажу цацак, гульняў, круп, цукерак, мыла і многіх іншых тавараў. Ён быў выкарыстаны ў якасці талісмана кампаніі. Калі ў 1991 годзе Marvel стала першай кампаніяй коміксаў, якая зарэгістравалася на Нью-Йоркскай фондавай біржы, The Wall Street Journal абвясціла, што «Чалавек-павук прыходзіць на Уол-стрыт»; падзея, у сваю чаргу, прасоўвалася з акцёрам у касцюме Чалавека-павука, які суправаджаў Стэна Лі на фондавую біржу.  З 1962 года сотні мільёнаў коміксаў з удзелам гэтага персанажа былі прададзеныя па ўсім свеце. Чалавек-павук — самы прыбытковы супергерой у свеце. У 2014 годзе сусветныя рознічныя продажы ліцэнзійных прадуктаў, звязаных з Чалавекам-павуком, дасягнулі прыкладна 1,3 мільярда долараў. Параўнальна гэтая сума перавышае глабальны даход ад ліцэнзій Бэтмена, Супермэна і Мсціўцаў разам узятых. Чалавек-павук удзельнічаў у парадзе Мэйсі да Дня падзякі з 1987 па 1998 гады ў якасці аднаго з паветраных шароў, распрацаваных Джонам Ромітай-старэйшым, адным з знакавых мастакоў гэтага персанажа. З 2009 па 2014 год таксама з’явіўся новы, іншы паплавок на паветраным шары Чалавека-павука. Калі Marvel захацела апублікаваць гісторыю, прысвечаную непасрэдным наступствам тэрактаў 11 верасня, кампанія выбрала выпуск «Дзіўнага Чалавека-павука» за снежань 2001 года. У 2006 годзе Чалавек-павук атрымаў шырокае асвятленне ў СМІ з выкрыццём сакрэтнай асобы персанажа, падзея, падрабязна апісаная ў поўнастаронкавай гісторыі ў New York Post яшчэ да выхаду выпуску з гэтай гісторыяй. У 2008 годзе Marvel абвясціла аб планах выпусціць у наступным годзе серыю адукацыйных коміксаў у партнёрстве з Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый, якія адлюстроўваюць Чалавека-павука разам з міратворчымі сіламі ААН, каб асвятліць міратворчыя місіі ААН. У артыкуле BusinessWeek Чалавек-павук быў названы адным з 10 самых разумных выдуманых персанажаў амерыканскіх коміксаў. У 2015 годзе Вярхоўны суд ЗША прыняў рашэнне па справе Kimble v. Marvel Entertainment, LLC, якая датычылася ганарараў за патэнт на імітацыю вэб-шутэра. Заключэнне для суда, зробленае суддзёй Аленай Каган, уключала некалькі спасылак на Чалавека-павука, заканчваючы заявай, што «з вялікай сілай павінна прыйсці таксама вялікая адказнасць». Чалавек-павук стаў прадметам навуковых даследаванняў. У 1987 годзе даследчыкі з Універсітэта Лаёлы правялі даследаванне карыснасці коміксаў пра Чалавека-павука для інфармавання дзяцей і бацькоў аб праблемах, звязаных з жорсткім абыходжаннем з дзецьмі. === Прыём === У 2005 годзе тэлесерыял Bravo Ultimate Super Heroes, Vixens і Villains абвясціў, што Чалавек-павук быў супергероем нумар 1. Часопіс Empire прызнаў яго пятым найвялікшым персанажам коміксаў усіх часоў. Часопіс Wizard паставіў Чалавека-павука трэцім найвялікшым персанажам коміксаў на сваім сайце. У 2011 годзе Чалавек-павук заняў трэцяе месца ў спісе 100 лепшых герояў коміксаў усіх часоў IGN пасля персанажаў DC Comics Супермэна і Бэтмэна і шостае месца ў іх спісе «50 лепшых мсціўцаў» 2012 года. У 2014 годзе IGN прызнаў Чалавека-павука найвялікшым персанажам коміксаў Marvel усіх часоў. Апытанне Comic Book Resources у 2015 годзе назвала Чалавека-павука найвялікшым персанажам Marvel усіх часоў. IGN апісаў яго як звычайнага абывацеля, які прадстаўляе многіх нармальных людзей, але таксама адзначыў яго ўнікальнасць у параўнанні з многімі супергероямі з яго намаляванымі недахопамі як супергероя. IGN пісаў, што, нягледзячы на ​​тое, што ён адзін з самых трагічных супергерояў усіх часоў, ён з’яўляецца «адным з самых вясёлых і з’едлівых супергерояў, якія існуюць». Empire высока ацаніла заўсёды прысутнае пачуццё гумару і мудрасці Чалавека-павука перад тварам шмат трагедый, з якімі ён сутыкаецца. Вэб-сайт часопіса ацаніў адлюстраванне яго «культавых» поз супергероя, апісваючы гэта як «мару найвышэйшага мастака». {{Quote box|quote=Кульмінацыяй амаль усіх супергерояў, якія былі да яго, Чалавек-павук з'яўляецца героем герояў. У яго ёсць вясёлыя і крутыя здольнасці, але не на ўзроўні бога Тора. Ён проста звычайны хлопец з праблемамі з дзяўчынай і грашыма, таму ён больш блізкі, чым жалезны чалавек-мільярдэр-плэйбой. І ён нязграбны падлетак, а не сухарлявы дарослы, як Капітан Амерыка. Не занадта горача і не занадта холадна, Чалавек-павук у самы раз. — Супрацоўнікі IGN аб прызначэнні Чалавека-павука героем нумар адзін у Marvel.}} Джордж Марстан з Newsarama назваў паходжанне Чалавека-павука найвялікшай гісторыяй паходжання ўсіх часоў, выказаўшы меркаванне, што «паходжанне Чалавека-павука спалучае ў сабе ўсе самыя класічныя аспекты пафасу, трагедыі і навуковага цуду ў ідэальнае спалучэнне для паходжання супергероя». === Жыццёвыя параўнанні === Сярод рэальных людзей, якіх параўноўваюць з Чалавекам-павуком за іх скалалажанні: * У 1981 годзе актывіст абароны хмарачосаў Дэн Гудвін у касцюме Чалавека-павука падняўся на Сірс-Таўэр у Чыкага, штат Ілінойс, на вежу Рэнесанс у Даласе, штат Тэхас, і на Цэнтр Джона Хэнкока ў Чыкага. * Ален Роберт па мянушцы «Чалавек-павук» — скалалаз і гарадскі альпініст, які падняўся на больш за 70 высокіх будынкаў, выкарыстоўваючы рукі і ногі, без выкарыстання дадатковых прыстасаванняў. Часам падчас узыходжанняў ён апранае касцюм Чалавека-павука. У траўні 2003 года яму заплацілі каля 18 000 долараў за тое, каб падняцца на 95-метровы (312 футаў) будынак Лойда для прасоўвання прэм’еры фільма «Чалавек-павук» на брытанскім тэлеканале Sky Movies. * «Чалавек-павук», псеўданім Біл Стротэр, падняўся на будынак Ламара ў Огасце, штат Джорджыя, у 1921 годзе. * Кажуць, што ў Аргенціне злачынцы, якія залазяць на будынкі і пранікаюць у прыватную ўласнасць праз адкрытыя балконы, выкарыстоўваюць «метад Чалавека-павука» (на іспанскай мове el Hombre Araña). == У іншых СМІ == Чалавек-павук з’яўляўся ў коміксах, мультфільмах, фільмах, відэагульнях, размалёўках, раманах, запісах, дзіцячых кнігах і атракцыёнах у тэматычных парках. На тэлебачанні ён упершыню зняўся ў мультсерыяле ABC «Чалавек-павук» (1967—1970), «Супергісторыі павука» (1974—1977) на PBS і ў серыяле CBS «Дзіўны Чалавек-павук» (1978—1979).), з Нікаласам Хэмандам у галоўнай ролі. Іншыя мультсерыялы з удзелам супергероя ўключаюць сіндыкаваны Чалавек-павук (1981—1982), Чалавек-павук і яго дзіўныя сябры (1981—1983), Дзіцячы Чалавек-павук Fox (1994—1998), Чалавек-павук Unlimited (1999—2000), Чалавек-павук: Новы мультсерыял (2003), Эфектны Чалавек-павук (2008—2009), Канчатковы Чалавек-павук (2012—2017), [215] Чалавек-павук Disney XD (2017—2020), і Спайдзі і яго дзіўныя сябры (з 2021 г. па цяперашні час). Серыял токусацу з удзелам Чалавека-павука быў выраблены Toei і паказаны ў Японіі. Яго звычайна называюць японскім вымаўленнем Supaidā-Man. Чалавек-павук таксама з’яўляўся ў іншых друкаваных формах, акрамя коміксаў, у тым ліку ў раманах, дзіцячых кнігах і коміксах штодзённай газеты «Дзіўны Чалавек-павук», які дэбютаваў у студзені 1977 года, з самымі раннімі часткамі, напісанымі Стэнам Лі і намаляванымі Джонам Ромітай старшы. Чалавек-павук быў адаптаваны да іншых сродкаў масавай інфармацыі, уключаючы гульні, цацкі, прадметы калекцыянавання і розныя памятныя рэчы, і з’яўляўся ў якасці галоўнага героя ў шматлікіх камп’ютарных і відэагульнях на больш чым 15 гульнявых платформах. Чалавек-павук быў паказаны ў трылогіі жывых баевікоў рэжысёра Сэма Рэймі з Тобі Магуайрам у ролі тытулаванага супергероя. Першы фільм пра Чалавека-павука з трылогіі выйшаў 3 мая 2002 года, за ім рушылі ўслед «Чалавек-павук 2» (2004) і «Чалавек-павук 3» (2007). Трэці сіквел першапачаткова павінен быў выйсці ў 2011 годзе; аднак пазней Sony вырашыла перазагрузіць франшызу з новым рэжысёрам і акцёрскім складам. Перазагрузка пад назвай «Дзіўны Чалавек-павук» выйшла 3 ліпеня 2012 г. рэжысёрам Маркам Уэбам з Эндру Гарфілдам у ролі новага Чалавека-павука. За ім рушыў услед The ​​Amazing Spider-Man 2 (2014). У 2015 годзе Sony і Disney заключылі здзелку аб з’яўленні Чалавека-павука ў кінематаграфічнай сусвету Marvel. Том Холанд дэбютаваў у ролі Чалавека-павука ў фільме MCU «Капітан Амерыка: Грамадзянская вайна» (2016), а потым зняўся ў яго асобным фільме «Чалавек-павук: Вяртанне дадому» (2017), рэжысёрам Джонам Уотсам. Холанд паўтарыў сваю ролю Чалавека-павука ў фільмах «Мсціўцы: Вайна бясконцасці» (2018), «Мсціўцы: Фінал» (2019), «Чалавек-павук: Далёка ад дома» (2019) і "Павук- Чалавек: дарогі дадому няма (2021); Магуайр і Гарфілд паўтараюць свае ролі ў апошнім фільме. Джэйк Джонсан агучыў версію Чалавека-павука з альтэрнатыўнага сусвету ў анімацыйным фільме «Чалавек-павук: у Сусветным свеце» і паўтарыў ролю ў яго працягу «Чалавек-павук: Праз Сусветны свет» (2023). Крыс Пайн таксама агучыў іншую версію Пітэра Паркера ў Into the Spider-Verse. Чандлер Рыггс сыграў Пітэра Паркера ў кароткаметражным фільме 2024 года «Павук». Пасля кароткай спрэчкі па кантракце аб фінансавых умовах у 2019 годзе Sony і Disney дасягнулі пагаднення, каб Чалавек-павук вярнуўся ў MCU, і дзве студыі сумесна выраблялі фільмы пра Чалавека-павука. Папярэднія паказы брадвейскага мюзікла «Чалавек-павук: Выключы цемру» пачаліся 14 лістапада 2010 года ў тэатры Фоксвудс на Брадвеі з афіцыйнай прэм’ерай 14 чэрвеня 2011 года. Музыка і тэксты былі напісаны Бона і The Edge з рок-групы U2, з кнігай Джулі Тэймар, Глена Бергера і Раберта Агірэ-Сакасы. Turn Off the Dark на дадзены момант з’яўляецца самым дарагім мюзіклам у гісторыі Брадвея, кошт якога ацэньваецца ў 70 мільёнаў долараў. Акрамя таго, паведамляецца, што незвычайна высокія эксплуатацыйныя выдаткі шоу складалі каля 1,2 мільёна долараў у тыдзень. У выяўленчым мастацтве, пачынаючы з перыяду поп-арту 1960-х гадоў, персанаж Чалавека-павука быў «прысвоены» многімі візуальнымі мастакамі і ўключаны ў творы сучаснага мастацтва, у тым ліку Эндзі Уорхала, Роя Ліхтэнштэйна, Мэл Рамас, Віджай, Дульсе Пінзон, містэр Прамыванне мазгоў і Ф. Ленакс Кампела. == Заўвагі == # <small>Лі, Стэн; Мэйр, Джордж (2002). Excelsior!: Дзіўнае жыццё Стэна Лі. Ачаг. стар. 135. <nowiki>ISBN 978-0-684-87305-3</nowiki>.</small> # <small>Інтэрв’ю Detroit Free Press са Стэнам Лі, цытаванае ў The Steve Ditko Reader Грэгам Тэакстанам (Pure Imagination, Бруклін, Нью-Ёрк; <nowiki>ISBN 1-56685-011-8</nowiki>), с. 12 (без нумара). "Ён даў мне 1000 прычын, чаму Чалавек-павук ніколі не спрацуе. Ніхто не любіць павукоў; гэта занадта падобна на Супермэна, і як падлетак можа быць супергероем? Потым я сказаў яму, што хачу, каб персанаж быў вельмі чалавечным хлопцам, кімсьці хто памыляецца, хто хвалюецца, хто мае праблемы са сваёй дзяўчынай і такія рэчы [Гудман адказаў] 'Ён не звычайны мужчына!' Я сказаў: «Не, мы робім з яго звычайнага мужчыну, які валодае звышздольнасцямі, вось што зробіць яго добрым». Ён сказаў мне, што я звар’яцеў «.</small> # <small>Дзітко, Стыў (2000). Рой Томас (рэд.). Alter Ego: калекцыя мастакоў коміксаў. Выдавецтва TwoMorrows. <nowiki>ISBN 978-1-893905-06-1</nowiki>. „Стэн сказаў, што новы герой Marvel будзе прадстаўлены ў № 15 [з таго, што стала называцца Amazing Fantasy]. Ён будзе называцца Чалавек-павук. Джэк будзе пісаць алоўкам, а я павінен быў чарніламі персанажа“. У гэты момант Стэн сказаў, што Чалавек-павук будзе падлеткам з чароўным пярсцёнкам, які можа ператварыць яго ў дарослага героя — Чалавек-павук, як я сказаў, што гэта зрабіў Джо Сайман для Арчы Стэна Джэк пра гэта, але я не ведаю, што абмяркоўвалася, я ніколі не размаўляў з Джэкам пра Чалавека-павука… Пазней, у нейкі момант, мне далі заданне намаляваць Чалавека-павука».</small> # <small>Джэк Кірбі ў «Shop Talk: Jack Kirby», часопіс Уіла Эйснера Spirit № 39 (люты 1982): «Чалавек-павук абмяркоўваўся паміж Джо Сайманам і мной. Гэта было апошняе, што мы з Джо абмяркоўвалі. У нас была паласа называецца „Срэбны павук“. Сярэбраны павук збіраўся ў часопіс пад назвай „Чорная магія“. Супергерой. Я вельмі верыў у супергероя, што яго можна вярнуць… і я сказаў, што Чалавек-павук будзе выдатным персанажам для пачатку калі я размаўляў са Стэнам».</small> # <small>Сайман, Джо, з Джымам Сайманам. The Comic Book Makers (Crestwood/II, 1990) <nowiki>ISBN 1-887591-35-4</nowiki>. «Было некалькі дзірак у ніколі не надзейнай памяці Джэка. Напрыклад, увогуле не было задзейнічана чорнай магіі… Джэк прынёс лагатып Чалавека-павука, які я пазычыў яму, перш чым мы змянілі назву на The Silver. Павук. Кірбі расказаў Лі пра дзіця, які знайшоў пярсцёнак у павуціне, атрымаў ад пярсцёнка свае сілы і адправіўся змагацца са злачыннасцю, узброіўшыся старым пісталетам Срэбнага павука, які круціўся павуцінай, і сказаў: „Ідэальна, менавіта тое, што я хачу“. Атрымаўшы дазвол ад выдаўца Марціна Гудмана, Лі сказаў Кірбі скласці алоўкам гісторыю паходжання… з выкарыстаннем частак старога адхіленага супергероя па імі Начны баец… перарабіў стары сцэнарый Сярэбранага павука, у тым ліку змены, прапанаваныя Лі Бутам Калі Кірбі паказаў Лі старонкі з узорамі, ён чакаў худога маладога дзіцяці з павуціннем. Ён ператварыўся ў… Капітана Амерыку Чалавек-павук перайшоў да Стыва Дзітко, які… праігнараваў старонкі Кірбі, кінуў чароўны пярсцёнак, пісталет і акуляры персанажа… і цалкам перарабіў касцюм і экіпіроўку Чалавека-павука. У гэтым жыцці ён стаў вучнем сярэдняй школы Пітэрам Паркер, які атрымлівае здольнасці павука пасля ўкусу радыеактыўнага павука … Нарэшце, лагатып Чалавека-павука быў перароблены і дададзены рэзкі злучок».</small> # <small>Mondello, Salvatore (сакавік 2004). «Чалавек-павук: супергерой у ліберальнай традыцыі». Часопіс папулярнай культуры. X (1): 232—238. doi:10.1111/j.0022-3840.1976.1001_232.x.</small> # <small>У коміксах Marvel тэрмін «мутаваць» выкарыстоўваецца як назоўнік для абазначэння персанажаў, якія атрымалі звышздольнасцямі з вонкавай крыніцы, у адрозненне ад мутантаў Marvel.</small> {{Вонкавыя спасылкі}} {{НК}} [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Культура ЗША]] [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Чалавек-павук| ]] [[Катэгорыя:Выдуманыя студэнты]] [[Катэгорыя:Выдуманыя вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя фатографы]] [[Катэгорыя:Персанажы, якія з’явіліся ў 1962 годзе]] 7e9nv008190oj65vui6qmtpxq6lveyt 0 226693 5187123 4750481 2026-08-26T11:36:26Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю артыкул. 5187123 wikitext text/x-wiki [[Файл:DiplomKandidata.jpg|міні|Кандыдацкі дыплом савецкага ўзору]] '''Кандыда́т наву́к''' — [[Навуковая ступень|вучоная ступень]], уведзеная ў [[СССР]] у 1934 годзе і захаваная ў сістэмах навуковай атэстацыі шэрагу дзяржаў, у тым ліку [[Беларусь|Беларусі]] і [[Расія|Расіі]]. У Беларусі кандыдат навук — першая з дзвюх вучоных ступеней; вышэйшай з’яўляецца [[Доктар навук|доктар навук]]. Прысуджэнне ступені звязана з падрыхтоўкай і публічнай абаронай [[Дысертацыя|дысертацыі]], а рашэнне [[Савет па абароне дысертацый|савета па абароне дысертацый]] аб прысуджэнні ступені кандыдата навук зацвярджае Прэзідыум [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь|Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Рэспублікі Беларусь]] (ВАК)<ref name="decree560">{{Cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=P30400560 |title=Указ Президента Республики Беларусь от 17 ноября 2004 г. № 560 «Об утверждении Положения о присуждении ученых степеней и присвоении ученых званий» |website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. У беларускай сістэме адукацыі [[Магістр|магістр]] і кандыдат навук не з’яўляюцца дзвюма паслядоўнымі ступенямі адной і той жа іерархіі: магістр — ступень вышэйшай адукацыі, тады як кандыдат навук — вучоная ступень, якая прысуджаецца ў сістэме дзяржаўнай атэстацыі навуковых работнікаў. Падрыхтоўка кандыдацкай дысертацыі звычайна ажыццяўляецца ў [[Аспірантура|аспірантуры]] або [[Ад’юнктура|ад’юнктуры]], аднак завяршэнне адпаведнай адукацыйнай праграмы само па сабе не азначае прысуджэння ступені кандыдата навук<ref name="education-code">{{Cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=hk1100243 |title=Кодекс Республики Беларусь об образовании от 13 января 2011 г. № 243-З |website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref><ref name="decree560" />. == Гісторыя == Ступені кандыдата навук і доктара навук былі ўстаноўлены ў СССР пастановай [[Савет Народных Камісараў СССР|Савета Народных Камісараў СССР]] ад 13 студзеня 1934 года № 79 «Аб вучоных ступенях і званнях». Для атрымання ступені кандыдата навук прадугледжваліся навуковая падрыхтоўка і публічная абарона кандыдацкай дысертацыі; такім чынам была сфарміравана двухступеневая сістэма навуковай атэстацыі «кандыдат навук — доктар навук»<ref name="ussr1934">{{Cite web |url=https://www.istmat.org/node/39294 |title=Об учёных степенях и званиях. Постановление СНК СССР от 13 января 1934 г. № 79 |website=Исторические материалы |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. Савецкая мадэль навуковай атэстацыі распаўсюдзілася таксама на некаторыя краіны [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]]. У прыватнасці, у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] існавала ступень ''kandidát věd / kandidát vied'' (скарочана CSc.), якая пасля палітычных і адукацыйных пераўтварэнняў канца XX стагоддзя была заменена доктарскімі праграмамі новага тыпу<ref name="czech1998">{{Cite web |url=https://e-sbirka.gov.cz/sb/1998/111 |title=Zákon č. 111/1998 Sb., o vysokých školách |website=e-Sbírka |language=cs |access-date=2026-08-26}}</ref>. Пасля распаду СССР Беларусь захавала асноўныя прынцыпы савецкай двухступеневай сістэмы вучоных ступеней. 18 верасня 1992 года была створана ўласная Вышэйшая атэстацыйная камісія пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь; у наступныя гады сфарміравалася нацыянальная сістэма атэстацыі навуковых і навукова-педагагічных работнікаў вышэйшай кваліфікацыі<ref name="artyukhin2024">{{Cite web |url=https://psst.jvolsu.com/index.php/en/component/attachments/download/1938 |title=Система аттестации научных и научно-педагогических работников в Республике Беларусь: становление ее институциональной основы и перспективы развития |author=М. И. Артюхин, Э. М. Щурок, С. А. Пушкевич |date=2024 |website=Logos et Praxis |volume=23 |issue=2 |pages=94–107 |doi=10.15688/lp.jvolsu.2024.2.11 |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. == У Беларусі == === Месца ў сістэме падрыхтоўкі і атэстацыі === Паводле сучаснага [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адукацыі|Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб адукацыі]], [[Навукова-арыентаваная адукацыя|навукова-арыентаваная адукацыя]] ўключае адукацыйныя праграмы аспірантуры (ад’юнктуры) і [[Дактарантура|дактарантуры]]. Аспірантура і ад’юнктура накіраваны на падрыхтоўку спецыялістаў, здольных самастойна праводзіць навуковыя даследаванні і падрыхтаваць дысертацыю на саісканне ступені кандыдата навук, а дактарантура — на падрыхтоўку дысертацыі на саісканне ступені доктара навук<ref name="education-code" />. Адукацыйная праграма аспірантуры (ад’юнктуры) забяспечвае атрыманне навуковай кваліфікацыі '''«Даследчык»'''. Яна можа рэалізоўвацца ў дзённай і завочнай формах, а таксама ў форме [[Саіскальніцтва|саіскальніцтва]]; нарматыўны максімальны тэрмін складае адпаведна тры, чатыры і пяць гадоў<ref name="decree561">{{Cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=P31100561 |title=Указ Президента Республики Беларусь от 1 декабря 2011 г. № 561 «О подготовке и аттестации научных работников высшей квалификации» |website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref><ref name="education-code" />. Аспірант, ад’юнкт або саіскальнік працуе паводле індывідуальнага плана, як правіла, пад кіраўніцтвам [[Навуковы кіраўнік|навуковага кіраўніка]], здае прадугледжаныя праграмай [[Кандыдацкі мінімум|кандыдацкія экзамены]] і залікі, праводзіць даследаванне і рыхтуе публікацыі па тэме працы. Паспяховае заканчэнне аспірантуры сведчыць пра засваенне адукацыйнай праграмы і атрыманне кваліфікацыі «Даследчык», але ступень кандыдата навук узнікае толькі пасля асобнай працэдуры абароны і дзяржаўнай атэстацыі<ref name="decree561" /><ref name="decree560" />. Вучоныя ступені неабходна таксама адрозніваць ад вучоных званняў. [[Дацэнт]] і [[Прафесар|прафесар]] у беларускай сістэме з’яўляюцца вучонымі званнямі і прысвойваюцца паводле асобнай працэдуры; наяўнасць ступені кандыдата навук не азначае аўтаматычнага прысваення звання дацэнта або прафесара<ref name="decree560" />. === Парадак прысуджэння === Дысертацыя на саісканне ступені кандыдата навук павінна быць самастойнай кваліфікацыйнай навуковай працай і адлюстроўваць асабісты ўклад саіскальніка ў атрыманне навуковых вынікаў. Асноўныя вынікі дысертацыі павінны быць апублікаваны да пачатку яе папярэдняй экспертызы; саіскальнік ступені кандыдата навук павінен мець не менш за тры навуковыя артыкулы ў выданнях, уключаных у вызначаны ВАК пералік, і (або) у замежных навуковых выданнях<ref name="decree560" />. Разгляд дысертацыі ўключае папярэднюю экспертызу, экспертызу афіцыйнымі апанентамі і апаніруючай арганізацыяй, а таксама публічную абарону ў савеце па абароне дысертацый. Саветы ствараюцца пры ўстановах вышэйшай адукацыі і навуковых арганізацыях і дзейнічаюць па навуковых спецыяльнасцях, для якіх яны ўпаўнаважаны прымаць дысертацыі да абароны<ref name="councils">{{Cite web |url=https://prg.kz/Document/?doc_id=38718352 |title=Постановление Высшей аттестационной комиссии Республики Беларусь от 22 февраля 2005 г. № 19 «Об утверждении Положения о совете по защите диссертаций» (с изменениями по состоянию на 03.06.2024 г.) |website=Параграф |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. Пасля паспяховай абароны савет прымае рашэнне аб прысуджэнні ступені кандыдата навук. Гэта рашэнне падлягае зацвярджэнню Прэзідыумам ВАК; пасля зацвярджэння асобе выдаецца нацыянальны дыплом кандыдата навук<ref name="decree560" />. === Нацыянальны дыплом доктара філасофіі === Беларускае заканадаўства прадугледжвае таксама нацыянальны дыплом [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] (''Doctor of Philosophy, Ph.D.''), эквівалентны нацыянальнаму дыплому кандыдата навук. Замежным грамадзянам у выпадках, прадугледжаных Палажэннем аб прысуджэнні вучоных ступеней, выдаецца нацыянальны дыплом доктара філасофіі, эквівалентны дыплому кандыдата навук<ref name="decree560" />. Нацыянальны дыплом доктара філасофіі можа быць выдадзены таксама грамадзянам Рэспублікі Беларусь, а таксама замежным грамадзянам і асобам без грамадзянства, якія пастаянна пражываюць у Беларусі і ўжо маюць нацыянальны дыплом кандыдата навук, калі гэтага патрабуе іх прафесійная дзейнасць. У гэтай сістэме дыплом Ph.D. выступае эквівалентным дакументам да нацыянальнага дыплома кандыдата навук і не ўтварае асобнай трэцяй вучонай ступені побач са ступенямі кандыдата і доктара навук<ref name="decree560" />. === Галіны навукі === Галіны навукі, па якіх у Беларусі можа прысуджацца ступень кандыдата навук, вызначаюцца Наменклатурай спецыяльнасцей навуковых работнікаў Рэспублікі Беларусь. Дзейная наменклатура ўстаноўлена пастановай ВАК ад 1 ліпеня 2019 года № 1; у яе ўнесены змяненні, у тым ліку пастановай ад 27 сакавіка 2024 года<ref name="nomenclature">{{Cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=37719394 |title=Постановление Высшей аттестационной комиссии Республики Беларусь от 1 июля 2019 г. № 1 «Об установлении номенклатуры специальностей научных работников» (с изменениями и дополнениями от 27.03.2024 г.) |website=Параграф |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. Ступень кандыдата навук прысуджаецца па 23 галінах: * архітэктура — '''кандыдат архітэктуры'''; * біялагічныя навукі — '''кандыдат біялагічных навук'''; * ветэрынарныя навукі — '''кандыдат ветэрынарных навук'''; * ваенныя навукі — '''кандыдат ваенных навук'''; * геаграфічныя навукі — '''кандыдат геаграфічных навук'''; * геолага-мінералагічныя навукі — '''кандыдат геолага-мінералагічных навук'''; * гістарычныя навукі — '''кандыдат гістарычных навук'''; * культуралогія — '''кандыдат культуралогіі'''; * мастацтвазнаўства — '''кандыдат мастацтвазнаўства'''; * медыцынскія навукі — '''кандыдат медыцынскіх навук'''; * палітычныя навукі — '''кандыдат палітычных навук'''; * педагагічныя навукі — '''кандыдат педагагічных навук'''; * псіхалагічныя навукі — '''кандыдат псіхалагічных навук'''; * сацыялагічныя навукі — '''кандыдат сацыялагічных навук'''; * сельскагаспадарчыя навукі — '''кандыдат сельскагаспадарчых навук'''; * тэхнічныя навукі — '''кандыдат тэхнічных навук'''; * фармацэўтычныя навукі — '''кандыдат фармацэўтычных навук'''; * фізіка-матэматычныя навукі — '''кандыдат фізіка-матэматычных навук'''; * філалагічныя навукі — '''кандыдат філалагічных навук'''; * філасофскія навукі — '''кандыдат філасофскіх навук'''; * хімічныя навукі — '''кандыдат хімічных навук'''; * эканамічныя навукі — '''кандыдат эканамічных навук'''; * юрыдычныя навукі — '''кандыдат юрыдычных навук'''<ref name="nomenclature" />. Паняцці навуковай спецыяльнасці і галіны навукі не цалкам супадаюць. Для некаторых спецыяльнасцей наменклатура дапускае прысуджэнне ступені па розных галінах у залежнасці ад зместу канкрэтнай дысертацыі: напрыклад, па спецыяльнасці «тэарэтычная механіка» ступень можа прысуджацца па фізіка-матэматычных або тэхнічных навуках<ref name="nomenclature" />. === Колькасныя звесткі === Паводле даследавання беларускай сістэмы атэстацыі, апублікаванага ў 2024 годзе, за 1994—2023 гады ВАК Беларусі зацвердзіла прысуджэнне ступені кандыдата навук 14 291 саіскальніку і ступені доктара навук 1906 саіскальнікам. У 2023 годзе былі зацверджаны 293 кандыдацкія і 51 доктарская ступень; даследчыкі адзначалі скарачэнне штогадовай колькасці зацверджаных кандыдацкіх дысертацый у параўнанні з 2000-мі і пачаткам 2010-х гадоў<ref name="artyukhin2024" />. == У іншых краінах == У [[Расія|Расіі]] захоўваецца двухступеневая сістэма вучоных ступеней кандыдата навук і доктара навук. Парадак падрыхтоўкі і абароны дысертацый рэгулюецца Палажэннем аб парадку прысуджэння вучоных ступеней, зацверджаным пастановай Урада Расійскай Федэрацыі ад 24 верасня 2013 года № 842<ref name="russia842">{{Cite web |url=https://government.ru/docs/all/88745/ |title=Постановление Правительства Российской Федерации от 24 сентября 2013 г. № 842 «О порядке присуждения ученых степеней» |website=Правительство России |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. Ва [[Украіна|Украіне]] Законам «Аб вышэйшай адукацыі» 2014 года была ўведзена ступень доктара філасофіі як ступень, што атрымліваецца на трэцім узроўні вышэйшай адукацыі пасля магістра. Раней прысуджаная ступень кандыдата навук заканадаўча прыраўнена да ступені доктара філасофіі; падрыхтоўка ў рамках старой сістэмы была пераведзена ў пераходны рэжым<ref name="ukraine2014">{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1556-18#Text |title=Закон України «Про вищу освіту» від 1 липня 2014 року № 1556-VII |website=Офіційний вебпортал парламенту України |language=uk |access-date=2026-08-26}}</ref>. У [[Казахстан]]е савецкая сістэма ступеней кандыдата і доктара навук была заменена сістэмай, у якой прысуджаюцца ступені доктара філасофіі (Ph.D.) і доктара па профілі. Ступені кандыдата і доктара навук, атрыманыя паводле ранейшай сістэмы, працягваюць згадвацца ў заканадаўстве як раней атрыманыя навуковыя кваліфікацыі<ref name="kazakhstan127">{{Cite web |url=https://www.adilet.zan.kz/rus/docs/V1100006951 |title=Об утверждении Правил присуждения степеней. Приказ Министра образования и науки Республики Казахстан от 31 марта 2011 года № 127 |website=Информационно-правовая система «Әділет» |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. У [[Чэхія|Чэхіі]] закон аб вышэйшых школах 1998 года спыніў адкрыццё праграм, што вялі да прысуджэння ступені ''kandidát věd'' (CSc.); раней пачатыя абароны дазвалялася завяршыць не пазней за 31 снежня 2001 года. Пры гэтым ужо прысуджаныя ступені CSc. і DrSc. захавалі юрыдычную сілу<ref name="czech1998" />. У [[Славакія|Славакіі]] пераход да доктарскіх праграм адбыўся ў 1990-я гады, а раней атрыманыя ступені ''kandidát vied'' (CSc.) былі захаваны<ref name="slovakia1996">{{Cite web |url=https://static.slov-lex.sk/pdf/SK/ZZ/1996/324/ZZ_1996_324.pdf |title=Zákon č. 324/1996 Z. z. |website=Slov-Lex |language=sk |access-date=2026-08-26}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Навуковая ступень]] * [[Аспірантура]] * [[Ад’юнктура]] * [[Дактарантура]] * [[Саіскальніцтва]] * [[Навукова-арыентаваная адукацыя]] * [[Дысертацыя]] * [[Кандыдацкі мінімум]] * [[Доктар навук]] * [[Доктар філасофіі]] * [[Магістр]] * [[Дацэнт]] * [[Прафесар]] * [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь]] == Спасылкі == * [https://vak.gov.by/ Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь] * [https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=P30400560 Палажэнне аб прысуджэнні вучоных ступеней і прысваенні вучоных званняў] * [https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=P31100561 Палажэнне аб падрыхтоўцы навуковых работнікаў вышэйшай кваліфікацыі] * [https://prg.kz/document/?doc_id=37719394 Наменклатура спецыяльнасцей навуковых работнікаў Рэспублікі Беларусь] [[Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні]] [[Катэгорыя:Навука ў Беларусі]] {{ВС}} {{Кваліфікацыі ў адукацыі і навуцы}} [[Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні]] 5zzaq5t7g76j0i7jvzl2cg8o4h9y97w 0 227069 5186680 5179241 2026-08-25T12:15:07Z Autumndancer 168015 /* Перуанская экспедыцыя */ арфаграфія 5186680 wikitext text/x-wiki '''Французская геадэзічная экспедыцыя па выяўленні формы Зямлі''' — падарожжа французскіх навукоўцаў да [[экватар]]а (1735—1742<ref name="Изотов19"/>) і [[Палярны круг|палярнага круга]] (1736—1737<ref name="Изотов19"/>) з мэтай пацвердзіць або абвергнуць думку пра прыплюснутую форму Зямлі. == Прадгісторыя == Памераць даўжыню акружнасці Зямлі спрабавалі яшчэ старажытнагрэчаскія навукоўцы [[Эратасфен]] і [[Пталамей]]. Падобныя спробы былі і пазней, аднак толькі ў XVII ст., калі новыя інструменты дазволілі выкарыстоўваць трыганаметрычныя метады, вымярэнні дугі мерыдыяна набылі навуковы характар. У 1615 годзе галандзец [[Снеліус]] вынайшаў метад трыянгуляцыі і з яго дапамогай памераў даўжыню мерыдыяна паміж Алькмарам і Бергенам, у 1635 годзе англічанін [[Рычард Норвуд]] памераў сегмент мерыдыяна паміж Лонданам і Ёркам, вядомы і іншыя аналагічныя вымярэнні. У 1671 годзе абат [[Жан Пікар]] правёў вымярэнні на шыраце Парыж—Ам’ен<ref name="Изотов18">''Изотов А. А.'' Форма и размеры… С. 18.</ref>, гэтая праца кіравалася і фінансавалася Каралеўскай акадэміяй навук у Парыжы ў супрацоўніцтве з дырэктарам Абсерваторыі [[Жан Дамінік Касіні|Жанам Дамінікам Касіні]]. Пазней вымярэнні працягнулі ў паўночным і паўднёвым кірунку [[Жак Касіні]], [[Жак Філіп Маральдзі]], [[Філіп дэ ла Гір]], у выніку быў намечаны Парыжскі мерыдыян<ref name="Изотов18"/>. Дзякуючы гэтаму даследаванню з’явілася магчымасць стварэння карты Францыі<ref name="Изотов19"/>, вядомай як карта Касіні.<ref name="Ропер">''Ропер А.'' Экспедиция к экватору…</ref> У пачатку [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] даследаванні ў гэтай галіне астраноміі заахвочваліся бурнымі дыскусіямі вакол апублікаваных у 1687 годзе «Пачаткаў» [[Ньютан]]а. У 1671 годзе французскі астраном [[Жан Рышэ]], знаходзячыся ў сталіцы [[Французская Гвіяна|Гвіяны]] [[Каена|Каене]], быў вымушаны прыблізна на 3 мм паменшыць даўжыню маятніка, каб ён дакладна адлічваў секунды. Апісаная Рышэ анамалія ў зямным прыцягненні скіравала Ньютана да думкі, што Зямля мае форму няправільнага шара, успучанага на экватары і прыплюснутага каля полюсаў. Гіпотэзу Ньютана аспрэчвалі паслядоўнікі [[Рэнэ Дэкарт|Дэкарта]] — картэзіянцы, і толькі эксперыментальная праверка магла пакласці канец навуковым спрэчкам.<ref name="Ропер"/> == Арганізацыя экспедыцыі == У 1732 годзе паслядоўнік Ньютана [[П'ер-Мары Маперцюі]] сваім дакладам «Пра законы ўсясветнага прыцягнення» справакаваў вострыя спрэчкі паміж навукоўцамі — «кансерватарамі» і «наватарамі». У дэбатах вакол формы Зямлі «партыя ньютонаўцаў» пайшла супраць аўтарытэта Жака Касіні, сына Жана-Дамініка Касіні. Урэшце дзяржаўны сакратар Марскога ведамства і ганаровы член Акадэміі навук, граф [[Жан Фрэдырык Марэпа]], упэўніў караля [[Людовік XV|Людовіка XV]], што развязанне спрэчнага пытання мае важнае значэнне для французскай навукі і ўзніме яе прэстыж.<ref name="Ропер"/> Марэпа ў 1734 годзе дамогся фінансавання дзвюх экспедыцый, якія мусілі зрабіць неабходныя вымярэнні. Параўнанне градуса, памеранага на палярным крузе, з градусам, памераным на экватары, установіць навуковую ісціну — калі зямны шар успучаны на экватары і прыплюснуты ў полюсаў, як сцвярджае Ньютан і яго прыхільнікі, то палярны градус будзе карацейшым за градус на тэрыторыі Францыі, а экватарыяльны — даўжэйшым.<ref name="Ропер"/> Першая экспедыцыя, пад кіраўніцтвам акадэміка [[Луі Гадэн]]а, 16 мая 1735 года пакінула [[Ла-Рашэль]] і скіравалася ў іспанскія ўладанні ў [[Перу]], дакладней — да [[Кіта]] (цяпер сталіца [[Эквадор]]а). Другая экспедыцыя, пад кіраўніцтвам самога Маперцюі, 2 мая 1736 года пакінула [[Дзюнкерк]] і скіравалася ў шведскую [[Лапландыя|Лапландыю]].<ref name="Ропер"/> == Лапландская экспедыцыя == [[Файл:Triangles Laponie BnF.jpg|thumb|Карта трыянгуляцыйных вымярэнняў у Лапландыі.]] У лапландскую экспедыцыю ўваходзілі П. Маперцюі, [[Ш. Камюз]], [[А. Клеро]], а таксама шведскі фізік [[А. Цэльсій]]. Метадам трыянгуляцыі была памерана дуга мерыдыяна даўжынёй 57’30" пад сярэдняй шыратой каля 66°19'. Паводле гэтага вымярэння, даўжыня дугі градуса мерыдыяна атрымалася роўнай {{nobr|57 422}} [[туаз]]ам. Гэтая лічба вымусіла Жака Касіні, ратуючы прэстыж, не чакаючы вынікаў перуанскай экспедыцыі, часткова праверыць свае градусныя меранні ў Францыі — зноў былі памераны базы і вызначаны астранамічныя шыроты на канечных пунктах градуснага мерання, вынік атрымаўся ў {{nobr|57 084}} туазы, што даказвала прыплюснутую форму Зямлі. Нягледзячы на тое, што вынікі лапландскай экспедыцыі даказвалі прыплюснутасць, яны былі з вялікай памылкай — паводле іх, прыплюснутасць атрымалася роўнай 1:214. Паводле ж перуанскага выніку ў {{nobr|56 748}} туазаў, атрыманага незалежна дзвюма групамі даследчыкаў, прычым на дузе мерыдыяна ад 0°2’30" паўночнай шыраты да 3°4’30" паўднёвай шыраты (т.б. на даўжыні больш за 3°, што ў 3 разы перасягае лапландскія меранні), велічыня прыплюснутасці атрымалася роўнай 1:314. Вынікі лапландскай экспедыцыі з-за іх памылковасці пазней пакідалі па-за ўвагай.<ref name="Изотов19">''Изотов А. А.'' Форма и размеры… С. 19.</ref> == Перуанская экспедыцыя == Перуанская экспедыцыя стартавала на парусным транспартным судне «Насільшчык», складалася з дзесяці ўдзельнікаў, чацвёра з якіх былі акадэмікамі — кіраўнік экспедыцыі [[Луі Гадэн]], матэматык і астраном [[П’ер Бугер]], географ [[Шарль Мары дэ ла Кандамін]] і ўрач-натураліст [[Жазеф Жусьё]]<ref name="Изотов19"/>. У склад экспедыцыі памочнікамі ўваходзілі тэхнікі, інжынеры, быў сярод удзельнікаў і хірург. 22 чэрвеня 1735 года судна з навукоўцамі дасягнула вострава [[Востраў Марцініка|Марцініка]], дзе Кандамін ледзь не загінуў ад жоўтай ліхаманкі. Пасля Марцінікі экспедыцыя даплыла да [[Санта-Дамінга]] (цяпер сталіца [[Дамініканская Рэспубліка|Дамініканы]]) і затрымалася там на тры з паловай месяцы, чакаючы іспанскага судна, якое мусіла перавезці навукоўцаў да калумбійскай [[Горад Картахена, Калумбія|Картахены]]. Урэшце, насуперак дагавору, іх узяла на борт французская брыганціна «Ястраб», і да Картахены яны трапілі 16 лістапада 1735 года, праз шэсць месяцаў па адпраўленні з Францыі. Экспедыцыя прабыла ў Картахене тыдзень, недаверлівая іспанская адміністрацыя далучыла да яе двух афіцэраў — [[Хорхе Хуан-і-Сантасілья|Хорхе Хуана-і-Сантасілья]] і [[Антоніа дэ Ульёа]], якім было даручана сачыць за дзейнасцю навукоўцаў, і яны не пакідалі экспедыцыю да яе заканчэння. Неўзабаве экспедыцыя дабралася да [[Партобела]] і, перайшоўшы перашыек, дасягнула [[Панама (горад)|Панамы]], а 10 сакавіка 1736 года была ўжо на ціхаакіянскім узбярэжжы Эквадора — у [[Манта|Манце]], на ўзроўні экватара. Такім чынам, экспедыцыі спатрэбілася дзесяць месяцаў, каб дасягнуць месца сваіх работ.<ref name="Ропер"/> Вялікая працягласць усіх этапаў экспедыцыі — першая характэрная рыса гэтага мерапрыемства. Другая — надзвычай складаны ўчастак зямной паверхні, што ўскладнялася і няўстойлівасцю мясцовага клімату. Даследчыкі апынуліся ў [[Анды|Андах]], на вышыні {{nobr|4 000}} метраў над узроўнем мора, дзе людзі сустракаліся наогул рэдка, а дужа перасечаны рэльеф мясцовасці ўскладняў правядзенне трыянгуляцыйных вымярэнняў. Жыццё ўдзельнікаў экспедыцыі праходзіла ў экстрэмальных умовах — з аднаго боку, рэзкія перапады тэмпературы цягам некалькіх дзён адмоўна ўплывалі на фізічны стан навукоўцаў; з другога, ім было цяжка без падрыхтоўкі процістаяць такім прыродным з’явам, як снежныя ўраганы і землетрасенні; з трэцяга, ім дакучалі рэптыліі і атрутныя насякомыя. Трэцяя рыса — аддаленасць ад радзімы. Лісты з Перу ў Парыж або Мадрыд ішлі мінімум год. Такім чынам, экспедыцыя не магла разлічваць на падтрымку Версаля, дзе да таго ж хацелі забыцца на яе, а грошы адпраўлялі вельмі нерэгулярна. Дапамога ад іспанскага караля была яшчэ менш надзейнай — амерыканскія калоніі Іспаніі былі фактычна аўтаномныя, і даследчыкі жылі за кошт міласці мясцовых губернатараў, недаверлівых і не прыхільных да супрацоўніцтва. Навукоўцы на ўласным досведзе спасціглі ўласцівасці каланіяльнага грамадства, дзе ўлада ў значнай ступені належала мясцовым інстытутам, дзе пасланцы метраполіі трывала сапернічалі з крэольскай элітай, жыццё ж індзейцаў было вартым жалю, што рабіла іх паводзіны непрадказальнымі, а выкарыстанне іх у якасці насільшчыкаў і гідаў — сумнеўным.<ref name="Ропер"/> Кажучы пра асаблівасці перуанскай экспедыцыі, трэба адзначыць несумяшчальныя характары яе ўдзельнікаў. З-за зайздрасці і рэўнасці паміж імі трывала ўзнікалі сваркі, даходзіла да адкрытай варожасці. Гадэн быў несумленным кіраўніком, крадзяжы і прыўлашчванне ім грошай, дасланых з Парыжу, былі выкрыты. Пагатоў, ва ўласных мэтах ён завязаў сумнеўныя кантакты з Вялікабрытаніяй, калі тая пачала вайну з Іспаніяй і Францыя разарвала з ёю дыпламатычныя адносіны. Нязгода, якая панавала ў экспедыцыі, вырасла ў адкрыты канфлікт. Бугер і Кандамін лічылі, што вымярэнні мэтазгодна пачаць з раўніннага ўчастка — з узбярэжжа, а Гадэн настойваў на правядзенні работ на шыраце Кіта. Група раскалолася — Гадэн адправіўся ў [[Гуаякіль]], пакінуўшы ў Манце Кандаміна і Бугера. Але апошні захварэў і далучыўся да кіраўніка экспедыцыі. Урэшце першым да Кіта дабраўся Кандамін, пераадолеўшы шмат цяжкасцей, ён трапіў туды 22 мая 1736 года.<ref name="Ропер"/> Нягледзячы на неспрыяльныя абставіны, навукоўцы не згубілі энтузіязму і восенню 1736 года пачалі сур’ёзную работу. Перад тым як узяцца непасрэдна за вымярэнні, трэба было стварыць на ўчастку прамалінейную базу. На папярэдне падрыхтаваную і выраўняную паверхню зямлі ўкладваліся драўняныя шасты, эталаніраваныя паводле прывезенага з Парыжу металічнага туаза. Змены тэмпературы і вільготнасці паветра ўплывалі на надзейнасць шастоў, базу даводзілася пастаянна выпраўляць і ўдакладняць. Каб забяспечыць верагодны вынік, дзве брыгады працавалі паралельна, незалежна адна ад другой. Калі яны супаставілі дадзеныя, выявілася, што на ўчастку даўжынёй у дванаццаць кіламетраў розніца складае каля дванаццаці сантыметраў. Нягледзячы на ўсе нягоды, патрабавальнасць як да арганізацыі даследаванняў, так і да іх вынікаў заўсёды заставаліся ў цэнтры ўвагі экспедыцыі. Дабіўшыся дакладнай базы, навукоўцы ўзяліся за трыянгуляцыю. Гэта складаная работа зацягнулася на тры гады, праходзіла ў дужа цяжкіх умовах, з прапажай абсталявання, адмовай гідаў, хваробамі і звадамі ўдзельнікаў экспедыцыі. Да гэтага дадалася збянтэжвальная вестка з Францыі: у 1737 годзе каманда навукоўцаў, якая адпраўлялася ў Лапландыю на чале з Маперцюі, вярнулася ў Парыж з доказамі прыплюснутасці Зямлі на полюсах — мэтазгоднасць працягваць работы на экватары быццам бы рабілася сумнеўнай. Гэтым пытаннем задаваліся ў Версалі, адкуль Марэпа вымагаў паскарэння даследаванняў, і грошы для экватарыяльнай экспедыцыі паступалі ўсё меней рэгулярна. Удзельнікі экватарыяльнай экспедыцыі, захопленыя пачатай справай, вырашаюць працягваць работы, чаго б гэта ім ні каштавала. Вымярэнні былі праведзены з высокай дакладнасцю і скончаны ў 1740 годзе.<ref name="Ропер"/> Жыццё ўносіла папраўкі, часам трагічнага характару. У канцы 1737 года памочнік географа Купле памёр ад жоўтай ліхаманкі. Кандамін, які цаніў уласныя выгоды не менш за пунктуальнасць у навуцы, зблізіўся з пэўнымі знатнымі крэоламі і заняўся перапраўкай каштоўнасцей, на чым нажыў немалое багацце, але гэта ўрэшце прывяло да шэрагу судовых разбіральніцтваў. Гадэн-малодшы, пляменнік Луі Гадэна, тэхнічны памочнік экспедыцыі, закахаўся ў маладую крэолку, ажаніўся з ёю і кінуў каманду. Хірург экспедыцыі Сіньерг таксама праславіўся прыгодамі. Закаханы ў мясцовую куртызанку, ён стаў ахвярай помсты яе раўнівага іспанскага сябра, быў забіты ў [[Куэнка]] летам 1739 года. Жазеф Жусьё, чалавек непастаяннага характару, пакінуў экспедыцыю і самастойна заняўся вывучэннем асаблівасцей мясцовай прыроды. Жусьё сабраў унікальную дакументацыю па батаніцы, заалогіі і нават этнаграфіі. Да ўсяго праблемы ў зносінах са Старым Светам, звязаныя з пачаткам у 1739 годзе англа-іспанскай вайны, значна абвастрыліся, калі ў сакавіку 1744 года Францыя ўцягнулася ў [[вайна за аўстрыйскую спадчыну|вайну за аўстрыйскую спадчыну]].<ref name="Ропер"/> Тым часам навуковая праца падышла да фінальнай стадыі. Засталося дакладна ацаніць шырату двух канцоў вымеранага ўчастка дугі. Для гэтага выбіралі зорку і вылічвалі вугал яе нахілу да зеніту пры ўмове, што вяршыня вугла змяшчалася пачаргова ў кожным з двух канцоў даследаванага ўчастка. Аднак ад моманту расколу экспедыцыі ў 1740 годзе каманды Гадэна фактычна не існавала — Гадэн працаваў самастойна і адмаўляўся паведамляць свае вынікі. Бугер і Кандамін праводзілі незалежныя назіранні і сутыкаліся з аналагічнымі цяжкасцямі — з-за лагістычных праблем і прыродных умоў выходзілі са строю інструменты, іх перыядычна даводзілася карэктаваць і правяраць слушнасць паказанняў. Астраномы таго часу добра вылічалі [[Схіленне (астраномія)|схіленне зорак]], ім была вядома [[прэцэсія]] (звязаная з павольным паваротам у прасторы зямной восі), але шэраг з’яў заставаліся яшчэ невядомымі — [[нутацыя|нутацыю]] (невялікія ваганні зямной восі, якія накладаюцца на прэцэсійны рух) выявілі толькі ў 1748 годзе. Таму вынікі, атрыманыя двума навукоўцамі за год назіранняў, значна адрозніваліся. Кандамін прапанаваў калегу прыняць сярэдняе значэнне замест правядзення даследаванняў і цяжкіх прац зноў. Бугер абурыўся і абвінаваціў Кандаміна ў падробцы. Гэтыя два чалавекі былі вельмі рознымі, у т.л. характарам і тэмпераментам. Кандамін — географ па адукацыі, цікаўны авантурыст і фантазёр, а Бугер — уніклівы да маніякальнасці матэматык, для якога дакладнасць была перад усім. Такім чынам, не дамовіўшыся пра адзіны метад, Бугер і Кандамін пасварыліся і разышліся назаўсёды.<ref name="Ропер"/> Урэшце мінула восем гадоў па адбыцці экспедыцыі з Ла-Рашэлі, але казаць пра яе як адзіную каманду даўно не выпадала. Гадэн, давер да якога ў Парыжы быў падарваны растратамі, вырашыў застацца ў Перу выкладчыкам ва [[Нацыянальны ўніверсітэт Сан-Маркас|Універсітэце Сан-Маркас]] у [[Ліма|Ліме]]. Гэта груба парушала правілы Акадэміі навук, яе членам забаранялася выкарыстоўваць свае веды за мяжой, апроч экспедыцый і камандзіровак, ініцыяваных самой Акадэміяй. Бугер праводзіў другую серыю даследаванняў асобна ад Кандаміна і цяжка захварэў. Ледзь ачуняўшы, Бугер даведаўся пра з’яўленне ў Кіта невылечна хворага Жазефа Жусьё, спалохаўся і вырашыў вярнуцца ў Францыю, нікога не папярэдзіўшы. Бугер 20 лютага 1743 года адправіўся наземным шляхам у Картахену, куды дабраўся на пачатку лета і пражыў 9 месяцаў, перад тым як сабрацца ў марское падарожжа ў складаным ваенна-палітычным становішчы. Урэшце ён высадзіўся ў [[Брэст (Францыя)|Брэсце]] і быў у Парыжы 27 чэрвеня 1744 года. Становішча французаў, якія заставаліся ў Перу, было вельмі хісткім — цяпер кожны адказваў за сябе сам. Неўзабаве Гадэн у Перу даведаўся, што Каралеўская Акадэмія навук выключыла яго з ліку сваіх членаў, бо дзякуючы Бугеру ў інфармацыі пра непрыстойныя справы Гадэна з’явіліся дадатковыя падрабязнасці, і цярпенне акадэмікаў скончылася. Удзельнікі экспедыцыі інжынеры Гюго, Марэнвіль і Верген трапілі ў цяжкае фінансавае становішча і вымушаны былі брацца за кожную працу, каб зарабіць грошай для вяртання на радзіму. Менавіта таму Гюго ўзяўся парамантаваць куранты ў Кіта, якія выйшлі са строю з-за землетрасення, зваліўся з рыштаванняў і загінуў. У сакавіку 1743 года Кандамін атрымаў ліст ад Бугера пра адбыццё ў Францыю. Падумаўшы, што калега прыўлашчыць поспех агульнай працы і праславіцца, Кандамін таксама думаў толькі пра вяртанне.<ref name="Ропер"/> Кандамін спяшаўся і ўжо ў маі 1743 года пакінуў Перу. Але замест таго, каб рухацца тым жа шляхам, што і Бугер і, мабыць, нават нагнаць яго, цікаўны географ выбраў іншы маршрут: ён вырашыў перасячы кантынент уздоўж цячэння [[Амазонка|Амазонкі]], а потым скіравацца да французскага порта Каены — нечуваная справа, якую Кандамін падрыхтаваў з іспанскім крэолам [[Педра Мальданада]] і яго сябрамі і да якой мусіў далучыцца інжынер Марэнвіль. Падарожнікі спусціліся па ўсходнім схіле Анд, паглыбіліся ў некрануты лес і 5 ліпеня 1743 года дасягнулі верхняга цячэння Амазонкі. Яны спазналі шмат выпрабаванняў, ледзь не згубілі чамадан з навуковай дакументацыяй, але самым прыкрым было тое, што Марэнвіля не было ў вызначаным для сустрэчы месцы — давялося працягваць падарожжа без яго, інжынер знік у джунглях назаўсёды. Падчас падарожжа па рацэ, якое доўжылася два месяцы, навукоўцы зрабілі шмат цэнных назіранняў, менавіта тады Кандамін пазнаёміўся з незвычайна эластычнай гумай, якою карысталіся індзейцы, — [[каўчук]]ам, узоры якога навуковец прывёз у Еўропу. Падарожнікі прыбылі 27 верасня 1743 года ў порт Пары ў вусці Амазонкі. Кандамін вырашыў дабірацца да Каены водным шляхам, яго шлюпка заблукала ў лабірынце дэльты Амазонкі, навуковец з’явіўся ў Гвіяне толькі 26 лютага 1744 года. Трэба было знайсці судна, якое б плыло ў Францыю, але ішла вайна, і ў акіяне было шмат [[карсары|карсараў]]. Навуковец чакаў, працягваючы свае навуковыя назіранні і вопыты. Урэшце восенню 1744 года Кандамін сеў на галандскае судна, якое плыло ў Амстэрдам, дзе ён высадзіўся 30 лістапада 1744 года.<ref name="Ропер"/> Такім чынам, Бугер прыбыў у Парыж на пяць месяцаў раней за Кандаміна. У Гаазе Кандамін з французскіх газет даведаўся, што на штогадовым сходзе Каралеўскай акадэміі навук Бугер выступіў з дакладам пра экспедыцыю ў Перу, увесь Парыж толькі пра яго і гаворыць, Бугер быў героем дня. Кандамін палічыў сябе несправядліва абойдзеным і абрушыў на калегу ўвесь свой гнеў. Але ў лістах, якія Кандамін атрымліваў з Францыі (у тым ліку ад [[Вальтэр]]а) не было і намёку на здраду Бугера, наадварот, у іх сітуацыя давалася ў светлых колерах — Бугер дыпламатычна не ўспамінаў Гадэна, а ў адрас Кандаміна сыпаў пахвалы. Аднак Кандамін заставаўся непахісным і заўсёды шукаў прычыны для сваркі з Бугерам. Нягледзячы на трыумфальны прыём, аказаны Кандаміну па вяртанні ў Парыж, ён з Бугерам заставаўся ворагам і палемізаваў да самай смерці апошняга ў 1758 годзе.<ref name="Ропер"/> Пасля ад’езду Бугера і Кандаміна ў Перу засталіся толькі Гадэн і Жусьё. У 1745 годзе Жусьё дабіўся ад Версаля грашовай сумы, неабходнай для вяртання на радзіму. У канцы кастрычніка 1746 года, калі Гадэн і Жусьё перад ад’ездам знаходзіліся ў Ліме, адбылося моцнае землетрасенне, якое разбурыла сталіцу віцэ-каралеўства і порт Кальяа. Ад’езд навукоўцаў быў адкладзены, бо віцэ-кароль загадаў, каб яны ўдзельнічалі ў аднаўленні і забеспячэнні горада. Толькі ў жніўні 1748 года Гадэн і Жусьё здолелі пакінуць Ліму і вырашылі следам за Кандамінам перасячы кантынент да атлантычнага ўзбярэжжа, але не цячэннем Амазонкі, а па [[Бразільскае плато|бразільскім плато]]. Ужо на пачатку гэтага падарожжа ў ваколіцах [[Куска]] і возера [[Тытыкака|Ціцікака]] Жусьё сабраў багатую батанічную калекцыю, але пасля [[Ла-Пас]]а яго планы нечакана змяніліся — ён адмовіўся працягваць падарожжа і заняў пасаду дырэктара сярэбраных прыіскаў у [[Патасі]] (цяпер [[Балівія]]).<ref name="Ропер"/> Урэшце Гадэн дабраўся да [[Рыа-дэ-Жанэйра]]. З-за таго, што Каралеўская Акадэмія адмовілася ад яго, ён застаўся зусім без сродкаў, не меў пашпарта, браўся за выпадковую працу, каб выжыць, і ў такім становішчы знаходзіўся да 1751 года, калі партугальскае судна перавезла яго ў [[Лісабон]]. Апошнія гады жыцця Гадэн жыў у Іспаніі, быў прафесарам у [[Кадыс]]е. Аднак яго маральны дух быў зламаны шматлікімі нягодамі, ён цалкам страціў надзею на публікацыю сваёй працы па перуанскай экспедыцыі і ў 1760 годзе памёр. Жусьё, уражаны на прыісках у Патасі невыноснымі ўмовамі працы і жыцця людзей, чатыры гады займаўся лячэннем індзейцаў. Хворы, усімі забыты, знясілены дваццаццю гадамі экспедыцыі ў месцах з нездаровым кліматам, ён заўчасна састарыўся, страціў памяць і мову. У 1771 годзе спачувальныя яму людзі ў Кіта пераправілі яго ў Гуаякіль і пагрузілі на судна да Панамы. Сам Жусьё нічога з гэтага не разумеў, у Францыі яго падабраў пляменнік — Антуан-Ларан Жусьё, у якога навуковец і памёр у 1779 годзе. Занепакоеныя толькі фізічным станам Жусьё, сябры ў Гуаякілі нават не падумалі пра яго багаж і вялікую колькасць чамаданаў, дзе захоўвалася бясцэнная дакументацыя. Калі з Францыі папрасілі адправіць гэтыя чамаданы, то на месцы ніхто не ведаў, дзе яны знаходзяцца, — так знікла праца жыцця навукоўца.<ref name="Ропер"/> Вынікі навуковай экспедыцыі на экватар выйшлі далёка за межы пастаўленых задач. Адказ на пытанне пра форму Зямлі, якога чакалі ад перуанскай экспедыцыі 1735 года, быў атрыманы па вяртанні Маперцюі з Лапландыі ў 1737 годзе. Такім чынам, Бугер і Кандамін толькі пацвердзілі ўжо вядомае. Праведзеныя імі разлікі былі выкарыстаны пазней, з іх дапамогай падчас Французскай рэвалюцыі была ўстаноўлена даўжыня метра. Экватарыяльная экспедыцыя прынесла шмат рознабаковай інфармацыя, якая ўзбагаціла астраномію, картаграфію, этнаграфію і іншыя навукі. Кандамін склаў першую адносна дакладную карту Амазонкі, упершыню апісаў спосабы вытворчасці каўчукавых вырабаў, невядомых у Еўропе. Яркая індывідуальнасць Кандаміна, яго ўменне паводзіць сябе з людзьмі, а таксама даўгалецце (памёр у 1774 годзе ва ўзросце 73 гадоў) застаюцца і цяпер сімвалам удалага навукоўца. Кандамін быў выбраны ганаровым членам Балонскай, Берлінскай, Лонданскай і Пецярбургскай акадэмій, яго імя асацыіруецца з фантазіяй і авантурай, засланіла Бугера, не кажучы пра забытага Гадэна.<ref name="Ропер"/> Паводле маштабаў мэт і інтэнсіўнасці навуковых даследаванняў экспедыцыя была выключнай для свайго часу, а ўлічваючы падтрымку праекта дзяржавай, яе можна назваць сімвалам навуковай дзейнасці ХVIII ст. Мабыць, таму праз гады ўдзел дзяржавы ў навуковых экспедыцыях стане звычайным і адыграе вялікую ролю ў вядомых падарожжах [[Джэймс Кук|Джэймса Кука]], [[Луі Антуан дэ Бугенвіль|Луі Антуана дэ Бугенвіля]], [[Жан-Франсуа дэ Лаперуз|Жана-Франсуа дэ Лаперуза]] па даследаванні Ціхага акіяна. Характарызуючы экспедыцыю, варта адзначыць рысу, якая застаецца актуальнай і цяпер: пераход ад звычайнай цікаўнасці да рацыянальнага даследавання, дзе дакладнасць вынікаў мае першаступенную значнасць.<ref name="Ропер"/> == Памяць == [[Файл:20061001 - Avenida que conduce al Monumento a la Mitad del Mundo.jpg|thumb|Манумент з музеем унутры і алея мемарыяла.]] У Эквадоры на экватары ў памяць экспедыцыі створаны мемарыял {{нп5|Ciudad Mitad del Mundo|«Ciudad Mitad del Mundo»||Ciudad Mitad del Mundo}}, які ўключае алею з бюстамі навукоўцаў, этнаграфічны музей і інш. У 1986 годзе ў Францыі выпушчана паштовая марка ў гонар 250-годдзя экспедыцыі. На марцы злева ў агульным картушы партрэты Маперцюі і Кандаміна, справа — секстант. Кошт маркі — 3 франкі. Таксама выпускаліся маркі ў памяць асобна лапландскай часткі экспедыцыі. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Магидович И. П.'', ''Магидович В. И.'' Экспедиция Кондамина // Очерки по истории географических открытий. В 5-ти т. / Редколлегия: В. С. Преображенский и др. — Т. 3. Географические открытия и исследования нового времени (середина XVII—XVIII в.). — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Просвещение, 1984. — 319 с., ил., карт. — С. 104. * ''Ропер А.'' Экспедиция к экватору [Текст] : фр. ученые 18 столетия-предвестники великих достижений наук о Земле / А. Ропер ; Пер. с фр. И. Ольтециан // История. — 2003. — 23-31 дек. (№ 48). — С. 13-18. — Прил. к газ. «Первое сентября». * ''Изотов А. А.'' Форма и размеры Земли по современным данным // Труды ЦНИИГАиК. Вып. 73. — М.: Геодезиздат, 1950. == Спасылкі == * {{YouTube|5Wm7zH9Yrzk|logo=1|'''BBC''' — Великие географические открытия. Фильм 4. Форма Земли (Французы в Андах)}} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Падарожжы]] [[Катэгорыя:Гісторыя геаграфіі]] ifb53le9omu07yjqo8of479dvz67xpc 5186681 5186680 2026-08-25T12:16:44Z Autumndancer 168015 /* Перуанская экспедыцыя */ 5186681 wikitext text/x-wiki '''Французская геадэзічная экспедыцыя па выяўленні формы Зямлі''' — падарожжа французскіх навукоўцаў да [[экватар]]а (1735—1742<ref name="Изотов19"/>) і [[Палярны круг|палярнага круга]] (1736—1737<ref name="Изотов19"/>) з мэтай пацвердзіць або абвергнуць думку пра прыплюснутую форму Зямлі. == Прадгісторыя == Памераць даўжыню акружнасці Зямлі спрабавалі яшчэ старажытнагрэчаскія навукоўцы [[Эратасфен]] і [[Пталамей]]. Падобныя спробы былі і пазней, аднак толькі ў XVII ст., калі новыя інструменты дазволілі выкарыстоўваць трыганаметрычныя метады, вымярэнні дугі мерыдыяна набылі навуковы характар. У 1615 годзе галандзец [[Снеліус]] вынайшаў метад трыянгуляцыі і з яго дапамогай памераў даўжыню мерыдыяна паміж Алькмарам і Бергенам, у 1635 годзе англічанін [[Рычард Норвуд]] памераў сегмент мерыдыяна паміж Лонданам і Ёркам, вядомы і іншыя аналагічныя вымярэнні. У 1671 годзе абат [[Жан Пікар]] правёў вымярэнні на шыраце Парыж—Ам’ен<ref name="Изотов18">''Изотов А. А.'' Форма и размеры… С. 18.</ref>, гэтая праца кіравалася і фінансавалася Каралеўскай акадэміяй навук у Парыжы ў супрацоўніцтве з дырэктарам Абсерваторыі [[Жан Дамінік Касіні|Жанам Дамінікам Касіні]]. Пазней вымярэнні працягнулі ў паўночным і паўднёвым кірунку [[Жак Касіні]], [[Жак Філіп Маральдзі]], [[Філіп дэ ла Гір]], у выніку быў намечаны Парыжскі мерыдыян<ref name="Изотов18"/>. Дзякуючы гэтаму даследаванню з’явілася магчымасць стварэння карты Францыі<ref name="Изотов19"/>, вядомай як карта Касіні.<ref name="Ропер">''Ропер А.'' Экспедиция к экватору…</ref> У пачатку [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] даследаванні ў гэтай галіне астраноміі заахвочваліся бурнымі дыскусіямі вакол апублікаваных у 1687 годзе «Пачаткаў» [[Ньютан]]а. У 1671 годзе французскі астраном [[Жан Рышэ]], знаходзячыся ў сталіцы [[Французская Гвіяна|Гвіяны]] [[Каена|Каене]], быў вымушаны прыблізна на 3 мм паменшыць даўжыню маятніка, каб ён дакладна адлічваў секунды. Апісаная Рышэ анамалія ў зямным прыцягненні скіравала Ньютана да думкі, што Зямля мае форму няправільнага шара, успучанага на экватары і прыплюснутага каля полюсаў. Гіпотэзу Ньютана аспрэчвалі паслядоўнікі [[Рэнэ Дэкарт|Дэкарта]] — картэзіянцы, і толькі эксперыментальная праверка магла пакласці канец навуковым спрэчкам.<ref name="Ропер"/> == Арганізацыя экспедыцыі == У 1732 годзе паслядоўнік Ньютана [[П'ер-Мары Маперцюі]] сваім дакладам «Пра законы ўсясветнага прыцягнення» справакаваў вострыя спрэчкі паміж навукоўцамі — «кансерватарамі» і «наватарамі». У дэбатах вакол формы Зямлі «партыя ньютонаўцаў» пайшла супраць аўтарытэта Жака Касіні, сына Жана-Дамініка Касіні. Урэшце дзяржаўны сакратар Марскога ведамства і ганаровы член Акадэміі навук, граф [[Жан Фрэдырык Марэпа]], упэўніў караля [[Людовік XV|Людовіка XV]], што развязанне спрэчнага пытання мае важнае значэнне для французскай навукі і ўзніме яе прэстыж.<ref name="Ропер"/> Марэпа ў 1734 годзе дамогся фінансавання дзвюх экспедыцый, якія мусілі зрабіць неабходныя вымярэнні. Параўнанне градуса, памеранага на палярным крузе, з градусам, памераным на экватары, установіць навуковую ісціну — калі зямны шар успучаны на экватары і прыплюснуты ў полюсаў, як сцвярджае Ньютан і яго прыхільнікі, то палярны градус будзе карацейшым за градус на тэрыторыі Францыі, а экватарыяльны — даўжэйшым.<ref name="Ропер"/> Першая экспедыцыя, пад кіраўніцтвам акадэміка [[Луі Гадэн]]а, 16 мая 1735 года пакінула [[Ла-Рашэль]] і скіравалася ў іспанскія ўладанні ў [[Перу]], дакладней — да [[Кіта]] (цяпер сталіца [[Эквадор]]а). Другая экспедыцыя, пад кіраўніцтвам самога Маперцюі, 2 мая 1736 года пакінула [[Дзюнкерк]] і скіравалася ў шведскую [[Лапландыя|Лапландыю]].<ref name="Ропер"/> == Лапландская экспедыцыя == [[Файл:Triangles Laponie BnF.jpg|thumb|Карта трыянгуляцыйных вымярэнняў у Лапландыі.]] У лапландскую экспедыцыю ўваходзілі П. Маперцюі, [[Ш. Камюз]], [[А. Клеро]], а таксама шведскі фізік [[А. Цэльсій]]. Метадам трыянгуляцыі была памерана дуга мерыдыяна даўжынёй 57’30" пад сярэдняй шыратой каля 66°19'. Паводле гэтага вымярэння, даўжыня дугі градуса мерыдыяна атрымалася роўнай {{nobr|57 422}} [[туаз]]ам. Гэтая лічба вымусіла Жака Касіні, ратуючы прэстыж, не чакаючы вынікаў перуанскай экспедыцыі, часткова праверыць свае градусныя меранні ў Францыі — зноў былі памераны базы і вызначаны астранамічныя шыроты на канечных пунктах градуснага мерання, вынік атрымаўся ў {{nobr|57 084}} туазы, што даказвала прыплюснутую форму Зямлі. Нягледзячы на тое, што вынікі лапландскай экспедыцыі даказвалі прыплюснутасць, яны былі з вялікай памылкай — паводле іх, прыплюснутасць атрымалася роўнай 1:214. Паводле ж перуанскага выніку ў {{nobr|56 748}} туазаў, атрыманага незалежна дзвюма групамі даследчыкаў, прычым на дузе мерыдыяна ад 0°2’30" паўночнай шыраты да 3°4’30" паўднёвай шыраты (т.б. на даўжыні больш за 3°, што ў 3 разы перасягае лапландскія меранні), велічыня прыплюснутасці атрымалася роўнай 1:314. Вынікі лапландскай экспедыцыі з-за іх памылковасці пазней пакідалі па-за ўвагай.<ref name="Изотов19">''Изотов А. А.'' Форма и размеры… С. 19.</ref> == Перуанская экспедыцыя == Перуанская экспедыцыя стартавала на парусным транспартным судне «Насільшчык», складалася з дзесяці ўдзельнікаў, чацвёра з якіх былі акадэмікамі — кіраўнік экспедыцыі [[Луі Гадэн]], матэматык і астраном [[П’ер Бугер]], географ [[Шарль Мары дэ ла Кандамін]] і ўрач-натураліст [[Жазеф Жусьё]]<ref name="Изотов19"/>. У склад экспедыцыі памочнікамі ўваходзілі тэхнікі, інжынеры, быў сярод удзельнікаў і хірург. 22 чэрвеня 1735 года судна з навукоўцамі дасягнула вострава [[Востраў Марцініка|Марцініка]], дзе Кандамін ледзь не загінуў ад жоўтай ліхаманкі. Пасля Марцінікі экспедыцыя даплыла да [[Санта-Дамінга]] (цяпер сталіца [[Дамініканская Рэспубліка|Дамініканы]]) і затрымалася там на тры з паловай месяцы, чакаючы іспанскага судна, якое мусіла перавезці навукоўцаў да калумбійскай [[Картахена (Калумбія)|Картахены]]. Урэшце, насуперак дагавору, іх узяла на борт французская брыганціна «Ястраб», і да Картахены яны трапілі 16 лістапада 1735 года, праз шэсць месяцаў па адпраўленні з Францыі. Экспедыцыя прабыла ў Картахене тыдзень, недаверлівая іспанская адміністрацыя далучыла да яе двух афіцэраў — [[Хорхе Хуан-і-Сантасілья|Хорхе Хуана-і-Сантасілья]] і [[Антоніа дэ Ульёа]], якім было даручана сачыць за дзейнасцю навукоўцаў, і яны не пакідалі экспедыцыю да яе заканчэння. Неўзабаве экспедыцыя дабралася да [[Партобела]] і, перайшоўшы перашыек, дасягнула [[Панама (горад)|Панамы]], а 10 сакавіка 1736 года была ўжо на ціхаакіянскім узбярэжжы Эквадора — у [[Манта|Манце]], на ўзроўні экватара. Такім чынам, экспедыцыі спатрэбілася дзесяць месяцаў, каб дасягнуць месца сваіх работ.<ref name="Ропер"/> Вялікая працягласць усіх этапаў экспедыцыі — першая характэрная рыса гэтага мерапрыемства. Другая — надзвычай складаны ўчастак зямной паверхні, што ўскладнялася і няўстойлівасцю мясцовага клімату. Даследчыкі апынуліся ў [[Анды|Андах]], на вышыні {{nobr|4 000}} метраў над узроўнем мора, дзе людзі сустракаліся наогул рэдка, а дужа перасечаны рэльеф мясцовасці ўскладняў правядзенне трыянгуляцыйных вымярэнняў. Жыццё ўдзельнікаў экспедыцыі праходзіла ў экстрэмальных умовах — з аднаго боку, рэзкія перапады тэмпературы цягам некалькіх дзён адмоўна ўплывалі на фізічны стан навукоўцаў; з другога, ім было цяжка без падрыхтоўкі процістаяць такім прыродным з’явам, як снежныя ўраганы і землетрасенні; з трэцяга, ім дакучалі рэптыліі і атрутныя насякомыя. Трэцяя рыса — аддаленасць ад радзімы. Лісты з Перу ў Парыж або Мадрыд ішлі мінімум год. Такім чынам, экспедыцыя не магла разлічваць на падтрымку Версаля, дзе да таго ж хацелі забыцца на яе, а грошы адпраўлялі вельмі нерэгулярна. Дапамога ад іспанскага караля была яшчэ менш надзейнай — амерыканскія калоніі Іспаніі былі фактычна аўтаномныя, і даследчыкі жылі за кошт міласці мясцовых губернатараў, недаверлівых і не прыхільных да супрацоўніцтва. Навукоўцы на ўласным досведзе спасціглі ўласцівасці каланіяльнага грамадства, дзе ўлада ў значнай ступені належала мясцовым інстытутам, дзе пасланцы метраполіі трывала сапернічалі з крэольскай элітай, жыццё ж індзейцаў было вартым жалю, што рабіла іх паводзіны непрадказальнымі, а выкарыстанне іх у якасці насільшчыкаў і гідаў — сумнеўным.<ref name="Ропер"/> Кажучы пра асаблівасці перуанскай экспедыцыі, трэба адзначыць несумяшчальныя характары яе ўдзельнікаў. З-за зайздрасці і рэўнасці паміж імі трывала ўзнікалі сваркі, даходзіла да адкрытай варожасці. Гадэн быў несумленным кіраўніком, крадзяжы і прыўлашчванне ім грошай, дасланых з Парыжу, былі выкрыты. Пагатоў, ва ўласных мэтах ён завязаў сумнеўныя кантакты з Вялікабрытаніяй, калі тая пачала вайну з Іспаніяй і Францыя разарвала з ёю дыпламатычныя адносіны. Нязгода, якая панавала ў экспедыцыі, вырасла ў адкрыты канфлікт. Бугер і Кандамін лічылі, што вымярэнні мэтазгодна пачаць з раўніннага ўчастка — з узбярэжжа, а Гадэн настойваў на правядзенні работ на шыраце Кіта. Група раскалолася — Гадэн адправіўся ў [[Гуаякіль]], пакінуўшы ў Манце Кандаміна і Бугера. Але апошні захварэў і далучыўся да кіраўніка экспедыцыі. Урэшце першым да Кіта дабраўся Кандамін, пераадолеўшы шмат цяжкасцей, ён трапіў туды 22 мая 1736 года.<ref name="Ропер"/> Нягледзячы на неспрыяльныя абставіны, навукоўцы не згубілі энтузіязму і восенню 1736 года пачалі сур’ёзную работу. Перад тым як узяцца непасрэдна за вымярэнні, трэба было стварыць на ўчастку прамалінейную базу. На папярэдне падрыхтаваную і выраўняную паверхню зямлі ўкладваліся драўняныя шасты, эталаніраваныя паводле прывезенага з Парыжу металічнага туаза. Змены тэмпературы і вільготнасці паветра ўплывалі на надзейнасць шастоў, базу даводзілася пастаянна выпраўляць і ўдакладняць. Каб забяспечыць верагодны вынік, дзве брыгады працавалі паралельна, незалежна адна ад другой. Калі яны супаставілі дадзеныя, выявілася, што на ўчастку даўжынёй у дванаццаць кіламетраў розніца складае каля дванаццаці сантыметраў. Нягледзячы на ўсе нягоды, патрабавальнасць як да арганізацыі даследаванняў, так і да іх вынікаў заўсёды заставаліся ў цэнтры ўвагі экспедыцыі. Дабіўшыся дакладнай базы, навукоўцы ўзяліся за трыянгуляцыю. Гэта складаная работа зацягнулася на тры гады, праходзіла ў дужа цяжкіх умовах, з прапажай абсталявання, адмовай гідаў, хваробамі і звадамі ўдзельнікаў экспедыцыі. Да гэтага дадалася збянтэжвальная вестка з Францыі: у 1737 годзе каманда навукоўцаў, якая адпраўлялася ў Лапландыю на чале з Маперцюі, вярнулася ў Парыж з доказамі прыплюснутасці Зямлі на полюсах — мэтазгоднасць працягваць работы на экватары быццам бы рабілася сумнеўнай. Гэтым пытаннем задаваліся ў Версалі, адкуль Марэпа вымагаў паскарэння даследаванняў, і грошы для экватарыяльнай экспедыцыі паступалі ўсё меней рэгулярна. Удзельнікі экватарыяльнай экспедыцыі, захопленыя пачатай справай, вырашаюць працягваць работы, чаго б гэта ім ні каштавала. Вымярэнні былі праведзены з высокай дакладнасцю і скончаны ў 1740 годзе.<ref name="Ропер"/> Жыццё ўносіла папраўкі, часам трагічнага характару. У канцы 1737 года памочнік географа Купле памёр ад жоўтай ліхаманкі. Кандамін, які цаніў уласныя выгоды не менш за пунктуальнасць у навуцы, зблізіўся з пэўнымі знатнымі крэоламі і заняўся перапраўкай каштоўнасцей, на чым нажыў немалое багацце, але гэта ўрэшце прывяло да шэрагу судовых разбіральніцтваў. Гадэн-малодшы, пляменнік Луі Гадэна, тэхнічны памочнік экспедыцыі, закахаўся ў маладую крэолку, ажаніўся з ёю і кінуў каманду. Хірург экспедыцыі Сіньерг таксама праславіўся прыгодамі. Закаханы ў мясцовую куртызанку, ён стаў ахвярай помсты яе раўнівага іспанскага сябра, быў забіты ў [[Куэнка]] летам 1739 года. Жазеф Жусьё, чалавек непастаяннага характару, пакінуў экспедыцыю і самастойна заняўся вывучэннем асаблівасцей мясцовай прыроды. Жусьё сабраў унікальную дакументацыю па батаніцы, заалогіі і нават этнаграфіі. Да ўсяго праблемы ў зносінах са Старым Светам, звязаныя з пачаткам у 1739 годзе англа-іспанскай вайны, значна абвастрыліся, калі ў сакавіку 1744 года Францыя ўцягнулася ў [[вайна за аўстрыйскую спадчыну|вайну за аўстрыйскую спадчыну]].<ref name="Ропер"/> Тым часам навуковая праца падышла да фінальнай стадыі. Засталося дакладна ацаніць шырату двух канцоў вымеранага ўчастка дугі. Для гэтага выбіралі зорку і вылічвалі вугал яе нахілу да зеніту пры ўмове, што вяршыня вугла змяшчалася пачаргова ў кожным з двух канцоў даследаванага ўчастка. Аднак ад моманту расколу экспедыцыі ў 1740 годзе каманды Гадэна фактычна не існавала — Гадэн працаваў самастойна і адмаўляўся паведамляць свае вынікі. Бугер і Кандамін праводзілі незалежныя назіранні і сутыкаліся з аналагічнымі цяжкасцямі — з-за лагістычных праблем і прыродных умоў выходзілі са строю інструменты, іх перыядычна даводзілася карэктаваць і правяраць слушнасць паказанняў. Астраномы таго часу добра вылічалі [[Схіленне (астраномія)|схіленне зорак]], ім была вядома [[прэцэсія]] (звязаная з павольным паваротам у прасторы зямной восі), але шэраг з’яў заставаліся яшчэ невядомымі — [[нутацыя|нутацыю]] (невялікія ваганні зямной восі, якія накладаюцца на прэцэсійны рух) выявілі толькі ў 1748 годзе. Таму вынікі, атрыманыя двума навукоўцамі за год назіранняў, значна адрозніваліся. Кандамін прапанаваў калегу прыняць сярэдняе значэнне замест правядзення даследаванняў і цяжкіх прац зноў. Бугер абурыўся і абвінаваціў Кандаміна ў падробцы. Гэтыя два чалавекі былі вельмі рознымі, у т.л. характарам і тэмпераментам. Кандамін — географ па адукацыі, цікаўны авантурыст і фантазёр, а Бугер — уніклівы да маніякальнасці матэматык, для якога дакладнасць была перад усім. Такім чынам, не дамовіўшыся пра адзіны метад, Бугер і Кандамін пасварыліся і разышліся назаўсёды.<ref name="Ропер"/> Урэшце мінула восем гадоў па адбыцці экспедыцыі з Ла-Рашэлі, але казаць пра яе як адзіную каманду даўно не выпадала. Гадэн, давер да якога ў Парыжы быў падарваны растратамі, вырашыў застацца ў Перу выкладчыкам ва [[Нацыянальны ўніверсітэт Сан-Маркас|Універсітэце Сан-Маркас]] у [[Ліма|Ліме]]. Гэта груба парушала правілы Акадэміі навук, яе членам забаранялася выкарыстоўваць свае веды за мяжой, апроч экспедыцый і камандзіровак, ініцыяваных самой Акадэміяй. Бугер праводзіў другую серыю даследаванняў асобна ад Кандаміна і цяжка захварэў. Ледзь ачуняўшы, Бугер даведаўся пра з’яўленне ў Кіта невылечна хворага Жазефа Жусьё, спалохаўся і вырашыў вярнуцца ў Францыю, нікога не папярэдзіўшы. Бугер 20 лютага 1743 года адправіўся наземным шляхам у Картахену, куды дабраўся на пачатку лета і пражыў 9 месяцаў, перад тым як сабрацца ў марское падарожжа ў складаным ваенна-палітычным становішчы. Урэшце ён высадзіўся ў [[Брэст (Францыя)|Брэсце]] і быў у Парыжы 27 чэрвеня 1744 года. Становішча французаў, якія заставаліся ў Перу, было вельмі хісткім — цяпер кожны адказваў за сябе сам. Неўзабаве Гадэн у Перу даведаўся, што Каралеўская Акадэмія навук выключыла яго з ліку сваіх членаў, бо дзякуючы Бугеру ў інфармацыі пра непрыстойныя справы Гадэна з’явіліся дадатковыя падрабязнасці, і цярпенне акадэмікаў скончылася. Удзельнікі экспедыцыі інжынеры Гюго, Марэнвіль і Верген трапілі ў цяжкае фінансавае становішча і вымушаны былі брацца за кожную працу, каб зарабіць грошай для вяртання на радзіму. Менавіта таму Гюго ўзяўся парамантаваць куранты ў Кіта, якія выйшлі са строю з-за землетрасення, зваліўся з рыштаванняў і загінуў. У сакавіку 1743 года Кандамін атрымаў ліст ад Бугера пра адбыццё ў Францыю. Падумаўшы, што калега прыўлашчыць поспех агульнай працы і праславіцца, Кандамін таксама думаў толькі пра вяртанне.<ref name="Ропер"/> Кандамін спяшаўся і ўжо ў маі 1743 года пакінуў Перу. Але замест таго, каб рухацца тым жа шляхам, што і Бугер і, мабыць, нават нагнаць яго, цікаўны географ выбраў іншы маршрут: ён вырашыў перасячы кантынент уздоўж цячэння [[Амазонка|Амазонкі]], а потым скіравацца да французскага порта Каены — нечуваная справа, якую Кандамін падрыхтаваў з іспанскім крэолам [[Педра Мальданада]] і яго сябрамі і да якой мусіў далучыцца інжынер Марэнвіль. Падарожнікі спусціліся па ўсходнім схіле Анд, паглыбіліся ў некрануты лес і 5 ліпеня 1743 года дасягнулі верхняга цячэння Амазонкі. Яны спазналі шмат выпрабаванняў, ледзь не згубілі чамадан з навуковай дакументацыяй, але самым прыкрым было тое, што Марэнвіля не было ў вызначаным для сустрэчы месцы — давялося працягваць падарожжа без яго, інжынер знік у джунглях назаўсёды. Падчас падарожжа па рацэ, якое доўжылася два месяцы, навукоўцы зрабілі шмат цэнных назіранняў, менавіта тады Кандамін пазнаёміўся з незвычайна эластычнай гумай, якою карысталіся індзейцы, — [[каўчук]]ам, узоры якога навуковец прывёз у Еўропу. Падарожнікі прыбылі 27 верасня 1743 года ў порт Пары ў вусці Амазонкі. Кандамін вырашыў дабірацца да Каены водным шляхам, яго шлюпка заблукала ў лабірынце дэльты Амазонкі, навуковец з’явіўся ў Гвіяне толькі 26 лютага 1744 года. Трэба было знайсці судна, якое б плыло ў Францыю, але ішла вайна, і ў акіяне было шмат [[карсары|карсараў]]. Навуковец чакаў, працягваючы свае навуковыя назіранні і вопыты. Урэшце восенню 1744 года Кандамін сеў на галандскае судна, якое плыло ў Амстэрдам, дзе ён высадзіўся 30 лістапада 1744 года.<ref name="Ропер"/> Такім чынам, Бугер прыбыў у Парыж на пяць месяцаў раней за Кандаміна. У Гаазе Кандамін з французскіх газет даведаўся, што на штогадовым сходзе Каралеўскай акадэміі навук Бугер выступіў з дакладам пра экспедыцыю ў Перу, увесь Парыж толькі пра яго і гаворыць, Бугер быў героем дня. Кандамін палічыў сябе несправядліва абойдзеным і абрушыў на калегу ўвесь свой гнеў. Але ў лістах, якія Кандамін атрымліваў з Францыі (у тым ліку ад [[Вальтэр]]а) не было і намёку на здраду Бугера, наадварот, у іх сітуацыя давалася ў светлых колерах — Бугер дыпламатычна не ўспамінаў Гадэна, а ў адрас Кандаміна сыпаў пахвалы. Аднак Кандамін заставаўся непахісным і заўсёды шукаў прычыны для сваркі з Бугерам. Нягледзячы на трыумфальны прыём, аказаны Кандаміну па вяртанні ў Парыж, ён з Бугерам заставаўся ворагам і палемізаваў да самай смерці апошняга ў 1758 годзе.<ref name="Ропер"/> Пасля ад’езду Бугера і Кандаміна ў Перу засталіся толькі Гадэн і Жусьё. У 1745 годзе Жусьё дабіўся ад Версаля грашовай сумы, неабходнай для вяртання на радзіму. У канцы кастрычніка 1746 года, калі Гадэн і Жусьё перад ад’ездам знаходзіліся ў Ліме, адбылося моцнае землетрасенне, якое разбурыла сталіцу віцэ-каралеўства і порт Кальяа. Ад’езд навукоўцаў быў адкладзены, бо віцэ-кароль загадаў, каб яны ўдзельнічалі ў аднаўленні і забеспячэнні горада. Толькі ў жніўні 1748 года Гадэн і Жусьё здолелі пакінуць Ліму і вырашылі следам за Кандамінам перасячы кантынент да атлантычнага ўзбярэжжа, але не цячэннем Амазонкі, а па [[Бразільскае плато|бразільскім плато]]. Ужо на пачатку гэтага падарожжа ў ваколіцах [[Куска]] і возера [[Тытыкака|Ціцікака]] Жусьё сабраў багатую батанічную калекцыю, але пасля [[Ла-Пас]]а яго планы нечакана змяніліся — ён адмовіўся працягваць падарожжа і заняў пасаду дырэктара сярэбраных прыіскаў у [[Патасі]] (цяпер [[Балівія]]).<ref name="Ропер"/> Урэшце Гадэн дабраўся да [[Рыа-дэ-Жанэйра]]. З-за таго, што Каралеўская Акадэмія адмовілася ад яго, ён застаўся зусім без сродкаў, не меў пашпарта, браўся за выпадковую працу, каб выжыць, і ў такім становішчы знаходзіўся да 1751 года, калі партугальскае судна перавезла яго ў [[Лісабон]]. Апошнія гады жыцця Гадэн жыў у Іспаніі, быў прафесарам у [[Кадыс]]е. Аднак яго маральны дух быў зламаны шматлікімі нягодамі, ён цалкам страціў надзею на публікацыю сваёй працы па перуанскай экспедыцыі і ў 1760 годзе памёр. Жусьё, уражаны на прыісках у Патасі невыноснымі ўмовамі працы і жыцця людзей, чатыры гады займаўся лячэннем індзейцаў. Хворы, усімі забыты, знясілены дваццаццю гадамі экспедыцыі ў месцах з нездаровым кліматам, ён заўчасна састарыўся, страціў памяць і мову. У 1771 годзе спачувальныя яму людзі ў Кіта пераправілі яго ў Гуаякіль і пагрузілі на судна да Панамы. Сам Жусьё нічога з гэтага не разумеў, у Францыі яго падабраў пляменнік — Антуан-Ларан Жусьё, у якога навуковец і памёр у 1779 годзе. Занепакоеныя толькі фізічным станам Жусьё, сябры ў Гуаякілі нават не падумалі пра яго багаж і вялікую колькасць чамаданаў, дзе захоўвалася бясцэнная дакументацыя. Калі з Францыі папрасілі адправіць гэтыя чамаданы, то на месцы ніхто не ведаў, дзе яны знаходзяцца, — так знікла праца жыцця навукоўца.<ref name="Ропер"/> Вынікі навуковай экспедыцыі на экватар выйшлі далёка за межы пастаўленых задач. Адказ на пытанне пра форму Зямлі, якога чакалі ад перуанскай экспедыцыі 1735 года, быў атрыманы па вяртанні Маперцюі з Лапландыі ў 1737 годзе. Такім чынам, Бугер і Кандамін толькі пацвердзілі ўжо вядомае. Праведзеныя імі разлікі былі выкарыстаны пазней, з іх дапамогай падчас Французскай рэвалюцыі была ўстаноўлена даўжыня метра. Экватарыяльная экспедыцыя прынесла шмат рознабаковай інфармацыя, якая ўзбагаціла астраномію, картаграфію, этнаграфію і іншыя навукі. Кандамін склаў першую адносна дакладную карту Амазонкі, упершыню апісаў спосабы вытворчасці каўчукавых вырабаў, невядомых у Еўропе. Яркая індывідуальнасць Кандаміна, яго ўменне паводзіць сябе з людзьмі, а таксама даўгалецце (памёр у 1774 годзе ва ўзросце 73 гадоў) застаюцца і цяпер сімвалам удалага навукоўца. Кандамін быў выбраны ганаровым членам Балонскай, Берлінскай, Лонданскай і Пецярбургскай акадэмій, яго імя асацыіруецца з фантазіяй і авантурай, засланіла Бугера, не кажучы пра забытага Гадэна.<ref name="Ропер"/> Паводле маштабаў мэт і інтэнсіўнасці навуковых даследаванняў экспедыцыя была выключнай для свайго часу, а ўлічваючы падтрымку праекта дзяржавай, яе можна назваць сімвалам навуковай дзейнасці ХVIII ст. Мабыць, таму праз гады ўдзел дзяржавы ў навуковых экспедыцыях стане звычайным і адыграе вялікую ролю ў вядомых падарожжах [[Джэймс Кук|Джэймса Кука]], [[Луі Антуан дэ Бугенвіль|Луі Антуана дэ Бугенвіля]], [[Жан-Франсуа дэ Лаперуз|Жана-Франсуа дэ Лаперуза]] па даследаванні Ціхага акіяна. Характарызуючы экспедыцыю, варта адзначыць рысу, якая застаецца актуальнай і цяпер: пераход ад звычайнай цікаўнасці да рацыянальнага даследавання, дзе дакладнасць вынікаў мае першаступенную значнасць.<ref name="Ропер"/> == Памяць == [[Файл:20061001 - Avenida que conduce al Monumento a la Mitad del Mundo.jpg|thumb|Манумент з музеем унутры і алея мемарыяла.]] У Эквадоры на экватары ў памяць экспедыцыі створаны мемарыял {{нп5|Ciudad Mitad del Mundo|«Ciudad Mitad del Mundo»||Ciudad Mitad del Mundo}}, які ўключае алею з бюстамі навукоўцаў, этнаграфічны музей і інш. У 1986 годзе ў Францыі выпушчана паштовая марка ў гонар 250-годдзя экспедыцыі. На марцы злева ў агульным картушы партрэты Маперцюі і Кандаміна, справа — секстант. Кошт маркі — 3 франкі. Таксама выпускаліся маркі ў памяць асобна лапландскай часткі экспедыцыі. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Магидович И. П.'', ''Магидович В. И.'' Экспедиция Кондамина // Очерки по истории географических открытий. В 5-ти т. / Редколлегия: В. С. Преображенский и др. — Т. 3. Географические открытия и исследования нового времени (середина XVII—XVIII в.). — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Просвещение, 1984. — 319 с., ил., карт. — С. 104. * ''Ропер А.'' Экспедиция к экватору [Текст] : фр. ученые 18 столетия-предвестники великих достижений наук о Земле / А. Ропер ; Пер. с фр. И. Ольтециан // История. — 2003. — 23-31 дек. (№ 48). — С. 13-18. — Прил. к газ. «Первое сентября». * ''Изотов А. А.'' Форма и размеры Земли по современным данным // Труды ЦНИИГАиК. Вып. 73. — М.: Геодезиздат, 1950. == Спасылкі == * {{YouTube|5Wm7zH9Yrzk|logo=1|'''BBC''' — Великие географические открытия. Фильм 4. Форма Земли (Французы в Андах)}} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Падарожжы]] [[Катэгорыя:Гісторыя геаграфіі]] j2d8gynmebvs64xcmpg4igxbnw4wqoq 0 228562 5186783 4881464 2026-08-25T16:38:21Z Emilia Noah 155537 Вікідадзеныя. 5186783 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Іракліян |lat_deg= 35|lat_min= 20 |lon_deg= 25|lon_min= 08 |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Грэцыі{{!}}Перыферыя |рэгіён = Крыт |від раёна = Адміністрацыйны падзел Грэцыі{{!}}Ном |раён = ном Іракліян |раён у табліцы = ном Іракліян{{!}}Іракліян |унутраны падзел = 5 раёнаў |від главы = дымарх |плошча = 120 |нацыянальны склад = грэкі |канфесійны склад = праваслаўныя |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |аўтамабільны код = HK, HP }} '''Іра́кліян''' ('''Гера́кліян''', {{Lang-el|Ηράκλειο}}) — горад у [[Грэцыя|Грэцыі]], адміністрацыйны цэнтр [[Крыт]]а. Названы ў гонар героя [[Геракл]]а. Іншыя гістарычныя назвы горада: '''Хандак''', '''Мегала Кастра''', '''Кандзія''', '''Хандакас''', '''Гераклея'''. == Гісторыя == [[Файл:Knossos - 09.jpg|thumb|злева|[[Кноскі палац]]]] Горад быў пабудаваны на месцы невялікай гавані, якая была, як лічыцца, портам на беразе Крыцкага мора, недалёка ад цэнтра [[Мінойская цывілізацыя|Мінойскай цывілізацыі]], горада [[Кнос]]а. [[Страбон]] у сваёй «[[Геаграфія, Страбон|Геаграфіі]]» ([[I стагоддзе]]) згадаў Іракліян (Ηράκλειον, гэта значыць горад [[Геракл]]а) як марскі порт для Кноса (Страб., 10.4.7), хоць дадаў, што легендарны цар [[Мінас]] выкарыстоўваў як порт іншы гарадок [[Амніс]] (Αμνισῷ). Археалагічныя знаходкі не могуць з упэўненасцю пацвердзіць, што Іракліян Страбона з’яўляецца папярэднікам сучаснага горада. Значна пазней арабы, захапіўшы Крыт у [[824]] годзе, ператварылі гэта месца ва ўмацаваны форт Хандак, які ўтрымлівалі на працягу 140 гадоў. Для абароны горада арабы пабудавалі магутныя сцены і акружылі іх глыбокім ровам (адсюль і назва горада Хандак, што па-арабску значыць роў). У [[961]] годзе горад быў адваяваны [[Візантыя|візантыйскім]] палкаводцам [[Нікіфар II Фока|Нікіфарам Фокам]] пасля васьмімесячнай аблогі. Хандак быў разрабаваны і разбураны, яго багацці на 300 караблях пераправілі ў Візантыю. Затым горад аднавілі пад назвай ''Мегала Кастра'', гэта значыць ''Вялікая Крэпасць''. Праз прыкладна 250 гадоў крыжакі разграмілі [[Візантыйская імперыя|Візантыйскую імперыю]], і Крыт быў прададзены ў [[1204]] годзе венецыянцам. У часы смуты горад апынуўся ў руках піратаў, але ў [[1211]] годзе [[Венецыянская рэспубліка]] ўсталявала тут сваё кіраванне. У часы венецыянскага валадарства горад атрымаў назву Кандзія (Candia), якая замацавалася за ўсім востравам. У гэту эпоху горад дасягнуў значнага росквіту, венецыянцы абнеслі яго новымі, вельмі магутнымі сценамі, упрыгожылі мноствам велічных будынкаў, фантанаў, плошчаў, помнікаў, цэркваў. Пасля [[Аблога Канстанцінопаля (1453)|захопу Канстанцінопаля туркамі]] ў 1453 годзе многія яго жыхары перабраліся ў хрысціянскую Кандзію, даўшы штуршок культурнаму развіццю. У [[1541]] годзе ў вёсцы Фадэле каля Кандзіі нарадзіўся вялікі мастак Даменіка Тэатакопулас (больш вядомы пад імем [[Эль Грэка]]), які атрымаў першыя ўрокі жывапісу ў манастыры Кандзіі. [[Выява:20090415 Hrakleio Krhth Limani Koules 1.jpg|thumb|300px|left|Венецыянская [[Кулес|крэпасць Кулес]]]] У [[1462]] годзе венецыянцы вырашылі пабудаваць новую крапасную сцяну, будаўніцтва расцягнулася на сто гадоў. Кожны жыхар вострава ад 14 да 60 гадоў быў прызваны на працу па ўзвядзенні крэпасці на працягу аднаго тыдня штогод. Сцяна па перыметры складала 4,5 км, а таўшчыня ў некаторых месцах дасягала дзясяткаў метраў. У [[1645]] годзе [[Турэцка-венецыянская вайна, 1645—1669|туркі пачалі вайну за горад]], якая расцягнулася на 24 гады. У маі [[1667]] года турэцкая армія пад камандаваннем вялікага візіра [[Фазыл Ахмед-паша|Ахмета Кёпрулю]] прыступіла да [[Аблога Кандзіі|аблогі Кандзіі]]. За 28 месяцаў аблогі туркі страцілі 108 тысяч чалавек, венецыянцы 29 тысяч. У верасні [[1669]] года венецыянскі военачальнік [[Франчэска Маразіні]] здаў крэпасць, абгаварыўшы мірную эвакуацыю горада. Горад быў пераназваны туркамі ў Хандакас. У пачатку [[XIX]] стагоддзя Хандакасу вярнулі яго гістарычную назву — Гераклея, потым Іракліян. У [[1828]] і [[1897]] гг. у горадзе адбыліся страшныя разні ў помсту за падтрымку паўстанцкага руху. У [[1898]] годзе [[Крыт]] заваяваў незалежнасць пад пратэктаратам еўрапейскіх дзяржаў, а ў [[1913]] годзе востраў пасля [[Першая Балканская вайна|Балканскай вайны]] [[1912]]—[[1913]] гадоў уз’яднаўся з [[Грэцыя]]й. Жыхары Іракліяна, як і жыхары крыцкіх гарадоў [[Ханья]] і [[Рэтымнан]], праславіліся ў маі [[1941]] года сваім удзелам у [[Крыцкая аперацыя|бітве за Крыт]] і наступным удзелам у [[Рух Супраціўлення на Крыце|грэчаскім Супраціўленні]] ў [[1941]]—[[1944]] гадах. З [[1971]] года горад стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Крыт]]а. == Транспарт == Вузел аўтадарог, галоўны порт вострава. Авіяцыйнае абслугоўванне Іракліяна ажыццяўляе аэрапорт [[Нікас Казандзакіс, аэрапорт|Нікас Казандзакіс]]. == Клімат == Клімат — міжземнаморскі. Астраўное становішча горада змякчае ваганні тэмператур, таму лета ў горадзе больш халоднае, чым у большасці іншых гарадоў з падобным тыпам клімату, а зіма яшчэ цяплейшая. {{Клімат горада | Шырыня = auto | Горад_род = Іракліяна | Крыніца = [http://www.svali.ru/catalog~27~16754~index.htm Турыстычны партал] | Сту_сяр= | Сту_сяр_апад=92 | Лют_сяр= | Лют_сяр_апад=77 | Сак_сяр= | Сак_сяр_апад=57 | Кра_сяр= | Кра_сяр_апад=30 | Май_сяр= | Май_сяр_апад=15 | Чэр_сяр= | Чэр_сяр_апад=3 | Ліп_сяр= | Ліп_сяр_апад=1 | Жні_сяр= | Жні_сяр_апад=0.7 | Вер_сяр= | Вер_сяр_апад=20 | Кас_сяр= | Кас_сяр_апад=69 | Ліс_сяр= | Ліс_сяр_апад=59 | Сне_сяр= | Сне_сяр_апад=77 | Год_сяр= | Год_сяр_апад=501 | Сту_сяр_мін=9.0 | Сту_сяр_макс=15.2 | Лют_сяр_мін=9.0 | Лют_сяр_макс=15.5 | Сак_сяр_мін=9.8 | Сак_сяр_макс=16.8 | Кра_сяр_мін=12.0 | Кра_сяр_макс=20.2 | Май_сяр_мін=14.9 | Май_сяр_макс=23.5 | Чэр_сяр_мін=19.0 | Чэр_сяр_макс=27.3 | Ліп_сяр_мін=21.7 | Ліп_сяр_макс=28.6 | Жні_сяр_мін=21.7 | Жні_сяр_макс=28.4 | Вер_сяр_мін=19.3 | Вер_сяр_макс=26.3 | Кас_сяр_мін=16.5 | Кас_сяр_макс=23.1 | Ліс_сяр_мін=13.4 | Ліс_сяр_макс=20.1 | Сне_сяр_мін=10.9 | Сне_сяр_макс=17.0 | Год_сяр_мін=14.8 | Год_сяр_макс=21.8 | Сту_а_макс= | Сту_а_мін= | Лют_а_макс= | Лют_а_мін= | Сак_а_макс= | Сак_а_мін= | Кра_а_макс= | Кра_а_мін= | Май_а_макс= | Май_а_мін= | Чэр_а_макс= | Чэр_а_мін= | Ліп_а_макс= | Ліп_а_мін= | Жні_а_макс= | Жні_а_мін= | Вер_а_макс= | Вер_а_мін= | Кас_а_макс= | Кас_а_мін= | Ліс_а_макс= | Ліс_а_мін= | Сне_а_макс= | Сне_а_мін= | Год_а_макс= | Год_а_мін= | Сту_вада=16 | Лют_вада=16 | Сак_вада=18 | Кра_вада=18 | Май_вада=22 | Чэр_вада=22 | Ліп_вада=25 | Жні_вада=25 | Вер_вада=24 | Кас_вада=24 | Ліс_вада=20 | Сне_вада=20 | Год_вада=21 |}} == Славутасці == [[Файл:Δίσκος της Φαιστού πλευρά Α 6380.JPG|thumb|180пкс|[[Фесцкі дыск]] у [[Археалагічны музей Іракліяна|археалагічным музеі]]]] Найбольш цікавымі з’яўляюцца наступныя гістарычныя і архітэктурныя помнікі: * [[Археалагічны музей Іракліяна]] — адзін з найбуйнейшых музеяў Грэцыі і лепшы ў свеце, прысвечаны мастацтву [[Мінойская цывілізацыя | мінойскай цывілізацыі]]. * [[Фантан Маразіні]] — пабудаваны ў пачатку 17 ст., Носіць імя губернатара вострава [[Франчэска Маразіні]]; === Культавыя будынкі === * [[Сабор Святога Ціта|Царква Св. Ціта]] — заснавана [[961]] г. У ёй захоўваецца галоўная хрысціянская святыня Крыта — галава Св. Ціта; * Царква Агія Дэка — пабудавана ў пачатку 17 ст., Названая ў гонар Дзесяці мучанікаў, якія былі пакараныя смерцю ў 3 ст. рымлянамі ў Гартыне за веру. * Царква Св. Кацярыны — тут атрымалі адукацыю [[Міхаіл Дамаскін]] і яго вучань і паслядоўнік [[Эль Грэка]]. <center> <gallery mode=packed caption="Галерэя" heights= "150px" widths= "100px" > Выява:Iraklion Agios Titos R01.jpg|[[Сабор Святога Ціта]] Выява:Catedral (Heraclion).jpg|[[Сабор Святога Міны]] Выява:Crete Iraklio7 tango7174.jpg|[[Царква Святой Кацярыны, Іракліян|Царква Святой Кацярыны]] Выява:Βασιλική του Αγίου Μάρκου 9276.jpg|[[Сабор Святога Марка, Іракліян|Сабор Святога Марка]] Выява:Kreta - Iraklion - Venezianische Loggia.jpg|[[Венецыянская лоджыя]] Выява:Cretaquarium entrance.jpg|[[Акварыум Крыта]] Выява:Morozini Fontein Heraklion.jpg|[[Плошча Львоў]] <br /><small>[[Фантан Маразіні]]</small> Выява:Arsenal Iraklio 934.JPG|[[Арсенал, Іракліян|Арсенал]] Выява:20110927 St. Peter of Dominicans Heraklion Crete Greece Panorama.jpg|[[Манастыр Святога Пятра, Іракліян|Манастыр Святога Пятра]] Выява:Triptico de Modena El Greco.jpg|[[Гістарычны музей Крыта]] Выява:Natural History Museum of Crete Bldg.jpg|[[Музей прыродазнаўчай гісторыі, Іракліян|Музей прыродазнаўчай гісторыі]] Выява:Kazantzakisgrave.jpg|[[Музей Нікаса Казандзакіса]] Выява:Stmarkheraklion.jpg|[[Музей выяўленчых мастацтваў, Іракліян|Музей выяўленчых мастацтваў]] Выява:Crete Iraklio7 tango7174.jpg|[[Музей царкоўнага мастацтва, Іракліян|Музей царкоўнага мастацтва]] </gallery> </center> == Насельніцтва == {{Wikidata/Насельніцтва}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|7|Іракліян}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.cretetravel.com/Features/1_day_in_Heraklion/1_day_in_Heraklion.htm Славутасці Іракліяна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060303012319/http://www.cretetravel.com/Features/1_day_in_Heraklion/1_day_in_Heraklion.htm |date=3 сакавіка 2006 }}{{ref-en}} * [http://www.interkriti.org/iraklion/map/ Карта Іракліяна] * [http://www.photopassport.gr/index_256.html Фатаграфіі з Іракліяна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110629180256/http://www.photopassport.gr/index_256.html |date=29 чэрвеня 2011 }} {{Сталіцы номаў Грэцыі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Крыта]] [[Катэгорыя:Іракліян| ]] [[Катэгорыя:Мінойская цывілізацыя]] eloe7xlw2k2217czf5tc70zy1cc3p83 0 232139 5187141 4447578 2026-08-26T11:49:17Z Autumndancer 168015 вычытка 5187141 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пілар}} [[Файл:Pilar (Ernest Hemingway's boat) Cuba.jpg|thumb]] '''«Пілар»''' — рыбалоўнае судна [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]] даўжынёй 38-футаў (12 м). Пісьменнік набыў яго ў красавіку 1934 года ў «Wheeler Shipbuilding» у [[Бруклін]]е, [[Нью-Ёрк]], за 7495 долараў ЗША. «Пілар» — мянушка жонкі Хемінгуэя [[Палін Пфайфер|Палін]], а таксама імя жанчыны-лідара партызанскай групы ў яго рамане 1940 года пра [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскую вайну ў Іспаніі]], «[[Па кім звоніць звон]]». Хемінгуэй рэгулярна рыбачыў на гэтай лодцы ў водах [[Кі-Уэст]]а ([[Фларыда (штат)|штат Фларыда]]). [[Катэгорыя:Эрнэст Хемінгуэй]] [[Катэгорыя:Рыбалоўныя судны]] [[Катэгорыя:Спартыўнае рыбалоўства]] ibomo6re53icv4q9bvpcivi0yy424cl 5187153 5187141 2026-08-26T11:51:32Z Autumndancer 168015 5187153 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пілар}} [[Файл:Pilar (Ernest Hemingway's boat) Cuba.jpg|thumb]] '''«Пілар»''' — рыбалоўнае судна [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]] даўжынёй 38 футаў (12 м). Пісьменнік набыў яго ў красавіку 1934 года ў «Wheeler Shipbuilding» у [[Бруклін]]е, [[Нью-Ёрк]], за 7495 долараў ЗША. «Пілар» — мянушка жонкі Хемінгуэя [[Палін Пфайфер|Палін]], а таксама імя жанчыны-лідара партызанскай групы ў яго рамане 1940 года пра [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскую вайну ў Іспаніі]], «[[Па кім звоніць звон]]». Хемінгуэй рэгулярна рыбачыў на гэтай лодцы ў водах [[Кі-Уэст]]а ([[Фларыда (штат)|штат Фларыда]]). [[Катэгорыя:Эрнэст Хемінгуэй]] [[Катэгорыя:Рыбалоўныя судны]] [[Катэгорыя:Спартыўнае рыбалоўства]] 18moft5dpz1nsnvp3a7qlb7ljhmg1kk 0 233069 5187026 5045681 2026-08-26T08:37:42Z Ueschar 151377 вычытка 5187026 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тышкевіч}} {{Навуковец}} '''Міхал Тышкевіч''' ({{lang-pl|Michał Tyszkiewicz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — граф, падарожнік, калекцыянер, археолаг-аматар<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/154716|title=Тышкевіч Міхаіл, сын Юзафа - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/mikhal-tyshkevich.html|title=Хто той чалавек, на месцы палаца якога Лукашэнка паставіў сваю любімую рэзідэнцыю? І чаму яго імя выбілі залатымі літарамі ў Луўры?|website=budzma.org|access-date=2025-09-29}}</ref>. Падарожнічаў па Егіпце і Нубіі (1861—1862 і 1867—1868), праводзіў раскопкі і сабраў калекцыю старажытнасцей, якая цяпер раскідана па многіх месцах свету (у тым ліку ў [[Парыж]]ы, [[Лондан]]е, [[Капенгаген]]е, [[Берлін]]е, [[Бостан]]е, [[Рым]]е, [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]]). Аўтар ''«Дзённіка падарожжа ў Егіпет і Нубію» (1861—1862)'', упершыню апублікаванага ў Парыжы ў 1863 годзе. II [[Біржы|Біржанскі]] ардынат, зацверджаны як граф у Расійскай імперыі 8 мая 1861 года.<ref>{{кніга | аўтар = Jerzy Sewer Dunin-Borkowski | загаловак = Almanach Błękitny | месца = Warszawa | год = 1908 | спасылка = https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/5740/edition/5489/content?ref=desc | старонкі = 954}}</ref> == Біяграфія == === Сям’я і адукацыя === З арыстакратычнага роду [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], аднаго з самых багатых і вядомых у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>''Teki rodzinne Tyszkiewiczów, Potockich, Lubomirskich, Zamojskich'', Zofii Potockiej, BNW, Akc.10114/4</ref>. Яго дзед, граф [[Міхал Тышкевіч]] (1761—1839), служыў у арміі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] і ўдзельнічаў у [[Вайна 1812 года|вайне з Расіяй 1812 года]]<ref>Józef Tyszkiewicz, ''Tyszkiewiciana'', Poznań, 1903</ref>. Нарадзіўся 4 снежня 1828 года ў Валожыне, першы сын графа Юзафа Тышкевіча (1805—1844) і Ганны з Забелаў. У 1848 годзе скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскую гімназію]], сістэматычную адукацыю дапаўняла дамашняе навучанне пад кіраўніцтвам бібліёграфа і ўніверсітэцкага бібліятэкара [[Адам Ёхер|Адама Ёхера]]. Быў адным з першых, хто матэрыяльна падтрымаў Віленскі тэатр і музей старажытнасцей. У сваім маёнтку ў Гарадку пад [[Мінск]]ам (цяпер [[Астрашыцкі Гарадок]]) у 1855 годзе паставіў мураваны неагатычны палац на беразе возера. Для аздаблення палаца набыў у [[Калінінград|Кёнігсбергу]] набор мэблі, якая раней належала польскаму каралю і вялікаму князю літоўскаму [[Аўгуст Моцны|Аўгусту Моцнаму]]. У гэтым палацы Тышкевіч сабраў сваю першую важную калекцыю польскіх манет. Праўда, гэты нумізматычны збор неўзабаве прададзены яшчэ аднаму калекцыянеру [[Эмерык Каралевіч Чапскі|Эмерыку Чапскаму]]. У [[Лондан]]е Тышкевіч набыў і шмат рэчаў для закладзенай ім у палацы карціннай галерэі, дзе сярод іншых, калі верыць апісанням, захоўваліся творы такіх славутых мастакоў, як [[Рафаэль Санці|Рафаэль]], [[Ганс Гольбейн Старэйшы|Ганс Гальбейн]] і [[Франсуа Бушэ]]. === Першае падарожжа ў Афрыку === У лістападзе 1860 года Тышкевіч адправіўся ў сваю першую экспедыцыю, мэтай якой быў [[Алжыр]]. Разам са сваёй жонкай і сябрам, мастаком [[Антоні Залескі|Антонім Залескім]], граф правёў там каля двух тыдняў, але не дасягнуў жаданай мэты — відовішчнага палявання на львоў і леапардаў. Выбар Егіпта як месца наступнага падарожжа быў невыпадковым, у тым ліку з прычыны так званай «антыкварнай жылкі», якой граф ганарыўся ўсё сваё жыццё. Цікавасць да гісторыі і старажытных помнікаў падштурхнула Тышкевіча да дастаткова грунтоўнай падрыхтоўкі. Ён набыў некалькі навуковых прац выдатных егіптолагаў таго часу, у тым ліку, «Егіпецкую граматыку» [[Жан-Франсуа Шампальён|Жана-Франсуа Шампальёна.]]''«Дзённік падарожжа ў Егіпет і Нубію»'' змяшчае апісанні яго самастойных спроб расшыфраваць іерагліфічныя тэксты. Багацце ведаў выразна вылучала яго з натоўпу еўрапейскіх турыстаў, якія наведвалі Егіпет тым часам. Аднак яго сустрэча з краінай была ў першую чаргу матываваная захапленнем паляваннем. Дзённік Тышкевіча багаты на апісанні паляўнічых прыгод: як поспехаў, так і няўдач, перададзеных з гарачым запалам. === Падарожжа ў Егіпет (1861—1862) === Падарожжа Міхала Тышкевіча ў [[Егіпет]] і [[Нубія|Нубію]] пачалося ў лістападзе 1861 года з прычала ў [[Александрыя|Александрыі]]. Праплыўшы па канале Эль-Махмудыя, Тышкевіч адплыў у [[Каір]], адкуль потым адправіўся ўніз па цячэнні, наведваючы шэраг гарадоў Ніжняга Егіпта аж да порта Даміета, возера Манзала і [[Порт-Саід]]а, дзе меў магчымасць бачыць будаўніцтва [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]]. Недалёка ад Каіра, у сучасным раёне Булак, у кампаніі вядомага археолага [[Аўгуст Марыет|Аўгуста Марыета]] ён старанна даследаваў калекцыю нядаўна створанага [[Каірскі егіпецкі музей|Музея егіпецкіх старажытнасцей]]. Кіраўнік Службы старажытнасцей, Марыет працаваў над стрымліваннем незаконнай здабычы і экспарту старажытных артэфактаў. Правілы, выдадзеныя ў той час, дазвалялі прыватныя раскопкі толькі на ўсходнім беразе Ніла з папярэдняй афіцыйнай згоды Марыета. З гэтай прычыны нават самы багаты турыст з Еўропы не мог нават марыць пра правядзенне ўласных раскопак. Аднак граф Міхал Тышкевіч дасягнуў гэтага. Расійскі консул арганізаваў для яго аўдыенцыю ў намесніка Саіда Башы. Пасля прыемнай, хоць і павярхоўнай, размовы Баша паабяцаў графу фірман, або рэкамендацыйны ліст, каб палегчыць цяжкае і няпэўнае падарожжа ў Нубію, але потым парушыў сваё абяцанне. Разумеючы, што гэта можа быць успрынята як грубасць, Саід Баша зрабіў выключэнне і, верагодна, не параіўшыся з Аўгустам Марыетам, даў Тышкевічу дазвол на правядзенне раскопак па ўсёй краіне. Тышкевіч атрымаў гэтую неверагодную навіну, дабраўшыся да [[Фівы (Егіпет)|Фіваў]], царства егіпецкай археалогіі. === Раскопкі ў Егіпце === Метад раскопак, апісаны ў «Падарожным дзённіку», сведчыць аб тым, што Міхал Тышкевіч, як і яго стрыечныя браты — вядомыя археолагі [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстах]] і [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанцін]], валодаў пэўным талентам у гэтай галіне ў спалучэнні з пачуццём таго, дзе трэба капаць. На працягу першых трох дзён у [[Карнак]]у ён знайшоў, сярод іншага, пазалочаную пасудзіну і «вельмі прыгожую залатую фігурку бога Амона-Ра». Аднак радасць ад гэтай здабычы была нядоўгай. Першая частка «Дзённіка», апублікаваная ў Парыжы ў 1863 годзе, заканчваецца тым, што наглядчык урадавых раскопак урачыста забараняе Тышкевічу раскопкі ў фіванскім некропалі, зарэзерваваным для Марыета. Астатняя частка апісання не была апублікавана ў французскім выданні праз чаргу падзей. Перакладчык, які суправаджаў экспедыцыю Тышкевіча, нечакана паведаміў графу пра сакрэтнае пагадненне, якое ён заключыў з некалькімі вартаўнікамі, якія назіралі за раскопкамі ў Фівах, якія абяцалі, што «яны не будуць вартаваць ноччу ў пэўнай цясніне за гарамі Асасіф». Гэта дало магчымасць правесці некалькі гадзін пошукаў, якія былі добра выкарыстаны. Граф апісвае працэдуру наступнымі словамі: «Заўтра ўвечары мы павінны распачаць нашу першую сакрэтную экспедыцыю. Мяне мучыць сумленне, але мая антыкварная жылка бярэ верх, і я ўжо мару пра муміі і саркафагі». Раскопкі ў Заходніх Фівах далі сенсацыйныя вынікі. Акрамя знойдзеных асобных мумій: адна ў маляўнічай кардоннай скрынцы, другая ў саркафагу (частка якога захоўваецца ў [[Луўр (музей)|Луўры]]; абодва артэфакты, верагодна, датуюцца X стагоддзем да н.э.), праз тры дні каманда натрапіла на магілу, якая не адкрывалася са старажытных часоў, што само па сабе было адкрыццём. У магіле, ля падножжа чатырох пахавальных скрынь, якія ляжалі на зямлі, стаяла «табурэтка з платана — увагнутая зверху, з блакітнай фаянсавай міскай на ёй, на дне якой былі высушаныя рэшткі ежы». Сёння гэтая чаша захоўваецца ў Францыі, а табурэтка, таксама падораная Луўру, была перавезена ў [[Варшава|Варшаву]] як пастаянны дэпазіт і цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі]]. Папірус «Кнігі мёртвых» адной з мумій, знойдзеных у той жа магіле, быў перавезены ў Варшаву з [[Лагойск|Лагойска]]. Нягледзячы на тое, што раскопкі, праведзеныя Міхалам Тышкевічам, сёння былі б сустрэты з самымі жорсткімі санкцыямі і асуджэннем, у той час яны былі даволі ўзорнымі. Іх дакументацыя — дакладныя апісанні некаторых артэфактаў і сітуацый, у якіх яны былі знойдзены, — заслугоўвае асаблівай увагі і значна пераўзыходзіць большасць ранніх археалагічных публікацый. Дакументацыя мусіла быць поўнай і апублікаванай разам з другой часткай «Дзённіка», чаго, на жаль, так і не адбылося. Рукапіс з пласцінамі, якія адлюстроўваюць знойдзеныя прадметы, пакуль не знойдзены. === Калекцыя помнікаў === Увогуле, зыходзячы з дадзеных інвентарызацыі з некалькіх музеяў і інфармацыі, апублікаванай у прэсе XIX стагоддзя, памер калекцыі Міхала Тышкевіча, сабранай у Егіпце, можна ацаніць як мінімум у 800 прадметаў. Пасля вяртання граф перадаў частку артэфактаў [[Луўр (музей)|музею Луўр]] (196 прадметаў), але, насуперак распаўсюджанаму меркаванню, большая частка апынулася ў Літве і Беларусі. Найбуйнейшая калекцыя з Лагойска, падораная членам сям’і Тышкевічаў, прыбыла ў [[Варшава|Варшаву]] ў 1901 годзе як падарунак Таварыству прыгожых мастацтваў «Захента» і складаецца з 626 экспанатаў. Сёння частка гэтай калекцыі, выратаваная ад ваенных разбурэнняў, захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]]. Сям’я Тышкевічаў была вялікай, і ў некалькіх гарадах (напрыклад, у [[Біржы|Біржах]], [[Чырвоны Двор (Ковенскі павет)|Чырвоным Двары]] каля [[Коўна|Коўні]], [[Вільня|Вільні]] і [[Ландварова|Ландварове]], [[Валожын]]е і [[Астрашыцкі Гарадок|Астрашыцкім Гарадку]]) былі сямейныя палацы, дзе, паводле тагачаснага звычаю, размяшчаліся кніжныя калекцыі і так званыя кабінеты асаблівасцяў або палацавыя музеі. Міхал Тышкевіч, безумоўна, прывёз і падарыў большасці сваіх сваякоў падарункі — сувеніры з падарожжаў, верагодна, у выглядзе арыгінальных егіпецкіх старажытнасцей, якія ён адкапаў. Паміж 11 сакавіка і 11 красавіка 1862 года ён перадаў Віленскаму музею старажытнасцей 222 егіпецкія знаходкі. Пазней у тым жа годзе ён таксама адправіў туды дзве дзіцячыя муміі і некалькі іншых прадметаў<ref>Aldona Snitkuviene, ''Historia zbioru egipskich starożytności hrabiego Michała Tyszkiewicza'' w katalogu wystawy ''Papirusy, mumie, złoto'', Warszawa, 2011</ref>. === Калекцыянер старажытнага мастацтва === [[Файл:Cortazzo_-_Michał_Tyszkiewicz_1884.jpg|міні|Арэстэ Картаца. Партрэт Міхала Тышкевіча.1884 г]] У далёкай Італіі Міхал Тышкевіч пачаў новы раздзел свайго жыцця, прысвечаны збіранню старажытнасцей, якія прынеслі яму славу. У 1862 годзе, атрымаўшы ў спадчыну ад свайго дзядзькі, графа Яна Тышкевіча, маёнтак [[Біржы]] на поўначы Літвы, ён прысвяціў свой значны даход набыццю старажытных артэфактаў, у прыватнасці, скульптур, ювелірных вырабаў, каштоўных камянёў і манет, галоўным чынам з раскопак у Італіі, дзе пражыў большую частку свайго жыцця. Ён стаў вядомым як адзін з найвялікшых калекцыянераў старажытнасцей, які валодаў вытанчаным густам. Купля старажытных прадметаў не было адзіным захапленнем Тышкевіча. Другой крыніцай яго збіральніцтва старажытнасцей былі ўласныя археалагічныя даследаванні. У 1863 годзе ён набыў вілу ў [[Неапаль|Неапалі]] для правядзення раскопак у гэтым раёне. Першым месцам даследаванняў былі могілкі старажытнага горада [[Kume|Кумы]] ў [[Кампанія (Італія)|Кампаніі]] на [[Тырэнскае мора|Тырэнскім моры]], адной з найстарэйшых грэчаскіх калоній у Італіі і важным культурным цэнтрам, дзе калісьці жыла знакамітая Сівіла-аракул. Наступным месцам раскопак былі [[Баі]], курортны горад для багатых рымлян. Абедзве пляцоўкі, верагодна, не далі чаканых вынікаў, бо Тышкевіч звярнуў сваю ўвагу на руіны знакамітых [[Пампей (муніцыпалітэт)|Пампеяў]], размешчаных недалёка ад Кум і Неапаля — горада, разбуранага вывяржэннем [[Везувій|Везувія]] ў 79 годзе нашай эры. Аднак прапанова правесці там даследаванні была адхілена, што прымусіла графа Міхала пераехаць з Неапаля ў [[Рым]], дзе яго раскопкі працягваліся некалькі гадоў. Недалёка ад горада [[Анцыум]] — рэзідэнцыі некалькіх рымскіх імператараў — ён выявіў сляды старажытнага храма. Пасля ён правёў даследаванні ў этрускім горадзе [[Веі]] і, сярод іншых месцаў, на знакамітай старажытнай [[Апіева дарога|Віа Апія]] ў Рыме. У той час ён збіраў у асноўным старажытныя бронзавыя вырабы і рымскія манеты. Ён лёгка пазбаўляўся ад старажытных твораў мастацтва, жадаючы замяніць іх новымі прадметамі. Адным з яго кліентаў быў [[Напалеон III]], якому Тышкевіч прадаў некалькі старажытных бронзавых вырабаў, у тым ліку статуэтку з выявай Геракла III стагоддзя да н. э. Пазней Напалеон III перадаў іх музею Луўр, і яны застаюцца ў яго калекцыі дагэтуль<ref>Mariola Kazimierczak, ''Michał hrabia Tyszkiewicz archeolog i kolekcjoner antyków'' w ''Spotkania z zabytkami'', sierpień 2008</ref>. У 1870 годзе праз рэўматызм і, перш за ўсё, змены палітычнай сітуацыі ў Італіі ён кінуў свае раскопкі і цалкам прысвяціў сябе калекцыянаванню. Ва ''«Успамінах старога калекцыянера»'' мы чытаем: «Маё падарожжа ў Егіпет і раскопкі, якія я там праводзіў, аказалі вялікі ўплыў на маё жыццё, бо з таго часу мая любоў да археалогіі ўзмацнілася, і праз год пасля вяртання (у Літву) я вырашыў з’ехаць і жыць у краіне, дзе мог бы задаволіць гэтае жаданне». У 1870 годзе Тышкевіч дабіўся ад расійскага імператара дазволу на развод з жонкай, пасля чаго адразу ж адмовіўся ад біржанскай ардынацыі на карысць свайго старэйшага сына [[Юзаф Тышкевіч|Юзафа]]. Сын мусіў за тое выплачваць бацьку штогадовую рэнту, але жыў Міхал Тышкевіч не толькі з таго. Значную частку даходаў яму даваў перапродаж археалагічных каштоўнасцяў. Тышкевіч большую частку зімовых месяцаў праводзіў у Рыме. Сёння, дзякуючы яго перапісцы з [[Вільгельм Фрэнер|Вільгельмам Фрэнерам]], нямецкім навукоўцам, які жыў у Парыжы, мы ведаем яго наступныя адрасы ў Рыме, дзе некаторы час ён жыў у доме 25, а апошні год — у доме 24 на вуліцы Грэгарыяна. Кожны год ён ездзіў у Францыю, дзе спыняўся ў парыжскім горадзе [[Нёі-сюр-Сен|Нёйі-сюр-Сен]], у доме 40 па вуліцы Шэзі<ref>Mariola Kazimierczak, ''Le Comte Michel Tyszkiewicz (1828-1897), archéologue, collectionneur, bienfaiteur'' [w:] ''Polacy we Francji,'' CAN, Warszawa, 2004</ref>. Праз тое, што археалагічная кар’ера перастала складвацца, граф цалкам пераключыўся на ролю калекцыянера антычных старажытнасцей. Ягоная кватэра ў Рыме стала знакамітай на ўсю Еўропу. Першы кіраўнік італьянскага дырэктарата антычнасцей і мастацтваў Фелічэ Бэрнабеі неаднаразова яе наведваў, а пасля пісаў: «Гэта быў свайго роду музей… дзе амаль кожны дзень пасля абеду сустракаліся найбольш кампетэнтныя ў справе антычнасцяў асобы, каб падзівіцца на ўжо экспанаваныя каштоўныя прадметы ці найноўшыя набыткі, якія граф дэманстраваў здзіўленым прыяцелям». Экспанаты ў калекцыі Тышкевіча былі апрацаваныя паводле тагачасных навуковых стандартаў і захоўваліся ў адмысловых вітрынах, якія пасля смерці графа былі закупленыя італьянскай дзяржавай для музея рымскіх тэрмаў (лазняў). Таксама калекцыянер вёў дэталізаваны каталог сваіх набыткаў. Ядром калекцыі Тышкевіча быў на той момант адзін з найлепшых у свеце збор антычных [[Гема|гемаў]] — круглых ці авальных ювелірных камянёў з выразанымі выявамі. Сваю калекцыю мармуровых скульптур граф прадаў дацкаму піўному магнату [[Карл Якабсэн|Карлу Якабсэну]], і яна стала асновай знакамітай гліптатэкі (збору антычнай скульптуры і разьбы) у [[Капенгаген|Капенгагене]]. Таксама Тышкевіч збіраў антычныя вазы. Ягоныя заслугі на гэтым полі адзначаныя, сярод іншага, тым, што невядомы мастак грэчаскіх ваз, што тварыў у V стагоддзі да нашай эры, цяпер называецца «мастаком Тышкевіча». Так сталася, бо менавіта ў зборах графа быў кратар (старажытнагрэчаская чаша для змешвання віна з вадой) з адлюстраваннем падзей Траянскай вайны работы гэтага мастака. Граф Міхал Тышкевіч памёр 18 лістапада 1897 года ў Рыме ва ўзросце 69 гадоў і пахаваны на могілках [[Кампа-Верана]] ў Рыме. Па смерці яго калекцыю прадалі на аўкцыёне ў Парыжы ў Hotel Druout 8, 9 і 10 чэрвеня 1898 года<ref>Mariola Kazimierczak, ''Michel Tyszkiewicz (1828-1897), grand collectionneur'' w ''Les nouveaux cahiers franco-polonais'', N° 6, Paris-Varsovie, 2006</ref>. Музей Луўр набыў некалькі старажытнасцей для сваіх аддзелаў, у тым ліку крылатую казу за 29 600 франкаў і егіпецкую статую-лекара з чорнага базальту за 21 500 франкаў. «Калі б яго калекцыя не была раскідана, ніводзін калекцыянер-знаўца не змог бы з ім параўнацца: ні рымскія кардыналы XVI стагоддзя, ні мільянеры нашага стагоддзя», — пісаў былы кансерватар Луўра [[Вільгельм Фрэнер]], аўтар аўкцыённага каталога 1898 года<ref>Wilhelm Froehner, ''La collection Tyszkiewicz'', Paris, 1898</ref>. Французскі археолаг Шарль Руі аўтар шматлікіх публікацый і справаздач, прысвечаных гэтаму каталогу і творам з егіпецкай калекцыі Міхала Тышкевіча<ref>Charles Rouit, ''La collection Tyszkiewicz du Musée du Louvre'', w ''Warsaw egyptological studies I'', National Museum in Warsaw ''Pro-Egipt'', Warsaw, 1997</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Egipt zapomniany czyli Michała hr. Tyszkiewicza „Dziennik podróży do Egiptu i Nubii (1861-1862)”'', opracowanie i wstęp Andrzej Niwiński, Warszawa 1994. * ''Michał hrabia Tyszkiewicz 1828-1897'', opracowanie Leszek Zinkow ([https://archive.today/20010423120224/http://www.egiptologia.pl/epr_tys.html online]) * Aldona Snitkuviene, ''Historia zbioru egipskich starożytności hrabiego Michała Tyszkiewicza'' w katalogu wystawy ''Papirusy, mumie, złoto'', Warszawa, 2011 * ''Teki rodzinne Tyszkiewiczów, Potockich, Lubomirskich, Zamojskich'', Zofii Potockiej, BNW, Akc.10114/4 * Mariola Kazimierczak, ''Le Comte Michel Tyszkiewicz (1828-1897), archéologue, collectionneur, bienfaiteur'' w ''Polacy we Francji,'' CAN, Warszawa, 2004 * Charles Rouit, ''La collection Tyszkiewicz du Musée du Louvre'', w ''Warsaw egyptological studies I'', National Museum in Warsaw ''Pro-Egipt'', Warsaw, 1997 * Mariola Kazimierczak, ''Michał hrabia Tyszkiewicz archeolog i kolekcjoner antyków'' w ''Spotkania z zabytkami'', sierpień 2008 * Wilhelm Froehner, ''La collection Tyszkiewicz'', Paris, 1898 * Mariola Kazimierczak, ''Michel Tyszkiewicz (1828-1897), grand collectionneur'' w ''Les nouveaux cahiers franco-polonais'', N° 6, Paris-Varsovie, 2006 * Józef Tyszkiewicz, ''Tyszkiewiciana'', Poznań, 1903 == Спасылкі == * [https://polona.pl/search/?query=Micha%C5%82_Tyszkiewicz&filters=creator:%22Tyszkiewicz,_Micha%C5%82_(1828--1897)%22,public:1,hasTextContent:0 Публікацыі Міхала Тышкевіча] ў бібліятэцы [[Polona]] ; Творы Міхала Тышкевіча на * [https://archive.org/details/ideademokratycz00tyszgoog archive.org] * [https://fbc.pionier.net.pl/search#fq={!tag=dcterms_accessRights}dcterms_accessRights%3A%22Dost%C4%99p%20otwarty%22&q=Micha%C5%82%20Tyszkiewicz Federacji Bibliotek Cyfrowych] * [https://www.google.pl/search?hl=pl&tbm=bks&tbm=bks&q=inauthor:%22Micha%C5%82+Tyszkiewicz%22 Google] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-09-30}} {{DEFAULTSORT:Тышкевіч Міхал}} [[Катэгорыя:Тышкевічы|Міхал Тышкевіч]] [[Катэгорыя:Падарожнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Археолагі Польшчы]] lf2bkwcfxv7hzwl7xpkmbrlz2nka4al 0 241825 5186815 5174343 2026-08-25T18:30:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186815 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Галышына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 12|lat_sec = 11 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 58|lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет = Добраўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046517 }} '''Галы́шына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Галы́шана'''</ref> ({{lang-be-trans|Halyšyna}}, {{lang-ru|Голышино}}<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0044407&q_id=6385163|title=Решение Горецкого районного Совета депутатов от 23 сентября 2011 года № 13-9 "О переименовании сельских населенных пунктов Горецкого района"|url-status=dead}}</ref>) — [[вёска]] ў [[Горацкі раён|Горацкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Добраўскі сельсавет|Добраўскага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Добраўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Добраўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Горацкага раёна]] at5w4gsk0x4sg5tj00400bnz5n5i9hb 0 245446 5186878 5111609 2026-08-25T21:22:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186878 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = ГараШ |Арыгінальная назва = |Выява = ГараШ.jpg |Памер = |Жанр = Камедыя |Рэжысёр = [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], Аляксандр Крупіна |Прадзюсар = |Сцэнарыст = |Акцёры = [[Аляксандр Міхайлавіч Кулінковіч|Аляксандр Кулінковіч]], Юрый Навумаў, Арцём Курэнь |Аператар = Мікіта Пінігін |Кампазітар = |Кампанія = BezBuslou Arts |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = |Мова = руская, беларуская |Час = 61 хвіліна |Год = 2015 |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''ГараШ''' — беларуская камедыя, [[Сітуацыйная камедыя|сіткам]] паводле сцэнарыя [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэя Курэйчыка]]. Год стварэння — [[2015]]. == Сюжэт == {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=dbx9Y9wBuI0&feature=youtu.be «ГараШ. Пачатак»]. Першы бэкстэйдж са здымак}} {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=M6YfO1EQNXU&feature=youtu.be Афіцыйны трэйлер]}} Па вызначэнні стваральнікаў карціны, «ГараШ» — гэта чорная камедыя пра беларускія рэаліі<ref>{{cite web| date =13 мая 2015| url = http://www.svaboda.org/content/kurejcyk-zdymie-kulinkovica-u-seryjalie-pra-sabany/27014238.html| title = Курэйчык здыме Кулінковіча ў сэрыяле пра Шабаны|publisher =[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]]| access-date = 3 ліпеня 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150703163729/http://www.svaboda.org/content/kurejcyk-zdymie-kulinkovica-u-seryjalie-pra-sabany/27014238.html|archive-date=3 ліпеня 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aif.by/timefree/item/37429-shabani-comedy-garage.html |title= Комедия про Шабаны. Лицо проекта - лидер группы «Нейро Дюбель»|author= Юлия Тельтевская|date=19 мая 2015 |publisher= Аргументы и факты|access-date=3 ліпеня 2015|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20150703181152/http://www.aif.by/timefree/item/37429-shabani-comedy-garage.html|archive-date=3 ліпеня 2015}}</ref>. У аснове «Гараша», па словах самога сцэнарыста Андрэя Курэйчыка — філасофская тэма сутыкнення цывілізацый, канфлікту паміж празаходнім мысленнем маладога галоўнага героя, дэпартаванага з ЗША, і «саўковымі» поглядамі жыхароў Шабаноў, якія з'яўляюцца, па меркаванні аўтара, адлюстраваннем каштоўнасцяў Беларусі на дадзеным этапе яе развіцця<ref>{{артыкул|аўтар=Тарас Тарналицкий |загаловак=Из Шабанов с любовью |спасылка=http://www.belmarket.by/ru/332/115/26245/%D0%98%D0%B7-%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D1%81-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%8E.htm |выданне=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= ЗАО «Медиарынок» |год= 20 чэрвеня 2015|выпуск=1160 |нумар=27 |мова=ru }}</ref>. Падзеі ў фільме разгортваюцца на ўскраіне Мінска ў мікрараёне [[Шабаны (жылы раён)|Шабаны]] (таму і «Ш» на канцы слова-назвы фільма). Маладога беларуса пасля пяці гадоў амерыканскага жыцця па прычыне праблем з дакументамі дэпартавалі з [[ЗША]], дзе ён працаваў у буйным аўтасэрвісе, па праграме Work & Travel<ref>{{cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/online/culture/31244/ |title=Отвалите все от наших Шабанов! |author=Кирилл Живолович |date=9 ліпеня 2015 |publisher=БелГазета |access-date=9 ліпеня 2015 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709140642/http://www.belgazeta.by/ru/online/culture/31244/ |archive-date=9 ліпеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. Ён вяртаецца ў Мінск і ўладкоўваецца на працу ў гаражную аўтамайстэрню ў Шабанах. Але яго амерыканскія рэкамендацыйныя лісты тут нікому не цікавы, і яму даводзіцца даказваць адпаведнасць сваёй працай. Старэйшы механік, ён жа ўладальнік гэтага гаражу (ролю выканаў [[Аляксандр Міхайлавіч Кулінковіч|Аляксандр Кулінковіч]]), вучыць яго жыццю, і таму, як «правільна» рамантаваць машыны. Па сюжэце фільма ён нарадзіўся ў Шабанах, тут вырас, і большасць свайго часу праводзіць у гаражы. Выдатна разбіраецца ў машынах, адрамантуе што заўгодна (але, калі трэба, то можа і паламаць), але ў сваіх думках затрымаўся дзесьці ў постсавецкім часе. Разам з тым адбываюцца розныя кур'ёзныя гісторыі на глебе сутыкнення двух мысленняў — заходняга цывілізаванага, законапаслухмянага, з маральнымі каштоўнасцямі, з марай пра поспех і савецкага кансерватыўнага<ref name="Кп">{{cite web |url=http://www.kp.by/daily/26400/3276953/ |title=Андрей Курейчик снимает фильм за «три копейки» |author= Сергей Малиновский|publisher=[[Камсамольская Праўда|Комсомольская Правда]] |access-date=1 ліпеня 2015|lang=ru |archive-url= https://web.archive.org/save/http://www.kp.by/daily/26400/3276953/|archive-date=3 ліпеня 2015}}</ref>. Фільм — іранічны погляд на нашу рэальнасць, як беларус з заходнім мысленнем сутыкаецца з беларускім «саўком». == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння фільма з'явілася ў кампазітара Дзмітрыя Фрыгі. Сваёй ідэяй ён падзяліўся з аператарам-пастаноўшчыкам Аляксандрам Крупінай і сцэнарыстам Андрэем Курэйчыкам. Пасля чаго Андрэй Курэйчык напісаў сцэнарый да фільма. Першапачаткова была арганізвана акцыя, пры дапамозе якой арганізатары здымак праз [[Краўдфандынг|краўдфандынг]] планавалі сабраць на праект 80 млн. рублёў<ref>{{cite web |url=http://mk.by/2015/05/22/123172/ |title=Рио де Шабанейро |author=Владимир Жданович |date=22 мая 2015 |publisher=Минский Курьер |access-date=3 ліпеня 2015 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20151122225948/http://mk.by/2015/05/22/123172/ |archive-date=22 лістапада 2015 |url-status=dead }}</ref>. Але неабходнай сумы сабраць не атрымалася, тым не менш стваральнікі фільма прыступілі да здымак, уклаўшы ўласныя сродкі. Быў арганізаваны кастынг, абвешчана акцыя са зваротам да ўсіх ахвотнікаў дапамагчы. Знайшліся і людзі, і абсталяванне, і аўтамабілі для здымак. Таму атрымалася зняць фільм з мінімальнымі ўкладаннямі. Здымкі праходзілі як у Шабанах, так і ў Мінску. Гараж, дзе граюць галоўныя героі, здымалі на вуліцы Розы Люксембург. Натуру — месца, дзе адбываецца дзейства, у сталічным раёне Шабаны<ref name="Кп" />. Ролі ў фільме выканалі шматлікія музыкі, у тым ліку [[Аляксандр Міхайлавіч Кулінковіч|Аляксандр Кулінковіч]], Юры Навумаў («[[Neuro Dubel]]») і [[Ягор Забелаў]] («Гурзуф», «Ягор Забелов Трио»), кіназорка {{Не перакладзена 3|Эвяліна Георгіеўна Сакура|Эвяліна Сакура|ru|Сакуро, Эвелина Георгиевна}}, пісьменнік [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] і артысты беларускіх тэатраў<ref>{{cite web |url=http://nashaniva.by/?c=ar&i=154720&lang=ru |title=«Гараш» с Куллинковичем: трагикомедия об автослесаре в Шабанах |author=Александр Арсёнов|date= 17 жніўня 2015|publisher= [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=17 жніўня 2015|lang= ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150817181244/http://nashaniva.by/?c=ar&i=154720&lang=ru |archive-date=17 жніўня 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.tut.by/culture/460602.html |title= Андрей Курейчик презентовал тизер нового белорусского кинопроекта "ГараШ"|date= 17 жніўня 2015|publisher=TUT.BY |access-date=17 жніўня 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150817184810/http://news.tut.by/culture/460602.html|archive-date=17 жніўня 2015}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]]|загаловак= Доктар Аўтахаўс |спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=11845|выданне= [[Культура (1991)|Культура]]|тып=газета |месца= Мн.|выдавецтва=[[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Мінкульт Беларусі]] |год= 25 ліпеня 2015|выпуск= 1208|нумар=30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150826175553/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=11845 |archive-date=26 жніўня 2015}}</ref>. Здымкі праходзілі з 26 чэрвеня па 30 чэрвеня, на працягу 5 дзён<ref>{{cite web |url=http://belsat.eu/be/programs/aghliad-padzieiau-kultury/kurejchyk-pakaza-film-z-kulinkovicham-u-galonaj-roli/ |title=Курэйчык паказаў фільм з Кулінковічам у галоўнай ролі |author=Аляксандра Дорская, Адэля Дубавец |date=30 ліпеня 2015 |publisher=[[БелСат]] |access-date=2 жніўня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150802164423/http://belsat.eu/be/programs/aghliad-padzieiau-kultury/kurejchyk-pakaza-film-z-kulinkovicham-u-galonaj-roli/ |archive-date=2 жніўня 2015}}</ref>. Праект не з'яўляўся камерцыйным і здымаўся без падтрымкі і ўплыву інвестараў ці дзяржавы<ref>{{cite web| author =Мария Гриц| date =23 чэрвеня 2015| url =http://naviny.by/rubrics/culture/2015/06/23/ic_articles_117_189160/| title =Курейчик снимает фильм за неделю и 5 тысяч долларов| publisher =[[БелаПАН]]| access-date =3 ліпеня 2015| lang =ru| archive-date =25 чэрвеня 2015| archive-url =https://web.archive.org/web/20150625205237/http://naviny.by/rubrics/culture/2015/06/23/ic_articles_117_189160| url-status =dead}}</ref>. Аўтары ідэі таксама падрэсліваюць, што праект ставіць перад сабой мэту даказаць, што ў Беларусі можна здымаць незалежнае некамерцыйнае кіно пра Сінявокую без дзяржаўнай падтрымкі ці дыктату прадзюсараў<ref>{{cite web | date =29 чэрвеня 2015 | url =http://www.interfax.by/news/belarus/1186915 | title =На окраине Минска начались съемки независимого кино — «черной» комедии «ГараШ» по сценарию Андрея Курейчика | publisher =Interfax | access-date =3 ліпеня 2015 | archive-url =https://web.archive.org/web/20150702085038/http://www.interfax.by/news/belarus/1186915 | archive-date =2 ліпеня 2015 | url-status =dead }}</ref>. Галоўны рэжысёр фільма Андрэй Курэйчык падкрэсліў, што прытрымліваецца канцэпцыі «нацыянальнага кіно», гэта значыць, што кіно павінна быць актуальным, зробленым беларусамі для беларусаў і пра беларусаў. І зыходзячы з гэтага Курэйчык выказаўся, што «ГараШ» з'яўляецца «рэдкім за апошнія гады нацыянальным кінапраектам»<ref>{{cite web |url= http://belapan.com/archive/2015/06/29/786163_786183/|title= Беларускія незалежныя кінематаграфісты пачалі здымкі камедыі "ГараШ" аб жыцці ў Шабанах|author= Захар Шчарбакоў|date=26 чэрвеня 2015 |publisher= [[БелаПАН]]|access-date=2015-01-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20150703174351/http://belapan.com/archive/2015/06/29/786163_786183/|archive-date=3 ліпеня 2015}}</ref>. 17 жніўня 2015 года Андрэем Курэйчыкам быў прадстаўлены {{Не перакладзена 3|Тызер-трэйлер|тызер|ru|Тизер-трейлер}} фільма<ref>{{cite web |url=http://www.kp.by/daily/26420.5/3293543/ |title= Андрей Курейчик выложил в интернет тизер своего фильма «ГараШ» |author= Сергей Малиновский|date=17 жніўня 2015 |publisher=Комсомольская правда |access-date=17 жніўня 2015|lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150817183520/http://www.kp.by/daily/26420.5/3293543/ |archive-date=17 жніўня 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.interfax.by/news/world/1189759|title= Работа над черной трагикомедией "ГараШ" завершается. Создатели представили первый тизер |date= 17 жніўня 2015|publisher=[[Интерфакс-Запад|Interfax]] |access-date=17 жніўня 2015|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20150817203408/http://www.interfax.by/news/world/1189759|archive-date=17 жніўня 2015}}</ref>. === Кадры са здымачнай пляцоўкі === <gallery perrow="5" widths="170px" heights="130px"> Выява:GaraSh5.jpg|Сцэнарыст А. Курэйчык з прамовай напачатку здымак Выява:GaraSh6.jpg|А. Курэйчык разбівае талерку з імёнамі здымачнай групы Выява:GaraSh9.jpg|Выканаўцы галоўных роляў Юры Навумаў і Аляксандр Кулінковіч падчас грыміравання |Выканаўцы роляў аўтамеханіка і прадаўца аўтазапчастак Выява:Garash20.jpg| Выява:GaraSh10.jpg|Сцэна ўладкавання «амерыканца» ў аўтамайстэрню Выява:GaraSh12.jpg|Сцэна знаёмства дачкі чыноўніка з «амерыканцам» Выява:GaraSh14.jpg| Выява:GaraSh16.jpg|Сцэна, калі дачка чыноўніка прыехала забіраць машыну Выява:GaraSh17.jpg|Здымачная група разам з акцёрамі і масоўкай </gallery> === Прэзентацыя трэйлера === 21 кастрычніка 2015 года сцэнарыст Андрэй Курэйчык разам з групай стваральнікаў стужкі прэзентавалі афіцыйны трэйлер трагікамедыі «ГараШ»<ref>{{cite web |url=http://m.kp.by/daily/26449.4/3319303/ |title=Премьера фильма «ГараШ» пройдет на «Лicтападзе» |author=Сергей Малиновский |date=22 кастрычніка 2015 |publisher=Комсомольская правда |access-date=24 кастрычніка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151026021609/http://m.kp.by/daily/26449.4/3319303 |archive-date=26 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url= http://afisha.tut.by/news/premier-tut/469372.html|title= Андрей Курейчик показал трейлер сериала про Шабаны "ГараШ"|date= 21 кастрычніка 2015|publisher= TUT.BY|access-date= 24 кастрычніка 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20151024182639/http://afisha.tut.by/news/premier-tut/469372.html|archive-date= 24 кастрычніка 2015|url-status= dead}}</ref>. Прэзентацыя роліка адбылася ў сталічным паб-клубе «Графіці», падчас яе Андрэй Курэйчык прадставіў публіцы стваральнікаў карціны і акцёраў, якія зняліся ў гэтым фільме<ref>{{cite web |url=http://nashaniva.by/?c=ar&i=158540|title= Прэзентаваны фінальны трэйлер фільма Андрэя Курэйчыка пра мінскія Шабаны «ГараШ»|date= 22 кастрычніка 2015|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |access-date=24 кастрычніка 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20151024183716/http://nashaniva.by/?c=ar&i=158540|archive-date=24 кастрычніка 2015}}</ref>. Падчас прэзентацыі Андрэй Курэйчык сказаў, што ў назве фільма, знарочыста хібнае напісанне слова «гараж» з літарай «Ш» на канцы, што цалкам адпавядае яго сэнсу. Па яго меркаванні, у Беларусі дэ-факта існуе чатыры нацыянальных мовы: руская, беларуская, «трасянка» і мова «саўка». Курэйчык адзначыў: {{пачатак цытаты}} «''Мова "саўка" — гэта асобная мова. Яна не толькі ў словах, яна ў эстэтыцы, сэнсе жыцця, нашым побыце, яна ў вар'яцкай архітэктуры мікрараёнаў, якія атачаюць Мінск. "Гараш" — гэта не "трасянка", гэта ўвасабленне саўковай мовы, які працяў усю нашу краіну, асабліва ў апошнія дзесяцігоддзі, і выдраў нас з нейкага пэўнага культурнага кантэксту. Ці то мы нацыя, ці то няма, ці то мы Еўропа, ці то Расія. Еўрапейцы назвалі б гэта мультыкультуралізм, а я назваў гэта "ГараШ". "ГараШ" у Шабанах — гэта Беларусь на ўскраіне Еўропы: незразумела дзе і незразумела як''»<ref>{{cite web |url=http://naviny.by/rubrics/culture/2015/10/21/ic_articles_117_190101/ |title=Андрей Курейчик: «ГараШ» — это фильм о стране на окраине Европы |author=Захар Щербаков |date=21 кастрычніка 2015 |publisher=БелаПАН |access-date=24 кастрычніка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024171924/http://naviny.by/rubrics/culture/2015/10/21/ic_articles_117_190101/ |archive-date=24 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}</ref>. {{канец цытаты}} == Удзел у кінафестывалях == У лістападзе 2015 года фільм увайшоў у праграму XXII Мінскага міжнароднага кінафестывалю «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]» у нацыянальным конкурсе, катэгорыя «ігравое кіно»<ref>{{cite web|url= http://listapad.com/programm/natsionalnyi-konkurs/igrovoe-kino/garash|title=Гараш |publisher=Мінскі міжнародны кінафестываль «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]» |access-date=27 кастрычніка 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20151027164845/http://listapad.com/programm/natsionalnyi-konkurs/igrovoe-kino/garash|archive-date=27 кастрычніка 2015}}</ref>. 7 лістапада адбылася прэм'ера ў кінатэатры «[[Перамога (кінатэатр, Мінск)|Перамога]]», 11 лістапада — у кінатэатры «[[Мір (кінатэатр, Мінск)|Мір]]». == Фільм у пракаце == [[Файл:GaraSh applause.jpg|thumb|right|200px|Апладысменты гледачоў пасля прагляду прэзентацыі фільма ў к/т «[[Масква (кінатэатр, Мінск)|Масква]]», 13.02.2016]] 11 лютага 2016 года фільм стартаваў у шырокім рэспубліканскім кінапракаце<ref>{{cite web |url=http://novychas.by/kultura/harashnyja_tajny_shabanou_i_zl/ |title=«ГараШныя» тайны Шабаноў і Злучаных Штатаў |author=Расінскі А. |date=2016-02-11 |publisher=[[Новы Час]] |access-date=17 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216225015/http://novychas.by/kultura/harashnyja_tajny_shabanou_i_zl/ |archive-date=16 лютага 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.kp.by/daily/26486/3355735/ |title= «ГараШ» прокатят по стране|date=29 студзеня 2016|publisher=Комсомольская правда |access-date=17 лютага 2016 |archive-url=http://www.peeep.us/e34d081a |archive-date=17 лютага 2016 |lang= be}}</ref>. У Мінску стужка дэманстравалася ў кінатэатрах «[[Масква (кінатэатр, Мінск)|Масква]]», «Перамога», «Арт-кінатэатр» і «Сільверскрын». Акрамя гэтага, яшчэ больш чым у 20 беларускіх гарадах. Асноўная прэзентацыя фільма і сустрэча з творчай групай адбыліся 13 лютага ў кінатэатры «Масква». Паказ прайшоў пры амаль поўнай зале, а па завяршэнні паказу публіка ўстала і доўгі час апладыравала стоячы стваральнікам фільма<ref name="НЧГр">{{cite web |url=http://novychas.by/kultura/harash_hliadac_u_cakanni_praci/ |title=«ГараШ»: глядач у чаканні працягу |author=Грушэцкі А. Л. |date=14 лютага 2016 |publisher=Новы Час |access-date=17 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224112326/http://novychas.by/kultura/harash_hliadac_u_cakanni_praci/ |archive-date=24 лютага 2016 }}</ref>. Паказы ў іншых кінатэатрах і гарадах таксама праходзілі галоўным чынам пры поўных аншлагах або пры амаль запоўненых залах<ref name="НЧГр" />. Аднак пры пракаце ў Беларусі пракатчыкі сутыкнуліся і з некаторымі праблемамі. Так, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] адмовіўся паказваць «ГараШ» магілёўскі кінапракат; не паказалі фільм у [[Гомель|Гомелі]], [[Барысаў|Барысаве]], [[Маладзечна]] і [[Салігорск]]у<ref name="Марціновіч">{{cite web|url= http://www.nv-online.info/by/660/culture/113953/Доход-Курейчика-–-162-миллиона.htm|title= Доход Курейчика – 162 миллиона|author= [[Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|Марціновіч Д. А.]]|date= 16 лютага 2016|publisher= [[Народная Воля (1995)|Народная воля]]|access-date= 17 лютага 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160217094947/http://www.nv-online.info/by/660/culture/113953/%D0%94%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4-%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%87%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%E2%80%93-162-%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0.htm|archive-date= 17 лютага 2016|url-status= dead}}</ref>. === Касавыя зборы === Толькі за першы ўікэнд трагікамедыя «ГараШ» сабрала ў тры разу больш свайго бюджэту<ref name="ГМ">{{cite web |url=http://nashaniva.by/?c=ar&i=165297 |title= Незалежны фільм «ГараШ» акупіўся за тыдзень пракату| author= Грушэцкі А. Л., Мікулевіч С. |date= 17 лютага 2016|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |access-date=17 лютага 2016 |archive-url= http://www.peeep.us/8ba4a720|archive-date=17 лютага 2016}}</ref><ref name="afisha">{{cite web|url= http://afisha.tut.by/news/anews/484933.html|title= 17 лютага 2016|date= 16 лютага 2016|publisher= TUT.BY|access-date= 2016-02-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20160217172919/http://afisha.tut.by/news/anews/484933.html|archive-date= 17 лютага 2016|url-status= dead}}</ref>. За першыя выходныя праката толькі 40 сеансаў фільма, якія галоўным чынам прайшлі ў малых залах Беларусі, сабралі ледзь больш 162-х мільёнаў беларускіх рублёў (з улікам прэв'ю на фэстывале «Лістапад»), пры выдатках на фільм 51-го мільёна беларускіх рублёў (у чэрвені 2015 года)<ref name="Марціновіч" />. А фільм паглядзелі больш за 5000 гледачоў<ref name="afisha" />. Фільм «ГараШ» стаў самым прыбытковым беларускім фільмам у нацыянальным кінапракаце за ўсю гісторыю<ref name="Марціновіч" /><ref name="afisha" />. == Стваральнікі фільма == === Здымачная група === [[Выява:ГараШ1.jpg|thumb|справа|220пкс|Хлапушка да фільма і талерка з імёнамі здымачнай групы]] * Аўтары ідэі: Дзмітрый Фрыга, [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], Аляксандр Крупіна * Сцэнарыст: Андрэй Курэйчык * Рэжысёр-пастаноўшчык: Андрэй Курэйчык * Другі рэжысёр: Аляксандра Барысава * Асістэнт рэжысёра: Аляксандра Лігорава * Прадзюсары: Андрэй Курэйчык, Дзмітрый Фрыга * Кампазітар: Дзмітрый Фрыга * Песня да фільма: [[Аляксандр Міхайлавіч Кулінковіч|Аляксандр Кулінковіч]] * Аператары-пастаноўшчыкі: Мікіта Пінігін, Аляксандр Крупіна * Мастак-пастаноўшчык: Вікторыя Сяліцкая * Мастак па касцюмам: Марына Кудраўцава * Мастак па грыму: Алена Ігнатовіч * Мантаж: Сяргей Дзмітрэнка === У ролях === {| class="standard" |- !Персанаж||Акцёр |- !colspan="2"|Галоўныя ролі |- |Старэйшы аўтамеханік, Б.Г.||[[Аляксандр Міхайлавіч Кулінковіч|Аляксандр Кулінковіч]] |- |Аўтаэлектрык||Юры Навумаў |- |«Амерыканец», Віталь Барзоў||Арцём Курэнь |- !colspan="2"|Другія ролі |- |Дзяржчыноўнік||Васілій Ніцко |- |Кліентка гаража, дачка чыноўніка||Лізавета Шукава |- |Стрыптызёрша||[[Эвеліна Сакура]] |- |Прадавец аўтазапчастак||Вадзім Гайдукоўскі |- !colspan="2"|У эпізодах |- |Аўтамеханік||[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] |- |Хлапчукі-хуліганы з Шабаноў||Глеб Курэйчык |- |Васёк, амер. сябра В. Б.||Аляксей Сапрыкін |- |Другі амер. сябра В. Б.||Аляксандр Крупіна |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|А. Грушэцкі]] |загаловак=Наш адказ Галівуду |спасылка=http://www.nv-online.info/by/602/printed/105457/%D0%9D%D0%B0%D1%88-%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%83%D0%B4%D1%83.htm |выданне=[[Народная Воля (1995)|Народная Воля]] |тып=газета |месца=Мн. |год=15 ліпеня 2015 г |выпуск=3999 |нумар=54 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725143214/http://www.nv-online.info/by/602/printed/105457/%D0%9D%D0%B0%D1%88-%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%83%D0%B4%D1%83.htm |archive-date=25 ліпеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150725143214/http://www.nv-online.info/by/602/printed/105457/%D0%9D%D0%B0%D1%88-%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%83%D0%B4%D1%83.htm |archivedate=25 ліпеня 2015 }} * {{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|А. Грушэцкі]]|загаловак= Доктар Аўтахаўс |спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=11845|выданне= [[Культура (1991)|Культура]]|тып=газета |месца= Мн.|год= 25 ліпеня 2015|выпуск= 1208|нумар=30 |старонкі=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20150826175553/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=11845 |archive-date=26 жніўня 2015}} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак= Іронія шабаноўскага існавання|спасылка= http://novychas.by/kultura/ironija_shabanouskaha_isnavann/|выданне= [[Новы Час]]|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]]|год= 4 снежня 2015|выпуск= 462|нумар= 46|старонкі= 16|archive-url= https://web.archive.org/web/20151208080953/http://novychas.by/kultura/ironija_shabanouskaha_isnavann/|archive-date= 8 снежня 2015}} * {{артыкул |аўтар=[[Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|Дзяніс Марціновіч]] |загаловак=Тое, што мы назіраем у Шабанах, мы бачым і ва ўсёй краіне… |спасылка=http://www.nv-online.info/by/637/printed/110199/%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%9A%D0%A3%D0%A0%D0%AD%D0%99%D0%A7%D0%AB%D0%9A--%C2%AB%D0%A2%D0%BE%D0%B5-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%BC%D1%8B-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BC-%D1%83-%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85-%D0%BC%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D1%87%D1%8B%D0%BC-%D1%96-%D0%B2%D0%B0-%D1%9E%D1%81%D1%91%D0%B9-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D0%B5%E2%80%A6%C2%BB.htm |выданне=[[Народная Воля]] |тып=газета |месца=Мн. |год=10 лістапада 2015 |выпуск=4033 |нумар=88 |старонкі=3 |копія=https://web.archive.org/web/20151122145718/http://www.nv-online.info/by/637/printed/110199/%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%9A%D0%A3%D0%A0%D0%AD%D0%99%D0%A7%D0%AB%D0%9A--%C2%AB%D0%A2%D0%BE%D0%B5-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%BC%D1%8B-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BC-%D1%83-%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85-%D0%BC%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D1%87%D1%8B%D0%BC-%D1%96-%D0%B2%D0%B0-%D1%9E%D1%81%D1%91%D0%B9-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D0%B5%E2%80%A6%C2%BB.htm |дата копіі=22 лістапада 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151122145718/http://www.nv-online.info/by/637/printed/110199/%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%9A%D0%A3%D0%A0%D0%AD%D0%99%D0%A7%D0%AB%D0%9A--%C2%AB%D0%A2%D0%BE%D0%B5-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%BC%D1%8B-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BC-%D1%83-%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85-%D0%BC%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D1%87%D1%8B%D0%BC-%D1%96-%D0%B2%D0%B0-%D1%9E%D1%81%D1%91%D0%B9-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D0%B5%E2%80%A6%C2%BB.htm |archive-date=22 лістапада 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151122145718/http://www.nv-online.info/by/637/printed/110199/%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%9A%D0%A3%D0%A0%D0%AD%D0%99%D0%A7%D0%AB%D0%9A--%C2%AB%D0%A2%D0%BE%D0%B5-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%BC%D1%8B-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BC-%D1%83-%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85-%D0%BC%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D1%87%D1%8B%D0%BC-%D1%96-%D0%B2%D0%B0-%D1%9E%D1%81%D1%91%D0%B9-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D0%B5%E2%80%A6%C2%BB.htm |archivedate=22 лістапада 2015 }} == Спасылкі == {{CommonsCat|GaraSh}} * {{cite web|url= http://listapad.com/programm/natsionalnyi-konkurs/igrovoe-kino/garash|title=Гараш |date= 27 кастрычніка 2015|publisher=Мінскі міжнародны кінафестываль «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]» |access-date=27 кастрычніка 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20151027164845/http://listapad.com/programm/natsionalnyi-konkurs/igrovoe-kino/garash|archive-date=27 кастрычніка 2015}} {{фільмы Андрэя Курэйчыка}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фільмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Фільмы Андрэя Курэйчыка]] qlo3se65cxzqp1aqukysxscec8nj2cf 0 245487 5186997 4021513 2026-08-26T07:16:21Z Ueschar 151377 шаблон 5186997 wikitext text/x-wiki {{Косць}}[[Файл:Gray93.png|right|thumb|300px|Выява паяснічнага пазванка. {{lang-en|Superior articular process}} Верхні сустаўны адростак; {{lang-en|Inferior articular process}} Ніжні сустаўны адростак; {{lang-en|Transverse process}} Папярочны адростак; {{lang-en|Accessory process}} Дадатковы адростак; {{lang-en|Mamillary process}} Соскападобны адростак]] '''Пазванок''' ({{lang-lat|vertebra}})&nbsp;— складальны элемент (косць) [[пазваночны слуп|пазваночнага слупа]]. Розныя групы [[пазваночныя|пазваночных]] жывёл маюць розную колькасць пазванкоў у пазваночным слупе. У шэрагу груп&nbsp;— напрыклад, у [[птушкі|птушак]] ці [[сысуны|сысуноў]]&nbsp;— некаторыя пазванкі зліваюцца, ствараючы больш трывалыя ўтварэнні. У чалавека ў норме пазваночны слуп мае 33—34 пазванкі, уключаючы 5 зрослых у так званы [[крыж, анатомія|крыж]]; акрамя таго, ад 3 да 5 пазванкоў, зрастаючыся, фарміруюць [[хвасцец|хвастцовую]] косць. Свабодныя пазванкі паміж сабой маюць праслойкі храстковай тканкі&nbsp;— так званыя [[міжпазванковы дыск|міжпазванковыя дыскі]]. Падобныя па будове і функцыях пазванкі фарміруюць розныя аддзелы пазваночнага слупа: [[Шыйныя пазванкі|шыйны]], [[Грудныя пазванкі|грудны]], [[Паяснічныя пазванкі|паяснічны]], [[Крыжавая косць|крыжавы]], хваставы. Адпаведна з назвамі аддзелаў, і самі пазванкі называюцца па назве аддзела (напрыклад: ''першы грудны пазванок''). Выключэнне складаюць першыя два шыйныя пазванкі, якія маюць уласныя назвы: [[Атлант, анатомія|атлант]] і [[эпістрафей]]. Найбольш пастаянны па колькасці пазванкоў шыйны аддзел, які ў большасці груп [[пазваночныя жывёлы|пазваночных]] уключае 7 пазванкоў. Пазванкі бываюць рознай формы; яны могуць мець і дадатковыя адросткі. У [[рыбы|рыб]], некаторых [[земнаводныя|земнаводных]] і [[паўзуны|паўзуноў]] форма сучляноўных паверхняў пазванкоў дваякаўвагнутая (''амфіцэльная''). У большасці земнаводных і паўзуноў у сувязі з патрэбнасцю ў рухомасці цела пазванкі становяцца ''працэльнымі'', г.зн. увагнутымі спераду, ззаду выпуклымі, або ''апістацэльнымі''&nbsp;— спераду выпуклымі, ззаду ўвагнутымі; у птушак&nbsp;— ''гетэрацэльнымі'', г.зн. седлападобнымі. У сысуноў паміж пазванкамі размешчаны міжпазванковыя храсткі, у сувязі з чым цела пазванкоў маюць плоска-ўвагнутую форму: ''плаціцэльныя'' пазванкі. == Будова == Незалежна ад прыналежнасці да якога-небудзь пэўнага аддзела пазваночнага слупа ўсе пазванкі маюць адзіны агульны план будовы. У пазванку адрозніваюць ''цела'' і ''дугу''. Цела пазванка ({{lang-lat|corpus vertebrae}}) звернута ўперад і прызначана для апорнай функцыі. Дуга пазванка ({{lang-lat|arcus vertebrae}}) злучаецца ззаду з целам з дапамогай ножак дуг пазванка ({{lang-lat|pediculus arcus vertebrae}}). Паміж целам і дугой размяшчаецца пазваночная адтуліна ({{lang-lat|foramen vertebrale}}). У сукупнасці ўсе пазваночныя адтуліны ўтвараюць пазваночны канал ({{lang-lat|canalis vertebralis}}), дзе знаходзіцца [[спінны мозг]]. Ад дугі пазванка адыходзяць адросткі: ззаду ў сагітальнай плоскасці асцюкаваты адростак ({{lang-lat|processus spinalis}}), направа і налева ад дугі&nbsp;— папярочныя адросткі ({{lang-lat|processus transversus}}), уверх і ўніз ад дугі&nbsp;— верхнія і ніжні сустаўныя адросткі ({{lang-lat|processus articulares superiores et inferiores}}). Знізу сустаўныя адросткі абмежаваны верхнімі і ніжнімі пазваночнымі выразкамі ({{lang-lat|incisura vertebrales superiores et inferiores}}), якія пры злучэнні суседніх пазванкоў утвараюць міжпазванковыя адтуліны ({{lang-lat|foramina intervertebralia}}). Праз гэтыя адтуліны праходзяць крывяносныя сасуды і спіннамазгавыя нервы. == Літаратура == * [http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B8/ Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160410115242/https://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B8/ |date=10 красавіка 2016 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Позвонки}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Косці чалавека}} [[Катэгорыя:Пазваночнік]] 64gnuvinlvi8tyk5gahtwlj4xfcabxp 0 245489 5187006 4818528 2026-08-26T07:26:44Z Ueschar 151377 шаблон 5187006 wikitext text/x-wiki {{Косць}} '''Хвасце́ц''' ({{lang-la|coccyx}}), '''хвастцовая косць''' ({{lang-la|os coccygis}}) — ніжні аддзел [[Пазваночнік чалавека|пазваночніка чалавека]], які складаецца з трох-пяці зрослых [[Рудыментарныя органы|рудыментарных]] пазванкоў. == Функцыя == Хвасцец з'яўляецца ў чалавека і іншых бясхвостых [[прыматы|прыматаў]], пачынаючы з [[нахалапітэк]]а (міяцэнавы гамінід)<ref name="Masato-J-Anatomy">Masato (2004), ''Acquisition of bipedalism''</ref>, уяўляючы сабой рудыментарны [[хвост]]<ref name="Saladin-285">Saladin (2003), p 268</ref>. Нягледзячы на рудыментарны характар, хвасцец мае даволі важнае функцыянальнае значэнне<ref name="Foye-eMed-CocPain">Foye (2008), eMedicine</ref><ref>[http://www.medlinks.ru/modules.php?op=modload&name=Forum&file=viewtopic&topic=52746&forum=115 Вопросы травматологу и ортопеду: операция по удалению копчика<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Пярэднія аддзелы хвасца служаць для прымацавання мышцаў і звязкаў, якія ўдзельнічаюць у функцыянаванні органаў мочапалавой сістэмы і дыстальных аддзелаў тоўстага кішэчніка (хвастцовая, падуздышна-хвастцовая і лабкова-хвастцовая мышцы, што фарміруюць мышцу, якая падымае задні праход, а таксама заднепраходна-хвастцова звязка). Таксама да хвасца прымацоўваецца частка мышачных пучкоў [[Вялікая ягадзічная мышца|вялікай ягадзічнай мышцы]], якая з'яўляецца магутным разгінальнікам сцягна<ref name="Foye-eMed-CocPain" />. Апроч гэтага, хвасцец мае ролю ў размеркаванні фізічнай нагрузкі на анатамічныя структуры таза, служачы важным пунктам апоры — пры нахіле чалавека, які сядзіць, уперад пунктамі апоры з'яўляюцца сядалішчныя шышкі і ніжнія галіны [[Сядалішчная косць|сядалішчных касцей]]; пры нахіле назад частка нагрузкі перадаецца хвасцу<ref name="Foye-eMed-CocPain" />. == Будова == Хвасцец у цэлым мае форму выгнутай [[Піраміда (геаметрыя)|піраміды]], звернутай асновай дагары, а верхавінай — уніз і наперад. Ад першага хвастцовага пазванка адыходзяць відазмененыя верхнія сустаўныя адросткі, якія атрымалі назву хвастцовых рогаў ({{lang-la|cornua coccygea}}). Хвастцовыя рогі, злучаючыся з [[крыж]]авымі рогамі, удзельнічаюць у фарміраванні крыжова-хвастцовага злучэння тыпу сіндэсмоза, рухомасць у якім больш выяўлена ў жанчын. Падчас родаў хвасцец можа адхіляцца назад, павялічваючы памеры родавых шляхоў. Па бакавых (латэральных) паверхнях цела першага хвастцовага пазванка размяшчаюцца рудыменты папярочных адросткаў, астатнія хвастцовыя пазванкі адросткаў не маюць. == Дадатковыя выявы == <gallery> Image:Illu vertebral column.svg|Пазваночны слуп. Image:Gray 111 - Vertebral column-coloured.png|Пазваночны слуп. Image:Gray404.png|Левая мышца, якая падымае задні праход знутры. Image:Gray1228.png|Сярэдзіннае сагітальнае сячэнне мужчынскага таза. Image:Gray1230.png|Сярэдзіннае сагітальнае сячэнне жаночага таза. </gallery> == Гл. таксама == * [[Пазваночнік чалавека]] * [[Крыж, анатомія|Крыж]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * Сапин М. Р., Никитюков Д. Б. Анатомия человека. — В 3 томах. — М. — 1998. — Т.1. * Синельников Р. Д. Атлас анатомии человека. — В 3 томах. — М. — 1990. — Т.1. * [http://www.coccyx.org «Хвастцовы боль» на сайце coccyx.org {{ref-en}}] * http://www.al-hikmah.org/coccyx-fracture.asp {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061230054823/http://www.al-hikmah.org/coccyx-fracture.asp |date=30 снежня 2006 }} {{Косці чалавека}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пазваночнік]] 4v7u8rzai6z3lofs268riuofa32lhu8 0 247813 5186915 5159207 2026-08-25T22:34:35Z IshaBarnes 124956 5186915 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Восаў}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Восаў |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 53 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 36|lon_sec = 21 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 1546522004 }} '''Во́саў''', сустракаецца таксама варыянт '''Во́сава''', н.; '''О́саў''', м.<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}.</ref> ({{lang-be-trans|Vosaŭ}}, {{lang-ru|Осов}}) — [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак знаходзіцца за 44 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 105 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах пасёлак вядомы з 19 стагоддзя як невялікае пасяленне ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 1931 годзе пасялкоўцы ўступілі ў калгас. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 8 пасялкоўцаў загінулі на фронце. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1897]] год — 201 жыхар, 29 двароў. * [[1909]] год — 254 жыхары. * [[1959]] год — 100 жыхароў. * [[2004]] год — 30 жыхароў, 13 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Вядомыя асобы == * [[Валерый Мікалаевіч Гапееў]] (нар. 1963), беларускі пісьменнік і журналіст == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] h3gkjwrjp74y8ln69woxczj8nf2fmwj 0 247876 5186914 5138697 2026-08-25T22:34:00Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5186914 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Кавалёўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кавалёўка |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Кавалёўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kavalioŭka}}, {{lang-ru|Ковалёвка}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 38 км у напрамку на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі Магілёў—Жлобін), за 96 км ад Гомеля, на рацы Доўгая (прыток ракі [[Гутлянка]]). Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым па аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вёска вядомая з 19 стагоддзя як сяленне ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У 1931 годзе вяскоўцы ўступілі ў калгас. У складзе эксперыментальнай базы «Доўск» (цэнтр — вёска Доўск).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] cp4ekre2t7ilrzffcpywh2ihu4g8akt 0 247877 5186905 5138696 2026-08-25T22:04:34Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5186905 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Кляцішча}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кляцішча |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Кляці́шча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kliacišča}}, {{lang-ru|Клетище}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 35 км у напрамку на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі Магілёў—Жлобін), за 95 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Заснавана ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1931 годзе вяскоўцы ўступілі ў калгас. У Вялікую Айчынную вайну 25 вяскоўцаў загінулі на фронце. У складзе эксперыментальнай базы «Доўск» (цэнтр — вёска Доўск).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] e6ifzsbhy2tol6eotdaawfkaijjt7x2 0 266528 5187114 5163667 2026-08-26T11:10:51Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187114 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |загаловак = BioShock Infinite: Burial at Sea |выява = [[Файл:BioShock Infinite Burial at Sea — Episode One.jpg|250px]] |подпіс = |распрацоўшчык = {{нп3|Irrational Games|Irrational Games|en|Irrational Games}} |выдавец = {{нп3|2K Games|2K Games|en|2K Games}} |лакалізатар/ы = |мова інтэрфейсу = асноўныя мовы свету |серыя = {{нп3|BioShock, серыя|BioShock|en|BioShock (series)}} |дата анонсу = |даты выпуску = ''Episode One''<br />12 лістапада 2013<br />''Episode Two''<br />25 сакавіка 2014 |платформы = [[Microsoft Windows]]<br />[[PlayStation 3]]<br />[[Xbox 360]]<br />[[Mac OS X]] |рухавічок = [[Unreal Engine|Unreal Engine 3]] |ліцэнзія = |бюджэт = |версія = |жанр = [[Шутар ад першай асобы]] |рэжым = [[Аднакарыстальніцкая гульня]] |рэйтынг/і = |носьбіты = {{нп3|лічбавая дыстрыб’юцыя|лічбавая дыстрыб'юцыя|ru|Цифровая дистрибуция}} |сістэмныя патрабаванні = |кіраванне = [[геймпад]], [[камп’ютарная клавіятура|клавіятура]], [[камп’ютарная мыш|мыш]] |сайт = [http://www.bioshockinfinite.com/ru/burial-at-sea-ep1 Афіцыйны сайт] }} '''BioShock Infinite: Burial at Sea''' («''Марская магіла''», літаральна — «''Пахаванне ў моры''») — дадатак для [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарнай гульні]] «''[[BioShock Infinite]]''», які з’яўляецца працягам асноўнай сюжэтнай лініі. «''Burial at Sea''» складаецца з двух раздзелаў. Распрацоўшчыкі прадставілі гульцам цалкам новую гісторыю Букера і Элізабэт, але ўжо не ў нябесным горадзе ''Калумбія'', а пад вадой, у горадзе ''[[Захапленне (BioShock)|Захапленне]]''. Каманда на чале з Кенам Левіным вырашыла вярнуць гульцоў на месца падзей першых дзвюх гульняў. == Сюжэт == === Episode One === У гэтай гісторыі Букер Дэ Віт з’яўляецца прыватным дэтэктывам у Захапленні, які, як правіла, робіць брудную працу для сваіх кліентаў. Напярэдадні 1959 года таямнічая жанчына па імі Элізабэт просіць яго расследаваць знікненне маленькай дзяўчынкі Салі. Намеры Элізабэт няясныя і яна не жадае раскрываць любую важную інфармацыю акрамя толькі таго, што Салі жывая і мясцовы мастак Сандэр Коэн можа мець інфармацыю аб яе месцазнаходжанні. Па прыбыцці ў клуб Коэна ім становіцца вядома, што для ўваходу трэба быць у масках, створаных спецыяльна для гасцей яго вечарынкі. Букер і Элізабэт ідуць на пошукі такой маскі па суседніх крамах, у выніку чаго Букеру даводзіцца ўпотай красціся, каб атрымаць яе. Пасля некалькіх спроб яны знаходзяць маску з дапамогай якой, у выніку, трапляюць на вечарыну Коэна. Мастак сцвярджае, што ведае, дзе шукаць Салі, але раскажа гэта толькі калі Букер і Элізабэт станчаць. Пасля танца Коэн аглушае герояў і адпраўляе іх ва ўнівермаг кантрабандыста Фантэйна, які быў затоплены Раянам. Па прыбыцці голас Коэна распавядае, што Салі знаходзіцца ў аддзеле гаспадарчых тавараў. Букер і Элізабэт адпраўляюцца туды, сустракаючы супраціўленне мутантаў. У адной з сцэн Элізабэт паказвае Букер сваю здольнасць рабіць парывы, пасля чаго з’яўляецца магчымасць выкарыстоўваць іх у баі. Дабраўшыся да Салі, героі адразу губляюць яе ў адной з труб, дзе хаваліся маленькая сястрычка. Спрабуючы выцягнуць дзяўчынку з трубахода, Букер і Элізабэт закрываюць ўсе выхады, акрамя аднаго ў краме цацак і, награваючы трубаход, прымушаюць Салі вылезці да апошняга выхаду, але дзяўчынка кліча [[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікага Татульку]]. Пасля знішчэння Татулькі Букер спрабуе выцягнуць Салі з трубахода, і тут Дэ Віт успамінае пра мінулае, а Элізабэт кажа Букеру адпусціць Салі. У дадзеным эпізодзе паказваюцца дзеянні, якія адбываюцца ў канцы арыгінала, калі Букер спрабуе адабраць Анну ў маладога Комстака, але ўжо ад асобы Комстака, побач з якім стаяла Элізабэт і Лютэсы, а пасля закрыцця разрыву дзяўчынка губляе не кончык мезенца, а галаву. Букер адпускае Салі і каецца перад Элізабэт. Яна называе Букера Комстакам, затым побач з героямі з’яўляюцца Лютэсы. Яны расказваюць пра мінулае Комстака: калі яго стала адольваць пачуццё віны за смерць Анны, Закарыя папрасіў Лютэсаў знайсці месца, дзе можна ўсё забыць. Гэтым месцам стаў ''Захапленне'', дзе ніколі не было Анны. Комстак працягвае каяцца перад Элізабэт, але, нечакана, Вялікі Татулька пранізвае Закарыю свідрам. === Episode Two === Сюжэт гэтага эпізоду пачынаецца з бачанняў Элізабэт, у якіх яна бяжыць за Салі па вуліцах Парыжа; раптам мірная абстаноўка змяняецца цемрай і Элізабэт становіцца сведкам гібелі Салі. Элізабэт прыходзіць у сябе (гэта значыць з моманту заканчэння падзей першага эпізоду) і бачыць цела Комстака і Атласа са сваёй бандай. Яны бяруць у палон Салі і збіраюцца забіць Элізабэт, але ў апошні момант з дапамогай вобразу Букера ёй атрымоўваецца заключыць з Атласам здзелку і пазбегнуць смерці. У абмен на Салі Элізабэт абяцае вызваліць Атласа з яго бандай са зняволення ў патанулым супермаркеце (на справе літаральна падняць увесь будынак зноў у горад). У далейшым Элізабэт знаходзіць свой труп і ўспамінае, што яна таксама стала ахвярай Вялікага Татулькі, які забіў Комстака, і яе чарговая копія была адпраўлена Лютэсамі ў свет ''Захаплення'', але наўзамен яна страціла ўсе свае здольнасці. Таксама ў яе зноў з’явіўся мезенец. Пазней яна пазнае, што ў доктара Сушонга была машына для адкрыцця партала ў свет Калумбіі. Тым не менш машына была зламаная. Адрамантаваўшы машыну, яна адпраўляецца ў Калумбію. У Калумбіі яна дастае сілкавальны элемент дырыжабляў, неабходны для ўзняцця будынка супермаркета, а таксама даведаецца пра таямніцы імпрытынга, гэта значыць як да яе прывязалі апеку Салаўя. Гэтую ж методыку выкарыстоўвалі і для прывязкі вялікіх папочек да сястрычкам ў ''Захапленні''. Вярнуўшыся, яна ўсталёўвае сілкавальны элемент ў падставы будынка і падымае супермаркет да горада. Тым не менш, яна зноў трапляе ў рукі банды Атласа. Атлас катуе яе, патрабуючы дастаць яму «''туза ў рукаве''» — ключавую фразу для кантролю над Джэкам (галоўным героем [[BioShock|першай гульні]] серыі). У падсвядомасці з дапамогай вобразу Букера яна ўспамінае, што «''туз у рукаве''» знаходзіцца ў клініцы доктара Сушонга. Адправіўшыся туды, яна становіцца сведкай гібелі Сушонга ад рукі Вялікага Татулькі. На стале, ля трупа доктара яна знаходзіць канверт. Калі яна прыносіць канверт бандзе, яна ўсведамляе, што Атлас не дазволіць ёй сысці жывой. Калі ён бачыць у канверце толькі зашыфраваную формулу, Атлас патрабуе Элізабэт расшыфраваць формулу. Пасля таго, як Элізабэт кажа ключавую фразу «''Будзь ласкавы''», ён наносіць ёй апошні, смяротны ўдар. Пазней ён кажа пра пасадку на самалёт Джэка, які павінен дапамагчы зрынуць Раяна. У выніку Элізабэт памірае з усмешкай на твары, ведаючы, што ў будучыні Джэк уратуе сястрычак, уключаючы Салі. Такім чынам гераіня ірве ланцуг кровапраліцця — Элізабэт адчувала віну перад Салі, выкарыстоўваючы яе для помсты Комстоку. == Спасылкі == * [http://www.bioshockinfinite.com/ru/burial-at-sea-ep1 Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150514093817/http://www.bioshockinfinite.com/ru/burial-at-sea-ep1/ |date=14 мая 2015 }} * [http://ru.bioshock.wikia.com/wiki/Burial_at_Sea_-_Episode_1 BioShock Wiki] * [http://www.metacritic.com/game/pc/bioshock-infinite-burial-at-sea---episode-one BioShock Infinite: Burial at Sea — Episode One] на сайце [[Metacritic]] * [http://www.gamerankings.com/pc/725073-bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-one/index.html BioShock Infinite: Burial at Sea — Episode One] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219090941/http://www.gamerankings.com/pc/725073-bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-one/index.html |date=19 лютага 2014 }} на сайце [[Game Rankings]] * [http://www.metacritic.com/game/pc/bioshock-infinite-burial-at-sea---episode-two BioShock Infinite: Burial at Sea — Episode Two] на сайце [[Metacritic]] * [http://www.gamerankings.com/pc/725076-bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-two/index.html BioShock Infinite: Burial at Sea — Episode Two] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328075648/http://www.gamerankings.com/pc/725076-bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-two/index.html |date=28 сакавіка 2014 }} на сайце [[Game Rankings]] {{Бібліяінфармацыя}} {{BioShock}} {{Irrational Games}} [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Утопіі]] [[Катэгорыя:Працягі відэагульняў]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2013 года]] [[Катэгорыя:BioShock]] 5qhdec2ff95dhncn0z9r9224mc9vwih 0 266727 5186819 5128930 2026-08-25T19:08:30Z Антон 740 76022 5186819 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Крапівенка}} {{Рака2 |Назва = Крапівенка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 23 |Плошча басейна = 156 |Басейн = Дняпро |Басейн рэк = [[Чорнае мора]] |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= на ўсходняй ускраіне вёскі [[Сідараўка (Аршанскі раён)|Сідараўка]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 23|s_lat_sec = 32.4 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 30|s_lon_min = 34|s_lon_sec = 58.3 |Вусце = Дняпро |Месцазнаходжанне вусця = за 2 км на поўнач ад аграгарадка [[Крапіўна (Аршанскі раён)|Крапіўна]] |Вышыня вусця = 151,5<ref name="map">Ліст карты N-36-50. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1986 г.</ref> |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 32|m_lat_sec = 31.8 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 30|m_lon_min = 35|m_lon_sec = 07.3 |Ухіл ракі = 2,1 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Раён = Аршанскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Крапі́венка, Крапіўна''' — [[рака]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] Беларусі, левы [[прыток]] ракі [[Дняпро]]<ref>{{Крыніцы/БелЭн|8к|Крапівенка, Крапіўна||452}}</ref>. Даўжыня ракі 23 км. Сярэдні нахіл воднай паверхні 2,1 м/км. Плошча [[вадазбор]]у 156 км². Выток ракі на ўсходняй ускраіне вёскі [[Сідараўка (Аршанскі раён)|Сідараўка]]. Упадае ў Дняпро за 2 км у напрамку на поўнач ад аграгарадка [[Крапіўна (Аршанскі раён)|Крапіўна]]. На рацэ паміж вёскамі [[Гараны (Аршанскі раён)|Гараны]] і [[Барадуліна (Аршанскі раён)|Барадуліна]] вадасховішча [[Вадасховішча Крапівенка|Крапівенка]]. Сярод прытокаў — Хатынь, [[Дзеравіж]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||452}} * {{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3.|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1985|том=3|старонкі=63|старонак=599|тыраж=10&nbsp;000}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=39|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Оршанский район: карта|адказны=Ред. В. А. Змачинская|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2008|тыраж=10 000}} == Спасылкі == * [http://poseidon.by/content/reka-krapivenka-pritok-reki-dnepr Інфармацыя на сайце «Белорусский Посейдон»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130809075338/http://poseidon.by/content/reka-krapivenka-pritok-reki-dnepr |date=9 жніўня 2013 }} [[Катэгорыя:Рэкі Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Дняпра]] 0k584cz2k34bcdoyd0z144x38wilxad 0 272962 5186738 4584474 2026-08-25T13:26:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186738 wikitext text/x-wiki {{Палітык |Імя = Вільгельм Бадэнскі |Арыгінал імя = Wilhelm von Baden |Выява = Prinz Wilhelm von Baden.jpg |Шырыня = |Апісанне выявы = Прынц Вільгельм фон Бадэн (мініяцюра) |Імя пры нараджэнні = |Псеўданімы = |Дата нараджэння = 18.12.1829 |Месца нараджэння = |Дата смерці = 27.04.1897 |Месца смерці = |Грамадзянства = [[Выява:Flagge Großherzogtum Baden (1871-1891).svg|border|22px]] [[Вялікае герцагства Бадэн]]<br>{{Сцягафікацыя|Германская імперыя}} |Адукацыя = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень||}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Нацыянальнасць = |Веравызнанне = |Партыя = |Асноўныя ідэі = |Род дзейнасці = |Бацька = [[Леапольд, вялікі герцаг Бадэнскі|Леапольд Бадэнскі]] |Маці = [[Сафія Шведская]] |Муж = |Жонка = [[Марыя Максіміліянаўна Лейхтэнбергская]] |Дзеці = [[Марыя Бадэнская, 1865—1939|Сафія Марыя]], [[Максіміліян Бадэнскі|Максіміліян]] |Узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Цэрынгенскага льва}}{{!!}}{{Ордэн «Pour le Merite», Прусія}}{{!!}}<!-- [[Выява:FidelityOrderBaden.gif|60px|border|link=Ордэн Вернасці]] [[Выява:Baden lint van de Militar Karl Friedrich Verdienstorden.jpg|50px|border|link=de:Militar-Karl-Friedrich-Verdienstorden]] --> {{!}}} |Аўтограф = |Шырыня аўтографа = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Людвіг Вільгельм Аўгуст Бадэнскі''' ({{lang-de|Prinz Ludwig Wilhelm August von Baden}}; {{ДН|18|12|1829}}, {{МН|Карлсруэ||}} — {{ДС|27|4|1897}}, {{МС|Карлсруэ||}}) — прынц [[Вялікае герцагства Бадэн|Бадэна]], пруска-бадэнскі палітык і [[генерал пяхоты]]. == Біяграфія == Быў трэцім сынам вялікага князя [[Леапольд, вялікі герцаг Бадэнскі|Леапольда Бадэнскага]] (1790—1852) і прынцэсы [[Сафія Шведская|Сафіі Шведскай]] (1801—1865), дачкі зрынутага шведскага караля [[Густаў IV Адольф|Густава IV Адольфа]]. У [[1849]] годзе паступіў на службу ў прускі першы Гвардзейскі пяхотны полк у якасці старшага лейтэнанта. Перайшоў у 1856 годзе ў артылерыйскую гвардыю, як маёр артылерыі. Даслужыўся да генерал-маёра і камандзіра артылерыйскай брыгады. Сышоў у адстаўку ў 1863 годзе са службы ў прускай арміі, і пабраўся шлюбам з княгіняй [[Марыя Максіміліянаўна Лейхтэнбергская|Марыяй Лейхтэнбергскай]] у Санкт-Пецярбургу. Ён быў членам [[масонскае ложа|масонскага ложа]] «Уранія да неўміручасці», у [[Берлін]]е, і ганаровым членам ложа «Карл да згоды», у [[Мангейм]]е. === Ваенная кар'ера === На [[Аўстра-пруска-італьянская вайна|Аўстра-пруска-італьянскай вайне]] паміж Прусіяй і Аўстрыйскай імперыяй у 1866 годзе прыняў галоўнае камандаванне 8-м федэральным корпусам Бадэнскай арміі, якая ваявала на баку Германскага саюза. Апаненты вінавацілі яго ў тым, што ён павінен панесці адказнасць за няўдалы паход і правал кампаніі з-за свайго празмерна асцярожнага кіраўніцтва. На [[Франка-пруская вайна|Франка-прускай вайне]] вайне 1870—1871 камандаваў 1-й Бадэнскай брыгадай корпуса Вердэра. Быў цяжка паранены каля [[Нюі-Сен-Жорж]]а. === Сям'я === Быў жанаты з ўнучкай імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]], [[Найяснейшы князь|найяснейшай княгіні]] Марыі Максіміліянаўне Раманаўскай, герцагіні [[герцаг Лейхтэнбергскі|Лейхтэнбергскай]], якая пасля замужжа стала прынцэсай Бадэнскай, дачцэ герцага Максіміліяна Лейхтэнбергскага (1817—1852) і вялікай княгіні [[Марыя Мікалаеўна, дачка Мікалая I|Марыі Мікалаеўны]]. Муж і жонка былі далёкімі сваякамі, маючы агульнага продка — [[Людвіг VIII, ландграф Гесэн-Дармштата|ландграфа Гесэн-Дармштацкага Людвіга VIII]]. Цырымонія шлюбу адбылася 11 лютага 1863 года. У шлюбе нарадзілася двое дзяцей: * [[Марыя Бадэнская, 1865—1939|Сафія-Марыя]] ([[1865]]—[[1939]]) — жонка прынца [[Фрыдрых II, герцаг Анхальта|Фрыдрыха Анхальцкага]] (1856—1918), * [[Максіміліян Бадэнскі|Максіміліян]] ([[1867]]—[[1929]]) — апошні [[Спіс канцлераў Германіі|канцлер Германскай імперыі]], які абвясціў пра [[Вільгельм II Гогенцолерн|адрачэнне імператара]] [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельма II]]. Пазней — [[Спіс кіраўнікоў Бадэна|глава дому Бадэна]]. == Узнагароды == * Узнагароджаны ордэнамі Св. Георгія 4-й ступені (№ 10206; 6 сакавіка 1861), [[Ордэн Цэрынгенскага льва|Цэрынгенскага льва]] і [[Pour le Merite]]. == Галерэя выяў == <center><gallery widths=200 heights=200> Выява:Karlsruhe Denkmal Wilhelm von Baden.jpg|<center>Помнік прынцу Вільгельму Бадэнскаму ў Карлсруэ. Скульптар [[Герман Фольц]]</center> Выява:Salem April 2010 1010545.jpg|<center>Бюст прынца Вільгельма Бадэнскага ў [[Залем, Бадэн|Залеме]]</center> Выява:Ludwig-Wilhelm-August-von-Baden.jpg|<center>Саркафаг прынца Вільгельма Бадэнскага ў [[Вялікагерцагская пахавальня|Вялікагерцагскай пахавальні]] ў Карлсруэ</center> </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * Bernhard von Poten: Wilhelm (Prinz von Baden). In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 42, Duncker & Humblot, Leipzig 1897, S. 701—703.{{ref-de}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://ka.stadtwiki.net/Wilhelm,_Prinz_von_Baden Прынц Вільгельм на сайце stadtwiki.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304070102/http://ka.stadtwiki.net/Wilhelm,_Prinz_von_Baden |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-de}} * [http://www.reichstag-abgeordnetendatenbank.de/selectmaske.html?pnd=117617628&recherche=ja Інфармацыя пра прынца Вільгельме Бадэнскім]{{ref-de}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Карлсруэ]] [[Катэгорыя:Удзельнікі франка-прускай вайны]] [[Катэгорыя:Масоны Германіі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты рэйхстага, Германская імперыя]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага]] qrqooby4xcmowq1jn6e5y9j6rs2el1v 0 276075 5186870 4509477 2026-08-25T21:04:04Z Pierre L'iserois 100315 5186870 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ардзяя |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 27|lat_sec = 52 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 32|lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет2 = Вішнеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242998709 }} '''Ардзяя́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ардзе́я'''</ref> ({{lang-be-trans|Ardziaja}}, {{lang-ru|Ордея}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)|Вішнеўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Да 15 мая 1978 года вёска ўваходзіла ў склад [[Міцкевіцкі сельсавет|Міцкевіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>, да 31 мая 2016 года — у склад [[Войстамскі сельсавет|Войстамскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D916r0077283&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 31 мая 2016 г. № 143 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Сморгонского района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210616073519/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D916r0077283&p1=1|date=16 чэрвеня 2021}}</ref>. == Насельніцтва == * 2009 год — 20 чалавек<ref name="pop">[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасць насельніцтва Беларусі на кастрычнік 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 1999 год — 31 чалавек * 1931 год — 152 чалавекі, 24 гаспадаркі {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вішнеўскі сельсавет, Смаргонскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] eq3qrqrz44f9agykixjk32voeojktlb 0 293650 5186767 5186639 2026-08-25T14:15:42Z Pabojnia 135280 афармленне 5186767 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Мацьё (Маціяс) I ''Дабрадушны'' | арыгінал імя = {{lang-fr|Mathieu I le Débonnaire}} <br /> {{lang-de|Matthäus I.}} | выява = Matthias I, Duke of Lorraine.png | шырыня = | апісанне выявы = | пасада = [[герцаг Латарынгіі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[1139]] | перыядканец = [[1176]] | папярэднік = [[Сімон I, герцаг Латарынгіі|Сімон I]] | пераемнік = [[Сімон II, герцаг Латарынгіі|Сімон II]] | пасада_2 = [[граф Туля]] | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = [[1153]] | перыядканец_2 = [[1176]] | папярэднік_2 = Тытул створаны | пераемнік_2 = [[Мацьё II, граф Туля|Мацьё II]] | дата нараджэння = каля [[1119]] | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | аўтограф = }} {{Цёзкі|Мацьё}} '''Мацьё (Маціяс) I ''Дабрадушны''''' ({{lang-fr|Mathieu I le Débonnaire}}, {{lang-de|Matthäus I.}}; каля [[1119]]—{{Дата смерці|13|5|1176}}) — герцаг [[Латарынгія|Латарынгіі]] з [[Эльзаская дынастыя|Эльзаскай дынастыі]] (1139—1176), старэйшы сын і спадчыннік [[Сімон I, герцаг Латарынгіі|Сімона I]], герцага Латарынгіі, і Адэлі, дачкі [[Генрых III, граф Лувена|Генрыха III]], [[графа Лувена]]. == Біяграфія == Падобна сваім папярэднікам, Маціяс быў верным прыхільнікам нямецкіх каралёў і імператараў. Ён быў жанаты з сястрой імператара [[Фрыдрых Барбароса|Фрыдрыха Барбаросы]] Берце, а жонка самога [[Фрыдрых Барбароса|Фрыдрыха Барбаросы]] [[Беатрыс I (графіня Бургундыі)|Беатрыса]] даводзілася Маціясу пляменніцай. Маціяс разам з [[Конрад III|Конрадам III]] браў удзел у [[Другі крыжовы паход|Другім крыжовым паходзе]], суправаджаў Фрыдрыха Барбаросу ў яго італьянскіх паходах і падтрымліваў у барацьбе супраць рымскіх пап [[Адрыян IV|Адрыяна IV]] і [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], Францыі і Сіцыліі. Маціяс варагаваў з многімі сваімі васаламі і суседзямі, уключаючы [[граф Бара|графаў Бара]] і [[біскуп Туля|біскупаў Туля]]. Сутыкненне з біскупам Туля за валоданне [[Гандэрвіль|Гандэрвілем]] на [[Мозель|Мозелі]] прывяло да адлучэння Маціяса ад царквы па рашэнні Папы [[Яўген III|Яўгена III]] ([[1153]]). Аднак пры падтрымцы Фрыдрыха Барбаросы ён атрымаў верх над біскупам і стаў называцца графам Туля. Маціяс шчодра ахвяраваў на цэрквы і заснаваў шэраг кляштароў, у адным з якіх, [[Клерле]], быў пахаваны разам з жонкай. == Шлюб і дзеці == Жонка: з каля 1138 '''Берта''' (1123—1195), дачка [[Фрыдрых II Аднавокі|Фрыдрыха II]], [[герцаг Швабіі|герцага Швабіі]]. Дзеці: * '''[[Сімон II, герцаг Латарынгіі|Сімон II]]''' (каля 1140 — 1 красавіка 1206), герцаг Латарынгіі з 1176 * '''[[Феры I, герцаг Латарынгіі|Феры I]]''' (да 1155 — 7 красавіка 1206), сеньёр Бітша з 1155, герцаг Латарынгіі з 1205 * '''Юдыт''' (каля 1140 — 19 сакавіка пасля 1173); муж: з 1170 '''[[Эцьен II, граф Асона|Эцьен II]]''' (1156—1175), [[граф Асона]] * '''Аліса''' (каля 1145 — каля 1200); муж: з 1183 [[Гуга III, герцаг Бургундыі|Гуга III]] (1162—1192), герцаг [[герцагства Бургундыя|Бургундыі]] * '''[[Цьеры IV, біскуп Меца|Цьеры (Дытрых) IV]]''' (пам. 1181), [[біскуп Меца]] 1173—1179 * '''[[Мацьё II, граф Туля|Мацьё II]]''' (пам. 1207), [[граф Туля]] раней 1180 * '''дачка''' == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Henry Bogdan.|загаловак=La Lorraine des ducs, sept siècles d'histoire|месца=Paris|выдавецтва=Perrin|год=2005|allpages=291|isbn=2-262-02113-9}}{{ref-fr}} == Спасылкі == * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/LORRAINE.htm#MathieuIdied1176 |title=Dukes of Lorraine 1048—1431 (Matfriede) |accessdate=2011-12-24}} * {{cite web|url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/lothringen/matthaeus_1_herzog_von_lothringen_1176_chatenois/matthaeus_1_herzog_von_lothringen_+_1176.html|title=Matthäus I. Herzog von Ober-Lothringen|publisher=Mittelalterliche Genealogie im Deutschen Reich bis zum Ende der Staufer|accessdate=2011-12-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/65e6Mx0Zo?url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/lothringen/matthaeus_1_herzog_von_lothringen_1176_chatenois/matthaeus_1_herzog_von_lothringen_+_1176.html|archivedate=22 лютага 2012|url-status=live}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Герцагі латарынгскія]] [[Катэгорыя:Эльзаскі дом]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Постаці другога крыжовага пахода]] q5d3cnp2yuhycwx8iyuifm4idueduko 0 305018 5186781 5156650 2026-08-25T16:29:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186781 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БГК імя Мяшкова | выява = ГК Мяшкоў Брэст.png | шырыня = 180px | поўная_назва = Брэсцкі гандбольны клуб імя Мяшкова | кароткая_назва = | мянушкі = ''мяшкі'' | заснаваны = 9 красавіка 2002 | расфарміраваны = | горад = [[Брэст]], [[Беларусь]] | пляцоўка = УСК «Вікторыя» | умяшчальнасць = 3740 | кіраўнік = [[Павел Башкін]] | пасада_кіраўніка = Спартыўны дырэктар | трэнер = [[Ненад Пулезевич]] | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2025/2026 | месца = 1 месца | сайт = https://meshkovbrest.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = _whiteborder |pattern_b1 = _whitecollar |pattern_ra1 = _whiteborder |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = 0000FF |body1 = 0000FF |rightarm1 = 0000FF |shorts1 = 0000FF |pattern_la2 = _whiteborder |pattern_b2 = _whitecollar |pattern_ra2 = _whiteborder |pattern_so2 = |leftarm2 = FF0000 |body2 = FF0000 |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 }} '''БГК імя́ Мяшко́ва''' — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбольны клуб]] з [[Брэст]]а, шматразовы чэмпіён і ўладальнік [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубка Беларусі]]. Удзельнік міжнародных [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] і [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]]. Гульні праводзіць у залы ўніверсальнага спартыўнага комплексу «Вікторыя» ўмяшчальнасцю 3740 пасадачных месцаў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|title = Арена|work = Клуб|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065201/http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. == Гісторыя == Клуб створаны з ініцыятывы сыноў [[Анатоль Пятровіч Мяшкоў|Анатоля Пятровіча Мяшкова]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/komanda/bgk/|title = БГК им. А.П. Мешкова|work = Команда|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305131214/http://bgk-meshkova.com/komanda/bgk|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, брэсцкага гандбольнага трэнера і энтузіяста, і атрымаў яго імя<ref>{{cite web|date = 6 верасня 2013|url = http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|title = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303215957/http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|archivedate = 3 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|дэбютным для сябе сезоне]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|беларускага чэмпіянату]] брэсцкі клуб адразу склаў канкурэнцыю сталічным фаварытам [[ГК СКА Мінск|СКА]] і [[ГК Аркатрон Мінск|«РЦАП-Аркатрон»]], фінішаваўшы на першым этапе на другім месцы з адставаннем 1 ачко ад «Аркатрона» і стаўшы лідарам у пяцёрцы наймацнейшых на другім этапе. У фінале плэй-оф БГК саступіў «Аркатрону» толькі ў трэцім, дадатковым матчы<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|title = 2002—2003|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065246/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У фінале Кубка Беларусі мацнейшым таксама апынуўся «Аркатрон». Капітан брэсцкай каманды [[Уладзімір Галушка]] быў прызнаны найлепшым іграком чэмпіянату. Па выніках сезону клуб змяніў трэнера і значна ўзмацніў склад украінскімі легіянерамі і беларускімі ігракамі, якія вярнуліся з замежжа. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|сезоне 2003/04]] БГК перамог ва ўсіх гульнях, акрамя адной, і стаў чэмпіёнам з 20-ачковым адрывам ад другога месца, а таксама заваяваў Кубак Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|title = 2003—2004|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020431/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Найлепшым брамнікам чэмпіянату стаў [[Мікалай Зянько, гандбаліст|Мікалай Гальмак]], найлепшым абаронцам — [[Максім Няхайчык]], найлепшым іграком задняй лініі — Уладзімір Галушка. Як віцэ-чэмпіён клуб таксама выступаў у [[Кубак ЕГФ|Кубку ЕГФ]], дзе дайшоў да 1/8 фіналу. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|наступным сезоне чэмпіянату]] БГК імя Мяшкова перамог ва ўсіх без выключэння гульнях; як і ў папярэднім сезоне, трэці этап не спатрэбіўся, паколькі адрыў ад другога месца склаў 14 ачкоў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|title = 2004—2005|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065211/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку Беларусі клуб таксама не меў канкурэнтаў, перамогшы ва ўсіх трох гульнях. [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]]{{efn|ранейшае прозвішча — Гальмак}} стаў найлепшым брамнікам чэмпіянату, Максім Няхайчык — абаронцам, [[Міхаіл Усачоў]] — іграком задняй лініі. У гэтым сезоне брэсцкі клуб дэбютаваў у [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лізе чэмпіёнаў]], дзе ў групавым этапе з адной перамогай фінішаваў на апошнім месцы пасля расійскага клуба [[ГК Чэхаўскія Мядзведзі|«Чэхаўскія Мядзведзі»]], дацкага [[ГК Свендборг|«Гудмэ»]] і славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2004-05/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2004/05. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|чэмпіянаце Беларусі 2005/06]] БГК ізноў стаў найлепшым, саступіўшы толькі ў адной гульні з 23, а ў Кубку Беларусі саступіў мінскаму СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|title = 2005—2006|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305040347/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Упершыню ў беларускім чэмпіянаце ўзяў удзел і фарм-клуб БГК, складзены пераважна з брэсцкіх выхаванцаў. У Лізе чэмпіёнаў БГК зноў перамог аднойчы і скончыў групавы раўнд на апошнім месцы пасля нямецкага клуба [[ГК Кіль|«Кіль»]], дацкага [[ГК Кольдынг|«Кольдынга»]] і польскай [[ГК Вісла Плоцк|«Віслы»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2005-06/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2005/06. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|XV чэмпіянат Беларусі]] прайшоў без інтрыгі: брастчане перамаглі ва ўсіх 28 матчах. Да таго ж фарм-клуб «ЦАР-БГК» заваяваў бронзавыя медалі. Абодва клубы ўзялі ўдзел і ў фінальнай частцы розыгрышу Кубку Беларусі, дзе занялі адпаведна 1-е і 3-е месцы<ref name="bhk2007">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|title = 2006—2007|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020439/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Ігракі фарм-клуба [[Алег Рагозін]] і [[Канстанцін Курыленка]] сталі найлепшымі бамбардзірамі чэмпіянату (233 і 181 мяч адпаведна). У групавым этапе Лігі чэмпіёнаў гэтым разам БГК саступіў ва ўсіх матчах іспанскаму [[ГК Сьюдад Рэал|«Сьюдад Рэалу»]], венгерскаму [[ГК Пік Сегед|«Піку»]] і швейцарскаму [[ГК Кадэтэн Шафгаўзен|«Кадэтэну»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2006-07/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2006/07. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Дэбют у [[Балтыйская ліга, гандбол|Балтыйскай лізе]] прынёс камандзе 2-е месца пасля рыжскага {{Нп3|АСК Рыга, гандбольны клуб|АСК|sk|ASK-LU Riga}}<ref name="bhk2007" />. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Сезон 2007/08]] клуб пачаў адразу з другога этапу і з новым трэнерам, былым іграком [[Юрый Карпук|Юрыем Карпуком]]. Атрымаўшы ў 20 матчах 19 перамог, БГК стаў чэмпіёнам Беларусі пяты раз запар, а таксама чацверты раз заваяваў Кубак<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|title = 2007—2008|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065251/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У групе H Лігі чэмпіёнаў брастчане з адной перамогай фінішавалі на апошнім месцы пасля венгерскага клуба [[ГК Пік Сегед|«Пік»]], славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]] і баснійскай [[ГК Босна Сараева|«Босны»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2007-08/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2007/08. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Файл:Матч ЛЧ ЭГФ. БГК (Берасьце) — Мэталюрг (Скоп’е) 004.jpg|thumb|БГК у матчы [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]] (2014)]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|З наступнага года]] чэмпіянат Беларусі папоўніўся наваком — мінскім [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які адразу ж стаў чэмпіёнам. БГК фінішаваў на другім месцы. А вось у фінале Кубка брэсцкі клуб узяў рэванш над маладым супернікам, які ў наступных гадах стане яго асноўным канкурэнтам на ўнутранай арэне<ref name="bhk2009">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|title = 2008—2009|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065226/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Адным з найлепшых ігракоў чэмпіянату стаў левы паўсярэдні Канстанцін Курыленка. У гэтым сезоне БГК не здолеў прабіцца ў групавы этап ЛЧ, двойчы згуляўшы ўнічыю з літоўскім [[ГК Гранітас Каўнас|«Гранітасам»]] і саступіўшы па колькасці закінутых мячоў у гасцях<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2008-09/rounds/1/Qualification+Round+1|title = EHF Champions League 2007/08. Qualification round 1|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Пасля гэтага брастчане трапілі ў Кубак ЕГФ, дзе ў 1/16 фіналу саступілі па суме двух матчаў астраханскай [[ГК Зара Каспія Астрахань|«Зары Каспія»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|title = 2008/09 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141027174924/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|archivedate = 27 кастрычніка 2014|url-status = dead}}</ref>. У Балтыйскай лізе групавы этап брастчане скончылі на другім месцы, але ў паўфінале саступілі эстонскім {{Не перакладзена 5|«Чокеліт Бойз»||et|Chocolate Boys}} і ў выніку занялі 3-е месца<ref name="bhk2009" />. Першы этап [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|чэмпіянату 2009/10]] БГК скончыў на першым месцы з адным паражэннем у 16 гульнях, але на другім двойчы саступіў «дынамаўцам» і заваяваў срэбныя медалі. У фінале Кубка Беларусі па суме двух матчаў БГК таксама саступіў мінскаму клубу<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|title = 2009—2010|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814015143/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У гэтым сезоне клуб дэбютаваў у еўрапейскім [[Кубак уладальнікаў кубкаў ЕГФ|Кубку кубкаў]], дзе ў першым раўндзе прайграў дацкаму {{Не перакладзена|ГК Хольстэбро|«Хольстэбро»|da|Team Tvis Holstebro}}<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|title = 2009/10 Men’s Cup Winners’ Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103202022/http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|archivedate = 3 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Сезон 2010/11]] брастчане пачалі з новым трэнерам літоўцам Гінтарасам Савукінасам. У групавым турніры БГК фінішаваў другім, аднак суперфінальная серыя не праводзілася, паколькі разрыў ад «Дынама» склаў 8 ачкоў пры рэгламентаваных трох. У фінальнай стадыі розыгрышу Кубка Беларусі («фінал чатырох») БГК абыграў мінскае «Дынама», а пасля без цяжкасцей разабраўся з магілёўскім [[ГК Машэка Магілёў|«Машэкам»]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|title = 2010—2011|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065239/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Найлепшымі ігракамі чэмпіянату былі прызнаны [[Віталь Чарапенька]] ([[Варатар (гандбол)|брамнік]]), [[Раман Колеснеў]] ([[крайні, гандбол|левы крайні]]), [[Юрый Грамыка]] ([[лінейны, гандбол|лінейны]]). У другім раўндзе Кубка ЕГФ мяшкоўцы саступіў македонскаму [[ГК Металург Скоп'е|«Металургу»]]»<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|title = 2010/11 Men’s EHF Cup. Round 2|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140311033201/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|archivedate = 11 сакавіка 2014|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|чэмпіянаце Беларусі 2011/12]] брастчане чацверты раз запар сталі другімі, а ў «фінале чатырох» Кубка зноў абыгралі «Дынама», і саступілі [[ГК СКА Мінск|СКА]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Еўрапейскі сезон стаў адным з самых паспяховых у гісторыі клуба: у апошнім розыгрышы Кубка ўладальнікаў кубкаў{{efn|У наступным годзе турнір быў аб'яднаны з [[Кубак ЕГФ|Кубкам ЕГФ]].}} БГК дайшоў да ¼ фіналу<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/overview|title = EHF European Cup 2011/12 — Legs Overview|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, дзе саступіў іспанскаму [[ГК Арагон|«Арагону»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/match/5/201211020205005/HC+Meshkov+Brest+-+Caja3+BM.+Aragon|title = EHF European Cup 2011/12 — HC Meshkov Brest — Caja3 BM. Aragon|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|сезоне 2012/13]] упершыню ў гісторыю клуба БГК апусціўся ў выніковай табліцы чэмпіянату ніжэй за 2-е месца, заваяваўшы бронзавыя медалі. Цягам сезону ў клубе з'явіўся новы трэнер — Міглюс Астраўскас, але ў сярэдзіне сакавіка ён быў адстаўлены<ref name="naviny415500">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 24 красавіка 2013|url = http://naviny.by/rubrics/sport/2013/04/24/ic_news_125_415500/|title = Со следующего сезона БГК возглавит хорват Желько Бабич|format = |work = Спорт|publisher = Naviny.by|accessdate = 10 кастрычніка 2014|language = ru|postscript = |archive-date = 25 ліпеня 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140725210250/http://naviny.by/rubrics/sport/2013/04/24/ic_news_125_415500/|url-status = dead}}</ref>. У фінале Кубка Беларусі брастчане саступілі адзін мяч мінскаму «Дынама»<ref name="bhk2013">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб прайшоў два раўнды і на апошняй перадгрупавой стадыі саступіў нямецкаму [[ФК Фрыш Аўф Гепінген|«Фрыш Аўф Гепінгену»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|title = 2012/13 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140802044801/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|archivedate = 2 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У дэбютным сезоне [[SEHA-ліга|SEHA Лігі]] БГК стаў пераможцам рэгулярнага чэмпіянату, а ў фінале чатырох заняў чацвёртае месца<ref name="bhk2013" />. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|сезоне 2013/14 гадоў]] БГК імя Мяшкова, ачолены новым трэнерам [[Жэлька Бабіч]]ам<ref name="naviny415500" />, пасля пяцігадовага перапынку вярнуў сабе тытул чэмпіёна Беларусі. Здарылася гэта пасля расфарміравання з-за фінансавых цяжкасцей наймацнейшага беларускага клуба [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які і ў гэтым сезоне лідыраваў на першым этапе са 100%-ым вынікам<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 28 лютага 2014|url = https://www.belaruspartisan.org/bel/sport/259554/|title = Беларускі гандбол карэктуецца пасля сыходу мінскага «Дынама»|format = |work = |publisher = [[Беларускі партызан]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = |postscript = }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Узмацніўшыся яго былымі ігракамі [[Дзяніс Рутэнка|Дзянісам Рутэнкам]], [[Максім Бабічаў|Максімам Бабічавым]] і [[Дзмітрый Нікуленкаў|Дзмітрыем Нікуленкавым]], а таксама яшчэ адным лідарам [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|беларускай зборнай]] [[Сяргей Шыловіч|Сяргеем Шыловічам]], брэсцкі клуб, стаўшы базавым клубам зборнай<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|title = 17 мгновений сезона|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140903074353/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|archivedate = 3 верасня 2014|url-status = dead}}</ref>, на другім этапе саступіў толькі ў адным матчы і ў фінальнай серыі адолеў СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|title = Сезон в цифрах. Часть 3. Чемпионат Беларуси|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065207/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Брастчане перамаглі і ў Кубку Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|title = И кубок — наш!|work = Турниры — Кубок РБ|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305043413/http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб дайшоў да 3-га кваліфікацыйнага раўнда і саступіў там берлінскаму [[Фюксэ Берлін|«Фюксэ»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/ehfc/men/2013-14/rounds/3/Qualification+Round+3|title = EHF European Cup 2013/14 — Rounds — Qualification Round 3|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, будучаму бронзаваму прызёру. Клуб таксама стаў срэбраным прызёрам SEHA Лігі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|title = Сезон в цифрах. Часть 2: SEHA-лига|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042328/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|сезоне 2014/15 гадоў]] БГК імя Мяшкова ў восьмы раз здабыў Кубак Беларусі, а ў фінальнай серыі чэмпіянату да дзвюх перамог адолеў у трох матчах мінскі СКА. Трэцяя фінальная гульня стала для трэнера Жэлька Бабіча 100-й у складзе брастчан<ref name="sezon1415">{{cite web|date = 7 верасня 2015|url = http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|title = 2014—2015|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065233/http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, але пасля гэтага чэмпіянату яго на пасадзе замяніў украінец [[Сяргей Бябешка]]. Найлепшым лінейным чэмпіянату стаў Максім Бабічаў, найлепшым правым паўсярэднім — Сяргей Шыловіч. У Лізе чэмпіёнаў БГК прабіўся праз кваліфікацыю ў групавы турнір, выступ у якім стаў найбольш паспяховым у гісторыі клуба<ref name="sezon1415" />: пятае месца з шасцю пунктамі пасля «Кіля», [[ГК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]], [[ГК Заграб|«Краацыі»]] і [[ГК Лагронья|«Лагронья»]]. Брастчане зноў сталі срэбранымі прызёрамі SEHA Лігі, саступіўшы дэбютанту турніру — венгерскаму [[ГК Веспрэм|«Веспрэму»]]. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (17)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|2025/2026]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (6): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (15)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|2024]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] ** {{Ср}} Фіналіст (7): [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] ** {{Бр}} 3-е месца (1) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] * '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік (3)''': [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2022|2022]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] ** {{Ср}} Фіналіст (1): [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] === Міжнародныя === * '''[[SEHA-ліга]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (3)''': 2023, 2024, 2026 ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2014, 2015 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (2): 2017, 2019, 2020 * '''[[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйская ліга]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2007, 2008 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): 2009 == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2002/03 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Фіналіст]]|| |- | 2003/04 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2004|Уладальнік]]|| |- | 2004/05 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2005|Уладальнік]]|| |- | 2005/06 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2006|Фіналіст]]|| |- | 2006/07 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2007|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Мяшкоў Брэст|2007/08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Мяшкоў Брэст|2008/09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Мяшкоў Брэст|2009/10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Мяшкоў Брэст|2010/11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Мяшкоў Брэст|2011/12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Мяшкоў Брэст|2012/13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Мяшкоў Брэст|2013/14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Мяшкоў Брэст|2014/15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Мяшкоў Брэст|2015/16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Мяшкоў Брэст|2016/17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Мяшкоў Брэст|2017/18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Мяшкоў Брэст|2018/19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Мяшкоў Брэст|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Мяшкоў Брэст|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Мяшкоў Брэст|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|3]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Мяшкоў Брэст|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Мяшкоў Брэст|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|Фіналіст]]|| |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2002—2003) * Мікалай Шарко (2003) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2003—2005) * Анатоль Драчоў (2005—2007) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2007) * [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (2007—2008) * Міглюс Астраўскас * [[Гінтарас Савукінас]] (2010—2013) * Жэлька Бабіч (2013-?) * [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (2015—2018) * [[Рауль Алонса]] (2019—2021) * [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (2023—2026) {{div col end}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.bgk-meshkova.com Афіцыйная старонка] {{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/2014-15/clubs/007056/HC+Meshkov+Brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[ЕГФ]] * [http://seha-liga.com/klub/13/meshkov-brest-brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] * [http://www.baltichandball.net/3/Teams/team/20148 Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141003180733/http://baltichandball.net/3/Teams/team/20148 |date=3 кастрычніка 2014 }} {{ref-en}} на старонцы [[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйскай гандбольнай лігі]] * {{Facebook|bgkmeshkova}} {{Склад БГК імя Мяшкова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:БГК імя Мяшкова| ]] [[Катэгорыя:2002 год у Брэсце]] ax125ztxac3awh1z72tartsqoi7a5xa 0 322897 5186957 4635481 2026-08-26T00:10:46Z MorsMe 160894 5186957 wikitext text/x-wiki {{Трамвайная сістэма | назва = Талінскі трамвай | выява = Tram 503 at Hobujaama Stop in Tallinn 31 May 2015.JPG | шырыня = | краіна = {{EST}} | горад = [[Талін]] | тып сістэмы = | дата адкрыцця = 1888 | дата закрыцця = | кол-ць маршрутаў = 5 | кол-ць маршрутаў у перыяд макс. развіцця = | даўжыня кант. сеткі = | даўжыня кант. сеткі ў перыяд макс. развіцця = | даўжыня маршрутаў = | даўжыня маршрутаў у перыяд макс. развіцця = | кол-ць трам. паркаў = | кол-ць трам. паркаў у перыяд макс. развіцця = | кол-ць трамваяў = | кол-ць трамваяў у перыяд макс. развіцця = | тыпы = | каляіна = 1067 | тып сілкавання = | напруга = | вышыня = | самы доўгі маршрут = 2 | самы доўгі маршрут за ўсю гісторыю = | пасажырапаток за дзень = | пасажырапаток за год = | эксплуатант = [[Tallinna Linnatranspordi AS]] | сайт = https://www.tlt.ee | Катэгорыя на Вікісховішчы = Trams in Tallinn }} '''Талінскі трамвай''' ({{lang-et|Tallinna trammiliiklus}}) — трамвайная сістэма, адкрытая ў [[Талін]]е [[24 жніўня]] [[1888]] года ў выглядзе конкі. З 1916 года дзейнічала лінія на паравой і бензаматорнай цязе, з 1925 года — у сучасным выглядзе, на электрычнай цязе. Адзіная ў Эстоніі. Дзейнічаюць чатыры маршруты трамвая, агульная працягласць ліній — 39 км. == Гісторыя == [[Файл:TLA 1465 1 4092 02 estonia pst hobutramm.jpg|250px|міні|злева|Конка на вуліцах Таліна]] === Конка === 24 жніўня 1888 года ў [[Талін]]е была адкрыта конка, якая вяла ў той час у папулярны летні курорт. Лініі былі працягнутыя ў 1888, 1889 і 1901 гг. У 1899 году былыя ўладальнікі прадалі кампанію бельгійскай акцыянернай кампаніі Tramways de Réval. [[Файл:Map of Tallinn tram network.svg|міні|Схема маршрутаў]] Агульная даўжыня ліній конкі ў 1902 г. складала 7,24 км. Трамвайная лінія была часова зачынена з-за [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1914 годзе і канчаткова 14 лістапада 1918 года. Пасля гэтага конная чыгунка не аднаўлялася. Апошняе паседжанне ліквідацыйнай камісіі акцыянернага таварыства адбылося ў [[Брусель|Брусэлі]] 27 лістапада 1927 гады. === Электрычны трамвай === 28 кастрычніка 1925 года адкрыта першая лінія электрычнага трамвая. Вагонабудаўнічы завод «Dvigatel» у снежні таго ж года змог пабудаваць толькі дзевяць электратрамваяў, прыдатных для эксплуатацыі. На лініях пэўны час эксплуатаваліся бензінавыя трамваі. У 1936 годзе было завершана будаўніцтва Талінскага трамвайнага дэпо. Да 1940 года агульная даўжыня трамвайных ліній Таліна дасягнула 13,4 км, у тым ліку аднашляховая трамвайная лінія Коплі даўжынёй 5,1 км ад Талінскага тэхнічнага ўніверсітэта да гарадскога вакзала. Усяго на трамвайных лініях Таліна было 54 вагоны, з іх 20 электраматорных, 9 бензінавых і 25 прычэпаў. Пасля Другой сусветнай вайны ў 1945 годзе трамвайная лінія ў цэнтры горада была дэнумеравана, і некалькі гадоў кальцавой трамвай курсіраваў у адным напрамку. У 1948 годзе трамвайныя пуці былі пракладзены ў напрамку вуліцы Лайкмаа, а ў 1954 годзе было адкрыта паведамленне паміж Нарвскім і Тартускім мастамі, адкуль толькі ў 1970 годзе гэты напрамак быў перанесены на вуліцу Манеж. У 1949 годзе трамвайная лінія Кадрыёры была скарочана ад Тондзі да Пярнускай шашы і на месцы цяперашняга кінатэатра «Космас» быў пабудаваны трамвайны разварот. == Маршруты == * '''№ 1''' — звязвае прамысловы мікрараён Коплі, размешчаны на аднайменным паўвостраве на поўначы горада, з жылым мікрараёнам Кадрыорг. Маршрут: ''Коплі — Кадрыорг''. * '''№ 2''' — звязвае мікрараён Коплі з Аэрапортам. Маршрут: ''Коплі — Аэрапорт''. * '''№ 3''' — звязвае мікрараён Тондзі з мікрараёнам Кадрыорг. Маршрут: ''Тондзі — Кадрыорг''. * '''№ 4''' — звязвае мікрараён Тондзі з Аэрапортам. Маршрут: ''Тондзі — Аэрапорт''. *'''№ 5''' — звязвае мікрараён Коплі з Кітсекюла, паўднёвай часткай района Кесклін. Маршрут: ''Коплі — Вана-Лыуна''. *'''№ 6''' — звязвае мікрараён Коплі з Юлемістэ, паўднёвай часткай района Ласнамяэ. Маршрут: ''Коплі — Суур-Паала''. == Развіццё == У цяперашнім выглядзе трамвайная сетка сфармавалася ў 1950-х гадах. {| class="standard" |+Асноўныя паказальнікі работы талінскага трамвая ў 1980—2009 гг. !Паказальнікі !1980 !1985 !1990 !1991 !1992 !1993 !1994 !1995 !1996 !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 |- |Працягласць адзінкавага шляху, км |align="right" |37,8 |align="right" |37,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |- |Колькасць вагонаў у эксплуатацыі |align="right" |129 |align="right" |135 |align="right" |132 |align="right" |132 |align="right" |132 |align="right" |132 |align="right" |131 |align="right" |129 |align="right" |131 |align="right" |134 |align="right" |130 |align="right" |129 |align="right" |125 |align="right" |121 |align="right" |116 |align="right" |113 |align="right" |104 |align="right" |89 |align="right" |95 |align="right" |95 |align="right" |88 |align="right" |85 |- |Перавезена пасажыраў, млн. |align="right" |78,3 |align="right" |99,6 |align="right" |105,9 |align="right" |100,3 |align="right" |103,3 |align="right" |75,3 |align="right" |16,0 |align="right" |35,2 |align="right" |35,6 |align="right" |36,9 |align="right" |30,6 |align="right" |29,3 |align="right" |34,9 |align="right" |29,2 |align="right" |30,8 |align="right" |31,1 |align="right" |27,8 |align="right" |25,1 |align="right" |26,2 |align="right" |26,4 |align="right" |25,3 |align="right" |25,2 |} [[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Транспарт Таліна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:1888 год у Таліне]] hhsydu2tmag00iwrmeveog36shcsbzu 5186979 5186957 2026-08-26T05:58:11Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5186979 wikitext text/x-wiki {{Трамвайная сістэма | назва = Талінскі трамвай | выява = Tram 503 at Hobujaama Stop in Tallinn 31 May 2015.JPG | шырыня = | краіна = {{EST}} | горад = [[Талін]] | тып сістэмы = | дата адкрыцця = 1888 | дата закрыцця = | кол-ць маршрутаў = 5 | кол-ць маршрутаў у перыяд макс. развіцця = | даўжыня кант. сеткі = | даўжыня кант. сеткі ў перыяд макс. развіцця = | даўжыня маршрутаў = | даўжыня маршрутаў у перыяд макс. развіцця = | кол-ць трам. паркаў = | кол-ць трам. паркаў у перыяд макс. развіцця = | кол-ць трамваяў = | кол-ць трамваяў у перыяд макс. развіцця = | тыпы = | каляіна = 1067 | тып сілкавання = | напруга = | вышыня = | самы доўгі маршрут = 2 | самы доўгі маршрут за ўсю гісторыю = | пасажырапаток за дзень = | пасажырапаток за год = | эксплуатант = [[Tallinna Linnatranspordi AS]] | сайт = https://www.tlt.ee | Катэгорыя на Вікісховішчы = Trams in Tallinn }} '''Талінскі трамвай''' ({{lang-et|Tallinna trammiliiklus}}) — трамвайная сістэма, адкрытая ў [[Талін]]е [[24 жніўня]] [[1888]] года ў выглядзе конкі. З 1916 года дзейнічала лінія на паравой і бензаматорнай цязе, з 1925 года — у сучасным выглядзе, на электрычнай цязе. Адзіная ў Эстоніі. Дзейнічаюць 5 маршрутаў, агульная працягласць ліній — 39 км. == Гісторыя == [[Файл:TLA 1465 1 4092 02 estonia pst hobutramm.jpg|250px|міні|злева|Конка на вуліцах Таліна]] === Конка === 24 жніўня 1888 года ў [[Талін]]е была адкрыта конка, якая вяла ў той час у папулярны летні курорт. Лініі былі прадаўжаліся ў 1888, 1889 і 1901 гг. У 1899 годзе былыя ўладальнікі прадалі кампанію бельгійскай акцыянернай кампаніі Tramways de Réval. [[Файл:Map of Tallinn tram network.svg|міні|Схема маршрутаў]] Агульная даўжыня ліній конкі ў 1902 годзе складала 7,24 км. Трамвайная лінія была часова зачынена з-за [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1914 годзе і канчаткова 14 лістапада 1918 года. Пасля гэтага конка не аднаўлялася. Апошняе паседжанне ліквідацыйнай камісіі акцыянернага таварыства адбылося ў [[Брусель|Бруселі]] 27 лістапада 1927 года. === Электрычны трамвай === 28 кастрычніка 1925 года адкрыта першая лінія электрычнага трамвая. Вагонабудаўнічы завод «Dvigatel» у снежні таго ж года пабудавў 9 электратрамваяў, прыдатных для эксплуатацыі. На лініях пэўны час эксплуатаваліся бензінавыя трамваі. У 1936 годзе было завершана будаўніцтва Талінскага трамвайнага дэпо. Да 1940 года агульная працягласць трамвайных ліній Таліна дасягнула 13,4 км, у тым ліку аднапуцявая трамвайная лінія Коплі даўжынёй 5,1 км ад Талінскага тэхнічнага ўніверсітэта да гарадскога вакзала. Агулам на трамвайных лініях працавали 54 вагоны, з іх 20 электраматорных, 9 бензінавых і 25 прычапных. Пасля Другой сусветнай вайны ў 1945 годзе трамвайная лінія ў цэнтры горада была дэнумеравана, і некалькі гадоў кальцавы трамвай курсіраваў у адным напрамку. У 1948 годзе трамвайныя пуці былі пракладзены ў напрамку вуліцы Лайкмаа, а ў 1954 годзе быщ адкрыты маршрут паміж Нарвскім і Тартускім мастамі, адкуль толькі ў 1970 годзе гэты напрамак быў перанесены на вуліцу Манеж. У 1949 годзе трамвайная лінія Кадрыёры была скарочана ад Тондзі да Пярнускай шашы і на месцы цяперашняга кінатэатра «Космас» быў пабудаваны трамвайны разварот. == Маршруты == * '''№ 1''' — злучае прамысловы мікрараён Коплі, размешчаны на аднайменным паўвостраве на поўначы горада, з жылым мікрараёнам Кадрыёрг. Маршрут: ''Коплі — Кадрыёрг''. * '''№ 2''' — злучае мікрараён Коплі з Аэрапортам. Маршрут: ''Коплі — Аэрапорт''. * '''№ 3''' — злучае мікрараён Тондзі з мікрараёнам Кадрыёрг. Маршрут: ''Тондзі — Кадрыёрг''. * '''№ 4''' — злучае мікрараён Тондзі з Аэрапортам. Маршрут: ''Тондзі — Аэрапорт''. *'''№ 5''' — злучае мікрараён Коплі з Кітсекюла, паўднёвай часткай раёна Кесклін. Маршрут: ''Коплі — Вана-Лыуна''. *'''№ 6''' — злучае мікрараён Коплі з Юлемістэ, паўднёвай часткай раёна Ласнамяэ. Маршрут: ''Коплі — Суур-Паала''. == Развіццё == У цяперашнім выглядзе трамвайная сетка сфармавалася ў 1950-х гадах. {| class="standard" |+Асноўныя паказальнікі работы талінскага трамвая ў 1980—2009 гг. !Паказальнікі !1980 !1985 !1990 !1991 !1992 !1993 !1994 !1995 !1996 !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 |- |Працягласць адзіночнага пуці, км |align="right" |37,8 |align="right" |37,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |align="right" |39,0 |- |Колькасць вагонаў у эксплуатацыі |align="right" |129 |align="right" |135 |align="right" |132 |align="right" |132 |align="right" |132 |align="right" |132 |align="right" |131 |align="right" |129 |align="right" |131 |align="right" |134 |align="right" |130 |align="right" |129 |align="right" |125 |align="right" |121 |align="right" |116 |align="right" |113 |align="right" |104 |align="right" |89 |align="right" |95 |align="right" |95 |align="right" |88 |align="right" |85 |- |Перавезена пасажыраў, млн. |align="right" |78,3 |align="right" |99,6 |align="right" |105,9 |align="right" |100,3 |align="right" |103,3 |align="right" |75,3 |align="right" |16,0 |align="right" |35,2 |align="right" |35,6 |align="right" |36,9 |align="right" |30,6 |align="right" |29,3 |align="right" |34,9 |align="right" |29,2 |align="right" |30,8 |align="right" |31,1 |align="right" |27,8 |align="right" |25,1 |align="right" |26,2 |align="right" |26,4 |align="right" |25,3 |align="right" |25,2 |} [[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Транспарт Таліна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:1888 год у Таліне]] o8ulpg803izzuqr3izvxt2sp62qowfm 0 333884 5186780 3938415 2026-08-25T16:28:15Z Emilia Noah 155537 /* Эканоміка */ 5186780 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Ястарня |арыгінальная назва = Jastarnia |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 41|lat_sec = 58 |lon_dir = E|lon_deg = 18|lon_min = 40|lon_sec = 36 |CoordAddon = type:city |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = 0 |ваяводства = Паморскае |павет = Пуцкі |гміна = Ястарня (гміна) |гміна_назва = Ястарня |плошча = 7,80 |насельніцтва = 3947 |год перапісу = 2011 |катэгорыя ў Commons = Jastarnia |сайт = www.jastarnia.pl/ |мова сайта = pl }} '''Ястарня''' ({{lang-pl|Jastarnia}}) — горад у [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Пуцкі павет|Пуцкага павета]] [[Паморскае ваяводства|Паморскага ваяводства]]. Сядзіба вяскова-гарадской [[Ястарня (гміна)|гміны Ястарня]]. Размешчаны на [[Хельская каса|Хельскай касе]]. Насельніцтва паводле даных 2011 года — {{Num|3947}} чалавек. Плошча — 7,80 км². == Гісторыя == Да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] з’яўлялася [[Рыбак|рыбацкай]] вёскай. == Насельніцтва == {{Wikidata/Насельніцтва}} == Эканоміка == Размешчаны на узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і з’яўляецца папулярным турыстычным цэнтрам краіны<ref>{{cite web|url=http://tonkosti.ru/%D0%AF%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F|title=Ястарня|publisher=Тонкости туризма|date=|accessdate=2021-10-10|ref=ton|lang=ru}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = P. Zalewski, T. Kalinski |частка = Mierzeja Helska |загаловак = Польша. Турыстычны навігатар |арыгінал = Polska. Nawigator turystyczny |спасылка = http://www.cartablanca.pl |выданне = 5-е выд |месца = ({{comment|W.|Варшава}}) |выдавецтва = Wydawnictwo szkolne PWN |год = 2010 |том = |старонкі = 38 |старонак = 640 |isbn = 978-83-7705-019-4 }} == Спасылкі == * [http://www.booking.com/city/pl/jastarnia.ru.html Ястарня] на {{Не перакладзена 5|Booking.com|Booking.com|en|Booking.com}} {{Вонкавыя спасылкі}}{{Пуцкі павет}} {{Паморскае ваяводства}} jaz30c8pfz9jgl96piq8ud5p3lu9u4i 5186794 5186780 2026-08-25T17:13:33Z Emilia Noah 155537 5186794 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Ястарня |арыгінальная назва = Jastarnia |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 41|lat_sec = 58 |lon_dir = E|lon_deg = 18|lon_min = 40|lon_sec = 36 |CoordAddon = type:city |гміна = Ястарня (гміна) |гміна_назва = Ястарня |плошча = 7,80 }} '''Ястарня''' ({{lang-pl|Jastarnia}}) — горад у [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Пуцкі павет|Пуцкага павета]] [[Паморскае ваяводства|Паморскага ваяводства]]. Сядзіба вяскова-гарадской [[Ястарня (гміна)|гміны Ястарня]]. Размешчаны на [[Хельская каса|Хельскай касе]]. Насельніцтва паводле даных 2011 года — {{Num|3947}} чалавек. Плошча — 7,80 км². == Гісторыя == Да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] з’яўлялася [[Рыбак|рыбацкай]] вёскай. == Насельніцтва == {{Wikidata/Насельніцтва}} == Эканоміка == Размешчаны на узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і з’яўляецца папулярным турыстычным цэнтрам краіны<ref>{{cite web|url=http://tonkosti.ru/%D0%AF%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F|title=Ястарня|publisher=Тонкости туризма|date=|accessdate=2021-10-10|ref=ton|lang=ru}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = P. Zalewski, T. Kalinski |частка = Mierzeja Helska |загаловак = Польша. Турыстычны навігатар |арыгінал = Polska. Nawigator turystyczny |спасылка = http://www.cartablanca.pl |выданне = 5-е выд |месца = ({{comment|W.|Варшава}}) |выдавецтва = Wydawnictwo szkolne PWN |год = 2010 |том = |старонкі = 38 |старонак = 640 |isbn = 978-83-7705-019-4 }} == Спасылкі == * [http://www.booking.com/city/pl/jastarnia.ru.html Ястарня] на {{Не перакладзена 5|Booking.com|Booking.com|en|Booking.com}} {{Вонкавыя спасылкі}}{{Пуцкі павет}} {{Паморскае ваяводства}} 96idieuz8s3c3k6ahulop3ws974a87u 0 345893 5186835 5179078 2026-08-25T20:33:48Z 5186835 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ганна Анатолеўна Трухановіч | пасада = [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|Дэпутатка Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання]] | бацька = Анатоль Іванавіч Трухановіч | маці = Людміла Трухановіч | дзеці = Аляксей Канапацкі, Настасся Канапацкая }} '''Га́нна Анато́леўна Трухано́віч'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/390310|title=Канапацкая перастане быць Канапацкай|website=Наша Ніва|date=2026-03-13|access-date=2026-06-13}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/398517|title=Канапацкая асмялела: выгаворвае Лукашэнку за нерашучасць, заклікае абвесціць ваеннае становішча і правесці мабілізацыю|website=Наша Ніва|date=2026-06-25|access-date=2026-08-12}}</ref><!-- не ясна ці адбылася змена прозвішча, пакуль толькі заява пра падачу дакументаў і здагадкі СМІ; яе сацсеткі Meta застаюцца верыфікаванымі пад прозвішчам Канапацкая. У кожным разе, з перайменаваннем артыкула не варта спяшацца, пакуль яна вядома значна болей як Канапацкая менавіта. -->, у шлюбе і да 2026 года — '''Канапацкая''' ({{ВДП}}) — беларуская юрыстка, прадпрымальніца. Дэпутатка [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|6-га склікання]] (2016—2019), кандыдат у прэзідэнты [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]] і [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025 гадоў]]. == Біяграфія == Нарадзілася 29 кастрычніка 1976 года. Скончыла мінскую школу № 55, пазней [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Да прызначэння дэпутаткай ў 2016 годзе была дырэктаркай ТАА «Грынрэй», якое аказвала юрыдычныя паслугі<ref>{{cite web|url = http://vybory2016.by/candidates/097-2.html|title = Канапацкая Ганна Анатолеўна|publisher = vybory2016.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170027/http://vybory2016.by/candidates/097-2.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}}</ref><ref> {{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12 верасня 2016|publisher = svaboda.rog|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170230/http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}}</ref>. Свабодна ведае англійскую, рускую і беларускую мовы. == Грамадска-палітычная дзейнасць == Пазіцыянуе сябе як палітыка апазіцыйнага [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.svoboda.org/a/27982337.html|title=Лукашенко сыграл в оппозицию?|first=Владимир|last=Кара-Мурза|website=Радио Свобода|date=2016-09-14|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/online/news/2507129/|title=В Белорусский парламент прошли оппозиционеры|first=Саша ПЯТНИЦКАЯ|last={{!}}|website=kp.ru -|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/3087489|title=Белорусской оппозиции нашлось место в парламенте|website=www.kommersant.ru|date=2016-09-13|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mskfast.ru/news/1836888-echo/|title=Security check|website=mskfast.ru|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/662957.html|title=Охрана, неприкосновенность, пенсия. Канопацкая предлагает закон о гарантиях для экс-президента Беларуси|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=15 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415145556/https://news.tut.by/economics/662957.html|url-status=dead}}</ref>. === Дзейнасць у 1995—2019 гадах === Сябра [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай Грамадзянскай партыі (АГП)]] у 1995—2019 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/663399.html|title=«За утрату доверия партии». Канопацкая свое исключение из ОГП называет репрессиями|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=28 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128083219/https://news.tut.by/economics/663399.html|url-status=dead}}</ref>. У 2013—2016 гадах старшыня мінскай гарадской арганізацыі АГП. З верасня 2016 — сябра Палітрады партыі, у межах якой ўзначальвала камісію па працы з прадпрымальнікамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/deputies-ru/view/kanopatskaja-anna-616/|title=Канопацкая {{!}} Депутатский корпус {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. Удзельнічала ў [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012)|выбарах дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання ў 2012]] годзе і выбарах дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў Рэспублікі Беларусь дваццаць сёмага склікання ў 2014 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/deputat-anna-kanopackaya--najti-balans-interesov-biznesa-i-gosudarstva/|title=Депутат Анна КАНОПАЦКАЯ:— найти баланс интересов бизнеса и государства|website=neg.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. На [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|Парламенцкіх выбарах 2016 года]] прызначана дэпутаткай [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]] па Кастрычніцкай выбарчай акрузе № 97 Мінска. Член Пастаяннай камісіі па эканамічнай палітыцы. Член дэлегацыі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па ажыццяўленні кантактаў з Парламенцкай асамблеяй Савета Еўропы. Член рабочых груп Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па супрацоўніцтве з Парламентам Дзяржавы Кувейт, Парламентам Каралеўства Марока, Парламентам Рэспублікі Сінгапур, Парламентам Рэспублікі Славеніі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/deputies-ru/view/kanopatskaja-anna-616/|title=Канопацкая {{!}} Депутатский корпус {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. Канапацкая была адказнай за падрыхтоўку праекта Закона Рэспублікі Беларусь «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь па пытаннях дзяржаўна-прыватнага партнёрства» ў пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па эканамічнай палітыцы<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/news-ru/view/10-nojabrja--goda-pod-predsedatelstvom-vaschepova-sostojalos-rasshirennoe-zasedanie-postojannoj-komissii-51620-2016/|title=10 ноября 2016 года под председательством В.А.Щепова состоялось расширенное заседание Постоянной комиссии Палаты представителей по экономической политике, в котором приняли участие ответственные работники Министерства экономики Республики Беларусь. {{!}} Новости {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. 26 студзеня 2017 года Канапацкая правяла брыфінг для журналістаў сродкаў масавай інфармацыі па выніках паседжання камісіі [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы|Парламенцкай асамблеі Рады Еўропы]] па палітычных пытаннях і дэмакратыі, якое адбылося 24 студзеня ў межах зімовай сесіі гэтай арганізацыі ў Страсбургу (Францыя)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://house.gov.by/ru/news-ru/view/26-janvarja-2017-goda-predsedatel-postojannoj-komissii-palaty-predstavitelej-po-mezhdunarodnym-delam-52120-2017/|title=26 января 2017 года председатель Постоянной комиссии Палаты представителей по международным делам Воронецкий В.И., председатель Постоянной комиссии Палаты представителей по правам человека, национальным отношениям и средствам массовой информации Наумович А.Н. и член Постоянной комиссии Палаты представителей по экономической политике Канопацкая А.А. провели брифинг для журналистов средств массовой информации. {{!}} Новости {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. 27-28 чэрвеня 2017 года Канапацкая прыняла ўдзел у парламенцкіх слуханнях у Еўрапарламенце ў Бруселі па сітуацыі ў Беларусі, за што была пазбаўлена аплаты працоўных дзён<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/554339.html|title=Канопацкой урезали зарплату за выезд из страны без разрешения Администрации президента|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=27 жніўня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827214541/https://news.tut.by/economics/554339.html|url-status=dead}}</ref>. 9-10 снежня 2019 года Канапацкая разам з беларускай дэлегацыяй наведала штаб-кватэру НАТА ў межах праграмы «Партнёрства дзеля міру»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://fondsk.ru/news/2019/12/14/kak-belorusskaja-delegacija-ocharovalas-nato.html|title=Как белорусская делегация очаровалась НАТО — Фонд стратегической культуры|website=fondsk.ru|access-date=2026-06-12|archive-date=23 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231123101142/https://fondsk.ru/news/2019/12/14/kak-belorusskaja-delegacija-ocharovalas-nato.html|url-status=dead}}</ref>. Будучы дэпутатка Палаты прадстаўнікоў, Канапацкая выступала за скасаванне дагавора пра саюзную дзяржаву з Расіяй і крытыкавала тагачаснага пасла ў Расіі ў Беларусі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/23/09/2020/5f2da0ba9a794785a5e94016?from=from_main_3&utm_referrer=https%3A%2F%2Fru.wikipedia.org%2F|title=Второй день протестов после президентских выборов в Белоруссии. Главное. Кто боролся за пост президента Белоруссии}}</ref>. Прыцягвалася да адміністрацыйнай адказнасці за акцыю салідарнасці з палітвязнямі<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.by/daily/26581/3596623/|title=Анна Канопацкая: «Если получится слаженная работа, то заявим о себе и на президентских выборах»}}</ref>. Аднапартыйцы засталіся незадаволеныя дзейнасцю дэпутаткі. Дэлегаты з’езда Аб’яднанай грамадзянскай партыі ў верасні 2019 года прынялі рашэнне адмовіць Ганне Канапацкай у паўторным вылучэнні кандыдаткай у дэпутаткі на выбарах у Палату прадстаўнікоў. Канапацкая на знак пратэсту заявіла пры прыпыненне членства ў партыі<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30190000.html|title = Ганна Канапацкая заявіла, што прыпыняе сяброўства ў АГП|date = 29-9-2019|publisher = svaboda.org}}</ref>. На выбарах Ганна Канапацкая вылучалася праз збор подпісаў, але яе не зарэгістравалі як кандыдатку ў дэпутаткі. === Удзел у Прэзідэнцкіх выбарах 2020 года === {{Асноўны артыкул|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)}} 12 мая 2020 года Ганна Канапацкая прапанавалася ў кандыдаты на пасаду прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 20 мая зарэгістравала ініцыятыўную групу з 1314 чалавек. 10 чэрвеня паведаміла, што здолела сабраць неабходныя для рэгістрацыі кандыдатам 100 тысяч подпісаў.<ref>[https://news.tut.by/elections/688123.html Канопацкая заявила о сборе необходимых 100 тысяч подписей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200610074124/https://news.tut.by/elections/688123.html |date=10 чэрвеня 2020 }} tut.by (10 чэрвеня 2020)</ref> Да 29 чэрвеня заяўляла пра падачу ў ЦВК 110 тысяч подпісаў, аднак 30 чэрвеня ЦВК паведаміла, што пасля ўсіх праверак у Канапацкай засталося 146 588 сапраўдных подпісаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/691564.html|title=ЦИК рассказал, сколько подписей сдали претенденты в президенты для регистрации кандидатами|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=30 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130211626/https://news.tut.by/economics/691564.html|url-status=dead}}</ref>. 18 ліпеня 2020 года адмовілася ўдзельнічаць у тэледэбатах, зрабіўшы заяву: «Як дасведчаны і сталы палітык, я не маю ні права, ні жадання спаборнічаць з заведама больш слабымі апанентамі. Неўзабаве мне яшчэ краінай кіраваць»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/693310.html|title=«Как человек взрослый и политик ответственный». Канопацкая заявила об отказе от участия в дебатах|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=19 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719151112/https://news.tut.by/economics/693310.html|url-status=dead}}</ref>. Ганна Канапацкая была адзіным з зарэгістраваных кандыдатаў у прэзідэнты, хто, паводле звестак на 20 ліпеня, не планаваў праводзіць сустрэчы з выбаршчыкамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/693493.html|title=Кандидаты сообщили в ЦИК, сколько проведут встреч с избирателями. Больше всего — Лукашенко|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=22 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722195112/https://news.tut.by/economics/693493.html|url-status=dead}}</ref>. 26 ліпеня 2020 года Канапацкая заявіла, што ў яе адрас, а таксама яе дзяцей і давераных асоб падчас сёлетняй выбарчай кампаніі паступаюць пагрозы, яна прыняла рашэнне адмовіцца ад правядзення вулічных пікетаў. Паводле яе слоў, дзейная ўлада, засяроджаная на барацьбе з іншадумствам і пратэснымі настроямі, не здольная абараніць кагосьці, акрамя сябе, што робіць вулічную агітацыю небяспечнай<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ria.ru/20200726/1574948899.html|title=Кандидат в президенты Белоруссии Канопацкая пожаловалась на угрозы|website=РИА Новости|date=20200726T1921|access-date=2026-06-12}}</ref>. 28 ліпеня 2020 года Ганна Канапацкая ў сваёй перадвыбарнай праграме заявіла, толькі выключна нацыянальныя інтарэсы павінны ляжаць у аснове яе знешняй палітыкі. Канапацкая прапанавала рухацца па еўрапейскім шляху, яна выступае за рэалізацыю замацаванага ў канстытуцыі імкнення да дзяржаўнага нейтралітэту, а таксама перагледзець усе падпісаныя раней міжнародныя дамовы, якія не адпавядаюць нацыянальным інтарэсам Беларусі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/27162.3/4260923/|title=Анна Канопацкая на белорусском ТВ: «Не верьте тому, кто будет обещать светлое будущее на следующий день после его избрания президентом»|first=Геннадий МОЖЕЙКО|last={{!}}|website=kp.ru -|date=2020-07-28|access-date=2026-06-12}}</ref>. Паводле афіцыйных даных, на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] Ганна Канапацкая набрала 1,67 % галасоў, агулам каля 98 тысяч галасоў выбаршчыкаў<ref name=":0" />, заняўшы 4 месца, пасля пункта «супраць усіх». Пазней адзін з удзельнікаў яе выбарчай кампаніі (Зміцер Каспяровіч)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/371121|title=Касперовича перед гибелью допрашивали в польской контрразведке — расспрашивали про визы для агентов ОАЦ с паспортами прикрытия и про Бульбу|website=Наша Ніва|date=2025-08-07|access-date=2025-10-20}}</ref> заяўляў, што для вылучэння Канапацкай у прэзідэнты было сабрана ўсяго 6 тысяч подпісаў, а Аператыўна-аналітычны цэнтр Лукашэнкі вылучыў на яе кампанію 20 тысяч долараў<ref name=":10">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/355274|title=Калі Канапацкая стала цалкам падкантрольная Лукашэнку?|website=Наша Ніва|date=2024-11-16|access-date=2025-10-20}}</ref>. Пэўны час пасля выбараў Канапацкая заяўляла пра іх несапраўднасць, падала скаргу ў Вярхоўны суд аб непрызнанні выбараў<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/CEHZjj6HiOv/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-10-20}}</ref>. 12 жніўня 2020 года Ганна Канапацкая падала ў Вярхоўны суд скаргу на рашэнне Цэнтрвыбаркама па выніках выбараў кіраўніка дзяржавы. На думку Канапацкай, падставай для непрызнання вынікаў з’яўляецца грубае парушэнне палажэнняў Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Выбарчага кодэкса пры назначэнні і правядзенні выбараў<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/auth/sso.shtml?origin=/politics/news/2020/08/12/n_14789491.shtml|title=Кандидат Канопацкая подала жалобу в ЦИК по итогам выборов в Белоруссии|website=www.gazeta.ru|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20200821/Kanopatskaya-podala-v-sud-na-reshenie-TsIK-po-itogam-vyborov-1045517170.html|title=Канопацкая подала в суд на решение ЦИК по итогам выборов|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20200821T0820+0300|access-date=2026-06-12}}</ref>. Пасля выбараў заявіла пра намер стварыць партыю<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/258775|title=Канопацкая задумала создать национал-демократическую партию|website=Наша Ніва|date=2020-09-10|access-date=2026-06-12}}</ref>. Удзельніца [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускага народнага схода]] ў лютым 2021 года<ref name=":10" />. У 2024 годзе называла апазіцыю ў эміграцыі «самазванцамі і махлярамі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/358366|title=Канапацкая: Ніякая гэта не апазіцыя, а зборышча самазванцаў і махляроў|website=Наша Ніва|date=2024-12-28|access-date=2025-10-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/359095|title=Канапацкая: Бабарыка — ідэйны прабацька пралубянскай нечысці, якая акапалася ў дарагіх офісах Варшавы і Вільні|website=Наша Ніва|date=2025-01-09|access-date=2025-10-20}}</ref>. === Удзел у Прэзідэнцкіх выбарах 2025 года === {{Асноўны артыкул|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)}} Выбары праводзіліся ва ўмовах [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу]] і масавых палітычных рэпрэсій [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. 31 кастрычніка 2024 года ў Цэнтральную выбарчую камісію (ЦВК) Беларусі былі пададзены дакументы на рэгістрацыю ініцыятывай групы Ганны Канапацкай<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://rec.gov.by/ru/from-telegram-ru/view/v-tsik-belarusi-predstavleny-dokumenty-o-registratsii-initsiativnoj-gruppy-grazhdan-po-sboru-podpisej-1950-2024|title=В ЦИК Беларуси представлены документы о регистрации инициативной группы граждан по сбору подписей избирателей в поддержку выдвижения Анны Канопацкой кандидатом в Президенты Республики Беларусь|website=rec.gov.by|date=2024-10-31|access-date=2026-06-12}}</ref>. 4 лістапада група была зарэгістраваная<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.rec.gov.by/ru/from-telegram-ru/view/tsik-belarusi-rassmotreny-voprosy-o-registratsii-initsiativnyx-grupp-grazhdan-v-podderzhku-vydvizhenija-1971-2024|title=ЦИК Беларуси рассмотрены вопросы о регистрации инициативных групп граждан в поддержку выдвижения кандидатов в Президенты Республики Беларусь|website=www.rec.gov.by|date=2024-11-04|access-date=2026-06-12}}</ref>, а 23 снежня ЦВК зарэгістравала Ганну Канапацкую кандыдатам у Прэзідэнты<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.rec.gov.by/ru/news-ru/view/zasedanie-tsentralnoj-komissii-2100|title=Заседание Центральной комиссии|website=www.rec.gov.by|date=2024-12-23|access-date=2026-06-12}}</ref>. 1 студзеня 2025 года Ганна Канапацкая апублікавала сваю перадвыбарчую праграму<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/policy/zamuzh_v_17_i_silnyy_parlament_izuchili_predvybornuyu_programmu_anny_kanopatskoy/|title=Замуж в 17 и сильный парламент: изучили предвыборную программу Анны Канопацкой|website=tochka.by|date=2025-01-01|access-date=2026-06-12}}</ref>. Паводле афіцыйных вынікаў набрала 1,86 % галасоў, заняўшы 4 месца (пункт «супраць усіх» сабраў 3,60 %). У верасні 2025 года разам з прапагандыстамі і старшынёй [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]] удзельнічала ў сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з «ідэалагічным актывам»<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/kanopackaja-prisutstvovala-na-vstreche-lukashenko-s-ideologicheskim-aktivom|title=Канопацкая присутствовала на встрече Лукашенко с идеологическим активом|last=REFORM.news|website=REFORM.news|date=2025-09-17|access-date=2025-10-20}}</ref>. == Сям’я == Станам на жнівень 2020 года, Ганна Канапацкая даўно ў разводзе, мае двух дзяцей — 21-гадовага сына Аляксея (студэнт эканамічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта) і 18-гадовую дачку Анастасію (вучыцца ў Аўстрыі)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/694925.html|title=«Уверена на 100 процентов, что буду президентом Беларуси». Канопацкая — о политике и личной жизни|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12|archive-date=3 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803153559/https://news.tut.by/economics/694925.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/anna-kanopackaya-moya-semya-mnogo-poteryala-iz-za-togo-chto-ya-poshla-v-politiku|title=Анна Канопацкая: моя семья много потеряла из-за того, что я пошла в политику {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2020-06-12|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9056319|title=ТАСС, 26 июля 2020. Кандидат в президенты Белоруссии Анна Канопацкая рассказала об угрозах в её адрес. Угрозы также поступают в адрес её детей|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806222608/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9056319|archive-date=2020-08-06|access-date=2020-08-03}}</ref>. == Бізнес == Паводле дакументаў, Ганна Канапацкая была дырэктаркай юрыдычнай кампаніі «Грын рэй», але спыніла сваю дзейнасць пасля прызначэння дэпутаткай. У інтэрнэце пра кампанію «Грын рэй» няма падрабязнай інфармацыі, у кампаніі ніколі не было сайта<ref name="tok">{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=217924|title=Пра сям'ю, парламент, прэзідэнцкія амбіцыі — поўная тэкставая версія інтэрв’ю з Ганнай Канапацкай|date=21-10-2018|publisher=nashaniva.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414213255/https://nashaniva.by/?c=ar&i=217924|archive-date=15-4-2019|access-date=15-4-2019}}</ref>. У перадвыбарчай кампаніі 2016 года задэкларавала прыбытак 293 802 204 рублі за 2015 год<ref name="svaboda">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12-9-2016|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|access-date = 15-4-2019}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12 верасня 2016|publisher = svaboda.rog|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170230/http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}} * [https://tochka.by/articles/policy/budet_li_v_belarusi_pervaya_zhenshchina_prezident_intervyu_s_annoy_kanopatskoy/ Будет ли в Беларуси первая женщина-президент — интервью с Анной Канопацкой] (18 ноября 2024) {{Прадстаўнікі горада Мінска ў Нацыянальным сходзе}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трухановіч Ганна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2025)]] 7j2mjsa1fmr9knehp9xs57driw3t4ax 0 352065 5186919 5032326 2026-08-25T22:50:03Z Dzmitry133 154509 Раздзел «Інвентары і структура» дапоўнены звесткамі пра інвентар Стрэшынскага замка 1579 года, складзены падчас Лівонскай вайны. Дададзена інфармацыя, што ў дакуменце Стрэшын апісваўся як невялікае мястэчка з 30 дымамі. Звесткі пацверджаны краязнаўчай публікацыяй «Стрэшынскі замак» з сайта «Гісторыя Жлобіна». 5186919 wikitext text/x-wiki {{Помнік | тып = помнік абарончай архітэктуры | назва = Стрэшынскі замак | выява = Strešynski zamak. Стрэшынскі замак (XIX).jpg | подпіс выявы = План Стрэшынскага замка (XIX ст.) | краіна = Беларусь | месцазнаходжанне = [[Стрэшын]], [[Жлобінскі раён]] | каардынаты = 52°43′46″ пн. ш. 30°06′42″ усх. д. | заснаванне = XII стагоддзе | стан = не існуе }} '''Стрэ́шынскі за́мак'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[замак]], які існаваў у [[XII]]—[[XVIII]] стагоддзях у сучасным гарадскім пасёлку [[Стрэшын]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Апісанне == Быў пабудаваны з [[драўніна|дрэва]] на абкружаным [[Роў (фартыфікацыя)|ровам]] мысе ракі [[Дняпро]]. У сістэму ўмацаванняў замка ўваходзілі 5 [[вежа]]ў, [[Роў (фартыфікацыя)|роў]], [[Вал (фартыфікацыя)|вал]], [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]]. Сярод узбраення Стрэшынскага замка былі [[гармата|гарматы]], [[мушкет]]ы, [[гакаўніца|гакаўніцы]], [[жалеза|жалезныя]] і [[волава|алавяныя]] [[Ядро (артылерыя)|ядры]], гакаўнічныя і мушкетныя [[куля|кулі]] і інш. == Ваенная гісторыя == У [[Антыфеадальная вайна 1648—1651 гадоў|антыфеадальную вайну 1648—1651 гадоў]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну Масковіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] замак знаходзіўся ў цэнтры ваенных падзей. У ліпені [[1654]] года казакі [[І. Залатарэнка|І. Залатарэнкі]] ўзялі Стрэшын штурмам, a замак спалілі. Пасля вайны Стрэшынскі замак быў адноўлены, аднак ранейшай магутнасці ўжо не меў і ў такім стане праіснаваў да [[1793]] года{{sfn|БелЭн|2002}}. == Узбраенне == Паводле [[інвентар]]аў XVI—XVII стагоддзяў, у замку ўтрымліваўся [[гарнізон]] з жаўнераў. У пачатку XVII стагоддзя ў арсенале былі 4 [[гармата|гарматы]], 10 [[гакаўніца|гакаўніц]], 35 [[ручніца|ручніц]], запасы [[порах]]у, [[волава]], [[салетра|салетры]], [[сера|серы]] і [[ядро (зброя)|ядраў]]. У 1615 годзе згадваюцца "губчастыя ручніцы". У вежы-варотні размяшчаліся яшчэ дзве гарматы «без ложаў». == Інвентары і структура == Інвентар Стрэшынскага замка 1579 года быў складзены ў ваенных мэтах падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны 1558—1583 гадоў]]. У дакуменце Стрэшын апісваўся як невялікае мястэчка з 30 дымамі — жылымі гаспадаркамі з печамі.<ref name="СтрэшынскіЗамак">{{cite web |url=https://www.zhlobin.site/streshynski-zamak/ |title=Стрэшынскі замак |website=Гісторыя Жлобіна |access-date=26 жніўня 2026 |language=be}}</ref> У інвентары 1628 года падрабязна апісаны замак: вежа-брама з трыма памостамі, узводны мост на ланцугах з "жалезнымі чопамі", складаная сістэма засаў. На першым ярусе вежы была [[турма]], на другім — вялікая святліца, на трэцім — [[свіран]], а чацвёрты ярус служыў для агляду і стральбы. Інвентары 1632 і 1635 гадоў пацвярджаюць захаванне структуры і ўзбраення. == Сучасны выгляд замчышча == На месцы былога Стрэшынскага замка захавалася гарадзішча на мысе правага берага Дняпра. <gallery mode="packed" heights="190"> File:Стрэшынскае гарадзішча. Сучасны краявід. 2025 г.jpg|Стрэшынскае гарадзішча. Сучасны краявід File:Памятны камень на месцы стрэшынскага гарадзішча. 2025 г.png|Памятны камень на месцы Стрэшынскага гарадзішча File:Памятны знак на месцы Стрэшынскага гарадзішча. 2025 г.png|Памятны знак на месцы Стрэшынскага гарадзішча </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Стрэ́шынскі за́мак||218}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Стрэ́шынскі за́мак|[[Міхась Ткачоў]]|433—434}} * Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік. — 2025. — 463 с. == Спасылкі == * [http://nashkraj.info/streshynski-zamak/streshynski-zamak/ Стрэшынскі замак // Краязнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230622031038/http://nashkraj.info/streshynski-zamak/streshynski-zamak/ |date=22 чэрвеня 2023 }}{{v|22|6|2023}} * [https://hvali.by/zamki-belarusi-streshinskiy-zamok/ Замки Беларуси. Стрешинский замок // HVALI.BY]{{ref-ru}}{{v|22|6|2023}} * ''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — 2025. — С. 76–77. — [https://drive.google.com/file/d/1fXSVxbinig2sF05LkqTeHXssAfQKplXu/view]. {{Замкі Беларусі}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Стрэшын]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVIII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Жлобінскага раёна]] lkdfxo99d4meehlehc1bc02sgh0awj6 0 354462 5186832 5086353 2026-08-25T20:05:42Z JerzyKundrat 174 /* Спартыўная кар’ера */ 5186832 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Дуда (значэнні)}} {{Гандбаліст |імя = Павел Дуда |поўнае імя = Павел Мікалаевіч Дуда |выява = |мянушкі = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[паўсярэдні (гандбол)|правы паўсярэдні]] |клуб = {{Сцяг|Фінляндыя}} [[ГК Рыйхімякі|Рыйхімякі]] |нумар = |моладзевыя клубы = |клубы = |нацыянальная зборная = |трэнерскія клубы = |медалі = |абнаўленне дадзеных аб клубе = |абнаўленне дадзеных аб зборнай = }} '''Павел Мікалаевіч Дуда''' (нар. {{ДН|5|12|1996}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]], [[Паўсярэдні (гандбол)|правы паўсярэдні]]. == Спартыўная кар’ера == Выступаў за [[ГК імя Лёвіна]] і «[[ГК Машэка Магілёў|Машэку]]», станавіўся бронзавым прызёрам чэмпіянату Беларусі. У 2020 годзе пачаў выклікацца ў склад зборнай Беларусі, адправіўся з нацыянальнай камандай на чэмпіянат свету ў Егіпет, аднак на пляцоўцы так і не з’явіўся. У 2021 годзе Павел Дуда перайшоў у СКА, 24-гадовы гандбаліст падпісаў кантракт на 2 гады<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2021-7-1|url = https://ska-minsk.by/news_item/?ni=5217|title = Павел Дуда стал игроком «СКА-Минск»|format = |work = |publisher = [[ГК СКА Мінск|СКА Мінск]]|accessdate = 2022-10-30|language = ru|postscript = }}</ref>. У маі 2022 года было абвешчана аб пераходзе Дуды ў фінскі «[[ГК Рыйхімякі|Рыйхімякі]]»<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2022-5-11|url = https://www.pressball.by/news/handball/412771|title = Гандбол. Игрок сборной Беларуси Павел Дуда подписал контракт с "Риихимяки"|format = |work = |publisher = pressball.by|accessdate = 2022-10-30|language = ru|postscript = |archive-date = 29 кастрычніка 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20221029213831/https://www.pressball.by/news/handball/412771|url-status = dead}}</ref>. Большую частку сезона 2025/26 правёў за «Машэку». У жніўні 2026 года аб падпісанні кантракта з беларускім правым паўсярэднім аб’явіў «Зеніт» з Санкт-Пецярбурга<ref>[https://pressball.by/news/handball/byvshij-igrok-masheki-pavel-duda-perebralsya-v-zenit/ pressball.b]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://handball.by/%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0.html Спіскавы склад склад мужчынскай гандбольнай каманды «Машэка-Універсітэт-ЦАР» (Магілёў) на перыяд 2016/2017 гг.] {{ref-ru}} {{Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце свету 2021}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дуда Павел Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК імя Лёвіна]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Рыйхімякі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] 06d1hoevv7jfxdc398ai22m0xqgji8b 0 440667 5186916 4772531 2026-08-25T22:42:18Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:NGC_1970_DSS.jpg|NGC_1970_DSS.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Pi.1415926535|Pi.1415926535]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:NGC 1970 DSS.jpg|]]. 5186916 wikitext text/x-wiki {{Дыфузная туманнасць | Назва = NGC 1970 | Абазначэнні = '''NGC 1970''', '''ESO 56-SC127''' | Тып = Эмісійная туманнасць з рассеяным скопішчам | Выява =| Прамое_ўзыходжанне = 05h 26m 52,7s | Схіленне = -68° 50' 12" | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 8,0 | Бачная_зорная_велічыня = | Сузор’е = Залатая Рыба | Эпоха = [[J2000.0]] | Адкрывальнік = [[Джон Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[31 студзеня]] [[1835]] }} '''NGC 1970''' (іншае абазначэнне — '''ESO 56-SC127''') — [[эмісійная туманнасць з рассеяным скопішчам]] у сузор’і [[Залатая Рыба (сузор’е)|Залатая Рыба]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|1970}} {{Навігатар NGC|NGC 1966|NGC 1967|NGC 1968|NGC 1969|NGC 1970|NGC 1971|NGC 1972|NGC 1973|NGC 1974}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1835 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|1970]] [[Катэгорыя:Залатая Рыба (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Эмісійныя туманнасці]] [[Катэгорыя:Рассеяныя скопішчы]] 3yi5yf0wenu3ctr9c2qe2v6vtcbgp6a 0 461058 5187039 3266349 2026-08-26T09:01:13Z Ueschar 151377 арфаграфія, вычытка 5187039 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ford Shell Fuel Lkw IMG 20180417 192801.jpg|міні|Аўтамабіль-цыстэрна (1926)]] '''Аўтамабіль-цыстэрна''' -- [[аўтамабіль]], абсталяваны [[цыстэрна]]й. Прызначаны для перавозкі і часовага захоўвання вадкасцяў (нафтапрадуктаў, харчовых прадуктаў), сыпучых грузаў, звадкаваных газаў. == Параметры цыстэрны == Ёмістасць цыстэрны складае ад 0,8 да 40 кубаметраў. Яна можа мець [[цыліндр]]ычную, канічную, эліптычную, прамавугольную, чамаданную форму. Матэрыялы, з якіх вырабляюць цыстэрну — [[сталь]], [[алюміневыя сплавы|алюмініевыя сплавы]], [[нержавеючая сталь]] або пластмаса. Чорнае жалеза выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага матэрыялу ўсё радзей, гэта звязана з яго адносна высокай вагаю адносна алюмініевых сплаваў ці нержавеючай сталі. Алюмініевыя сплавы выкарыстоўваюцца пры вытворчасці цыстэрн для перавозкі светлых нафтапрадуктаў, нержавеючая сталь — пры вытворчасці цыстэрн для перавозкі харчовых вадкасцяў, хімічных вадкасцяў, паліва. Некаторыя тыпы перавазімых прадуктаў патрабуюць прытрымлівацца тэмпературнага рэжыму, што, у сваю чаргу, адлюстроўваецца на канструкцыі цыстэрн — з ізаляцыяй ([[бітум]], [[малако]] і іншыя) ці без ізаляцыі (светлыя [[нафтапрадукты]]). Цыстэрны могуць быць шматсекцыйнымі ці монасекцыйнымі. == Віды аўтамабіляў-цыстэрн == * [[Бензавоз]] * [[Малакавоз]] * [[Цэментавоз]] * [[Вадавоз]] * [[Аўтамабіль-газавоз]] * [[Аўтацыстэрна пажарная]] == Гл. таксама == * [[Прылада зазямлення цыстэрн]] * [[Бензавоз]] * [[Вагон-цыстэрна]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] gnojndm17f21h2m2uscvea5qfnxn0br 0 471113 5186977 4759881 2026-08-26T05:57:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186977 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Neottia |author = |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = |commons = |itis = |ncbi = |eol = |grin = 8165 |ipni = }} '''Гняздо́ўнік'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|87}}</ref> (''Neottia'') — род [[Травы|травяністых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Архідныя|Orchidaceae}}. Налічвае каля 10 відаў, пашыраных ва ўмераных шыротах [[Еўразія|Еўразіі]]<ref name="epb">{{Крыніцы/ЭПБ|2}} — С. 94.</ref>. === Віды === Паводле базы дадзеных ''[[The Plant List]]'', род уключае 64 віды<ref name="TPL">{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Orchidaceae/Neottia/|title=''Neottia''|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|date=2013|lang=en|accessdate=2016-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170905120415/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Orchidaceae/Neottia/|archivedate=5 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>: {{кал|3}} * {{bt-latbel|Neottia acuminata|aut=[[Schltr.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia alternifolia|aut=([[King, батанік|King]] & [[Pantl.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia auriculata|aut=({{Wiegand}}) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia bambusetorum|aut=([[Hand.-Mazz.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia banksiana|aut=([[Lindl.]]) [[Rchb.f.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia biflora|aut=([[Schltr.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia bifolia|aut=([[Raf.]]) [[Baumbach]]|}} * {{bt-latbel|Neottia borealis|aut=([[Morong]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia brevicaulis|aut=([[King, батанік|King]] & [[Pantl.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia brevilabris|aut=[[Tang]] & [[F.T.Wang]]|}} * {{bt-latbel|Neottia camtschatea|aut=([[L.]]) [[Rchb.f.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia chenii|aut=[[S.W.Gale]] & [[P.J.Cribb]]|}} * {{bt-latbel|Neottia convallarioides|aut=([[Sw.]]) [[Rich.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia cordata|aut=([[L.]]) [[Rich.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia dentata|aut=([[King, батанік|King]] & [[Pantl.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia divaricata|aut=([[Panigrahi]] & [[P.Taylor]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia fangii|aut=([[Tang]] & [[F.T.Wang]] ex [[S.C.Chen]] & [[G.H.Zhu]]) [[S.C.Chen]], [[S.W.Gale]] & [[P.J.Cribb]]|}} * {{bt-latbel|Neottia flabellata|aut=([[W.W.Sm.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia formosana|aut=[[S.C.Chen]], [[S.W.Gale]] & [[P.J.Cribb]]|}} * {{bt-latbel|Neottia furusei|aut=[[T.Yukawa]] & [[Yagame]]|}} * {{bt-latbel|Neottia gaudissartii|aut=[[Hand.-Mazz.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia inagakii|aut=[[Yagame]], [[Katsuy.]] & [[T.Yukawa]]|}} * {{bt-latbel|Neottia inayatii|aut=([[Duthie]]) [[Schltr.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia japonica|aut=([[Blume]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia karoana|aut=[[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia kiusiana|aut=[[T.Hashim.]] & [[S.Hatus.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia kuanshanensis|aut=[[H.J.Su]]|}} * {{bt-latbel|Neottia listeroides|aut=[[Lindl.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia longicaulis|aut=([[King, батанік|King]] & [[Pantl.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia mackinnonii|aut=[[Deva]] & [[H.B.Naithani]]|}} * {{bt-latbel|Neottia makinoana|aut=([[Ohwi]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia megalochila|aut=[[S.C.Chen]]|}} * {{bt-latbel|Neottia meifongensis|aut=([[H.J.Su]] & [[C.Y.Hu]]) [[T.C.Hsu]] & [[S.W.Chung]]|}} * {{bt-latbel|Neottia microglottis|aut=([[Duthie]]) [[Schltr.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia microphylla|aut=([[S.C.Chen]] & [[Y.B.Luo]]) [[S.C.Chen]], [[S.W.Gale]] & [[P.J.Cribb]]|}} * {{bt-latbel|Neottia morrisonicola|aut=([[Hayata]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia mucronata|aut=([[Panigrahi]] & [[J.J.Wood]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia nanchuanica|aut=([[S.C.Chen]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia nandadeviensis|aut=([[Hajra]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia nankomontana|aut=([[Fukuy.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia nepalensis|aut=([[N.P.Balakr.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia nidus-avis|aut=([[L.]]) [[Rich.]]|Гняздоўнік звычайны|Гняздоўнік сапраўдны}} * {{bt-latbel|Neottia nipponica|aut=([[Makino]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia oblata|aut=([[S.C.Chen]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia ovata|aut=([[L.]]) [[Bluff]] & [[Fingerh.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia pantlingii|aut=([[W.W.Sm.]]) [[Tang]] & [[F.T.Wang]]|}} * {{bt-latbel|Neottia papilligera|aut=[[Schltr.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia pinetorum|aut=([[Lindl.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia pseudonipponica|aut=([[Fukuy.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia puberula|aut=([[Maxim.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia smallii|aut=({{Wiegand}}) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia smithiana|aut=[[Schltr.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia smithii|aut=([[Schltr.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia suzukii|aut=([[Masam.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia taibaishanensis|aut=[[P.H.Yang]] & [[K.Y.Lang]]|}} * {{bt-latbel|Neottia taizanensis|aut=([[Fukuy.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia tenii|aut=[[Schltr.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia tenuis|aut=([[Lindl.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia tianschanica|aut=([[Grubov]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia unguiculata|aut=([[W.W.Sm.]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia ussuriensis|aut=([[Kom.]] & [[Nevski]]) [[Soó]]|}} * {{bt-latbel|Neottia × veltmanii|aut=([[Case]]) [[Baumbach]]|}} * {{bt-latbel|Neottia wardii|aut=([[Rolfe]]) [[Szlach.]]|}} * {{bt-latbel|Neottia yunnanensis|aut=([[S.C.Chen]]) [[Szlach.]]|}} {{канец кал}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2}} — С. 94. * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=278|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|41620}} * [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Orchidaceae/Neottia/ Neottia // The Plant List] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170905120415/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Orchidaceae/Neottia/ |date=5 верасня 2017 }}{{ref-en}} * [http://flower.onego.ru/orchid/neottia.html Апісанне некаторых відаў на flower.onego.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170614101311/http://flower.onego.ru/orchid/neottia.html |date=14 чэрвеня 2017 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эпідэндравыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] ebxdtwqww7mzcv807bzpqw54ef54v2k 0 471115 5186978 4783170 2026-08-26T05:57:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186978 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Neottia |rang = Від |latin = Neottia nidus-avis |author = ([[L.]]) [[Rich.]], [[1817]] |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = |commons = |itis = |ncbi = |eol = |grin = |ipni = |tpl = }} '''Гняздо́ўнік сапраўдны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|87}}</ref>, '''Гняздоўнік звычайны''' (''Neóttia nídus-ávis'') — [[Шматгадовыя расліны|шматгадовая]] [[Травы|травяністая]] расліна роду {{bt-bellat|Гняздоўнік|Neottia}} сямейства {{bt-bellat|Архідныя|Orchidaceae}}. == Апісанне == Расліна жоўта-бурага колеру, без зялёнага [[Ліст|лісця]]. [[Сцябло]] вышынёй 20—40 см, тоўстае, пакрытае бураватымі лускавінкамі. [[Карэнішча]] кароткае, з мясістымі [[Корань расліны|каранямі]], сплеценымі ў выглядзе [[Гняздо|гнязда]]. [[Кветка|Кветкі]] жаўтавата-бурыя, у доўгай гронцы. Цвіце ў маі—чэрвені. [[Плод]] — [[каробачка]]. == Пашырэнне і экалогія == Расліна пашырана на большай частцы тэрыторыі [[Еўропа|Еўропы]], на [[Каўказ]]е, у [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]], [[Малая Азія|Малой Азіі]]. Расце на лясным подсціле ў вільготных лясах. Размнажаецца насеннем і [[Вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўна]] (часткамі карэнішча). [[Сапратроф]]. Жывіцца за кошт грыба ''[[Rhizoctoria repens]]'', з якім суіснуе ў [[сімбіёз]]е. [[Лекавыя расліны|Лекавая расліна]] (проціглісны сродак). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2}} — С. 94. * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=278|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|24931}} * [http://flower.onego.ru/orchid/neottia.html Апісанне на сайце flower.onego.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170614101311/http://flower.onego.ru/orchid/neottia.html |date=14 чэрвеня 2017 }}{{ref-ru}} * [http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-134261 Neottia nidus-avis (L.) Rich. // The Plant List]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эпідэндравыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1817 годзе]] m1nq1er9jhx4bsmkhgfkdogleslb1ej 0 471388 5187004 4962282 2026-08-26T07:23:07Z Ueschar 151377 шаблон 5187004 wikitext text/x-wiki {{Косць | выява = Gray186.png }} '''Пад’языковая косць''' ({{Lang-la|os hyoideum}}) — невялікая костка, мае форму падковы, залягае пад цягліцай языка. == Анатомія == Пад’языковая косць складаецца з цела і вялікіх і малых рагоў. Цела косткі мае форму пласціны, выпуклай спераду. Ад верхняга да ніжняга краю патаўшчаецца. Бакавыя краі цела злучаюцца з вялікімі рагамі пры дапамозе сустаўных паверхняў альбо кудзелістага або гіялінавага храстка. Вялікія рогі тонкія і доўгія з патаўшчэннямі на канцах, адыходзяць ад цела косткі па кірунку вонкі назад. Малыя рогі адыходзяць ад месца злучэння цела косткі з вялікімі рагамі. Часам могуць заставацца храстковымі. Іх канцы заключаны ў шыла-пад’язычны звязак, які часам змяшчае адну або некалькі маленькіх костачак. Да малога рога пад’язычнай косткі прымацаваная храстковаглоткавая частка ({{Lang-la|pars chondropharyngea}}) [[сярэдні канстрыктар глоткі]] ({{Lang-la|constrictor pharyngis medius}}), а да вялікага рога, з якога — ражкова-глоткавая частка ({{Lang-la|pars ceratopharyngea}}) сярэдняга канстрыктара. Да пад’язычнай косткі мацуюцца некаторыя мышцы шыі. Звязаная з [[Лапаткава-пад'язычная цягліца|лапаткава-пад’язычнай цягліцай]]. У рэдкіх выпадках пашкоджанні гэтай косткі могуць прывесці да смерці. {{косці чалавека}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Чэрап]] aa8fytqgqxiuspm8nteqxscwbg7twrw 0 472333 5186882 4918170 2026-08-25T21:28:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186882 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kolonia motwillowska1.JPG|thumb|Калонія Монтвіла]] '''Калонія Монтвіла''' ({{lang-lt|Montvilos kolonija}}) — гістарычны раён у [[Вільня|Вільні]], жылы квартал пачатку ХХ стагоддзя ў эксперыментальным эклектычным стылі. Пабудаваны ў [[1911]]—[[1913]] гадах па праекце архітэктараў [[:ru:Клейн, Август|А. Клейна]] і В. Міхневіча, складаецца з 22 дамоў. Лічыцца найстарэйшым дамовым таварыствам у горадзе: дамы перажылі як [[Першая сусветная вайна|Першую]], так і [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] без вялікіх пашкоджанняў. Калонія знаходзіцца побач з плошчай Лукішкі і аднайменным турэмным ізалятарам, паміж вуліцамі Ю. Савіцкіса (''J. Savickio, раней Мантвілаўскі завулак''<ref>[http://www.madeinvilnius.lt/vilniaus-istorija/vilniaus-miesto-studija/100-istoriniu-vilniaus-akcentu/ Andrijauskas, Donatas. 100 istorinių Vilniaus akcentų] // Made In Vilnius, 2014-04-04</ref>), Кражу (''Kražių'') і Ё. Тумаса-Вайжгантаса (''J. Tumo-Vaižganto''). За польскімі часамі гэты раён лічыўся вельмі прэстыжным, аднак страціў частку сваёй прыцягальнасці пасля ўзвядзення [[Лукішская турма|Лукішскай турмы]] ў [[1901]]—[[1904]]. Квартал быў пабудаваны па ініцыятыве вядомага віленскага банкіра і грамадскага дзеяча [[Юзаф Монтвіл|Юзафа Монтвіла]], дырэктара Віленскага земскага банка. Вуліца Й. Савіцкё да 1995 года называлася яго імем. Гэты раён таксама называлі «банкаўскай калоніяй», таму што супрацоўнікі Віленскага земскага банка маглі атрымаць тут участак і пабудаваць дом, узяўшы доўгатэрміновы крэдыт<ref>[http://pawet.net/library/v_literature/mury/08/5/_МЕМУАРЫ.html Раствароўскі Андрэй. Зямля, якой ужо не ўбачыш // Ад Лідскіх муроў. Літаратурна-мастацкі зборнік. Ліда, 2012—2015. № 8. С. 354—393.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731041535/http://pawet.net/library/v_literature/mury/08/5/_%D0%9C%D0%95%D0%9C%D0%A3%D0%90%D0%A0%D0%AB.html |date=31 ліпеня 2017 }} // на [[pawet.net]]</ref>. {{цытата|аўтар=Андрэй Раствароўскі, сын архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]], «Зямля, якой не ўбачыш»|«Калонія нагадвала Стары горад у Варшаве, бо кожны з дамоў з фронту меў 3-4 акны, і ўсе дамы былі трохпавярховыя»}} Акрамя гэтай калоніі, у 1896—1913 гадах [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў яшчэ чатыры жылыя кварталы — [[Калонія Расу|калонію Расу]], кварталы ў Сніпішках і Новым горадзе. Архітэктура калоніі Монтвіла дэманструе моцны ўплыў стылю «[[Мадэрн|сецэсія»]], а таксама цаглянай архітэктуры брытанскіх працоўных раёнаў. Яшчэ адна архітэктурная ідэя, якую ўвасабляў праект, — мадэрнісцкая канцэпцыя [[Горад-сад|горада-саду]]<ref>Reklaitė, Julija and Leitanaitė, Rūta (eds.). 2011. Vilnius 1900—2012: naujosios architektūros gidas. Vilnius: Architektūros fondas, Baltos lankos.</ref>. Дамы ўпрыгожваюць шматлікія архітэктурныя дэталі, у тым ліку флюгер у форме [[Гусарыя|крылатага гусара]]. У [[1921]]—[[1931]] гадах ў Мантвілаўскай калоніі, ва ўласным доме, які спраектавала яго архітэктурнае бюро, пражываў да самай смерці вядомы архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/montvilos-kolonija-turtuoliu-uzuoveja-kuria-trikdo-lukiskiu-kalejimas-610899 Drochneris, Nerijus. Montvilos kolonija — pati seniausia sostinėje namų bendrija.] // Diena.lt. 2014-01-16 [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] t322kvjln9q837vzq6d337piaqit8yw 5186883 5186882 2026-08-25T21:28:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186883 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kolonia motwillowska1.JPG|thumb|Калонія Монтвіла]] '''Калонія Монтвіла''' ({{lang-lt|Montvilos kolonija}}) — гістарычны раён у [[Вільня|Вільні]], жылы квартал пачатку ХХ стагоддзя ў эксперыментальным эклектычным стылі. Пабудаваны ў [[1911]]—[[1913]] гадах па праекце архітэктараў [[Аўгуст Клейн|А. Клейна]] і В. Міхневіча, складаецца з 22 дамоў. Лічыцца найстарэйшым дамовым таварыствам у горадзе: дамы перажылі як [[Першая сусветная вайна|Першую]], так і [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] без вялікіх пашкоджанняў. Калонія знаходзіцца побач з плошчай Лукішкі і аднайменным турэмным ізалятарам, паміж вуліцамі Ю. Савіцкіса (''J. Savickio, раней Мантвілаўскі завулак''<ref>[http://www.madeinvilnius.lt/vilniaus-istorija/vilniaus-miesto-studija/100-istoriniu-vilniaus-akcentu/ Andrijauskas, Donatas. 100 istorinių Vilniaus akcentų] // Made In Vilnius, 2014-04-04</ref>), Кражу (''Kražių'') і Ё. Тумаса-Вайжгантаса (''J. Tumo-Vaižganto''). За польскімі часамі гэты раён лічыўся вельмі прэстыжным, аднак страціў частку сваёй прыцягальнасці пасля ўзвядзення [[Лукішская турма|Лукішскай турмы]] ў [[1901]]—[[1904]]. Квартал быў пабудаваны па ініцыятыве вядомага віленскага банкіра і грамадскага дзеяча [[Юзаф Монтвіл|Юзафа Монтвіла]], дырэктара Віленскага земскага банка. Вуліца Й. Савіцкё да 1995 года называлася яго імем. Гэты раён таксама называлі «банкаўскай калоніяй», таму што супрацоўнікі Віленскага земскага банка маглі атрымаць тут участак і пабудаваць дом, узяўшы доўгатэрміновы крэдыт<ref>[http://pawet.net/library/v_literature/mury/08/5/_МЕМУАРЫ.html Раствароўскі Андрэй. Зямля, якой ужо не ўбачыш // Ад Лідскіх муроў. Літаратурна-мастацкі зборнік. Ліда, 2012—2015. № 8. С. 354—393.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731041535/http://pawet.net/library/v_literature/mury/08/5/_%D0%9C%D0%95%D0%9C%D0%A3%D0%90%D0%A0%D0%AB.html |date=31 ліпеня 2017 }} // на [[pawet.net]]</ref>. {{цытата|аўтар=Андрэй Раствароўскі, сын архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]], «Зямля, якой не ўбачыш»|«Калонія нагадвала Стары горад у Варшаве, бо кожны з дамоў з фронту меў 3-4 акны, і ўсе дамы былі трохпавярховыя»}} Акрамя гэтай калоніі, у 1896—1913 гадах [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў яшчэ чатыры жылыя кварталы — [[Калонія Расу|калонію Расу]], кварталы ў Сніпішках і Новым горадзе. Архітэктура калоніі Монтвіла дэманструе моцны ўплыў стылю «[[Мадэрн|сецэсія»]], а таксама цаглянай архітэктуры брытанскіх працоўных раёнаў. Яшчэ адна архітэктурная ідэя, якую ўвасабляў праект, — мадэрнісцкая канцэпцыя [[Горад-сад|горада-саду]]<ref>Reklaitė, Julija and Leitanaitė, Rūta (eds.). 2011. Vilnius 1900—2012: naujosios architektūros gidas. Vilnius: Architektūros fondas, Baltos lankos.</ref>. Дамы ўпрыгожваюць шматлікія архітэктурныя дэталі, у тым ліку флюгер у форме [[Гусарыя|крылатага гусара]]. У [[1921]]—[[1931]] гадах ў Мантвілаўскай калоніі, ва ўласным доме, які спраектавала яго архітэктурнае бюро, пражываў да самай смерці вядомы архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/montvilos-kolonija-turtuoliu-uzuoveja-kuria-trikdo-lukiskiu-kalejimas-610899 Drochneris, Nerijus. Montvilos kolonija — pati seniausia sostinėje namų bendrija.] // Diena.lt. 2014-01-16 [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] 2afii8u7hss7pilj1bpcwovlg8g451t 5186884 5186883 2026-08-25T21:29:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186884 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Kolonia motwillowska1.JPG |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Калонія Монтвіла''' ({{lang-lt|Montvilos kolonija}}) — гістарычны раён у [[Вільня|Вільні]], жылы квартал пачатку ХХ стагоддзя ў эксперыментальным эклектычным стылі. Пабудаваны ў [[1911]]—[[1913]] гадах па праекце архітэктараў [[Аўгуст Клейн|А. Клейна]] і В. Міхневіча, складаецца з 22 дамоў. Лічыцца найстарэйшым дамовым таварыствам у горадзе: дамы перажылі як [[Першая сусветная вайна|Першую]], так і [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] без вялікіх пашкоджанняў. Калонія знаходзіцца побач з плошчай Лукішкі і аднайменным турэмным ізалятарам, паміж вуліцамі Ю. Савіцкіса (''J. Savickio, раней Мантвілаўскі завулак''<ref>[http://www.madeinvilnius.lt/vilniaus-istorija/vilniaus-miesto-studija/100-istoriniu-vilniaus-akcentu/ Andrijauskas, Donatas. 100 istorinių Vilniaus akcentų] // Made In Vilnius, 2014-04-04</ref>), Кражу (''Kražių'') і Ё. Тумаса-Вайжгантаса (''J. Tumo-Vaižganto''). За польскімі часамі гэты раён лічыўся вельмі прэстыжным, аднак страціў частку сваёй прыцягальнасці пасля ўзвядзення [[Лукішская турма|Лукішскай турмы]] ў [[1901]]—[[1904]]. Квартал быў пабудаваны па ініцыятыве вядомага віленскага банкіра і грамадскага дзеяча [[Юзаф Монтвіл|Юзафа Монтвіла]], дырэктара Віленскага земскага банка. Вуліца Й. Савіцкё да 1995 года называлася яго імем. Гэты раён таксама называлі «банкаўскай калоніяй», таму што супрацоўнікі Віленскага земскага банка маглі атрымаць тут участак і пабудаваць дом, узяўшы доўгатэрміновы крэдыт<ref>[http://pawet.net/library/v_literature/mury/08/5/_МЕМУАРЫ.html Раствароўскі Андрэй. Зямля, якой ужо не ўбачыш // Ад Лідскіх муроў. Літаратурна-мастацкі зборнік. Ліда, 2012—2015. № 8. С. 354—393.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731041535/http://pawet.net/library/v_literature/mury/08/5/_%D0%9C%D0%95%D0%9C%D0%A3%D0%90%D0%A0%D0%AB.html |date=31 ліпеня 2017 }} // на [[pawet.net]]</ref>. {{цытата|аўтар=Андрэй Раствароўскі, сын архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]], «Зямля, якой не ўбачыш»|«Калонія нагадвала Стары горад у Варшаве, бо кожны з дамоў з фронту меў 3-4 акны, і ўсе дамы былі трохпавярховыя»}} Акрамя гэтай калоніі, у 1896—1913 гадах [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў яшчэ чатыры жылыя кварталы — [[Калонія Расу|калонію Расу]], кварталы ў Сніпішках і Новым горадзе. Архітэктура калоніі Монтвіла дэманструе моцны ўплыў стылю «[[Мадэрн|сецэсія»]], а таксама цаглянай архітэктуры брытанскіх працоўных раёнаў. Яшчэ адна архітэктурная ідэя, якую ўвасабляў праект, — мадэрнісцкая канцэпцыя [[Горад-сад|горада-саду]]<ref>Reklaitė, Julija and Leitanaitė, Rūta (eds.). 2011. Vilnius 1900—2012: naujosios architektūros gidas. Vilnius: Architektūros fondas, Baltos lankos.</ref>. Дамы ўпрыгожваюць шматлікія архітэктурныя дэталі, у тым ліку флюгер у форме [[Гусарыя|крылатага гусара]]. У [[1921]]—[[1931]] гадах ў Мантвілаўскай калоніі, ва ўласным доме, які спраектавала яго архітэктурнае бюро, пражываў да самай смерці вядомы архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/montvilos-kolonija-turtuoliu-uzuoveja-kuria-trikdo-lukiskiu-kalejimas-610899 Drochneris, Nerijus. Montvilos kolonija — pati seniausia sostinėje namų bendrija.] // Diena.lt. 2014-01-16 [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] 1risjxz4jns6lmgnxotrtlwz7h3m1c7 5186885 5186884 2026-08-25T21:29:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186885 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Kolonia motwillowska1.JPG |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Калонія Монтвіла''' ({{lang-lt|Montvilos kolonija}}) — гістарычны раён у [[Вільня|Вільні]], жылы квартал пачатку ХХ стагоддзя ў эксперыментальным эклектычным стылі. Пабудаваны ў [[1911]]—[[1913]] гадах па праекце архітэктараў [[Аўгуст Клейн|А. Клейна]] і [[В. Міхневіч|В. Міхневіча]], складаецца з 22 дамоў. Лічыцца найстарэйшым дамовым таварыствам у горадзе: дамы перажылі як [[Першая сусветная вайна|Першую]], так і [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] без вялікіх пашкоджанняў. Калонія знаходзіцца побач з плошчай Лукішкі і аднайменным турэмным ізалятарам, паміж вуліцамі Ю. Савіцкіса (''J. Savickio, раней Мантвілаўскі завулак''<ref>[http://www.madeinvilnius.lt/vilniaus-istorija/vilniaus-miesto-studija/100-istoriniu-vilniaus-akcentu/ Andrijauskas, Donatas. 100 istorinių Vilniaus akcentų] // Made In Vilnius, 2014-04-04</ref>), Кражу (''Kražių'') і Ё. Тумаса-Вайжгантаса (''J. Tumo-Vaižganto''). За польскімі часамі гэты раён лічыўся вельмі прэстыжным, аднак страціў частку сваёй прыцягальнасці пасля ўзвядзення [[Лукішская турма|Лукішскай турмы]] ў [[1901]]—[[1904]]. Квартал быў пабудаваны па ініцыятыве вядомага віленскага банкіра і грамадскага дзеяча [[Юзаф Монтвіл|Юзафа Монтвіла]], дырэктара Віленскага земскага банка. Вуліца Й. Савіцкё да 1995 года называлася яго імем. Гэты раён таксама называлі «банкаўскай калоніяй», таму што супрацоўнікі Віленскага земскага банка маглі атрымаць тут участак і пабудаваць дом, узяўшы доўгатэрміновы крэдыт<ref>[http://pawet.net/library/v_literature/mury/08/5/_МЕМУАРЫ.html Раствароўскі Андрэй. Зямля, якой ужо не ўбачыш // Ад Лідскіх муроў. Літаратурна-мастацкі зборнік. Ліда, 2012—2015. № 8. С. 354—393.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731041535/http://pawet.net/library/v_literature/mury/08/5/_%D0%9C%D0%95%D0%9C%D0%A3%D0%90%D0%A0%D0%AB.html |date=31 ліпеня 2017 }} // на [[pawet.net]]</ref>. {{цытата|аўтар=Андрэй Раствароўскі, сын архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]], «Зямля, якой не ўбачыш»|«Калонія нагадвала Стары горад у Варшаве, бо кожны з дамоў з фронту меў 3-4 акны, і ўсе дамы былі трохпавярховыя»}} Акрамя гэтай калоніі, у 1896—1913 гадах [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў яшчэ чатыры жылыя кварталы — [[Калонія Расу|калонію Расу]], кварталы ў Сніпішках і Новым горадзе. Архітэктура калоніі Монтвіла дэманструе моцны ўплыў стылю «[[Мадэрн|сецэсія»]], а таксама цаглянай архітэктуры брытанскіх працоўных раёнаў. Яшчэ адна архітэктурная ідэя, якую ўвасабляў праект, — мадэрнісцкая канцэпцыя [[Горад-сад|горада-саду]]<ref>Reklaitė, Julija and Leitanaitė, Rūta (eds.). 2011. Vilnius 1900—2012: naujosios architektūros gidas. Vilnius: Architektūros fondas, Baltos lankos.</ref>. Дамы ўпрыгожваюць шматлікія архітэктурныя дэталі, у тым ліку флюгер у форме [[Гусарыя|крылатага гусара]]. У [[1921]]—[[1931]] гадах ў Мантвілаўскай калоніі, ва ўласным доме, які спраектавала яго архітэктурнае бюро, пражываў да самай смерці вядомы архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/montvilos-kolonija-turtuoliu-uzuoveja-kuria-trikdo-lukiskiu-kalejimas-610899 Drochneris, Nerijus. Montvilos kolonija — pati seniausia sostinėje namų bendrija.] // Diena.lt. 2014-01-16 [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] t7feyrayquba5ehy4st3se166g2pmjh 5186886 5186885 2026-08-25T21:32:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Збудаванні Літвы ў стылі эклектыкі]]; +[[Катэгорыя:Збудаванні Літвы ў стылі мадэрн]]; +[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Вацлава Міхневіча]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5186886 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Kolonia motwillowska1.JPG |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Калонія Монтвіла''' ({{lang-lt|Montvilos kolonija}}) — гістарычны раён у [[Вільня|Вільні]], жылы квартал пачатку ХХ стагоддзя ў эксперыментальным эклектычным стылі. Пабудаваны ў [[1911]]—[[1913]] гадах па праекце архітэктараў [[Аўгуст Клейн|А. Клейна]] і [[В. Міхневіч|В. Міхневіча]], складаецца з 22 дамоў. Лічыцца найстарэйшым дамовым таварыствам у горадзе: дамы перажылі як [[Першая сусветная вайна|Першую]], так і [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] без вялікіх пашкоджанняў. Калонія знаходзіцца побач з плошчай Лукішкі і аднайменным турэмным ізалятарам, паміж вуліцамі Ю. Савіцкіса (''J. Savickio, раней Мантвілаўскі завулак''<ref>[http://www.madeinvilnius.lt/vilniaus-istorija/vilniaus-miesto-studija/100-istoriniu-vilniaus-akcentu/ Andrijauskas, Donatas. 100 istorinių Vilniaus akcentų] // Made In Vilnius, 2014-04-04</ref>), Кражу (''Kražių'') і Ё. Тумаса-Вайжгантаса (''J. Tumo-Vaižganto''). За польскімі часамі гэты раён лічыўся вельмі прэстыжным, аднак страціў частку сваёй прыцягальнасці пасля ўзвядзення [[Лукішская турма|Лукішскай турмы]] ў [[1901]]—[[1904]]. Квартал быў пабудаваны па ініцыятыве вядомага віленскага банкіра і грамадскага дзеяча [[Юзаф Монтвіл|Юзафа Монтвіла]], дырэктара Віленскага земскага банка. Вуліца Й. Савіцкё да 1995 года называлася яго імем. Гэты раён таксама называлі «банкаўскай калоніяй», таму што супрацоўнікі Віленскага земскага банка маглі атрымаць тут участак і пабудаваць дом, узяўшы доўгатэрміновы крэдыт<ref>[http://pawet.net/library/v_literature/mury/08/5/_МЕМУАРЫ.html Раствароўскі Андрэй. Зямля, якой ужо не ўбачыш // Ад Лідскіх муроў. Літаратурна-мастацкі зборнік. Ліда, 2012—2015. № 8. С. 354—393.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731041535/http://pawet.net/library/v_literature/mury/08/5/_%D0%9C%D0%95%D0%9C%D0%A3%D0%90%D0%A0%D0%AB.html |date=31 ліпеня 2017 }} // на [[pawet.net]]</ref>. {{цытата|аўтар=Андрэй Раствароўскі, сын архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]], «Зямля, якой не ўбачыш»|«Калонія нагадвала Стары горад у Варшаве, бо кожны з дамоў з фронту меў 3-4 акны, і ўсе дамы былі трохпавярховыя»}} Акрамя гэтай калоніі, у 1896—1913 гадах [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў яшчэ чатыры жылыя кварталы — [[Калонія Расу|калонію Расу]], кварталы ў Сніпішках і Новым горадзе. Архітэктура калоніі Монтвіла дэманструе моцны ўплыў стылю «[[Мадэрн|сецэсія»]], а таксама цаглянай архітэктуры брытанскіх працоўных раёнаў. Яшчэ адна архітэктурная ідэя, якую ўвасабляў праект, — мадэрнісцкая канцэпцыя [[Горад-сад|горада-саду]]<ref>Reklaitė, Julija and Leitanaitė, Rūta (eds.). 2011. Vilnius 1900—2012: naujosios architektūros gidas. Vilnius: Architektūros fondas, Baltos lankos.</ref>. Дамы ўпрыгожваюць шматлікія архітэктурныя дэталі, у тым ліку флюгер у форме [[Гусарыя|крылатага гусара]]. У [[1921]]—[[1931]] гадах ў Мантвілаўскай калоніі, ва ўласным доме, які спраектавала яго архітэктурнае бюро, пражываў да самай смерці вядомы архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/montvilos-kolonija-turtuoliu-uzuoveja-kuria-trikdo-lukiskiu-kalejimas-610899 Drochneris, Nerijus. Montvilos kolonija — pati seniausia sostinėje namų bendrija.] // Diena.lt. 2014-01-16 [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Збудаванні Літвы ў стылі эклектыкі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Літвы ў стылі мадэрн]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Вацлава Міхневіча]] t20yhwzqbzre5b6wfwws2b3p0ijktyo 0 474754 5186998 4818533 2026-08-26T07:18:31Z Ueschar 151377 шаблон 5186998 wikitext text/x-wiki {{Косць}}[[Файл:Pectoral_girdles-ru.svg|міні|Косткі плечавога пояса чалавека]] '''Плечавы пояс''' ('''пояс верхніх канечнасцяў''') — сукупнасць [[Косць|касцей]] (пары [[Лапатка, анатомія|лапатак]] і [[Ключыца|ключыц]]) і [[Мускулы|цягліц]], якія забяспечваюць апору і рух верхніх (пярэдніх) канечнасцяў. У некаторых жывёл маецца трэцяя парная косць плечавога пояса — [[каракоід]]. Косткі плечавога пояса злучаныя акраміяльна-ключыцавымі сучляненнямі. З [[Грудная клетка|грудной клеткай]] плечавы пояс злучаецца з дапамогай грудзінаключыцавых сучляненняў і цягліц, якія ўтрымліваюць лапатку, са свабоднай верхняй канечнасцю — пры дапамозе плечавых суставаў<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/23716/%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B9 Плечевой пояс] {{ref-ru}}</ref>. У некаторых [[Млекакормячыя|млекакормячых]] (напрыклад, [[Сабака свойскі|сабак]], [[Коневыя|коней]]) косткі плечавога пояса прадстаўлены толькі лапаткамі, у сувязі з чым плечавы пояс злучаецца з восевым шкілетам толькі з дапамогай цягліц. {{зноскі}} {{Косці чалавека}} {{Шкілет}} {{Рука}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Косці плечавога пояса]] [[Катэгорыя:Анатомія жывёл]] e7iigty4iby7e8afz9bzv07pjdd980h 0 534112 5187054 5043516 2026-08-26T10:21:31Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю артыкул. 5187054 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Доктар філасофіі''' ({{lang-la|philosophiae doctor}}, {{lang-en|Doctor of Philosophy}}; скарочана '''PhD''' або '''Ph.D.''; у Оксфардскім універсітэце — '''DPhil''') — адна з найбольш распаўсюджаных даследчых доктарскіх [[навуковая ступень|ступеней]], якая прысуджаецца за самастойнае арыгінальнае навуковае даследаванне. У Міжнароднай стандартнай класіфікацыі адукацыі (ISCED) [[ЮНЕСКА]] доктарскія і эквівалентныя кваліфікацыі аднесены да ўзроўню 8; паступленне на праграмы гэтага ўзроўню звычайна патрабуе паспяховага завяршэння праграмы ўзроўню 7, як правіла, атрымання ступені [[магістр]]а або эквівалентнай кваліфікацыі<ref name="ISCED">[https://uis.unesco.org/sites/default/files/documents/international-standard-classification-of-education-isced-2011-en.pdf ''International Standard Classification of Education: ISCED 2011'']. UNESCO Institute for Statistics. §§ 259–270.</ref>. Асноўным вынікам падрыхтоўкі да атрымання PhD звычайна з'яўляецца [[дысертацыя]] ({{lang-en|doctoral dissertation, PhD thesis}}) або эквівалентная навуковая праца, заснаваная на арыгінальным даследаванні і якая ўяўляе істотны ўклад у веды ў адпаведнай галіне. Прысуджэнне ступені звычайна прадугледжвае навуковую ацэнку працы і яе абарону; канкрэтныя патрабаванні, структура падрыхтоўкі і форма абароны адрозніваюцца ў розных краінах і ўніверсітэтах<ref name="ISCED"/>. Форма '''DPhil''', прынятая, у прыватнасці, у Оксфардскім універсітэце, абазначае тую самую ступень ''Doctor of Philosophy'', што і PhD<ref name="Oxford">[https://www.ox.ac.uk/admissions/graduate/courses/research-courses Research courses] // University of Oxford.</ref>. [[Файл:Columbia University PhD.jpg|міні|Дыплом доктара філасофіі [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскага ўніверсітэта]].]] == Назва і характар ступені == Назва «доктар філасофіі» не азначае, што дысертацыйнае даследаванне павінна належаць да сучаснай [[філасофія|філасофіі]]. Яна звязана з гісторыяй еўрапейскага ўніверсітэта: у сярэдневяковых універсітэтах базавым быў факультэт мастацтваў, побач з вышэйшымі факультэтамі тэалогіі, права і медыцыны, а ў германскай універсітэцкай традыцыі факультэт мастацтваў пазней ператварыўся ў філасофскі факультэт<ref name="Ruano">Ruano-Borbalan, Jean-Claude. [https://doi.org/10.1111/ejed.12522 Doctoral education from its medieval foundations to today's globalisation and standardisation] // ''European Journal of Education''. 2022. Vol. 57, no. 3. P. 367–380.</ref><ref name="Clark">Clark, William. [https://doi.org/10.1017/S0269889700001101 On the Ironic Specimen of the Doctor of Philosophy] // ''Science in Context''. 1992. Vol. 5, no. 1. P. 97–137.</ref>. Да XIX стагоддзя філасофскія факультэты ахоплівалі значна шырэйшае кола дысцыплін, чым уласна філасофію, у тым ліку галіны, якія пазней аформіліся як самастойныя гуманітарныя, грамадскія і прыродазнаўчыя навукі<ref name="Clark"/>. Таму PhD можа прысуджацца ў гісторыі, філалогіі, эканоміцы, прыродазнаўчых, тэхнічных і шматлікіх іншых навуковых галінах; напрыклад, у класіфікацыі доктарскіх ступеней ЗША PhD адносіцца да даследчых ступеней незалежна ад галіны даследавання<ref name="NCES">[https://nces.ed.gov/programs/digest/d22/app_b.asp Digest of Education Statistics, 2022: Appendix B. Definitions] // National Center for Education Statistics.</ref>. == Гісторыя == === Сярэдневяковыя вытокі === Доктарскія ступені ўзніклі ў еўрапейскіх універсітэтах [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]]. Першыя ўніверсітэцкія супольнасці XII стагоддзя фарміраваліся, у прыватнасці, у [[Балонскі ўніверсітэт|Балонні]] як аб'яднанні студэнтаў і ў [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжы]] як карпарацыі выкладчыкаў; галоўнай функцыяй ранніх універсітэтаў былі навучанне і перадача ведаў<ref name="Ruano"/>. У даследаванні Кіта Алана Ноўбла першая доктарская ступень датуецца Парыжам прыкладна 1150 годам<ref name="Noble">Noble, Keith Allan. ''Changing Doctoral Degrees: An International Perspective''. Buckingham: Society for Research into Higher Education; Open University Press, 1994. P. 8. ISBN 0-335-19213-0.</ref>. Сярэдневяковыя доктарскія ступені істотна адрозніваліся ад сучаснага PhD: яны былі перадусім кваліфікацыямі, звязанымі з прыналежнасцю да карпарацыі выкладчыкаў і правам выкладаць, а патрабаванне стварыць арыгінальны навуковы вынік у сучасным разуменні яшчэ не было іх вызначальнай рысай<ref name="Ruano"/><ref name="Noble"/>. === Фарміраванне сучаснага даследчага доктара === Сучасная мадэль доктарскай ступені, заснаванай на самастойным даследаванні і арыгінальнай дысертацыі, складвалася ў германскіх землях у канцы XVIII — XIX стагоддзях. У Прусіі ад прэтэндэнта на ступень доктара філасофіі пачалі патрабаваць самастойную даследчую працу, якая павінна была сведчыць пра арыгінальнасць навуковага даследавання<ref name="Clark"/>. Важным цэнтрам новай універсітэцкай мадэлі стаў заснаваны ў 1810 годзе [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскі ўніверсітэт]], у якім даследчая дзейнасць была цесна звязана з універсітэцкім навучаннем. Германская мадэль паўплывала на развіццё доктарскай адукацыі ў іншых краінах Еўропы і ў ЗША<ref name="Ruano"/>. У 1861 годзе [[Ельскі ўніверсітэт]] прысудзіў тры першыя ў ЗША ступені PhD. Гэта былі першыя доктарскія ступені такога тыпу, прысуджаныя амерыканскім універсітэтам<ref name="Yale">[https://gsas.yale.edu/about/mission-history Mission & History] // Yale Graduate School of Arts and Sciences.</ref>. У далейшым даследчая мадэль PhD стала асноўнай формай доктарскай падрыхтоўкі ў ЗША і шырока распаўсюдзілася ў англамоўным свеце. == Атрыманне ступені == Паводле крытэрыяў ЮНЕСКА, доктарская праграма ўзроўню ISCED 8 павінна быць арыентавана перадусім на паглыбленае навучанне і арыгінальнае даследаванне. Завяршэнне такой праграмы звычайна патрабуе прадстаўлення і абароны дысертацыі або эквівалентнай працы, якая з'яўляецца вынікам арыгінальнага даследавання і робіць істотны ўклад у адпаведную галіну ведаў<ref name="ISCED"/>. Канкрэтная арганізацыя падрыхтоўкі адрозніваецца. Яна можа ўключаць навучальныя курсы, кваліфікацыйныя экзамены, працу пад кіраўніцтвам навуковага кіраўніка, даследчыя семінары, публікацыі і вусны экзамен або абарону; у іншых сістэмах асноўную частку часу займае непасрэдна даследаванне<ref name="ISCED"/>. Напрыклад, у Оксфардскім універсітэце DPhil звычайна займае тры-чатыры гады вочнага навучання, а выніковая ацэнка грунтуецца на дысертацыі і вусным экзамене<ref name="Oxford"/>. Дысертацыя таксама не абавязкова мусіць мець форму адной манаграфіі. Напрыклад, польскае заканадаўства дазваляе прадстаўляць у якасці доктарскай дысертацыі навуковую манаграфію, тэматычна звязаны збор апублікаваных артыкулаў, праектную, канструктарскую, тэхналагічную, укараняльную або мастацкую працу, а таксама самастойную вылучаную частку калектыўнай працы<ref name="Poland">[https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2024/1571/text.html Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce], art. 186–191.</ref>. == Суадносіны з іншымі доктарскімі ступенямі == PhD нельга размяшчаць ва ўніверсальнай для ўсіх краін іерархіі паміж ступенямі магістра і доктара навук. У большасці сістэм паступленне на доктарскі ўзровень адбываецца пасля магістарскай або эквівалентнай падрыхтоўкі, аднак структура доктарскіх ступеней і іх назвы істотна адрозніваюцца<ref name="ISCED"/>. У некаторых сістэмах існуе толькі адна асноўная даследчая доктарская ступень, у іншых пасля першай доктарскай кваліфікацыі існуюць дадатковыя вышэйшыя даследчыя кваліфікацыі. ЮНЕСКА адносіць да таго самага ўзроўню ISCED 8 як асноўныя доктарскія кваліфікацыі, так і другія вышэйшыя даследчыя кваліфікацыі, сярод прыкладаў якіх называецца ''doktor nauk''; асобнага ўзроўню ISCED вышэй за 8 для іх не вылучаецца<ref name="ISCED"/>. Не мае універсальнага значэння і назва ''Doctor of Science'' (DSc, ScD): у ЗША, напрыклад, DSc можа адносіцца да той самай катэгорыі даследчых доктарскіх ступеней, што і PhD<ref name="NCES"/>. Таму супастаўленне PhD з [[кандыдат навук|кандыдатам навук]], [[доктар навук|доктарам навук]], DSc або іншай нацыянальнай ступенню патрабуе ўліку канкрэтнай сістэмы адукацыі і правіл прызнання кваліфікацый. Ад даследчых доктарскіх ступеней могуць адрознівацца прафесійныя доктарскія ступені. Напрыклад, афіцыйная статыстычная класіфікацыя ЗША асобна вылучае даследчыя доктарскія ступені ({{lang-en|research/scholarship}}), да якіх адносіцца PhD, і доктарскія ступені прафесійнай практыкі ({{lang-en|professional practice}})<ref name="NCES"/>. == Міжнародная практыка == === ЗША і Вялікабрытанія === У [[ЗША]] PhD з'яўляецца асноўнай даследчай доктарскай ступенню ў вялікай колькасці навуковых галін. Для даследчых доктарскіх ступеней амерыканская класіфікацыя прадугледжвае працу вышэй за магістарскі ўзровень і падрыхтоўку ды абарону дысертацыі, заснаванай на арыгінальным даследаванні, або эквівалентнай арыгінальнай даследчай працы<ref name="NCES"/>. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] выкарыстоўваецца пераважна абрэвіятура PhD. Оксфардскі ўніверсітэт традыцыйна выкарыстоўвае форму DPhil; сам універсітэт вызначае DPhil як сваю назву ступені PhD<ref name="Oxford"/>. === Германія === У [[Германія|Германіі]] доктарская ступень звычайна афармляецца як ''Doktor'' з абазначэннем галіны: напрыклад, ''Dr. phil.'' пераважна ў гуманітарных і грамадскіх навуках, ''Dr. rer. nat.'' — у прыродазнаўчых. Паводле інфармацыі Канферэнцыі рэктараў вышэйшых навучальных устаноў Германіі, доктар з'яўляецца найвышэйшай акадэмічнай ступенню ў краіне незалежна ад галіны, а асобныя ўніверсітэты могуць замест традыцыйнай формы ''Dr. …'' прысуджаць ступень Ph.D.<ref name="Germany">[https://www.hochschulkompass.de/promotion/promotionsabschluss/doktorgrad.html Doktorgrad] // Hochschulkompass, Hochschulrektorenkonferenz.</ref>. Такім чынам, нямецкі ''Dr. phil.'' і міжнародная абрэвіятура PhD звязаны гістарычна, але ў сучаснай нямецкай сістэме назва доктарскай ступені часта залежыць ад навуковай галіны. Адначасовае выкарыстанне абазначэнняў Ph.D. і Dr. для адной і той жа ступені не дапускаецца<ref name="Germany"/>. === Польшча === У [[Польшча|Польшчы]] нацыянальная назва першай даследчай доктарскай ступені — ''doktor''. Для яе атрымання, як правіла, патрабуецца ступень магістра або эквівалентная кваліфікацыя, дасягненне вынікаў навучання ўзроўню 8 Польскай рамкі кваліфікацый, навуковы даробак, прадстаўленне і абарона доктарскай дысертацыі<ref name="Poland"/>. Прадметам дысертацыі павінна быць арыгінальнае вырашэнне навуковай праблемы, арыгінальнае прымяненне вынікаў уласнага даследавання або арыгінальнае мастацкае дасягненне<ref name="Poland"/>. Польская сістэма асобна прадугледжвае наступную ступень ''doktor habilitowany'', звязаную з [[габілітацыя]]й. === Балонскі працэс === Доктарская падрыхтоўка была ўключана ў [[Балонскі працэс]] як трэці цыкл вышэйшай адукацыі ў 2003 годзе. Прынятыя ў 2005 годзе Зальцбургскія прынцыпы вызначылі галоўным кампанентам доктарскай падрыхтоўкі стварэнне новых ведаў праз арыгінальнае даследаванне і падкрэслілі статус дактарантаў як даследчыкаў на пачатковым этапе навуковай кар'еры<ref name="Salzburg">[https://www.eua.eu/downloads/publications/salzburg%20recommendations%202005.pdf ''Bologna Seminar: Doctoral Programmes for the European Knowledge Society. Conclusions and Recommendations'']. Salzburg, 3–5 February 2005 // European University Association.</ref>. Зальцбургскія прынцыпы таксама рэкамендуюць, каб доктарскія праграмы пры вочным навучанні звычайна займалі тры-чатыры гады, адначасова прызнаючы разнастайнасць мадэлей доктарскай адукацыі ў Еўропе<ref name="Salzburg"/>. Яны не ўстанаўліваюць адзінай назвы доктарскай ступені і не азначаюць аўтаматычнай юрыдычнай эквівалентнасці нацыянальных ступеней розных дзяржаў. == Беларусь == У [[Беларусь|Беларусі]] дзейная сістэма дзяржаўнай атэстацыі навуковых работнікаў захоўвае дзве вучоныя ступені — [[кандыдат навук|кандыдата навук]] і [[доктар навук|доктара навук]]. Паводле Палажэння аб прысуджэнні вучоных ступеней і прысваенні вучоных званняў у рэдакцыі Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 2 чэрвеня 2022 года № 190, ступень кандыдата навук прысуджаецца саветам па абароне дысертацый з наступным зацвярджэннем рашэння Прэзідыумам Вышэйшай атэстацыйнай камісіі, а ступень доктара навук — Прэзідыумам ВАК<ref name="BY2022">[https://president.gov.by/ru/documents/ukaz-no-190-ot-2-iyunya-2022-g Указ Президента Республики Беларусь от 2 июня 2022 г. № 190 «Об изменении указов Президента Республики Беларусь»], Положение о присуждении ученых степеней и присвоении ученых званий, пп. 3–5, 10.</ref>. Асобная вучоная ступень доктара філасофіі (PhD) у гэтым пераліку не прадугледжана. У ранейшай рэдакцыі Палажэння існавала асаблівая форма нацыянальнага кваліфікацыйнага дакумента. Замежным грамадзянам, якім у Беларусі прысуджалася вучоная ступень, мог выдавацца нацыянальны дыплом доктара філасофіі (PhD), які нарматыўна вызначаўся як эквівалентны нацыянальнаму дыплому кандыдата навук; нацыянальны дыплом PhD мог таксама выдавацца ўладальнікам нацыянальнага дыплома кандыдата навук, калі гэтага патрабавала іх прафесійная дзейнасць<ref name="BY2011">Указ Президента Республики Беларусь от 1 декабря 2011 г. № 561 «О некоторых вопросах подготовки и аттестации научных работников высшей квалификации»; Положение о присуждении ученых степеней и присвоении ученых званий в редакции указанного Указа, п. 12.</ref>. Такім чынам, нацыянальны дыплом PhD у гэтай сістэме быў эквівалентным дакументам да дыплома кандыдата навук, а не трэцяй самастойнай вучонай ступенню. Новая рэдакцыя Палажэння, якая ў асноўнай частцы ўступіла ў сілу 1 верасня 2022 года, такой асобнай формы прысуджэння ступені PhD не прадугледжвае<ref name="BY2022"/>. Разам з тым беларускае заканадаўства працягвае выкарыстоўваць тэрмін ''Doctor of Philosophy (Ph.D)'' пры рэгуляванні прызнання некаторых замежных дакументаў аб вучоных ступенях. Прызнанне ў Беларусі дакументаў аб вучоных ступенях, атрыманых у замежных дзяржавах, ажыццяўляе Вышэйшая атэстацыйная камісія. Палажэнне прадугледжвае прызнанне іх адпаведнымі (эквівалентнымі) праз настрыфікацыю або пераатэстацыю ўладальніка, калі іншы парадак не ўстаноўлены міжнародным дагаворам; для асобных катэгорый дакументаў заканадаўствам прадугледжана прызнанне без гэтых працэдур<ref name="BY2022"/>. Таму замежная ступень PhD не прыраўноўваецца ва ўсіх выпадках да беларускай ступені кандыдата навук аўтаматычна: яе юрыдычны статус у Беларусі вызначаецца адпаведнай працэдурай прызнання або міжнародным дагаворам. Гістарычная норма пра эквівалентнасць беларускага нацыянальнага дыплома PhD дыплому кандыдата навук тлумачыць распаўсюджанае функцыянальнае супастаўленне гэтых дзвюх кваліфікацый<ref name="BY2011"/>. Аднак такое супастаўленне не азначае поўнай тоеснасці структуры падрыхтоўкі, патрабаванняў да дысертацыі і прававога статусу ўсіх замежных ступеней PhD. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Навуковая ступень]] * [[Кандыдат навук]] * [[Доктар навук]] * [[Дысертацыя]] * [[Аспірантура]] * [[Габілітацыя]] * [[Балонскі працэс]] {{Кваліфікацыі ў адукацыі і навуцы}} [[Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні]] e8ik4fb8x50vh1nja5y859trjdogc5l 5187055 5187054 2026-08-26T10:23:36Z АлесьНавіцкі90 162483 5187055 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} ''Доктар філасофіі'' ({{lang-la|philosophiae doctor}}, {{lang-en|Doctor of Philosophy}}; скарочана '''PhD''' або '''Ph.D.''; у Оксфардскім універсітэце — '''DPhil''') — адна з найбольш распаўсюджаных даследчых доктарскіх [[навуковая ступень|ступеней]], якая прысуджаецца за самастойнае арыгінальнае навуковае даследаванне. У Міжнароднай стандартнай класіфікацыі адукацыі (ISCED) [[ЮНЕСКА]] доктарскія і эквівалентныя кваліфікацыі аднесены да ўзроўню 8; паступленне на праграмы гэтага ўзроўню звычайна патрабуе паспяховага завяршэння праграмы ўзроўню 7, як правіла, атрымання ступені [[магістр]]а або эквівалентнай кваліфікацыі<ref name="ISCED">[https://uis.unesco.org/sites/default/files/documents/international-standard-classification-of-education-isced-2011-en.pdf ''International Standard Classification of Education: ISCED 2011'']. UNESCO Institute for Statistics. §§ 259–270.</ref>. Асноўным вынікам падрыхтоўкі да атрымання PhD звычайна з'яўляецца [[дысертацыя]] ({{lang-en|doctoral dissertation, PhD thesis}}) або эквівалентная навуковая праца, заснаваная на арыгінальным даследаванні і якая ўяўляе істотны ўклад у веды ў адпаведнай галіне. Прысуджэнне ступені звычайна прадугледжвае навуковую ацэнку працы і яе абарону; канкрэтныя патрабаванні, структура падрыхтоўкі і форма абароны адрозніваюцца ў розных краінах і ўніверсітэтах<ref name="ISCED"/>. Форма '''DPhil''', прынятая, у прыватнасці, у Оксфардскім універсітэце, абазначае тую самую ступень ''Doctor of Philosophy'', што і PhD<ref name="Oxford">[https://www.ox.ac.uk/admissions/graduate/courses/research-courses Research courses] // University of Oxford.</ref>. [[Файл:Columbia University PhD.jpg|міні|Дыплом доктара філасофіі [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскага ўніверсітэта]].]] == Назва і характар ступені == Назва «доктар філасофіі» не азначае, што дысертацыйнае даследаванне павінна належаць да сучаснай [[філасофія|філасофіі]]. Яна звязана з гісторыяй еўрапейскага ўніверсітэта: у сярэдневяковых універсітэтах базавым быў факультэт мастацтваў, побач з вышэйшымі факультэтамі тэалогіі, права і медыцыны, а ў германскай універсітэцкай традыцыі факультэт мастацтваў пазней ператварыўся ў філасофскі факультэт<ref name="Ruano">Ruano-Borbalan, Jean-Claude. [https://doi.org/10.1111/ejed.12522 Doctoral education from its medieval foundations to today's globalisation and standardisation] // ''European Journal of Education''. 2022. Vol. 57, no. 3. P. 367–380.</ref><ref name="Clark">Clark, William. [https://doi.org/10.1017/S0269889700001101 On the Ironic Specimen of the Doctor of Philosophy] // ''Science in Context''. 1992. Vol. 5, no. 1. P. 97–137.</ref>. Да XIX стагоддзя філасофскія факультэты ахоплівалі значна шырэйшае кола дысцыплін, чым уласна філасофію, у тым ліку галіны, якія пазней аформіліся як самастойныя гуманітарныя, грамадскія і прыродазнаўчыя навукі<ref name="Clark"/>. Таму PhD можа прысуджацца ў гісторыі, філалогіі, эканоміцы, прыродазнаўчых, тэхнічных і шматлікіх іншых навуковых галінах; напрыклад, у класіфікацыі доктарскіх ступеней ЗША PhD адносіцца да даследчых ступеней незалежна ад галіны даследавання<ref name="NCES">[https://nces.ed.gov/programs/digest/d22/app_b.asp Digest of Education Statistics, 2022: Appendix B. Definitions] // National Center for Education Statistics.</ref>. == Гісторыя == === Сярэдневяковыя вытокі паняцця === Доктарскія ступені ўзніклі ў еўрапейскіх універсітэтах [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]]. Першыя ўніверсітэцкія супольнасці XII стагоддзя фарміраваліся, у прыватнасці, у [[Балонскі ўніверсітэт|Балонні]] як аб'яднанні студэнтаў і ў [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжы]] як карпарацыі выкладчыкаў; галоўнай функцыяй ранніх універсітэтаў былі навучанне і перадача ведаў<ref name="Ruano"/>. У даследаванні Кіта Алана Ноўбла першая доктарская ступень датуецца Парыжам прыкладна 1150 годам<ref name="Noble">Noble, Keith Allan. ''Changing Doctoral Degrees: An International Perspective''. Buckingham: Society for Research into Higher Education; Open University Press, 1994. P. 8. ISBN 0-335-19213-0.</ref>. Сярэдневяковыя доктарскія ступені істотна адрозніваліся ад сучаснага PhD: яны былі перадусім кваліфікацыямі, звязанымі з прыналежнасцю да карпарацыі выкладчыкаў і правам выкладаць, а патрабаванне стварыць арыгінальны навуковы вынік у сучасным разуменні яшчэ не было іх вызначальнай рысай<ref name="Ruano"/><ref name="Noble"/>. === Фарміраванне сучаснага паняцця доктар у навуцы === Сучасная мадэль доктарскай ступені, заснаванай на самастойным даследаванні і арыгінальнай дысертацыі, складвалася ў германскіх землях у канцы XVIII — XIX стагоддзях. У Прусіі ад прэтэндэнта на ступень доктара філасофіі пачалі патрабаваць самастойную даследчую працу, якая павінна была сведчыць пра арыгінальнасць навуковага даследавання<ref name="Clark"/>. Важным цэнтрам новай універсітэцкай мадэлі стаў заснаваны ў 1810 годзе [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскі ўніверсітэт]], у якім даследчая дзейнасць была цесна звязана з універсітэцкім навучаннем. Германская мадэль паўплывала на развіццё доктарскай адукацыі ў іншых краінах Еўропы і ў ЗША<ref name="Ruano"/>. У 1861 годзе [[Ельскі ўніверсітэт]] прысудзіў тры першыя ў ЗША ступені PhD. Гэта былі першыя доктарскія ступені такога тыпу, прысуджаныя амерыканскім універсітэтам<ref name="Yale">[https://gsas.yale.edu/about/mission-history Mission & History] // Yale Graduate School of Arts and Sciences.</ref>. У далейшым даследчая мадэль PhD стала асноўнай формай доктарскай падрыхтоўкі ў ЗША і шырока распаўсюдзілася ў англамоўным свеце. == Атрыманне ступені == Паводле крытэрыяў ЮНЕСКА, доктарская праграма ўзроўню ISCED 8 павінна быць арыентавана перадусім на паглыбленае навучанне і арыгінальнае даследаванне. Завяршэнне такой праграмы звычайна патрабуе прадстаўлення і абароны дысертацыі або эквівалентнай працы, якая з'яўляецца вынікам арыгінальнага даследавання і робіць істотны ўклад у адпаведную галіну ведаў<ref name="ISCED"/>. Канкрэтная арганізацыя падрыхтоўкі адрозніваецца. Яна можа ўключаць навучальныя курсы, кваліфікацыйныя экзамены, працу пад кіраўніцтвам навуковага кіраўніка, даследчыя семінары, публікацыі і вусны экзамен або абарону; у іншых сістэмах асноўную частку часу займае непасрэдна даследаванне<ref name="ISCED"/>. Напрыклад, у Оксфардскім універсітэце DPhil звычайна займае тры-чатыры гады вочнага навучання, а выніковая ацэнка грунтуецца на дысертацыі і вусным экзамене<ref name="Oxford"/>. Дысертацыя таксама не абавязкова мусіць мець форму адной манаграфіі. Напрыклад, польскае заканадаўства дазваляе прадстаўляць у якасці доктарскай дысертацыі навуковую манаграфію, тэматычна звязаны збор апублікаваных артыкулаў, праектную, канструктарскую, тэхналагічную, укараняльную або мастацкую працу, а таксама самастойную вылучаную частку калектыўнай працы<ref name="Poland">[https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2024/1571/text.html Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce], art. 186–191.</ref>. == Суадносіны з іншымі доктарскімі ступенямі == PhD нельга размяшчаць ва ўніверсальнай для ўсіх краін іерархіі паміж ступенямі магістра і доктара навук. У большасці сістэм паступленне на доктарскі ўзровень адбываецца пасля магістарскай або эквівалентнай падрыхтоўкі, аднак структура доктарскіх ступеней і іх назвы істотна адрозніваюцца<ref name="ISCED"/>. У некаторых сістэмах існуе толькі адна асноўная даследчая доктарская ступень, у іншых пасля першай доктарскай кваліфікацыі існуюць дадатковыя вышэйшыя даследчыя кваліфікацыі. ЮНЕСКА адносіць да таго самага ўзроўню ISCED 8 як асноўныя доктарскія кваліфікацыі, так і другія вышэйшыя даследчыя кваліфікацыі, сярод прыкладаў якіх называецца ''doktor nauk''; асобнага ўзроўню ISCED вышэй за 8 для іх не вылучаецца<ref name="ISCED"/>. Не мае універсальнага значэння і назва ''Doctor of Science'' (DSc, ScD): у ЗША, напрыклад, DSc можа адносіцца да той самай катэгорыі даследчых доктарскіх ступеней, што і PhD<ref name="NCES"/>. Таму супастаўленне PhD з [[кандыдат навук|кандыдатам навук]], [[доктар навук|доктарам навук]], DSc або іншай нацыянальнай ступенню патрабуе ўліку канкрэтнай сістэмы адукацыі і правіл прызнання кваліфікацый. Ад даследчых доктарскіх ступеней могуць адрознівацца прафесійныя доктарскія ступені. Напрыклад, афіцыйная статыстычная класіфікацыя ЗША асобна вылучае даследчыя доктарскія ступені ({{lang-en|research/scholarship}}), да якіх адносіцца PhD, і доктарскія ступені прафесійнай практыкі ({{lang-en|professional practice}})<ref name="NCES"/>. == Міжнародная практыка == === ЗША і Вялікабрытанія === У [[ЗША]] PhD з'яўляецца асноўнай даследчай доктарскай ступенню ў вялікай колькасці навуковых галін. Для даследчых доктарскіх ступеней амерыканская класіфікацыя прадугледжвае працу вышэй за магістарскі ўзровень і падрыхтоўку ды абарону дысертацыі, заснаванай на арыгінальным даследаванні, або эквівалентнай арыгінальнай даследчай працы<ref name="NCES"/>. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] выкарыстоўваецца пераважна абрэвіятура PhD. Оксфардскі ўніверсітэт традыцыйна выкарыстоўвае форму DPhil; сам універсітэт вызначае DPhil як сваю назву ступені PhD<ref name="Oxford"/>. === Германія === У [[Германія|Германіі]] доктарская ступень звычайна афармляецца як ''Doktor'' з абазначэннем галіны: напрыклад, ''Dr. phil.'' пераважна ў гуманітарных і грамадскіх навуках, ''Dr. rer. nat.'' — у прыродазнаўчых. Паводле інфармацыі Канферэнцыі рэктараў вышэйшых навучальных устаноў Германіі, доктар з'яўляецца найвышэйшай акадэмічнай ступенню ў краіне незалежна ад галіны, а асобныя ўніверсітэты могуць замест традыцыйнай формы ''Dr. …'' прысуджаць ступень Ph.D.<ref name="Germany">[https://www.hochschulkompass.de/promotion/promotionsabschluss/doktorgrad.html Doktorgrad] // Hochschulkompass, Hochschulrektorenkonferenz.</ref>. Такім чынам, нямецкі ''Dr. phil.'' і міжнародная абрэвіятура PhD звязаны гістарычна, але ў сучаснай нямецкай сістэме назва доктарскай ступені часта залежыць ад навуковай галіны. Адначасовае выкарыстанне абазначэнняў Ph.D. і Dr. для адной і той жа ступені не дапускаецца<ref name="Germany"/>. === Польшча === У [[Польшча|Польшчы]] нацыянальная назва першай даследчай доктарскай ступені — ''doktor''. Для яе атрымання, як правіла, патрабуецца ступень магістра або эквівалентная кваліфікацыя, дасягненне вынікаў навучання ўзроўню 8 Польскай рамкі кваліфікацый, навуковы даробак, прадстаўленне і абарона доктарскай дысертацыі<ref name="Poland"/>. Прадметам дысертацыі павінна быць арыгінальнае вырашэнне навуковай праблемы, арыгінальнае прымяненне вынікаў уласнага даследавання або арыгінальнае мастацкае дасягненне<ref name="Poland"/>. Польская сістэма асобна прадугледжвае наступную ступень ''doktor habilitowany'', звязаную з [[габілітацыя]]й. === Балонскі працэс === Доктарская падрыхтоўка была ўключана ў [[Балонскі працэс]] як трэці цыкл вышэйшай адукацыі ў 2003 годзе. Прынятыя ў 2005 годзе Зальцбургскія прынцыпы вызначылі галоўным кампанентам доктарскай падрыхтоўкі стварэнне новых ведаў праз арыгінальнае даследаванне і падкрэслілі статус дактарантаў як даследчыкаў на пачатковым этапе навуковай кар'еры<ref name="Salzburg">[https://www.eua.eu/downloads/publications/salzburg%20recommendations%202005.pdf ''Bologna Seminar: Doctoral Programmes for the European Knowledge Society. Conclusions and Recommendations'']. Salzburg, 3–5 February 2005 // European University Association.</ref>. Зальцбургскія прынцыпы таксама рэкамендуюць, каб доктарскія праграмы пры вочным навучанні звычайна займалі тры-чатыры гады, адначасова прызнаючы разнастайнасць мадэлей доктарскай адукацыі ў Еўропе<ref name="Salzburg"/>. Яны не ўстанаўліваюць адзінай назвы доктарскай ступені і не азначаюць аўтаматычнай юрыдычнай эквівалентнасці нацыянальных ступеней розных дзяржаў. == Беларусь == У [[Беларусь|Беларусі]] дзейная сістэма дзяржаўнай атэстацыі навуковых работнікаў захоўвае дзве вучоныя ступені — [[кандыдат навук|кандыдата навук]] і [[доктар навук|доктара навук]]. Паводле Палажэння аб прысуджэнні вучоных ступеней і прысваенні вучоных званняў у рэдакцыі Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 2 чэрвеня 2022 года № 190, ступень кандыдата навук прысуджаецца саветам па абароне дысертацый з наступным зацвярджэннем рашэння Прэзідыумам Вышэйшай атэстацыйнай камісіі, а ступень доктара навук — Прэзідыумам ВАК<ref name="BY2022">[https://president.gov.by/ru/documents/ukaz-no-190-ot-2-iyunya-2022-g Указ Президента Республики Беларусь от 2 июня 2022 г. № 190 «Об изменении указов Президента Республики Беларусь»], Положение о присуждении ученых степеней и присвоении ученых званий, пп. 3–5, 10.</ref>. Асобная вучоная ступень доктара філасофіі (PhD) у гэтым пераліку не прадугледжана. У ранейшай рэдакцыі Палажэння існавала асаблівая форма нацыянальнага кваліфікацыйнага дакумента. Замежным грамадзянам, якім у Беларусі прысуджалася вучоная ступень, мог выдавацца нацыянальны дыплом доктара філасофіі (PhD), які нарматыўна вызначаўся як эквівалентны нацыянальнаму дыплому кандыдата навук; нацыянальны дыплом PhD мог таксама выдавацца ўладальнікам нацыянальнага дыплома кандыдата навук, калі гэтага патрабавала іх прафесійная дзейнасць<ref name="BY2011">Указ Президента Республики Беларусь от 1 декабря 2011 г. № 561 «О некоторых вопросах подготовки и аттестации научных работников высшей квалификации»; Положение о присуждении ученых степеней и присвоении ученых званий в редакции указанного Указа, п. 12.</ref>. Такім чынам, нацыянальны дыплом PhD у гэтай сістэме быў эквівалентным дакументам да дыплома кандыдата навук, а не трэцяй самастойнай вучонай ступенню. Новая рэдакцыя Палажэння, якая ў асноўнай частцы ўступіла ў сілу 1 верасня 2022 года, такой асобнай формы прысуджэння ступені PhD не прадугледжвае<ref name="BY2022"/>. Разам з тым беларускае заканадаўства працягвае выкарыстоўваць тэрмін ''Doctor of Philosophy (Ph.D)'' пры рэгуляванні прызнання некаторых замежных дакументаў аб вучоных ступенях. Прызнанне ў Беларусі дакументаў аб вучоных ступенях, атрыманых у замежных дзяржавах, ажыццяўляе Вышэйшая атэстацыйная камісія. Палажэнне прадугледжвае прызнанне іх адпаведнымі (эквівалентнымі) праз настрыфікацыю або пераатэстацыю ўладальніка, калі іншы парадак не ўстаноўлены міжнародным дагаворам; для асобных катэгорый дакументаў заканадаўствам прадугледжана прызнанне без гэтых працэдур<ref name="BY2022"/>. Таму замежная ступень PhD не прыраўноўваецца ва ўсіх выпадках да беларускай ступені кандыдата навук аўтаматычна: яе юрыдычны статус у Беларусі вызначаецца адпаведнай працэдурай прызнання або міжнародным дагаворам. Гістарычная норма пра эквівалентнасць беларускага нацыянальнага дыплома PhD дыплому кандыдата навук тлумачыць распаўсюджанае функцыянальнае супастаўленне гэтых дзвюх кваліфікацый<ref name="BY2011"/>. Аднак такое супастаўленне не азначае поўнай тоеснасці структуры падрыхтоўкі, патрабаванняў да дысертацыі і прававога статусу ўсіх замежных ступеней PhD. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Навуковая ступень]] * [[Кандыдат навук]] * [[Доктар навук]] * [[Дысертацыя]] * [[Аспірантура]] * [[Габілітацыя]] * [[Балонскі працэс]] {{Кваліфікацыі ў адукацыі і навуцы}} [[Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні]] 2cxujkmwbv3eaawlavmge2tdltjp4xf 5187056 5187055 2026-08-26T10:23:50Z АлесьНавіцкі90 162483 5187056 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Доктар філасофіі''' ({{lang-la|philosophiae doctor}}, {{lang-en|Doctor of Philosophy}}; скарочана '''PhD''' або '''Ph.D.''; у Оксфардскім універсітэце — '''DPhil''') — адна з найбольш распаўсюджаных даследчых доктарскіх [[навуковая ступень|ступеней]], якая прысуджаецца за самастойнае арыгінальнае навуковае даследаванне. У Міжнароднай стандартнай класіфікацыі адукацыі (ISCED) [[ЮНЕСКА]] доктарскія і эквівалентныя кваліфікацыі аднесены да ўзроўню 8; паступленне на праграмы гэтага ўзроўню звычайна патрабуе паспяховага завяршэння праграмы ўзроўню 7, як правіла, атрымання ступені [[магістр]]а або эквівалентнай кваліфікацыі<ref name="ISCED">[https://uis.unesco.org/sites/default/files/documents/international-standard-classification-of-education-isced-2011-en.pdf ''International Standard Classification of Education: ISCED 2011'']. UNESCO Institute for Statistics. §§ 259–270.</ref>. Асноўным вынікам падрыхтоўкі да атрымання PhD звычайна з'яўляецца [[дысертацыя]] ({{lang-en|doctoral dissertation, PhD thesis}}) або эквівалентная навуковая праца, заснаваная на арыгінальным даследаванні і якая ўяўляе істотны ўклад у веды ў адпаведнай галіне. Прысуджэнне ступені звычайна прадугледжвае навуковую ацэнку працы і яе абарону; канкрэтныя патрабаванні, структура падрыхтоўкі і форма абароны адрозніваюцца ў розных краінах і ўніверсітэтах<ref name="ISCED"/>. Форма '''DPhil''', прынятая, у прыватнасці, у Оксфардскім універсітэце, абазначае тую самую ступень ''Doctor of Philosophy'', што і PhD<ref name="Oxford">[https://www.ox.ac.uk/admissions/graduate/courses/research-courses Research courses] // University of Oxford.</ref>. [[Файл:Columbia University PhD.jpg|міні|Дыплом доктара філасофіі [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскага ўніверсітэта]].]] == Назва і характар ступені == Назва «доктар філасофіі» не азначае, што дысертацыйнае даследаванне павінна належаць да сучаснай [[філасофія|філасофіі]]. Яна звязана з гісторыяй еўрапейскага ўніверсітэта: у сярэдневяковых універсітэтах базавым быў факультэт мастацтваў, побач з вышэйшымі факультэтамі тэалогіі, права і медыцыны, а ў германскай універсітэцкай традыцыі факультэт мастацтваў пазней ператварыўся ў філасофскі факультэт<ref name="Ruano">Ruano-Borbalan, Jean-Claude. [https://doi.org/10.1111/ejed.12522 Doctoral education from its medieval foundations to today's globalisation and standardisation] // ''European Journal of Education''. 2022. Vol. 57, no. 3. P. 367–380.</ref><ref name="Clark">Clark, William. [https://doi.org/10.1017/S0269889700001101 On the Ironic Specimen of the Doctor of Philosophy] // ''Science in Context''. 1992. Vol. 5, no. 1. P. 97–137.</ref>. Да XIX стагоддзя філасофскія факультэты ахоплівалі значна шырэйшае кола дысцыплін, чым уласна філасофію, у тым ліку галіны, якія пазней аформіліся як самастойныя гуманітарныя, грамадскія і прыродазнаўчыя навукі<ref name="Clark"/>. Таму PhD можа прысуджацца ў гісторыі, філалогіі, эканоміцы, прыродазнаўчых, тэхнічных і шматлікіх іншых навуковых галінах; напрыклад, у класіфікацыі доктарскіх ступеней ЗША PhD адносіцца да даследчых ступеней незалежна ад галіны даследавання<ref name="NCES">[https://nces.ed.gov/programs/digest/d22/app_b.asp Digest of Education Statistics, 2022: Appendix B. Definitions] // National Center for Education Statistics.</ref>. == Гісторыя == === Сярэдневяковыя вытокі паняцця === Доктарскія ступені ўзніклі ў еўрапейскіх універсітэтах [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]]. Першыя ўніверсітэцкія супольнасці XII стагоддзя фарміраваліся, у прыватнасці, у [[Балонскі ўніверсітэт|Балонні]] як аб'яднанні студэнтаў і ў [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжы]] як карпарацыі выкладчыкаў; галоўнай функцыяй ранніх універсітэтаў былі навучанне і перадача ведаў<ref name="Ruano"/>. У даследаванні Кіта Алана Ноўбла першая доктарская ступень датуецца Парыжам прыкладна 1150 годам<ref name="Noble">Noble, Keith Allan. ''Changing Doctoral Degrees: An International Perspective''. Buckingham: Society for Research into Higher Education; Open University Press, 1994. P. 8. ISBN 0-335-19213-0.</ref>. Сярэдневяковыя доктарскія ступені істотна адрозніваліся ад сучаснага PhD: яны былі перадусім кваліфікацыямі, звязанымі з прыналежнасцю да карпарацыі выкладчыкаў і правам выкладаць, а патрабаванне стварыць арыгінальны навуковы вынік у сучасным разуменні яшчэ не было іх вызначальнай рысай<ref name="Ruano"/><ref name="Noble"/>. === Фарміраванне сучаснага паняцця доктар у навуцы === Сучасная мадэль доктарскай ступені, заснаванай на самастойным даследаванні і арыгінальнай дысертацыі, складвалася ў германскіх землях у канцы XVIII — XIX стагоддзях. У Прусіі ад прэтэндэнта на ступень доктара філасофіі пачалі патрабаваць самастойную даследчую працу, якая павінна была сведчыць пра арыгінальнасць навуковага даследавання<ref name="Clark"/>. Важным цэнтрам новай універсітэцкай мадэлі стаў заснаваны ў 1810 годзе [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскі ўніверсітэт]], у якім даследчая дзейнасць была цесна звязана з універсітэцкім навучаннем. Германская мадэль паўплывала на развіццё доктарскай адукацыі ў іншых краінах Еўропы і ў ЗША<ref name="Ruano"/>. У 1861 годзе [[Ельскі ўніверсітэт]] прысудзіў тры першыя ў ЗША ступені PhD. Гэта былі першыя доктарскія ступені такога тыпу, прысуджаныя амерыканскім універсітэтам<ref name="Yale">[https://gsas.yale.edu/about/mission-history Mission & History] // Yale Graduate School of Arts and Sciences.</ref>. У далейшым даследчая мадэль PhD стала асноўнай формай доктарскай падрыхтоўкі ў ЗША і шырока распаўсюдзілася ў англамоўным свеце. == Атрыманне ступені == Паводле крытэрыяў ЮНЕСКА, доктарская праграма ўзроўню ISCED 8 павінна быць арыентавана перадусім на паглыбленае навучанне і арыгінальнае даследаванне. Завяршэнне такой праграмы звычайна патрабуе прадстаўлення і абароны дысертацыі або эквівалентнай працы, якая з'яўляецца вынікам арыгінальнага даследавання і робіць істотны ўклад у адпаведную галіну ведаў<ref name="ISCED"/>. Канкрэтная арганізацыя падрыхтоўкі адрозніваецца. Яна можа ўключаць навучальныя курсы, кваліфікацыйныя экзамены, працу пад кіраўніцтвам навуковага кіраўніка, даследчыя семінары, публікацыі і вусны экзамен або абарону; у іншых сістэмах асноўную частку часу займае непасрэдна даследаванне<ref name="ISCED"/>. Напрыклад, у Оксфардскім універсітэце DPhil звычайна займае тры-чатыры гады вочнага навучання, а выніковая ацэнка грунтуецца на дысертацыі і вусным экзамене<ref name="Oxford"/>. Дысертацыя таксама не абавязкова мусіць мець форму адной манаграфіі. Напрыклад, польскае заканадаўства дазваляе прадстаўляць у якасці доктарскай дысертацыі навуковую манаграфію, тэматычна звязаны збор апублікаваных артыкулаў, праектную, канструктарскую, тэхналагічную, укараняльную або мастацкую працу, а таксама самастойную вылучаную частку калектыўнай працы<ref name="Poland">[https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2024/1571/text.html Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce], art. 186–191.</ref>. == Суадносіны з іншымі доктарскімі ступенямі == PhD нельга размяшчаць ва ўніверсальнай для ўсіх краін іерархіі паміж ступенямі магістра і доктара навук. У большасці сістэм паступленне на доктарскі ўзровень адбываецца пасля магістарскай або эквівалентнай падрыхтоўкі, аднак структура доктарскіх ступеней і іх назвы істотна адрозніваюцца<ref name="ISCED"/>. У некаторых сістэмах існуе толькі адна асноўная даследчая доктарская ступень, у іншых пасля першай доктарскай кваліфікацыі існуюць дадатковыя вышэйшыя даследчыя кваліфікацыі. ЮНЕСКА адносіць да таго самага ўзроўню ISCED 8 як асноўныя доктарскія кваліфікацыі, так і другія вышэйшыя даследчыя кваліфікацыі, сярод прыкладаў якіх называецца ''doktor nauk''; асобнага ўзроўню ISCED вышэй за 8 для іх не вылучаецца<ref name="ISCED"/>. Не мае універсальнага значэння і назва ''Doctor of Science'' (DSc, ScD): у ЗША, напрыклад, DSc можа адносіцца да той самай катэгорыі даследчых доктарскіх ступеней, што і PhD<ref name="NCES"/>. Таму супастаўленне PhD з [[кандыдат навук|кандыдатам навук]], [[доктар навук|доктарам навук]], DSc або іншай нацыянальнай ступенню патрабуе ўліку канкрэтнай сістэмы адукацыі і правіл прызнання кваліфікацый. Ад даследчых доктарскіх ступеней могуць адрознівацца прафесійныя доктарскія ступені. Напрыклад, афіцыйная статыстычная класіфікацыя ЗША асобна вылучае даследчыя доктарскія ступені ({{lang-en|research/scholarship}}), да якіх адносіцца PhD, і доктарскія ступені прафесійнай практыкі ({{lang-en|professional practice}})<ref name="NCES"/>. == Міжнародная практыка == === ЗША і Вялікабрытанія === У [[ЗША]] PhD з'яўляецца асноўнай даследчай доктарскай ступенню ў вялікай колькасці навуковых галін. Для даследчых доктарскіх ступеней амерыканская класіфікацыя прадугледжвае працу вышэй за магістарскі ўзровень і падрыхтоўку ды абарону дысертацыі, заснаванай на арыгінальным даследаванні, або эквівалентнай арыгінальнай даследчай працы<ref name="NCES"/>. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] выкарыстоўваецца пераважна абрэвіятура PhD. Оксфардскі ўніверсітэт традыцыйна выкарыстоўвае форму DPhil; сам універсітэт вызначае DPhil як сваю назву ступені PhD<ref name="Oxford"/>. === Германія === У [[Германія|Германіі]] доктарская ступень звычайна афармляецца як ''Doktor'' з абазначэннем галіны: напрыклад, ''Dr. phil.'' пераважна ў гуманітарных і грамадскіх навуках, ''Dr. rer. nat.'' — у прыродазнаўчых. Паводле інфармацыі Канферэнцыі рэктараў вышэйшых навучальных устаноў Германіі, доктар з'яўляецца найвышэйшай акадэмічнай ступенню ў краіне незалежна ад галіны, а асобныя ўніверсітэты могуць замест традыцыйнай формы ''Dr. …'' прысуджаць ступень Ph.D.<ref name="Germany">[https://www.hochschulkompass.de/promotion/promotionsabschluss/doktorgrad.html Doktorgrad] // Hochschulkompass, Hochschulrektorenkonferenz.</ref>. Такім чынам, нямецкі ''Dr. phil.'' і міжнародная абрэвіятура PhD звязаны гістарычна, але ў сучаснай нямецкай сістэме назва доктарскай ступені часта залежыць ад навуковай галіны. Адначасовае выкарыстанне абазначэнняў Ph.D. і Dr. для адной і той жа ступені не дапускаецца<ref name="Germany"/>. === Польшча === У [[Польшча|Польшчы]] нацыянальная назва першай даследчай доктарскай ступені — ''doktor''. Для яе атрымання, як правіла, патрабуецца ступень магістра або эквівалентная кваліфікацыя, дасягненне вынікаў навучання ўзроўню 8 Польскай рамкі кваліфікацый, навуковы даробак, прадстаўленне і абарона доктарскай дысертацыі<ref name="Poland"/>. Прадметам дысертацыі павінна быць арыгінальнае вырашэнне навуковай праблемы, арыгінальнае прымяненне вынікаў уласнага даследавання або арыгінальнае мастацкае дасягненне<ref name="Poland"/>. Польская сістэма асобна прадугледжвае наступную ступень ''doktor habilitowany'', звязаную з [[габілітацыя]]й. === Балонскі працэс === Доктарская падрыхтоўка была ўключана ў [[Балонскі працэс]] як трэці цыкл вышэйшай адукацыі ў 2003 годзе. Прынятыя ў 2005 годзе Зальцбургскія прынцыпы вызначылі галоўным кампанентам доктарскай падрыхтоўкі стварэнне новых ведаў праз арыгінальнае даследаванне і падкрэслілі статус дактарантаў як даследчыкаў на пачатковым этапе навуковай кар'еры<ref name="Salzburg">[https://www.eua.eu/downloads/publications/salzburg%20recommendations%202005.pdf ''Bologna Seminar: Doctoral Programmes for the European Knowledge Society. Conclusions and Recommendations'']. Salzburg, 3–5 February 2005 // European University Association.</ref>. Зальцбургскія прынцыпы таксама рэкамендуюць, каб доктарскія праграмы пры вочным навучанні звычайна займалі тры-чатыры гады, адначасова прызнаючы разнастайнасць мадэлей доктарскай адукацыі ў Еўропе<ref name="Salzburg"/>. Яны не ўстанаўліваюць адзінай назвы доктарскай ступені і не азначаюць аўтаматычнай юрыдычнай эквівалентнасці нацыянальных ступеней розных дзяржаў. == Беларусь == У [[Беларусь|Беларусі]] дзейная сістэма дзяржаўнай атэстацыі навуковых работнікаў захоўвае дзве вучоныя ступені — [[кандыдат навук|кандыдата навук]] і [[доктар навук|доктара навук]]. Паводле Палажэння аб прысуджэнні вучоных ступеней і прысваенні вучоных званняў у рэдакцыі Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 2 чэрвеня 2022 года № 190, ступень кандыдата навук прысуджаецца саветам па абароне дысертацый з наступным зацвярджэннем рашэння Прэзідыумам Вышэйшай атэстацыйнай камісіі, а ступень доктара навук — Прэзідыумам ВАК<ref name="BY2022">[https://president.gov.by/ru/documents/ukaz-no-190-ot-2-iyunya-2022-g Указ Президента Республики Беларусь от 2 июня 2022 г. № 190 «Об изменении указов Президента Республики Беларусь»], Положение о присуждении ученых степеней и присвоении ученых званий, пп. 3–5, 10.</ref>. Асобная вучоная ступень доктара філасофіі (PhD) у гэтым пераліку не прадугледжана. У ранейшай рэдакцыі Палажэння існавала асаблівая форма нацыянальнага кваліфікацыйнага дакумента. Замежным грамадзянам, якім у Беларусі прысуджалася вучоная ступень, мог выдавацца нацыянальны дыплом доктара філасофіі (PhD), які нарматыўна вызначаўся як эквівалентны нацыянальнаму дыплому кандыдата навук; нацыянальны дыплом PhD мог таксама выдавацца ўладальнікам нацыянальнага дыплома кандыдата навук, калі гэтага патрабавала іх прафесійная дзейнасць<ref name="BY2011">Указ Президента Республики Беларусь от 1 декабря 2011 г. № 561 «О некоторых вопросах подготовки и аттестации научных работников высшей квалификации»; Положение о присуждении ученых степеней и присвоении ученых званий в редакции указанного Указа, п. 12.</ref>. Такім чынам, нацыянальны дыплом PhD у гэтай сістэме быў эквівалентным дакументам да дыплома кандыдата навук, а не трэцяй самастойнай вучонай ступенню. Новая рэдакцыя Палажэння, якая ў асноўнай частцы ўступіла ў сілу 1 верасня 2022 года, такой асобнай формы прысуджэння ступені PhD не прадугледжвае<ref name="BY2022"/>. Разам з тым беларускае заканадаўства працягвае выкарыстоўваць тэрмін ''Doctor of Philosophy (Ph.D)'' пры рэгуляванні прызнання некаторых замежных дакументаў аб вучоных ступенях. Прызнанне ў Беларусі дакументаў аб вучоных ступенях, атрыманых у замежных дзяржавах, ажыццяўляе Вышэйшая атэстацыйная камісія. Палажэнне прадугледжвае прызнанне іх адпаведнымі (эквівалентнымі) праз настрыфікацыю або пераатэстацыю ўладальніка, калі іншы парадак не ўстаноўлены міжнародным дагаворам; для асобных катэгорый дакументаў заканадаўствам прадугледжана прызнанне без гэтых працэдур<ref name="BY2022"/>. Таму замежная ступень PhD не прыраўноўваецца ва ўсіх выпадках да беларускай ступені кандыдата навук аўтаматычна: яе юрыдычны статус у Беларусі вызначаецца адпаведнай працэдурай прызнання або міжнародным дагаворам. Гістарычная норма пра эквівалентнасць беларускага нацыянальнага дыплома PhD дыплому кандыдата навук тлумачыць распаўсюджанае функцыянальнае супастаўленне гэтых дзвюх кваліфікацый<ref name="BY2011"/>. Аднак такое супастаўленне не азначае поўнай тоеснасці структуры падрыхтоўкі, патрабаванняў да дысертацыі і прававога статусу ўсіх замежных ступеней PhD. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Навуковая ступень]] * [[Кандыдат навук]] * [[Доктар навук]] * [[Дысертацыя]] * [[Аспірантура]] * [[Габілітацыя]] * [[Балонскі працэс]] {{Кваліфікацыі ў адукацыі і навуцы}} [[Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні]] 9tj1kt9eiigu4l6dbjyiv1bh6bmwzlw 0 534157 5186910 4668461 2026-08-25T22:24:39Z АлесьНавіцкі90 162483 АлесьНавіцкі90 перайменаваў старонку [[Хабілітацыя]] у [[Габілітацыя]] па-над перасылкай: Слова рэдкае ў беларускай мове, але ўзята з нямецкай са старой лексікі, а там з лаціны. 4668461 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Хабіліта́цыя''' ({{lang-en|Habilitation}})&nbsp;— у [[Еўропа|еўрапейскіх]] і [[Лацінская Амерыка|лацінаамерыканскіх]] [[універсітэт]]ах атрыманне другой (вышэйшай) навуковай ступені (хабілітаванага доктара), якая адпавядае беларускай навуковай ступені [[Доктар навук|доктара навук]]. Раней&nbsp;— таксама іспыт на [[прафесар]]а. Працэдура, якая ідзе пасля надання першай ступені [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]]. Існуе ў еўрапейскай кантынентальнай акадэмічнай сістэме (у такіх краінах, як [[Германія]], [[Францыя]], [[Аўстрыя]], [[Чэхія]], [[Польшча]]), шмат традыцый і асаблівасцяў якой былі запазычаны савецкай сістэмай падрыхтоўкі навуковых і навукова-педагагічных кадраў вышэйшай кваліфікацыі. Пасля праходжання хабілітацыі прэтэндэнту надаецца тытул '''хабілітаванага доктара''' (''doctor habilitatus, Dr. habil.''), які дае права займаць [[прафесар]]скія пасады ва ўніверсітэтах. Але варта адзначыць, што хабілітацыя ў многіх краінах не з’яўляецца асобнай [[Навуковая ступень|навуковай ступенню]], а з’яўляецца кваліфікацыяй, дадатковай да ступені [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]]. Асноўным этапам хабілітацыі з’яўляецца абарона дысертацыі, падрыхтоўка якой прадугледжвае выкананне навуковай працы значна больш высокага ўзроўню, чым гэта патрабуецца для даследавання, пасля якога прысвойваюць званне доктара — і якасна, і колькасна (па аб’ёме). У адрозненне ад дысертацыі на званне доктара, дадзеная дысертацыя выконваецца самастойна, гэта значыць не прадугледжвае кіраўніцтва больш падрыхтаваным навукоўцам (доктарам навук). Прадметам рэцэнзавання апанентаў з’яўляецца праца вучонага ў цэлым, уключаючы навуковыя публікацыі, педагагічная дзейнасць (выданне навучальных дапаможнікаў і падрыхтоўка лекцыйных курсаў) і арганізацыйная работа ў сферы навукі (удзел у міжнародных навуковых арганізацыях, кіраўніцтва навуковымі праектамі і г.д.). {{Кваліфікацыі ў адукацыі і навуцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні]] fxlc0eura5q1o35m7wmntkaa4xv8ire 5186948 5186910 2026-08-25T23:41:22Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю артыкул. 5186948 wikitext text/x-wiki [[Файл:Habilitation Certificate from Ludwig-Maximilians-Universität München.jpg|міні|Пасведчанне пра габілітацыю, выдадзенае Мюнхенскім універсітэтам Людвіга-Максіміліяна ў 2026 годзе]] '''Габіліта́цыя''' ({{lang-de|Habilitation}}, ад сярэднелац. ''habilitatio'') — акадэмічная кваліфікацыйная працэдура, якая ў шэрагу краін праводзіцца пасля атрымання [[доктар філасофіі|доктарскай ступені]] або іншай раўназначнай навуковай кваліфікацыі. Яе прызначэнне і юрыдычны вынік істотна адрозніваюцца ў розных нацыянальных сістэмах: габілітацыя можа пацвярджаць здольнасць самастойна прадстаўляць навуковую дысцыпліну ў даследаваннях і выкладанні, даваць права самастойнага ўніверсітэцкага выкладання або кіраўніцтва даследчыкамі, прыводзіць да прысваення навуковай ступені, акадэмічнага тытула ці іншай кваліфікацыі.<ref name="duden">{{Cite web |url=https://www.duden.de/rechtschreibung/Habilitation |title=Habilitation |website=Duden |language=de |access-date=2026-08-26 }}</ref><ref name="austria">{{Cite web |url=https://www.univie.ac.at/en/about-us/legal-information-and-notices/statutes/habilitation |title=Habilitation |website=University of Vienna |language=en |access-date=2026-08-26 }}</ref><ref name="poland">{{Cite web |url=https://eli.gov.pl/api/acts/DU/2024/1571/text.html |title=Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Tekst jednolity |website=Elektroniczny Dziennik Ustaw |language=pl |access-date=2026-08-26 }}</ref> Таму габілітацыя не мае адзінага міжнароднага статусу і не можа ўніверсальна разглядацца як «другая доктарская ступень» або як непасрэдны адпаведнік [[доктар навук|ступені доктара навук]]. Напрыклад, у [[Польшча|Польшчы]] ''doktor habilitowany'' з’яўляецца асобнай навуковай ступенню, у [[Францыя|Францыі]] ''habilitation à diriger des recherches'' — дыпломам, у [[Аўстрыя|Аўстрыі]] габілітацыя звязана перадусім з наданнем права выкладання ''venia docendi'', а ў [[Партугалія|Партугаліі]] роднасная кваліфікацыя ''agregação'' мае статус акадэмічнага тытула.<ref name="poland"/><ref name="france">{{Cite web |url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/LEGITEXT000028933129/ |title=Arrêté du 23 novembre 1988 relatif à l'habilitation à diriger des recherches |website=Légifrance |language=fr |access-date=2026-08-26 }}</ref><ref name="portugal">{{Cite web |url=https://diariodarepublica.pt/dr/detalhe/decreto-lei/239-2007-639289 |title=Decreto-Lei n.º 239/2007, de 19 de junho |website=Diário da República |language=pt |access-date=2026-08-26 }}</ref> == Назва і паходжанне == Нямецкае ''Habilitation'' паходзіць ад сярэднелацінскага ''habilitatio''; дзеяслоў ''habilitare'' азначаў «рабіць здольным, прыдатным» і звязаны з лацінскім ''habilis'' — «здольны, прыдатны».<ref name="duden"/><ref>{{Cite web |url=https://www.duden.de/rechtschreibung/habilitieren |title=habilitieren |website=Duden |language=de |access-date=2026-08-26 }}</ref> У нямецкай акадэмічнай традыцыі паняцце гістарычна было звязана з пацвярджэннем прыдатнасці да самастойнага выкладання ва ўніверсітэце. Найранейшае вядомае ўжыванне дзеяслова ''habilitieren'' у гэтым кантэксце адносіцца да статута філасофскага факультэта Лейпцыгскага ўніверсітэта 1499 года. У той час гаворка яшчэ не ішла пра сучасную фармалізаваную працэдуру: да XVIII стагоддзя габілітацыя была скіравана перадусім на праверку здольнасці самастойна выкладаць пэўную дысцыпліну.<ref name="bundestag">{{Cite web |url=https://dserver.bundestag.de/btd/16/084/1608491.pdf |title=Bericht zur technologischen Leistungsfähigkeit Deutschlands 2007. Bericht der Bundesregierung |website=Deutscher Bundestag |type=Drucksache 16/8491 |date=2008-03-12 |language=de |access-date=2026-08-26 }}</ref> Сучасная функцыя габілітацыі сфарміравалася ў XIX стагоддзі ў кантэксце рэформ нямецкіх універсітэтаў. Пасля заснавання ў 1810 годзе цяперашняга [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскага ўніверсітэта імя Гумбальта]] яго статуты 1816 года замацавалі новы парадак, паводле якога пасля доктарскай ступені асобна ацэньваліся здольнасці да навуковай працы і выкладання; на працягу наступных дзесяцігоддзяў падобная мадэль пашырылася ў большасці нямецкіх універсітэтаў.<ref name="bundestag"/> == Агульныя рысы == Для допуску да габілітацыі звычайна патрабуецца ўжо атрыманая доктарская ступень або кваліфікацыя, прызнаная ёй раўназначнай. Такі прынцып дзейнічае, напрыклад, у Францыі, Польшчы, Аўстрыі і ў шэрагу іншых краін, хоць канкрэтныя патрабаванні да навуковага і выкладчыцкага стажу вызначаюцца нацыянальным заканадаўствам і правіламі ўніверсітэтаў.<ref name="france"/><ref name="poland"/><ref name="austria"/> Габілітацыя не абавязкова грунтуецца на адной асобнай [[Дысертацыя|габілітацыйнай дысертацыі]]. У шэрагу сістэм дапускаецца так званая '''кумулятыўная габілітацыя''': замест асобнай [[Манаграфія|манаграфіі]] прадстаўляецца сукупнасць тэматычна звязаных навуковых публікацый або іншых прац, якія ў цэлым павінны сведчыць пра неабходны ўзровень самастойнай навуковай дзейнасці.<ref name="bundestag"/><ref name="austria"/> У Польшчы сучаснае заканадаўства наогул не патрабуе асобнай «габілітацыйнай дысертацыі»: значным укладам у развіццё дысцыпліны можа быць манаграфія, тэматычна звязаны цыкл артыкулаў або арыгінальнае праектнае, канструктарскае, тэхналагічнае ці мастацкае дасягненне.<ref name="poland"/> Працэдура часта ўключае незалежнае рэцэнзаванне навуковых дасягненняў і вусны этап — калоквіум, навуковы даклад, лекцыю, абмеркаванне або абарону. Аднак набор гэтых элементаў адрозніваецца: напрыклад, у Аўстрыі асобна ацэньваюцца навуковая і дыдактычная кваліфікацыя, у Францыі — здольнасць распрацоўваць і кіраваць даследчымі праграмамі, а ў Польшчы — навуковыя дасягненні і істотная даследчая дзейнасць у больш чым адной установе.<ref name="austria"/><ref name="france"/><ref name="poland"/> Таксама не з’яўляецца ўніверсальным сцверджанне, што габілітацыйная праца заўсёды рыхтуецца цалкам без навуковага суправаджэння. Напрыклад, сучаснае баварскае заканадаўства прадугледжвае на перыяд габілітацыі навуковае суправаджэнне спецыяльнай групай з трох прафесараў.<ref name="bavaria">{{Cite web |url=https://www.gesetze-bayern.de/Content/Document/BayHIG-98 |title=Art. 98 Lehrbefähigung, Lehrbefugnis |website=Bürgerservice Bayern |work=Bayerisches Hochschulinnovationsgesetz |language=de |access-date=2026-08-26 }}</ref> == У розных краінах == === Германія === У [[Германія|Германіі]] прававое рэгуляванне габілітацыі належыць у значнай ступені да кампетэнцыі федэральных зямель і ўніверсітэтаў, таму яе канкрэтныя прававыя наступствы адрозніваюцца. Агульнай традыцыйнай мэтай з’яўляецца пацвярджэнне здольнасці самастойна прадстаўляць навуковую дысцыпліну ў даследаваннях і выкладанні ({{lang-de|Lehrbefähigung}}, лац. ''facultas docendi'').<ref name="bundestag"/> Паняцці ''Lehrbefähigung'' («здольнасць да выкладання») і ''Lehrbefugnis'' («права выкладання») не абавязкова тоесныя. Напрыклад, у Баварыі габілітацыя фармальна пацвярджае навуковую і педагагічную прыдатнасць да прафесарскай дзейнасці; пасля яе паспяховага завяршэння асоба атрымлівае акадэмічную ступень габілітаванага доктара і можа дадаваць да сваёй доктарскай ступені пазнаку ''habil.''.<ref name="bavaria"/> На падставе асобнай заявы можа быць дадзена права выкладання, з якім звязана права карыстацца тытулам ''Privatdozent''.<ref name="bavaria"/> Габілітацыйным дасягненнем можа быць асобная праца або некалькі публікацый эквівалентнай навуковай вагі. У працэдуры могуць таксама ацэньвацца лекцыя, калоквіум і выкладчыцкія здольнасці.<ref name="bundestag"/> Разам з тым габілітацыя не з’яўляецца адзіным шляхам да прафесарскай пасады. § 44 нямецкага Рамачнага закона аб вышэйшай школе патрабуе для прафесуры, акрамя доктарскай кваліфікацыі і педагагічнай прыдатнасці, «дадатковых навуковых дасягненняў», але не вызначае габілітацыю як адзіны спосаб іх пацвярджэння.<ref name="hrg">{{Cite web |url=https://www.gesetze-im-internet.de/hrg/__44.html |title=§ 44 Einstellungsvoraussetzungen für Professorinnen und Professoren |website=Gesetze im Internet |work=Hochschulrahmengesetz |language=de |access-date=2026-08-26 }}</ref> У 2002 годзе ў Германіі была ўведзена малодшая прафесура ({{lang-de|Juniorprofessur}}) як яшчэ адзін шлях да самастойнай навуковай і выкладчыцкай працы пасля доктарскай ступені.<ref name="bundestag"/> У [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] у канцы 1960-х гадоў традыцыйная габілітацыя была заменена працэдурай ''Promotion B'', для якой рыхтавалася ''Dissertation B''. Пры гэтым ''Promotion B'' сама па сабе не давала выкладчыцкай кваліфікацыі: ''facultas docendi'' набывалася ў асобнай працэдуры.<ref name="bundestag"/> === Аўстрыя === У [[Аўстрыя|Аўстрыі]] габілітацыя служыць фармальнаму пацвярджэнню высокай навуковай і дыдактычнай кваліфікацыі для надання права выкладання ''venia docendi'' ў цэлай навуковай дысцыпліне. Напрыклад, паводле статута Венскага ўніверсітэта, асоба з ''venia docendi'' мае права самастойна выкладаць, а таксама кіраваць навуковымі працамі і ацэньваць іх.<ref name="austria"/> Навуковая частка можа быць прадстаўлена асобнай габілітацыйнай працай або некалькімі тэматычна звязанымі публікацыямі. Для ацэнкі прызначаюцца не менш за тры спецыялісты, прычым не менш за два з іх павінны быць знешнімі адносна ўніверсітэта; асобна ацэньваецца і выкладчыцкая кваліфікацыя кандыдата.<ref>{{Cite web |url=https://public.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/d_oeffentlichkeitsarbeit/Dokumente/202011_Broschuere_Organisation_and_Governance_web.pdf |title=Organisation and Governance of the University of Vienna |publisher=University of Vienna |language=en |access-date=2026-08-26 }}</ref> Атрыманне габілітацыі само па сабе не азначае атрымання пасады ва ўніверсітэце або змены існага працоўнага дагавора.<ref>{{Cite web |url=https://public.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/d_oeffentlichkeitsarbeit/Dokumente/202011_Broschuere_Organisation_and_Governance_web.pdf |title=Organisation and Governance of the University of Vienna |publisher=University of Vienna |pages=26 |language=en |access-date=2026-08-26 }}</ref> === Швейцарыя === У [[Швейцарыя|Швейцарыі]] парадак габілітацыі вызначаецца ўніверсітэтамі і іх факультэтамі. Напрыклад, у Цюрыхскім універсітэце пасля габілітацыі навуковец прызначаецца ''Privatdozent'' і атрымлівае ''venia legendi'' — права выкладання; з 2017 года гэтае права там надаецца без абмежавання тэрміну.<ref name="zurich">{{Cite web |url=https://www.staff.uzh.ch/en/personal/employment-instructors/habilitations.html |title=Habilitations |publisher=University of Zurich |language=en |access-date=2026-08-26 }}</ref> Канкрэтныя патрабаванні да працэдуры ў Цюрыхскім універсітэце вызначаюцца асобнымі факультэцкімі палажэннямі.<ref name="zurich"/> === Польшча === У [[Польшча|Польшчы]] '''доктар габілітаваны''' ({{lang-pl|doktor habilitowany}}) — навуковая ступень, наступная пасля ступені доктара. Яна юрыдычна адрозніваецца ад тытула прафесара: польскі Закон аб вышэйшай школе і навуцы асобна называе навуковыя ступені доктара і доктара габілітаванага і асобна — тытул прафесара, які надае прэзідэнт Польшчы.<ref name="poland"/> Прэтэндэнт на ступень доктара габілітаванага павінен мець ступень доктара, навуковыя або мастацкія дасягненні, якія складаюць значны ўклад у развіццё пэўнай дысцыпліны, і істотную навуковую або мастацкую дзейнасць, ажыццёўленую больш чым у адным універсітэце, навуковай установе або ўстанове культуры, у прыватнасці замежнай.<ref name="poland"/> Значным дасягненнем можа быць прынамсі адна навуковая манаграфія, тэматычна звязаны цыкл навуковых артыкулаў або рэалізаванае арыгінальнае праектнае, канструктарскае, тэхналагічнае ці мастацкае дасягненне.<ref name="poland"/> Працэдура пачынаецца па заяве кандыдата, якая падаецца ў выбраны суб’ект праз Раду навуковай дасканаласці ({{lang-pl|Rada Doskonałości Naukowej, RDN}}). Габілітацыйная камісія складаецца з сямі чалавек: чатырох членаў прызначае RDN, у тым ліку старшыню і трох рэцэнзентаў; яшчэ трох прызначае ўстанова, якая праводзіць працэдуру, прычым адзін з іх таксама з’яўляецца знешнім рэцэнзентам.<ref name="poland"/> Рэцэнзенты ацэньваюць навуковыя дасягненні кандыдата, пасля чаго камісія праводзіць публічны габілітацыйны калоквіум. Калі не менш за дзве рэцэнзіі адмоўныя, калоквіум не праводзіцца і камісія не можа даць станоўчага заключэння; канчатковае рашэнне аб наданні або ненаданні ступені прымае ўпаўнаважаная ўстанова.<ref name="poland"/> Габілітацыя як асобная навуковая ступень была ўведзена ў Польшчы ў 1951 годзе. Патрэба ў захаванні такой паслядактарскай ступені і спосаб яе правядзення неаднаразова станавіліся прадметам дыскусій і рэформ польскай сістэмы навуковай кар’еры.<ref name="bas">{{Cite web |url=https://orka.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/11BC4486449166D6C12575F40024E3DB/%24file/Analiza_%20BAS_2009_19.pdf |title=Spory o habilitację — próba analizy debaty |author=Justyna Osiecka-Chojnacka |publisher=Biuro Analiz Sejmowych |date=2009-07-14 |language=pl |access-date=2026-08-26 }}</ref> === Францыя === У [[Францыя|Францыі]] адпаведная кваліфікацыя называецца '''habilitation à diriger des recherches''' ('''HDR''', літаральна «габілітацыя на кіраўніцтва даследаваннямі»). Яна афіцыйна прызнае высокі навуковы ўзровень кандыдата, арыгінальнасць яго даследчага падыходу, здольнасць распрацоўваць шырокую даследчую стратэгію і кіраваць маладымі даследчыкамі; HDR, у прыватнасці, дазваляе прэтэндаваць на корпус універсітэцкіх прафесараў.<ref name="france"/> Звычайнай умовай з’яўляецца доктарскі дыплом, хоць закон дазваляе прымаць і іншую кваліфікацыю, працы або досвед раўназначнага ўзроўню. Кандыдат прадстаўляе адну ці некалькі прац або сукупнасць навуковых прац разам з сінтэтычным аглядам сваёй навуковай дзейнасці.<ref name="france"/> Працы папярэдне ацэньваюць не менш за тры рэцэнзенты; не менш за двое павінны мець права кіраваць даследаваннямі, а двое павінны быць знешнімі адносна ўстановы, у якую пададзена заява. Пасля станоўчага папярэдняга разгляду кандыдат прадстаўляе свае працы перад журы і абмяркоўвае іх з яго членамі.<ref name="france"/> === Чэхія === У [[Чэхія|Чэхіі]] габілітацыйная працэдура ({{lang-cs|habilitační řízení}}) вядзе да прызначэння на акадэмічны тытул ''docent''. Паводле закона аб вышэйшых школах, у працэдуры ацэньваецца навуковая або мастацкая кваліфікацыя кандыдата — перадусім на падставе габілітацыйнай працы, яе абароны і іншых прац, — а таксама педагагічная здольнасць на падставе габілітацыйнай лекцыі і папярэдняй выкладчыцкай дзейнасці.<ref name="czech">{{Cite web |url=https://msmt.gov.cz/vzdelavani/vysoke-skolstvi/habilitacni-rizeni-a-rizeni-ke-jmenovani-profesorem |title=Habilitační řízení a řízení ke jmenování profesorem |publisher=Ministerstvo školství, mládeže a tělovýchovy České republiky |language=cs |access-date=2026-08-26 }}</ref> ''Docent'' прызначаецца рэктарам на падставе вынікаў габілітацыйнай працэдуры і прапановы навуковай або мастацкай рады.<ref name="czech"/> === Славакія === У [[Славакія|Славакіі]] габілітацыйная працэдура таксама звязана з атрыманнем навукова-педагагічнага або мастацка-педагагічнага тытула ''docent'' (скарочана ''doc.''). Яго могуць надаваць вышэйшыя навучальныя ўстановы, акрэдытаваныя для правядзення габілітацыйных працэдур у адпаведнай галіне.<ref name="slovakia">{{Cite web |url=https://www.slov-lex.sk/ezbierky/pravne-predpisy/SK/ZZ/2002/131/ |title=Zákon č. 131/2002 Z. z. o vysokých školách |website=Slov-Lex |language=sk |access-date=2026-08-26 }}</ref> Тытул ''docent'' у славацкай сістэме трэба адрозніваць ад канкрэтнай штатнай пасады: выкананне патрабаванняў да тытула само па сабе не стварае права на заняцце адпаведнага функцыянальнага месца ва ўніверсітэце.<ref name="slovakia"/> === Італія === У [[Італія|Італіі]] блізкую функцыю выконвае '''Нацыянальная навуковая кваліфікацыя''' ({{lang-it|Abilitazione Scientifica Nazionale, ASN}}), уведзеная законам № 240 ад 30 снежня 2010 года. Гэта не класічная габілітацыя з абаронай асобнай другой дысертацыі: навуковую кваліфікацыю кандыдата ацэньвае нацыянальная камісія.<ref name="italy">{{Cite web |url=https://abilitazione.mur.gov.it/public/candidati.php?lang=eng |title=National Scientific Qualification |publisher=Ministero dell'Università e della Ricerca |language=en |access-date=2026-08-26 }}</ref> Атрыманне ASN з’яўляецца неабходнай кваліфікацыйнай умовай для выканання функцый універсітэцкага прафесара першай або другой катэгорыі, але не азначае аўтаматычнага атрымання прафесарскай пасады.<ref name="italy"/> === Партугалія === У [[Партугалія|Партугаліі]] роднаснай паслядактарскай кваліфікацыяй з’яўляецца акадэмічны тытул '''agregado''', які прысвойваецца пасля публічных выпрабаванняў ''provas de agregação''. Ён сведчыць пра якасць акадэмічнага, прафесійнага, навуковага і педагагічнага даробку, даследчую здольнасць і здольнасць кіраваць самастойнай навуковай працай.<ref name="portugal"/> Да выпрабаванняў звычайна дапускаюцца асобы са ступенню доктара і навуковым даробкам высокага ўзроўню. Выпрабаванні ўключаюць абмеркаванне навуковага і прафесійнага даробку, разгляд падрыхтаванага кандыдатам даклада пра навучальную дысцыпліну або праграму і навуковы семінар ці лекцыю з наступным абмеркаваннем.<ref name="portugal"/> Да 2025 года ў партугальскай кар’еры навуковых супрацоўнікаў існавала таксама асобная ''habilitação'' для выканання функцый каардынацыі навуковых даследаванняў. Закон № 55/2025 адмяніў ранейшы Статут кар’еры навуковых даследчыкаў 1999 года, які рэгуляваў гэтую сістэму, з захаваннем пераходных норм для ўжо распачатых працэдур.<ref name="portugal2025">{{Cite web |url=https://diariodarepublica.pt/dr/detalhe/lei/55-2025-916177977 |title=Lei n.º 55/2025, de 28 de abril |website=Diário da República |language=pt |access-date=2026-08-26 }}</ref> === Бразілія === У [[Бразілія|Бразіліі]] блізкім да еўрапейскай габілітацыі інстытутам з’яўляецца '''livre-docência''', які захаваўся ў частцы ўніверсітэтаў. Канкрэтныя правілы залежаць ад установы; напрыклад, Універсітэт Сан-Паўлу прысвойвае тытул ''Livre-Docente'' праз адкрыты конкурс асобам, якія ўжо маюць доктарскую ступень.<ref name="usp">{{Cite web |url=https://leginf.usp.br/resolucoes/consolidada-resolucao-no-3461-de-7-de-outubro-de-1988/ |title=Resolução nº 3461, de 7 de outubro de 1988 — Estatuto da Universidade de São Paulo |publisher=Universidade de São Paulo |language=pt |access-date=2026-08-26 }}</ref> Паводле дзеючага статута Універсітэта Сан-Паўлу, выпрабаванні ўключаюць абарону дысертацыі або тэксту, які крытычна сістэматызуе навуковы даробак кандыдата, публічнае абмеркаванне яго навуковага і прафесійнага даробку і дыдактычную ацэнку; факультэт можа прадугледзець таксама пісьмовае або іншае выпрабаванне. Для супрацоўніка гэтага ўніверсітэта з пасадай ''Professor Doutor'' атрыманне ''Livre-Docência'' вядзе да ўзроўню ''Professor Associado 1''.<ref name="usp"/> == Габілітацыя і прафесарская кваліфікацыя == Сувязь габілітацыі з прафесарскай кар’ерай залежыць ад краіны. У некаторых сістэмах яна з’яўляецца адной з асноўных кваліфікацый для ўдзелу ў конкурсе на прафесарскую пасаду, але сама па сабе не азначае прызначэння прафесарам; у іншых сістэмах існуюць альтэрнатыўныя шляхі пацвярджэння неабходнай навуковай кваліфікацыі.<ref name="hrg"/><ref name="france"/><ref name="italy"/> Адрозніваюцца таксама габілітацыя, акадэмічны тытул і права самастойнага выкладання. Найбольш выразна гэта відаць у нямецкай традыцыі, дзе ''Lehrbefähigung'' — пацверджаная здольнасць да выкладання, а ''Lehrbefugnis'' або ''venia legendi'' — само права выкладаць; у асобных землях апошняе набываецца пасля дадатковай працэдуры.<ref name="bavaria"/> == Прызнанне ў розных сістэмах == Праз істотныя адрозненні нацыянальных сістэм адна і тая ж назва «габілітацыя» не азначае аўтаматычнай эквівалентнасці навуковых ступеней. Такое прызнанне можа асобна вызначацца міжнароднымі пагадненнямі або нацыянальнымі правіламі аб прызнанні кваліфікацый.<ref name="recognition">{{Cite web |url=https://www.kmk.org/fileadmin/Dateien/pdf/ZAB/Bilaterale_Erklaerungen_KMK_HRK/russl.pdf |title=Gemeinsame Erklärung zur gegenseitigen akademischen Anerkennung von Studienzeiten und Abschlüssen im Hochschulbereich sowie von Urkunden über russische wissenschaftliche Grade und deutsche akademische Qualifikationen |publisher=Kultusministerkonferenz |language=de |access-date=2026-08-26 }}</ref> Напрыклад, у сумеснай нямецка-расійскай заяве аб акадэмічным прызнанні нямецкая габілітацыя для мэт гэтага двухбаковага пагаднення прызнана расійскім бокам на ўзроўні расійскай ступені ''доктар навук'', а нямецкая доктарская ступень — на ўзроўні ''кандыдат навук''.<ref name="recognition"/> Гэта з’яўляецца вынікам канкрэтнай двухбаковай дамоўленасці, а не агульным міжнародным правілам. == Дыскусіі і рэформы == Месца габілітацыі ў акадэмічнай кар’еры неаднаразова станавілася прадметам рэформ. У Германіі ў 2002 годзе малодшая прафесура была ўведзена як альтэрнатыўны шлях да прафесарскай кваліфікацыі, а сучаснае федэральнае заканадаўства не абмяжоўвае доказ дадатковых навуковых дасягненняў выключна габілітацыяй.<ref name="bundestag"/><ref name="hrg"/> У Польшчы дыскусія пра габілітацыю закранае неабходнасць існавання асобнай паслядактарскай ступені, якасць доктарскай падрыхтоўкі, спосабы незалежнай ацэнкі навуковага даробку і агульную мадэль акадэмічнага прасоўвання. Нягледзячы на неаднаразовыя змены працэдуры, Закон аб вышэйшай школе і навуцы захоўвае ступень ''doktor habilitowany'' як адну з дзвюх навуковых ступеней польскай сістэмы.<ref name="bas"/><ref name="poland"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Доктар філасофіі]] * [[Доктар навук]] * [[Дысертацыя]] * [[Манаграфія]] * [[Навуковая ступень]] * [[Прафесар]] == Спасылкі == * [https://www.gesetze-im-internet.de/hrg/__44.html § 44 нямецкага Рамачнага закона аб вышэйшай школе] * [https://www.univie.ac.at/en/about-us/legal-information-and-notices/statutes/habilitation Палажэнне пра габілітацыю Венскага ўніверсітэта] * [https://eli.gov.pl/api/acts/DU/2024/1571/text.html Польскі Закон аб вышэйшай школе і навуцы] * [https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/LEGITEXT000028933129/ Французскае палажэнне пра ''habilitation à diriger des recherches''] [[Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні]] [[Катэгорыя:Вышэйшая адукацыя]] {{Кваліфікацыі ў адукацыі і навуцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні]] kf7lji1a0g9fi0flgbgcqkzntk7aw5y 5187122 5186948 2026-08-26T11:35:05Z M.L.Bot 261 афармленне 5187122 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Habilitation Certificate from Ludwig-Maximilians-Universität München.jpg|міні|Пасведчанне пра габілітацыю, выдадзенае Мюнхенскім універсітэтам Людвіга-Максіміліяна ў 2026 годзе]] '''Габіліта́цыя''' ({{lang-de|Habilitation}}, ад сярэднелац. ''habilitatio'') — акадэмічная кваліфікацыйная працэдура, якая ў шэрагу краін праводзіцца пасля атрымання [[доктар філасофіі|доктарскай ступені]] або іншай раўназначнай навуковай кваліфікацыі. Яе прызначэнне і юрыдычны вынік істотна адрозніваюцца ў розных нацыянальных сістэмах: габілітацыя можа пацвярджаць здольнасць самастойна прадстаўляць навуковую дысцыпліну ў даследаваннях і выкладанні, даваць права самастойнага ўніверсітэцкага выкладання або кіраўніцтва даследчыкамі, прыводзіць да прысваення навуковай ступені, акадэмічнага тытула ці іншай кваліфікацыі.<ref name="duden">{{Cite web |url=https://www.duden.de/rechtschreibung/Habilitation |title=Habilitation |website=Duden |language=de |access-date=2026-08-26 }}</ref><ref name="austria">{{Cite web |url=https://www.univie.ac.at/en/about-us/legal-information-and-notices/statutes/habilitation |title=Habilitation |website=University of Vienna |language=en |access-date=2026-08-26 }}</ref><ref name="poland">{{Cite web |url=https://eli.gov.pl/api/acts/DU/2024/1571/text.html |title=Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Tekst jednolity |website=Elektroniczny Dziennik Ustaw |language=pl |access-date=2026-08-26 }}</ref> Таму габілітацыя не мае адзінага міжнароднага статусу і не можа ўніверсальна разглядацца як «другая доктарская ступень» або як непасрэдны адпаведнік [[доктар навук|ступені доктара навук]]. Напрыклад, у [[Польшча|Польшчы]] ''doktor habilitowany'' з’яўляецца асобнай навуковай ступенню, у [[Францыя|Францыі]] ''habilitation à diriger des recherches'' — дыпломам, у [[Аўстрыя|Аўстрыі]] габілітацыя звязана перадусім з наданнем права выкладання ''venia docendi'', а ў [[Партугалія|Партугаліі]] роднасная кваліфікацыя ''agregação'' мае статус акадэмічнага тытула.<ref name="poland"/><ref name="france">{{Cite web |url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/LEGITEXT000028933129/ |title=Arrêté du 23 novembre 1988 relatif à l'habilitation à diriger des recherches |website=Légifrance |language=fr |access-date=2026-08-26 }}</ref><ref name="portugal">{{Cite web |url=https://diariodarepublica.pt/dr/detalhe/decreto-lei/239-2007-639289 |title=Decreto-Lei n.º 239/2007, de 19 de junho |website=Diário da República |language=pt |access-date=2026-08-26 }}</ref> == Назва і паходжанне == Нямецкае ''Habilitation'' паходзіць ад сярэднелацінскага ''habilitatio''; дзеяслоў ''habilitare'' азначаў «рабіць здольным, прыдатным» і звязаны з лацінскім ''habilis'' — «здольны, прыдатны».<ref name="duden"/><ref>{{Cite web |url=https://www.duden.de/rechtschreibung/habilitieren |title=habilitieren |website=Duden |language=de |access-date=2026-08-26 }}</ref> У нямецкай акадэмічнай традыцыі паняцце гістарычна было звязана з пацвярджэннем прыдатнасці да самастойнага выкладання ва ўніверсітэце. Найранейшае вядомае ўжыванне дзеяслова ''habilitieren'' у гэтым кантэксце адносіцца да статута філасофскага факультэта Лейпцыгскага ўніверсітэта 1499 года. У той час гаворка яшчэ не ішла пра сучасную фармалізаваную працэдуру: да XVIII стагоддзя габілітацыя была скіравана перадусім на праверку здольнасці самастойна выкладаць пэўную дысцыпліну.<ref name="bundestag">{{Cite web |url=https://dserver.bundestag.de/btd/16/084/1608491.pdf |title=Bericht zur technologischen Leistungsfähigkeit Deutschlands 2007. Bericht der Bundesregierung |website=Deutscher Bundestag |type=Drucksache 16/8491 |date=2008-03-12 |language=de |access-date=2026-08-26 }}</ref> Сучасная функцыя габілітацыі сфарміравалася ў XIX стагоддзі ў кантэксце рэформ нямецкіх універсітэтаў. Пасля заснавання ў 1810 годзе цяперашняга [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскага ўніверсітэта імя Гумбальта]] яго статуты 1816 года замацавалі новы парадак, паводле якога пасля доктарскай ступені асобна ацэньваліся здольнасці да навуковай працы і выкладання; на працягу наступных дзесяцігоддзяў падобная мадэль пашырылася ў большасці нямецкіх універсітэтаў.<ref name="bundestag"/> == Агульныя рысы == Для допуску да габілітацыі звычайна патрабуецца ўжо атрыманая доктарская ступень або кваліфікацыя, прызнаная ёй раўназначнай. Такі прынцып дзейнічае, напрыклад, у Францыі, Польшчы, Аўстрыі і ў шэрагу іншых краін, хоць канкрэтныя патрабаванні да навуковага і выкладчыцкага стажу вызначаюцца нацыянальным заканадаўствам і правіламі ўніверсітэтаў.<ref name="france"/><ref name="poland"/><ref name="austria"/> Габілітацыя не абавязкова грунтуецца на адной асобнай [[Дысертацыя|габілітацыйнай дысертацыі]]. У шэрагу сістэм дапускаецца так званая '''кумулятыўная габілітацыя''': замест асобнай [[Манаграфія|манаграфіі]] прадстаўляецца сукупнасць тэматычна звязаных навуковых публікацый або іншых прац, якія ў цэлым павінны сведчыць пра неабходны ўзровень самастойнай навуковай дзейнасці.<ref name="bundestag"/><ref name="austria"/> У Польшчы сучаснае заканадаўства наогул не патрабуе асобнай «габілітацыйнай дысертацыі»: значным укладам у развіццё дысцыпліны можа быць манаграфія, тэматычна звязаны цыкл артыкулаў або арыгінальнае праектнае, канструктарскае, тэхналагічнае ці мастацкае дасягненне.<ref name="poland"/> Працэдура часта ўключае незалежнае рэцэнзаванне навуковых дасягненняў і вусны этап — калоквіум, навуковы даклад, лекцыю, абмеркаванне або абарону. Аднак набор гэтых элементаў адрозніваецца: напрыклад, у Аўстрыі асобна ацэньваюцца навуковая і дыдактычная кваліфікацыя, у Францыі — здольнасць распрацоўваць і кіраваць даследчымі праграмамі, а ў Польшчы — навуковыя дасягненні і істотная даследчая дзейнасць у больш чым адной установе.<ref name="austria"/><ref name="france"/><ref name="poland"/> Таксама не з’яўляецца ўніверсальным сцверджанне, што габілітацыйная праца заўсёды рыхтуецца цалкам без навуковага суправаджэння. Напрыклад, сучаснае баварскае заканадаўства прадугледжвае на перыяд габілітацыі навуковае суправаджэнне спецыяльнай групай з трох прафесараў.<ref name="bavaria">{{Cite web |url=https://www.gesetze-bayern.de/Content/Document/BayHIG-98 |title=Art. 98 Lehrbefähigung, Lehrbefugnis |website=Bürgerservice Bayern |work=Bayerisches Hochschulinnovationsgesetz |language=de |access-date=2026-08-26 }}</ref> == У розных краінах == === Германія === У [[Германія|Германіі]] прававое рэгуляванне габілітацыі належыць у значнай ступені да кампетэнцыі федэральных зямель і ўніверсітэтаў, таму яе канкрэтныя прававыя наступствы адрозніваюцца. Агульнай традыцыйнай мэтай з’яўляецца пацвярджэнне здольнасці самастойна прадстаўляць навуковую дысцыпліну ў даследаваннях і выкладанні ({{lang-de|Lehrbefähigung}}, лац. ''facultas docendi'').<ref name="bundestag"/> Паняцці ''Lehrbefähigung'' («здольнасць да выкладання») і ''Lehrbefugnis'' («права выкладання») не абавязкова тоесныя. Напрыклад, у Баварыі габілітацыя фармальна пацвярджае навуковую і педагагічную прыдатнасць да прафесарскай дзейнасці; пасля яе паспяховага завяршэння асоба атрымлівае акадэмічную ступень габілітаванага доктара і можа дадаваць да сваёй доктарскай ступені пазнаку ''habil.''.<ref name="bavaria"/> На падставе асобнай заявы можа быць дадзена права выкладання, з якім звязана права карыстацца тытулам ''Privatdozent''.<ref name="bavaria"/> Габілітацыйным дасягненнем можа быць асобная праца або некалькі публікацый эквівалентнай навуковай вагі. У працэдуры могуць таксама ацэньвацца лекцыя, калоквіум і выкладчыцкія здольнасці.<ref name="bundestag"/> Разам з тым габілітацыя не з’яўляецца адзіным шляхам да прафесарскай пасады. § 44 нямецкага Рамачнага закона аб вышэйшай школе патрабуе для прафесуры, акрамя доктарскай кваліфікацыі і педагагічнай прыдатнасці, «дадатковых навуковых дасягненняў», але не вызначае габілітацыю як адзіны спосаб іх пацвярджэння.<ref name="hrg">{{Cite web |url=https://www.gesetze-im-internet.de/hrg/__44.html |title=§ 44 Einstellungsvoraussetzungen für Professorinnen und Professoren |website=Gesetze im Internet |work=Hochschulrahmengesetz |language=de |access-date=2026-08-26 }}</ref> У 2002 годзе ў Германіі была ўведзена малодшая прафесура ({{lang-de|Juniorprofessur}}) як яшчэ адзін шлях да самастойнай навуковай і выкладчыцкай працы пасля доктарскай ступені.<ref name="bundestag"/> У [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] у канцы 1960-х гадоў традыцыйная габілітацыя была заменена працэдурай ''Promotion B'', для якой рыхтавалася ''Dissertation B''. Пры гэтым ''Promotion B'' сама па сабе не давала выкладчыцкай кваліфікацыі: ''facultas docendi'' набывалася ў асобнай працэдуры.<ref name="bundestag"/> === Аўстрыя === У [[Аўстрыя|Аўстрыі]] габілітацыя служыць фармальнаму пацвярджэнню высокай навуковай і дыдактычнай кваліфікацыі для надання права выкладання ''venia docendi'' ў цэлай навуковай дысцыпліне. Напрыклад, паводле статута Венскага ўніверсітэта, асоба з ''venia docendi'' мае права самастойна выкладаць, а таксама кіраваць навуковымі працамі і ацэньваць іх.<ref name="austria"/> Навуковая частка можа быць прадстаўлена асобнай габілітацыйнай працай або некалькімі тэматычна звязанымі публікацыямі. Для ацэнкі прызначаюцца не менш за тры спецыялісты, прычым не менш за два з іх павінны быць знешнімі адносна ўніверсітэта; асобна ацэньваецца і выкладчыцкая кваліфікацыя кандыдата.<ref>{{Cite web |url=https://public.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/d_oeffentlichkeitsarbeit/Dokumente/202011_Broschuere_Organisation_and_Governance_web.pdf |title=Organisation and Governance of the University of Vienna |publisher=University of Vienna |language=en |access-date=2026-08-26 }}</ref> Атрыманне габілітацыі само па сабе не азначае атрымання пасады ва ўніверсітэце або змены існага працоўнага дагавора.<ref>{{Cite web |url=https://public.univie.ac.at/fileadmin/user_upload/d_oeffentlichkeitsarbeit/Dokumente/202011_Broschuere_Organisation_and_Governance_web.pdf |title=Organisation and Governance of the University of Vienna |publisher=University of Vienna |pages=26 |language=en |access-date=2026-08-26 }}</ref> === Швейцарыя === У [[Швейцарыя|Швейцарыі]] парадак габілітацыі вызначаецца ўніверсітэтамі і іх факультэтамі. Напрыклад, у Цюрыхскім універсітэце пасля габілітацыі навуковец прызначаецца ''Privatdozent'' і атрымлівае ''venia legendi'' — права выкладання; з 2017 года гэтае права там надаецца без абмежавання тэрміну.<ref name="zurich">{{Cite web |url=https://www.staff.uzh.ch/en/personal/employment-instructors/habilitations.html |title=Habilitations |publisher=University of Zurich |language=en |access-date=2026-08-26 }}</ref> Канкрэтныя патрабаванні да працэдуры ў Цюрыхскім універсітэце вызначаюцца асобнымі факультэцкімі палажэннямі.<ref name="zurich"/> === Польшча === У [[Польшча|Польшчы]] '''доктар габілітаваны''' ({{lang-pl|doktor habilitowany}}) — навуковая ступень, наступная пасля ступені доктара. Яна юрыдычна адрозніваецца ад тытула прафесара: польскі Закон аб вышэйшай школе і навуцы асобна называе навуковыя ступені доктара і доктара габілітаванага і асобна — тытул прафесара, які надае прэзідэнт Польшчы.<ref name="poland"/> Прэтэндэнт на ступень доктара габілітаванага павінен мець ступень доктара, навуковыя або мастацкія дасягненні, якія складаюць значны ўклад у развіццё пэўнай дысцыпліны, і істотную навуковую або мастацкую дзейнасць, ажыццёўленую больш чым у адным універсітэце, навуковай установе або ўстанове культуры, у прыватнасці замежнай.<ref name="poland"/> Значным дасягненнем можа быць прынамсі адна навуковая манаграфія, тэматычна звязаны цыкл навуковых артыкулаў або рэалізаванае арыгінальнае праектнае, канструктарскае, тэхналагічнае ці мастацкае дасягненне.<ref name="poland"/> Працэдура пачынаецца па заяве кандыдата, якая падаецца ў выбраны суб’ект праз Раду навуковай дасканаласці ({{lang-pl|Rada Doskonałości Naukowej, RDN}}). Габілітацыйная камісія складаецца з сямі чалавек: чатырох членаў прызначае RDN, у тым ліку старшыню і трох рэцэнзентаў; яшчэ трох прызначае ўстанова, якая праводзіць працэдуру, прычым адзін з іх таксама з’яўляецца знешнім рэцэнзентам.<ref name="poland"/> Рэцэнзенты ацэньваюць навуковыя дасягненні кандыдата, пасля чаго камісія праводзіць публічны габілітацыйны калоквіум. Калі не менш за дзве рэцэнзіі адмоўныя, калоквіум не праводзіцца і камісія не можа даць станоўчага заключэння; канчатковае рашэнне аб наданні або ненаданні ступені прымае ўпаўнаважаная ўстанова.<ref name="poland"/> Габілітацыя як асобная навуковая ступень была ўведзена ў Польшчы ў 1951 годзе. Патрэба ў захаванні такой паслядактарскай ступені і спосаб яе правядзення неаднаразова станавіліся прадметам дыскусій і рэформ польскай сістэмы навуковай кар’еры.<ref name="bas">{{Cite web |url=https://orka.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/11BC4486449166D6C12575F40024E3DB/%24file/Analiza_%20BAS_2009_19.pdf |title=Spory o habilitację — próba analizy debaty |author=Justyna Osiecka-Chojnacka |publisher=Biuro Analiz Sejmowych |date=2009-07-14 |language=pl |access-date=2026-08-26 }}</ref> === Францыя === У [[Францыя|Францыі]] адпаведная кваліфікацыя называецца '''habilitation à diriger des recherches''' ('''HDR''', літаральна «габілітацыя на кіраўніцтва даследаваннямі»). Яна афіцыйна прызнае высокі навуковы ўзровень кандыдата, арыгінальнасць яго даследчага падыходу, здольнасць распрацоўваць шырокую даследчую стратэгію і кіраваць маладымі даследчыкамі; HDR, у прыватнасці, дазваляе прэтэндаваць на корпус універсітэцкіх прафесараў.<ref name="france"/> Звычайнай умовай з’яўляецца доктарскі дыплом, хоць закон дазваляе прымаць і іншую кваліфікацыю, працы або досвед раўназначнага ўзроўню. Кандыдат прадстаўляе адну ці некалькі прац або сукупнасць навуковых прац разам з сінтэтычным аглядам сваёй навуковай дзейнасці.<ref name="france"/> Працы папярэдне ацэньваюць не менш за тры рэцэнзенты; не менш за двое павінны мець права кіраваць даследаваннямі, а двое павінны быць знешнімі адносна ўстановы, у якую пададзена заява. Пасля станоўчага папярэдняга разгляду кандыдат прадстаўляе свае працы перад журы і абмяркоўвае іх з яго членамі.<ref name="france"/> === Чэхія === У [[Чэхія|Чэхіі]] габілітацыйная працэдура ({{lang-cs|habilitační řízení}}) вядзе да прызначэння на акадэмічны тытул ''docent''. Паводле закона аб вышэйшых школах, у працэдуры ацэньваецца навуковая або мастацкая кваліфікацыя кандыдата — перадусім на падставе габілітацыйнай працы, яе абароны і іншых прац, — а таксама педагагічная здольнасць на падставе габілітацыйнай лекцыі і папярэдняй выкладчыцкай дзейнасці.<ref name="czech">{{Cite web |url=https://msmt.gov.cz/vzdelavani/vysoke-skolstvi/habilitacni-rizeni-a-rizeni-ke-jmenovani-profesorem |title=Habilitační řízení a řízení ke jmenování profesorem |publisher=Ministerstvo školství, mládeže a tělovýchovy České republiky |language=cs |access-date=2026-08-26 }}</ref> ''Docent'' прызначаецца рэктарам на падставе вынікаў габілітацыйнай працэдуры і прапановы навуковай або мастацкай рады.<ref name="czech"/> === Славакія === У [[Славакія|Славакіі]] габілітацыйная працэдура таксама звязана з атрыманнем навукова-педагагічнага або мастацка-педагагічнага тытула ''docent'' (скарочана ''doc.''). Яго могуць надаваць вышэйшыя навучальныя ўстановы, акрэдытаваныя для правядзення габілітацыйных працэдур у адпаведнай галіне.<ref name="slovakia">{{Cite web |url=https://www.slov-lex.sk/ezbierky/pravne-predpisy/SK/ZZ/2002/131/ |title=Zákon č. 131/2002 Z. z. o vysokých školách |website=Slov-Lex |language=sk |access-date=2026-08-26 }}</ref> Тытул ''docent'' у славацкай сістэме трэба адрозніваць ад канкрэтнай штатнай пасады: выкананне патрабаванняў да тытула само па сабе не стварае права на заняцце адпаведнага функцыянальнага месца ва ўніверсітэце.<ref name="slovakia"/> === Італія === У [[Італія|Італіі]] блізкую функцыю выконвае '''Нацыянальная навуковая кваліфікацыя''' ({{lang-it|Abilitazione Scientifica Nazionale, ASN}}), уведзеная законам № 240 ад 30 снежня 2010 года. Гэта не класічная габілітацыя з абаронай асобнай другой дысертацыі: навуковую кваліфікацыю кандыдата ацэньвае нацыянальная камісія.<ref name="italy">{{Cite web |url=https://abilitazione.mur.gov.it/public/candidati.php?lang=eng |title=National Scientific Qualification |publisher=Ministero dell'Università e della Ricerca |language=en |access-date=2026-08-26 }}</ref> Атрыманне ASN з’яўляецца неабходнай кваліфікацыйнай умовай для выканання функцый універсітэцкага прафесара першай або другой катэгорыі, але не азначае аўтаматычнага атрымання прафесарскай пасады.<ref name="italy"/> === Партугалія === У [[Партугалія|Партугаліі]] роднаснай паслядактарскай кваліфікацыяй з’яўляецца акадэмічны тытул '''agregado''', які прысвойваецца пасля публічных выпрабаванняў ''provas de agregação''. Ён сведчыць пра якасць акадэмічнага, прафесійнага, навуковага і педагагічнага даробку, даследчую здольнасць і здольнасць кіраваць самастойнай навуковай працай.<ref name="portugal"/> Да выпрабаванняў звычайна дапускаюцца асобы са ступенню доктара і навуковым даробкам высокага ўзроўню. Выпрабаванні ўключаюць абмеркаванне навуковага і прафесійнага даробку, разгляд падрыхтаванага кандыдатам даклада пра навучальную дысцыпліну або праграму і навуковы семінар ці лекцыю з наступным абмеркаваннем.<ref name="portugal"/> Да 2025 года ў партугальскай кар’еры навуковых супрацоўнікаў існавала таксама асобная ''habilitação'' для выканання функцый каардынацыі навуковых даследаванняў. Закон № 55/2025 адмяніў ранейшы Статут кар’еры навуковых даследчыкаў 1999 года, які рэгуляваў гэтую сістэму, з захаваннем пераходных норм для ўжо распачатых працэдур.<ref name="portugal2025">{{Cite web |url=https://diariodarepublica.pt/dr/detalhe/lei/55-2025-916177977 |title=Lei n.º 55/2025, de 28 de abril |website=Diário da República |language=pt |access-date=2026-08-26 }}</ref> === Бразілія === У [[Бразілія|Бразіліі]] блізкім да еўрапейскай габілітацыі інстытутам з’яўляецца '''livre-docência''', які захаваўся ў частцы ўніверсітэтаў. Канкрэтныя правілы залежаць ад установы; напрыклад, Універсітэт Сан-Паўлу прысвойвае тытул ''Livre-Docente'' праз адкрыты конкурс асобам, якія ўжо маюць доктарскую ступень.<ref name="usp">{{Cite web |url=https://leginf.usp.br/resolucoes/consolidada-resolucao-no-3461-de-7-de-outubro-de-1988/ |title=Resolução nº 3461, de 7 de outubro de 1988 — Estatuto da Universidade de São Paulo |publisher=Universidade de São Paulo |language=pt |access-date=2026-08-26 }}</ref> Паводле дзеючага статута Універсітэта Сан-Паўлу, выпрабаванні ўключаюць абарону дысертацыі або тэксту, які крытычна сістэматызуе навуковы даробак кандыдата, публічнае абмеркаванне яго навуковага і прафесійнага даробку і дыдактычную ацэнку; факультэт можа прадугледзець таксама пісьмовае або іншае выпрабаванне. Для супрацоўніка гэтага ўніверсітэта з пасадай ''Professor Doutor'' атрыманне ''Livre-Docência'' вядзе да ўзроўню ''Professor Associado 1''.<ref name="usp"/> == Габілітацыя і прафесарская кваліфікацыя == Сувязь габілітацыі з прафесарскай кар’ерай залежыць ад краіны. У некаторых сістэмах яна з’яўляецца адной з асноўных кваліфікацый для ўдзелу ў конкурсе на прафесарскую пасаду, але сама па сабе не азначае прызначэння прафесарам; у іншых сістэмах існуюць альтэрнатыўныя шляхі пацвярджэння неабходнай навуковай кваліфікацыі.<ref name="hrg"/><ref name="france"/><ref name="italy"/> Адрозніваюцца таксама габілітацыя, акадэмічны тытул і права самастойнага выкладання. Найбольш выразна гэта відаць у нямецкай традыцыі, дзе ''Lehrbefähigung'' — пацверджаная здольнасць да выкладання, а ''Lehrbefugnis'' або ''venia legendi'' — само права выкладаць; у асобных землях апошняе набываецца пасля дадатковай працэдуры.<ref name="bavaria"/> == Прызнанне ў розных сістэмах == Праз істотныя адрозненні нацыянальных сістэм адна і тая ж назва «габілітацыя» не азначае аўтаматычнай эквівалентнасці навуковых ступеней. Такое прызнанне можа асобна вызначацца міжнароднымі пагадненнямі або нацыянальнымі правіламі аб прызнанні кваліфікацый.<ref name="recognition">{{Cite web |url=https://www.kmk.org/fileadmin/Dateien/pdf/ZAB/Bilaterale_Erklaerungen_KMK_HRK/russl.pdf |title=Gemeinsame Erklärung zur gegenseitigen akademischen Anerkennung von Studienzeiten und Abschlüssen im Hochschulbereich sowie von Urkunden über russische wissenschaftliche Grade und deutsche akademische Qualifikationen |publisher=Kultusministerkonferenz |language=de |access-date=2026-08-26 }}</ref> Напрыклад, у сумеснай нямецка-расійскай заяве аб акадэмічным прызнанні нямецкая габілітацыя для мэт гэтага двухбаковага пагаднення прызнана расійскім бокам на ўзроўні расійскай ступені ''доктар навук'', а нямецкая доктарская ступень — на ўзроўні ''кандыдат навук''.<ref name="recognition"/> Гэта з’яўляецца вынікам канкрэтнай двухбаковай дамоўленасці, а не агульным міжнародным правілам. == Дыскусіі і рэформы == Месца габілітацыі ў акадэмічнай кар’еры неаднаразова станавілася прадметам рэформ. У Германіі ў 2002 годзе малодшая прафесура была ўведзена як альтэрнатыўны шлях да прафесарскай кваліфікацыі, а сучаснае федэральнае заканадаўства не абмяжоўвае доказ дадатковых навуковых дасягненняў выключна габілітацыяй.<ref name="bundestag"/><ref name="hrg"/> У Польшчы дыскусія пра габілітацыю закранае неабходнасць існавання асобнай паслядактарскай ступені, якасць доктарскай падрыхтоўкі, спосабы незалежнай ацэнкі навуковага даробку і агульную мадэль акадэмічнага прасоўвання. Нягледзячы на неаднаразовыя змены працэдуры, Закон аб вышэйшай школе і навуцы захоўвае ступень ''doktor habilitowany'' як адну з дзвюх навуковых ступеней польскай сістэмы.<ref name="bas"/><ref name="poland"/> == Гл. таксама == * [[Доктар філасофіі]] * [[Доктар навук]] * [[Дысертацыя]] * [[Манаграфія]] * [[Навуковая ступень]] * [[Прафесар]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.gesetze-im-internet.de/hrg/__44.html § 44 нямецкага Рамачнага закона аб вышэйшай школе] * [https://www.univie.ac.at/en/about-us/legal-information-and-notices/statutes/habilitation Палажэнне пра габілітацыю Венскага ўніверсітэта] * [https://eli.gov.pl/api/acts/DU/2024/1571/text.html Польскі Закон аб вышэйшай школе і навуцы] * [https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/LEGITEXT000028933129/ Французскае палажэнне пра ''habilitation à diriger des recherches''] [[Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні]] [[Катэгорыя:Вышэйшая адукацыя]] {{Кваліфікацыі ў адукацыі і навуцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні]] qa7qm2ok3c6thfratjbhp7pygfn8n0g 0 540581 5187065 5027225 2026-08-26T10:30:12Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187065 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} {{цёзкі2|Дэбікі}} '''Элізабэт Дэбікі''' ({{lang-en|Elizabeth Debicki}}; нар. [[2 жніўня]] [[1990]] года) — аўстралійская {{актрыса|Аўстраліі|XXI стагоддзя||}} тэатра і кіно. == Біяграфія == Дэбікі нарадзілася ў [[Парыж]]ы. Яе бацька [[палякі|паляк]], а маці аўстралійка ірландскага паходжання<ref>[http://vca-mcm.unimelb.edu.au/news/146 Baz Luhrmann casts VCA graduate Elizabeth Debicki in 'The Great Gatsby']</ref>, яны абодва былі танцорамі. Калі ёй было 5 гадоў, сям’я пераехала ў [[Мельбурн]], дзе Дэбікі расла з двума малодшымі дзецьмі<ref>[http://www.theage.com.au/lifestyle/from-paris-with-love-20130514-2jk2a.html From Paris with love] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902051218/http://www.theage.com.au/lifestyle/from-paris-with-love-20130514-2jk2a.html |date=2014-09-02 }}</ref>. Элізабэт зацікавіў балет і яна рыхтавалася стаць танцоркай, але пазней перамкнулася на тэатр. У жніўні 2009 года атрымала стыпендыю імя [[Рычард Прат|Прата]] за поспехі на другім годзе навучання ва ўніверсітэце. У снежні 2012 года ўзяла ўдзел у фотасесіі часопіса [[Vogue|Vogue Аўстралія]]. == Кар’ера == Дэбют у кіно адбыўся ў фільме [[Стэфан Эліят]]а «[[Вясельны разгром]]», прэм’ера якога адбылася ў 2011 годзе. Убачыўшы Дэбікі ў роліку, рэжысёр [[Баз Лурман]] запрасіў яе на пробы ў [[Лос-Анджэлес]]. У маі 2011 года Лурман паведаміў, што Элізабэт будзе мець ролю ''Джордан Бэйкер ({{lang-en|Jordan Baker}})'' у фільме «[[Вялікі Гэтсбі (фільм, 2013)|Вялікі Гэтсбі]]». У дадзенай карціне бралі ўдзел многія знакамітыя акцёры: [[Леанарда Дзі Капрыа]], [[Кэры Маліган]], [[Тобі Магуайр]], [[Джоал Эдгертан]], [[Айла Фішэр]] і мн. др. У 2013 годзе выканала ролю ў п’есе [[Жан Жэне]] «[[Прыслужніцы (п'еса)|Прыслужніцы]]». == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{imdb name|4456120|Элізабет Дэбікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю другога плана ў драматычным тэлесерыяле}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — міні-серыял, тэлесерыял ці тэлефільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю ў драматычным серыяле}} {{DEFAULTSORT:Дэбікі Элізабет}} 9zcmpouaddzl9karh9nftvhaxyyg4jx 5187066 5187065 2026-08-26T10:30:23Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Дэбікі]] у [[Элізабэт Дэбікі]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187065 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} {{цёзкі2|Дэбікі}} '''Элізабэт Дэбікі''' ({{lang-en|Elizabeth Debicki}}; нар. [[2 жніўня]] [[1990]] года) — аўстралійская {{актрыса|Аўстраліі|XXI стагоддзя||}} тэатра і кіно. == Біяграфія == Дэбікі нарадзілася ў [[Парыж]]ы. Яе бацька [[палякі|паляк]], а маці аўстралійка ірландскага паходжання<ref>[http://vca-mcm.unimelb.edu.au/news/146 Baz Luhrmann casts VCA graduate Elizabeth Debicki in 'The Great Gatsby']</ref>, яны абодва былі танцорамі. Калі ёй было 5 гадоў, сям’я пераехала ў [[Мельбурн]], дзе Дэбікі расла з двума малодшымі дзецьмі<ref>[http://www.theage.com.au/lifestyle/from-paris-with-love-20130514-2jk2a.html From Paris with love] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902051218/http://www.theage.com.au/lifestyle/from-paris-with-love-20130514-2jk2a.html |date=2014-09-02 }}</ref>. Элізабэт зацікавіў балет і яна рыхтавалася стаць танцоркай, але пазней перамкнулася на тэатр. У жніўні 2009 года атрымала стыпендыю імя [[Рычард Прат|Прата]] за поспехі на другім годзе навучання ва ўніверсітэце. У снежні 2012 года ўзяла ўдзел у фотасесіі часопіса [[Vogue|Vogue Аўстралія]]. == Кар’ера == Дэбют у кіно адбыўся ў фільме [[Стэфан Эліят]]а «[[Вясельны разгром]]», прэм’ера якога адбылася ў 2011 годзе. Убачыўшы Дэбікі ў роліку, рэжысёр [[Баз Лурман]] запрасіў яе на пробы ў [[Лос-Анджэлес]]. У маі 2011 года Лурман паведаміў, што Элізабэт будзе мець ролю ''Джордан Бэйкер ({{lang-en|Jordan Baker}})'' у фільме «[[Вялікі Гэтсбі (фільм, 2013)|Вялікі Гэтсбі]]». У дадзенай карціне бралі ўдзел многія знакамітыя акцёры: [[Леанарда Дзі Капрыа]], [[Кэры Маліган]], [[Тобі Магуайр]], [[Джоал Эдгертан]], [[Айла Фішэр]] і мн. др. У 2013 годзе выканала ролю ў п’есе [[Жан Жэне]] «[[Прыслужніцы (п'еса)|Прыслужніцы]]». == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{imdb name|4456120|Элізабет Дэбікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю другога плана ў драматычным тэлесерыяле}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — міні-серыял, тэлесерыял ці тэлефільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю ў драматычным серыяле}} {{DEFAULTSORT:Дэбікі Элізабет}} 9zcmpouaddzl9karh9nftvhaxyyg4jx 10 544728 5186710 3751458 2026-08-25T13:07:56Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5186710 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Астраханскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Астраханскі раён|Астраханскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акбеіт (Акмолінская вобласць)|Акбеіт]] •}} {{nobr| [[Акімаўка (Акмолінская вобласць)|Акімаўка]] •}} {{nobr| [[Аксанаўка (Акмолінская вобласць)|Аксанаўка]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Астраханскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Андзірыс (Астраханскі раён)|Андзірыс]] •}} {{nobr| [[Арнек (Астраханскі раён)|Арнек]] •}} {{nobr| [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Астраханка (станцыя)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Бесбідаік]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Астраханскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| [[Булакты (Акмолінская вобласць)|Булакты]] •}} {{nobr| [[Ескі Калкутан]] •}} {{nobr| [[Жалтыр (Акмолінская вобласць)|Жалтыр]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Астраханскі раён)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жанабірлік (Акмолінская вобласць)|Жанабірлік]] •}} {{nobr| [[Жана-Турмыс (Акмолінская вобласць)|Жана-Турмыс]] •}} {{nobr| [[Жарсуат (Акмолінская вобласць)|Жарсуат]] •}} {{nobr| [[Зарэчанка (Акмолінская вобласць)|Зарэчанка]] •}} {{nobr| [[Зялёнае (Акмолінская вобласць)|Зялёнае]] •}} {{nobr| [[Кавыленка]] •}} {{nobr| ''[[Кайнарскае]]'' •}} {{nobr| [[Калутон (станцыя)|Калутон]] •}} {{nobr| [[Каменка (Астраханскі раён)|Каменка]] •}} {{nobr| [[Камышанка (Астраханскі раён)|Камышанка]] •}} {{nobr| [[Караколь (Астраханскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| ''[[Каратубек]]'' •}} {{nobr| [[Касколь (Акмолінская вобласць)|Касколь]] •}} {{nobr| [[Лазавое (Астраханскі раён)|Лазавое]] •}} {{nobr| ''[[Лугавое (Акмолінская вобласць)|Лугавое]]'' •}} {{nobr| [[Новачаркаскае (Акмолінская вобласць)|Новачаркаскае]] •}} {{nobr| [[Новы Калутон]] •}} {{nobr| [[Першамайка (Акмолінская вобласць)|Першамайка]] •}} {{nobr| [[Прыішымка (Астраханскі раён)|Прыішымка]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Астраханскі раён)|Пятроўка]] •}} {{nobr| ''[[Раз’езд 90]]'' •}} {{nobr| [[Сцяпное (Астраханскі раён)|Сцяпное]] •}} {{nobr| [[Тавалжанка (Акмолінская вобласць)|Тавалжанка]] •}} {{nobr| [[Узунколь (Акмолінская вобласць)|Узунколь]] •}} {{nobr| [[Шылікты (Акмолінская вобласць)|Шылікты]] •}} {{nobr| [[Ягаднае (Акмолінская вобласць)|Ягаднае]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> tvxcnkrgsunfec32dh64blb8lr54v76 5186718 5186710 2026-08-25T13:10:56Z Autumndancer 168015 5186718 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Астраханскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Астраханскі раён|Астраханскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акбеіт (Акмолінская вобласць)|Акбеіт]] •}} {{nobr| [[Акімаўка (Акмолінская вобласць)|Акімаўка]] •}} {{nobr| [[Аксанаўка (Акмолінская вобласць)|Аксанаўка]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Астраханскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Андзірыс (Астраханскі раён)|Андзірыс]] •}} {{nobr| [[Арнек (Астраханскі раён)|Арнек]] •}} {{nobr| [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Астраханка (станцыя)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Бесбідайык]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Астраханскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| [[Булакты (Акмолінская вобласць)|Булакты]] •}} {{nobr| [[Ескі Калкутан]] •}} {{nobr| [[Жалтыр (Акмолінская вобласць)|Жалтыр]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Астраханскі раён)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жанабірлік (Акмолінская вобласць)|Жанабірлік]] •}} {{nobr| [[Жана-Турмыс (Акмолінская вобласць)|Жана-Турмыс]] •}} {{nobr| [[Жарсуат (Акмолінская вобласць)|Жарсуат]] •}} {{nobr| [[Зарэчанка (Акмолінская вобласць)|Зарэчанка]] •}} {{nobr| [[Зялёнае (Акмолінская вобласць)|Зялёнае]] •}} {{nobr| [[Кавыленка]] •}} {{nobr| ''[[Кайнарскае]]'' •}} {{nobr| [[Калутон (станцыя)|Калутон]] •}} {{nobr| [[Каменка (Астраханскі раён)|Каменка]] •}} {{nobr| [[Камышанка (Астраханскі раён)|Камышанка]] •}} {{nobr| [[Караколь (Астраханскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| ''[[Каратубек]]'' •}} {{nobr| [[Касколь (Акмолінская вобласць)|Касколь]] •}} {{nobr| [[Лазавое (Астраханскі раён)|Лазавое]] •}} {{nobr| ''[[Лугавое (Акмолінская вобласць)|Лугавое]]'' •}} {{nobr| [[Новачаркаскае (Акмолінская вобласць)|Новачаркаскае]] •}} {{nobr| [[Новы Калутон]] •}} {{nobr| [[Першамайка (Акмолінская вобласць)|Першамайка]] •}} {{nobr| [[Прыішымка (Астраханскі раён)|Прыішымка]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Астраханскі раён)|Пятроўка]] •}} {{nobr| ''[[Раз’езд 90]]'' •}} {{nobr| [[Сцяпное (Астраханскі раён)|Сцяпное]] •}} {{nobr| [[Тавалжанка (Акмолінская вобласць)|Тавалжанка]] •}} {{nobr| [[Узунколь (Акмолінская вобласць)|Узунколь]] •}} {{nobr| [[Шылікты (Акмолінская вобласць)|Шылікты]] •}} {{nobr| [[Ягаднае (Акмолінская вобласць)|Ягаднае]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 3m0pyi95cxd1qcdemc4e19smbifn6qb 5186729 5186718 2026-08-25T13:17:05Z Autumndancer 168015 5186729 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Астраханскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Астраханскі раён|Астраханскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акбеіт (Акмолінская вобласць)|Акбеіт]] •}} {{nobr| [[Акімаўка (Акмолінская вобласць)|Акімаўка]] •}} {{nobr| [[Аксанаўка (Акмолінская вобласць)|Аксанаўка]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Астраханскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Андзірыс (Астраханскі раён)|Андзірыс]] •}} {{nobr| [[Арнек (Астраханскі раён)|Арнек]] •}} {{nobr| [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Астраханка (станцыя)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Бесбідайык]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Астраханскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| [[Булакты (Акмолінская вобласць)|Булакты]] •}} {{nobr| [[Ескі Калкутан]] •}} {{nobr| [[Жалтыр (Акмолінская вобласць)|Жалтыр]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Астраханскі раён)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жанабірлік (Акмолінская вобласць)|Жанабірлік]] •}} {{nobr| [[Жанатурмыс (Акмолінская вобласць)|Жанатурмыс]] •}} {{nobr| [[Жарсуат (Акмолінская вобласць)|Жарсуат]] •}} {{nobr| [[Зарэчанка (Акмолінская вобласць)|Зарэчанка]] •}} {{nobr| [[Зялёнае (Акмолінская вобласць)|Зялёнае]] •}} {{nobr| [[Кавыленка]] •}} {{nobr| ''[[Кайнарскае]]'' •}} {{nobr| [[Калутон (станцыя)|Калутон]] •}} {{nobr| [[Каменка (Астраханскі раён)|Каменка]] •}} {{nobr| [[Камышанка (Астраханскі раён)|Камышанка]] •}} {{nobr| [[Караколь (Астраханскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| ''[[Каратубек]]'' •}} {{nobr| [[Касколь (Акмолінская вобласць)|Касколь]] •}} {{nobr| [[Лазавое (Астраханскі раён)|Лазавое]] •}} {{nobr| ''[[Лугавое (Акмолінская вобласць)|Лугавое]]'' •}} {{nobr| [[Новачаркаскае (Акмолінская вобласць)|Новачаркаскае]] •}} {{nobr| [[Новы Калутон]] •}} {{nobr| [[Першамайка (Акмолінская вобласць)|Першамайка]] •}} {{nobr| [[Прыішымка (Астраханскі раён)|Прыішымка]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Астраханскі раён)|Пятроўка]] •}} {{nobr| ''[[Раз’езд 90]]'' •}} {{nobr| [[Сцяпное (Астраханскі раён)|Сцяпное]] •}} {{nobr| [[Тавалжанка (Акмолінская вобласць)|Тавалжанка]] •}} {{nobr| [[Узунколь (Акмолінская вобласць)|Узунколь]] •}} {{nobr| [[Шылікты (Акмолінская вобласць)|Шылікты]] •}} {{nobr| [[Ягаднае (Акмолінская вобласць)|Ягаднае]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> dnjazv6iqxtqupukxu6dzws4zulgh50 5186747 5186729 2026-08-25T13:33:08Z Autumndancer 168015 абнаўленне звестак 5186747 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Астраханскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Астраханскі раён|Астраханскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акбеіт (Акмолінская вобласць)|Акбеіт]] •}} {{nobr| [[Акімаўка (Акмолінская вобласць)|Акімаўка]] •}} {{nobr| [[Аксанаўка (Акмолінская вобласць)|Аксанаўка]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Астраханскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Андзірыс (Астраханскі раён)|Андзірыс]] •}} {{nobr| [[Арнек (Астраханскі раён)|Арнек]] •}} {{nobr| [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Астраханка (станцыя)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Бесбідайык]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Астраханскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| [[Булакты (Акмолінская вобласць)|Булакты]] •}} {{nobr| [[Енбек (Акмолінская вобласць)|Енбек]] •}} {{nobr| [[Ескі Калкутан]] •}} {{nobr| [[Жалтыр (Акмолінская вобласць)|Жалтыр]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Астраханскі раён)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жанабірлік (Акмолінская вобласць)|Жанабірлік]] •}} {{nobr| [[Жанатурмыс (Акмолінская вобласць)|Жанатурмыс]] •}} {{nobr| [[Жарсуат (Акмолінская вобласць)|Жарсуат]] •}} {{nobr| [[Зялёнае (Акмолінская вобласць)|Зялёнае]] •}} {{nobr| [[Кавыленка]] •}} {{nobr| ''[[Кайнарскае]]'' •}} {{nobr| [[Калутон (станцыя)|Калутон]] •}} {{nobr| [[Каменка (Астраханскі раён)|Каменка]] •}} {{nobr| [[Камышанка (Астраханскі раён)|Камышанка]] •}} {{nobr| [[Караколь (Астраханскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| ''[[Каратубек]]'' •}} {{nobr| [[Касколь (Акмолінская вобласць)|Касколь]] •}} {{nobr| [[Лазавое (Астраханскі раён)|Лазавое]] •}} {{nobr| ''[[Лугавое (Акмолінская вобласць)|Лугавое]]'' •}} {{nobr| [[Новачаркаскае (Акмолінская вобласць)|Новачаркаскае]] •}} {{nobr| [[Новы Калутон]] •}} {{nobr| [[Першамайка (Акмолінская вобласць)|Першамайка]] •}} {{nobr| [[Прыішымка (Астраханскі раён)|Прыішымка]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Астраханскі раён)|Пятроўка]] •}} {{nobr| ''[[Раз’езд 90]]'' •}} {{nobr| [[Сцяпное (Астраханскі раён)|Сцяпное]] •}} {{nobr| [[Тавалжанка (Акмолінская вобласць)|Тавалжанка]] •}} {{nobr| [[Узунколь (Акмолінская вобласць)|Узунколь]] •}} {{nobr| [[Шылікты (Акмолінская вобласць)|Шылікты]] •}} {{nobr| [[Ягаднае (Акмолінская вобласць)|Ягаднае]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 4lfeq1k41bs6rjjl98wsg2jvtf47has 5186754 5186747 2026-08-25T13:38:33Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5186754 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Астраханскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Астраханскі раён|Астраханскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акбеіт (Акмолінская вобласць)|Акбеіт]] •}} {{nobr| [[Акімаўка (Акмолінская вобласць)|Акімаўка]] •}} {{nobr| [[Аксанаўка (Акмолінская вобласць)|Аксанаўка]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Астраханскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Андзірыс (Астраханскі раён)|Андзірыс]] •}} {{nobr| [[Арнек (Астраханскі раён)|Арнек]] •}} {{nobr| [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Астраханка (станцыя)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Бесбідайык]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Астраханскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| [[Булакты (Акмолінская вобласць)|Булакты]] •}} {{nobr| [[Енбек (Акмолінская вобласць)|Енбек]] •}} {{nobr| [[Ескі Калкутан]] •}} {{nobr| [[Жалтыр (Акмолінская вобласць)|Жалтыр]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Астраханскі раён)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жанабірлік (Акмолінская вобласць)|Жанабірлік]] •}} {{nobr| [[Жанатурмыс (Акмолінская вобласць)|Жанатурмыс]] •}} {{nobr| [[Жарсуат (Акмолінская вобласць)|Жарсуат]] •}} {{nobr| [[Зялёнае (Акмолінская вобласць)|Зялёнае]] •}} {{nobr| [[Кавыленка]] •}} {{nobr| ''[[Кайнарскае]]'' •}} {{nobr| [[Калкутан (станцыя)|Калкутан]] •}} {{nobr| [[Каменка (Астраханскі раён)|Каменка]] •}} {{nobr| [[Камышанка (Астраханскі раён)|Камышанка]] •}} {{nobr| [[Караколь (Астраханскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| ''[[Каратубек]]'' •}} {{nobr| [[Касколь (Акмолінская вобласць)|Касколь]] •}} {{nobr| [[Лазавое (Астраханскі раён)|Лазавое]] •}} {{nobr| ''[[Лугавое (Акмолінская вобласць)|Лугавое]]'' •}} {{nobr| [[Новачаркаскае (Акмолінская вобласць)|Новачаркаскае]] •}} {{nobr| [[Новы Калутон]] •}} {{nobr| [[Першамайка (Акмолінская вобласць)|Першамайка]] •}} {{nobr| [[Прыішымка (Астраханскі раён)|Прыішымка]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Астраханскі раён)|Пятроўка]] •}} {{nobr| ''[[Раз’езд 90]]'' •}} {{nobr| [[Сцяпное (Астраханскі раён)|Сцяпное]] •}} {{nobr| [[Тавалжанка (Акмолінская вобласць)|Тавалжанка]] •}} {{nobr| [[Узунколь (Акмолінская вобласць)|Узунколь]] •}} {{nobr| [[Шылікты (Акмолінская вобласць)|Шылікты]] •}} {{nobr| [[Ягаднае (Акмолінская вобласць)|Ягаднае]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 66oebx2jmjjt8bzsm2oq7ddivosc4qv 5186756 5186754 2026-08-25T13:39:30Z Autumndancer 168015 удакладненне 5186756 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Астраханскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Астраханскі раён|Астраханскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акбеіт (Акмолінская вобласць)|Акбеіт]] •}} {{nobr| [[Акімаўка (Акмолінская вобласць)|Акімаўка]] •}} {{nobr| [[Аксанаўка (Акмолінская вобласць)|Аксанаўка]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Астраханскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Андзірыс (Астраханскі раён)|Андзірыс]] •}} {{nobr| [[Арнек (Астраханскі раён)|Арнек]] •}} {{nobr| [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Астраханка (станцыя)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Бесбідайык]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Астраханскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| [[Булакты (Акмолінская вобласць)|Булакты]] •}} {{nobr| [[Енбек (Акмолінская вобласць)|Енбек]] •}} {{nobr| [[Ескі Калкутан]] •}} {{nobr| [[Жалтыр (Акмолінская вобласць)|Жалтыр]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Астраханскі раён)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жанабірлік (Акмолінская вобласць)|Жанабірлік]] •}} {{nobr| [[Жанатурмыс (Акмолінская вобласць)|Жанатурмыс]] •}} {{nobr| [[Жарсуат (Акмолінская вобласць)|Жарсуат]] •}} {{nobr| [[Зялёнае (Акмолінская вобласць)|Зялёнае]] •}} {{nobr| [[Кавыленка]] •}} {{nobr| ''[[Кайнарскае]]'' •}} {{nobr| [[Калкутан (станцыя)|Калкутан]] •}} {{nobr| [[Каменка (Астраханскі раён)|Каменка]] •}} {{nobr| [[Камышанка (Астраханскі раён)|Камышанка]] •}} {{nobr| [[Караколь (Астраханскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| ''[[Каратубек]]'' •}} {{nobr| [[Касколь (Акмолінская вобласць)|Касколь]] •}} {{nobr| [[Лазавое (Астраханскі раён)|Лазавое]] •}} {{nobr| ''[[Лугавое (Акмолінская вобласць)|Лугавое]]'' •}} {{nobr| [[Новачаркаскае (Акмолінская вобласць)|Новачаркаскае]] •}} {{nobr| [[Новы Калутон]] •}} {{nobr| [[Першамайка (Акмолінская вобласць)|Першамайка]] •}} {{nobr| [[Прыішымка (Астраханскі раён)|Прыішымка]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Астраханскі раён)|Пятроўка]] •}} {{nobr| ''[[Раз’езд 90]]'' •}} {{nobr| [[Сцяпное (Астраханскі раён)|Сцяпное]] •}} {{nobr| [[Тавалжанка (Акмолінская вобласць)|Тавалжанка]] •}} {{nobr| [[Узунколь (Астраханскі раён)|Узунколь]] •}} {{nobr| [[Шылікты (Акмолінская вобласць)|Шылікты]] •}} {{nobr| [[Ягаднае (Акмолінская вобласць)|Ягаднае]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 5rl4swygf43eja62gfuh9vtwskrltxy 5186760 5186756 2026-08-25T13:42:12Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5186760 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Астраханскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Астраханскі раён|Астраханскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акбеіт (Акмолінская вобласць)|Акбеіт]] •}} {{nobr| [[Акімаўка (Акмолінская вобласць)|Акімаўка]] •}} {{nobr| [[Аксанаўка (Акмолінская вобласць)|Аксанаўка]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Астраханскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Андзірыс (Астраханскі раён)|Андзірыс]] •}} {{nobr| [[Арнек (Астраханскі раён)|Арнек]] •}} {{nobr| [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Астраханка (станцыя)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Бесбідайык]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Астраханскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| [[Булакты (Акмолінская вобласць)|Булакты]] •}} {{nobr| [[Енбек (Акмолінская вобласць)|Енбек]] •}} {{nobr| [[Ескі Калкутан]] •}} {{nobr| [[Жалтыр (Акмолінская вобласць)|Жалтыр]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Астраханскі раён)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жанабірлік (Акмолінская вобласць)|Жанабірлік]] •}} {{nobr| [[Жанатурмыс (Акмолінская вобласць)|Жанатурмыс]] •}} {{nobr| [[Жана Калкутан]] •}} {{nobr| [[Жарсуат (Акмолінская вобласць)|Жарсуат]] •}} {{nobr| [[Зялёнае (Акмолінская вобласць)|Зялёнае]] •}} {{nobr| [[Кавыленка]] •}} {{nobr| ''[[Кайнарскае]]'' •}} {{nobr| [[Калкутан (станцыя)|Калкутан]] •}} {{nobr| [[Каменка (Астраханскі раён)|Каменка]] •}} {{nobr| [[Камышанка (Астраханскі раён)|Камышанка]] •}} {{nobr| [[Караколь (Астраханскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| ''[[Каратубек]]'' •}} {{nobr| [[Касколь (Акмолінская вобласць)|Касколь]] •}} {{nobr| [[Лазавое (Астраханскі раён)|Лазавое]] •}} {{nobr| ''[[Лугавое (Акмолінская вобласць)|Лугавое]]'' •}} {{nobr| [[Новачаркаскае (Акмолінская вобласць)|Новачаркаскае]] •}} {{nobr| [[Першамайка (Акмолінская вобласць)|Першамайка]] •}} {{nobr| [[Прыішымка (Астраханскі раён)|Прыішымка]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Астраханскі раён)|Пятроўка]] •}} {{nobr| ''[[Раз’езд 90]]'' •}} {{nobr| [[Сцяпное (Астраханскі раён)|Сцяпное]] •}} {{nobr| [[Тавалжанка (Акмолінская вобласць)|Тавалжанка]] •}} {{nobr| [[Узунколь (Астраханскі раён)|Узунколь]] •}} {{nobr| [[Шылікты (Акмолінская вобласць)|Шылікты]] •}} {{nobr| [[Ягаднае (Акмолінская вобласць)|Ягаднае]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> c6kqrs169br9sc3mc0ff9z7521trlk9 5187168 5186760 2026-08-26T11:55:37Z Autumndancer 168015 5187168 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Астраханскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Астраханскі раён|Астраханскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акбеіт (Акмолінская вобласць)|Акбеіт]] •}} {{nobr| [[Акімаўка (Акмолінская вобласць)|Акімаўка]] •}} {{nobr| [[Аксанаўка (Акмолінская вобласць)|Аксанаўка]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Астраханскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Андзірыс (Астраханскі раён)|Андзірыс]] •}} {{nobr| [[Арнек (Астраханскі раён)|Арнек]] •}} {{nobr| [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Астраханка (станцыя)|Астраханка]] •}} {{nobr| [[Бесбідайык]] •}} {{nobr| [[Бірлік (Астраханскі раён)|Бірлік]] •}} {{nobr| [[Булакты (Акмолінская вобласць)|Булакты]] •}} {{nobr| [[Енбек (Акмолінская вобласць)|Енбек]] •}} {{nobr| [[Ескі Калкутан]] •}} {{nobr| [[Жалтыр (Акмолінская вобласць)|Жалтыр]] •}} {{nobr| [[Жамбыл (Астраханскі раён)|Жамбыл]] •}} {{nobr| [[Жанабірлік (Акмолінская вобласць)|Жанабірлік]] •}} {{nobr| [[Жанатурмыс (Акмолінская вобласць)|Жанатурмыс]] •}} {{nobr| [[Жана Калкутан]] •}} {{nobr| [[Жарсуат (Акмолінская вобласць)|Жарсуат]] •}} {{nobr| [[Зялёнае (Акмолінская вобласць)|Зялёнае]] •}} {{nobr| [[Кавыленка]] •}} {{nobr| ''[[Кайнар (Астраханскі раён)|Кайнар]]'' •}} {{nobr| [[Калкутан (станцыя)|Калкутан]] •}} {{nobr| [[Каменка (Астраханскі раён)|Каменка]] •}} {{nobr| [[Камышанка (Астраханскі раён)|Камышанка]] •}} {{nobr| [[Караколь (Астраханскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| ''[[Каратубек]]'' •}} {{nobr| [[Касколь (Акмолінская вобласць)|Касколь]] •}} {{nobr| [[Лазавое (Астраханскі раён)|Лазавое]] •}} {{nobr| ''[[Лугавое (Акмолінская вобласць)|Лугавое]]'' •}} {{nobr| [[Новачаркаскае (Акмолінская вобласць)|Новачаркаскае]] •}} {{nobr| [[Першамайка (Акмолінская вобласць)|Першамайка]] •}} {{nobr| [[Прыішымка (Астраханскі раён)|Прыішымка]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Астраханскі раён)|Пятроўка]] •}} {{nobr| ''[[Раз’езд 90]]'' •}} {{nobr| [[Сцяпное (Астраханскі раён)|Сцяпное]] •}} {{nobr| [[Тавалжанка (Акмолінская вобласць)|Тавалжанка]] •}} {{nobr| [[Узунколь (Астраханскі раён)|Узунколь]] •}} {{nobr| [[Шылікты (Акмолінская вобласць)|Шылікты]] •}} {{nobr| [[Ягаднае (Акмолінская вобласць)|Ягаднае]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]] </noinclude> 9ufwawqboiyxp9ovr5ixrbzq0zwwv3w 0 544729 5186697 4977164 2026-08-25T12:53:24Z Autumndancer 168015 5186697 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Астраханка}} {{НП-Казахстан}} '''Астраханка''' ({{lang-kz|Астраханка}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Астраханскай сельскай акругі. Код КАТА — 113630100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 6566 чалавек (3217 мужчын і 3349 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 6313 чалавек (3161 мужчына і 3152 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] fayap2k3y0jn5mk8ry1ibkkk4x33ax9 0 544730 5186724 4977720 2026-08-25T13:14:12Z Autumndancer 168015 5186724 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жанабірлік}} {{НП-Казахстан}} '''Жанабірлік''' ({{lang-kz|Жаңабірлік}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Астраханскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 5 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113630200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 139 чалавек (69 мужчын і 70 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 97 чалавек (47 мужчын і 50 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] aa90fess8sny4uicpvup492euz67p3j 0 544732 5186713 4977378 2026-08-25T13:09:32Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Бесбідаік]] у [[Бесбідайык]]: памылка 4977378 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Бесбідаік |казахская назва = Бесбидайық |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 12 |lat_sec = 27.71 |lon_deg = 69 |lon_min = 20 |lon_sec = 18.97 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Астраханскі раён |раён у табліцы = Астраханскі раён{{!}}Астраханскі |вид селішча = Сельская акруга |селішча = Бесбідаікская сельская акруга |селішча ў табліцы = Бесбідаікская сельская акруга{{!}}Бесбідаікская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 303 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113635100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Бесбідаік''' ({{lang-kz|Бесбидайық}}) — сяло ў [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Бесбідаікскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 47 км на паўднёвы захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113635100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 541 чалавек (265 мужчын і 276 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 303 чалавекі (138 мужчын і 165 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] g6kgc4ilanz4v6m0aq0oi86www59rz2 5186716 5186713 2026-08-25T13:10:22Z Autumndancer 168015 5186716 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Бесбідайык''' ({{lang-kz|Бесбидайық}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Бесбідаікскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 47 км на паўднёвы захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113635100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 541 чалавек (265 мужчын і 276 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 303 чалавекі (138 мужчын і 165 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] qn7jtdk92ixtxqthxhcdcity7o5vthw 0 544734 5186748 5175814 2026-08-25T13:35:26Z Autumndancer 168015 5186748 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Зялёнае}} {{НП-Казахстан}} '''Зялёнае''' ({{lang-kz|Зеленое}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ясільскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 8 км на поўдзень ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113637100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1225 чалавек (581 мужчына і 644 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1065 чалавек (514 мужчын і 551 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] 801wr2c22wu6izj785xz7i6usqo6ndt 0 544736 5186740 4977778 2026-08-25T13:29:04Z Autumndancer 168015 5186740 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жарсуат}} {{НП-Казахстан}} '''Жарсуат''' ({{lang-kz|Жарсуат}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жарсуацкай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 26 км на поўнач ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113639100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 726 чалавек (383 мужчины и 343 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 323 чалавекі (170 мужчын і 153 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] e1s4xmr5elo8lpwv9m7wz0vyjfoskrz 0 544738 5186721 4977680 2026-08-25T13:13:05Z Autumndancer 168015 5186721 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жалтыр}} {{НП-Казахстан}} '''Жалтыр''' ({{lang-kz|Жалтыр}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жалтырскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 12 км на поўнач ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113640100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 5203 чалавекі (2452 мужчыны і 2751 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 4804 чалавекі (2293 мужчыны і 2511 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] mnrpin3d5bwv8olpvy4kqhh3qxyooy9 0 544739 5186698 4977165 2026-08-25T12:54:02Z Autumndancer 168015 5186698 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Астраханка}} {{НП-Казахстан}} '''Астраханка''' ({{lang-kz|Астрахан}}) — станцыя ў [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жалтырскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 2 км на паўночны захад ад цэнтра аула [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113640105<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 28 чалавек (13 мужчын і 15 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у станцыі пражывалі 64 чалавекі (45 мужчын і 19 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] c0mm7fnpvcx9xkeyk5btmcdtq43q0lu 0 544740 5186691 4976917 2026-08-25T12:48:49Z Autumndancer 168015 5186691 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акбеіт}} {{НП-Казахстан}} '''Акбеіт''' ({{lang-kz|Ақбейіт}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жалтырскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 21 км на паўночны ўсход ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113640300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 522 чалавекі (270 мужчын і 252 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 178 чалавек (94 мужчины и 84 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] 2td4ioy0tofto1uurtgypw376uah0is 0 544741 5187169 4978027 2026-08-26T11:56:21Z Autumndancer 168015 5187169 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Каменка}} {{НП-Казахстан}} '''Каменка''' ({{lang-kz|Каменка}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Каменскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 51 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113641100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1023 чалавекі (494 мужчины и 529 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 863 чалавекі (442 мужчины и 421 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] dxtkn9vux0rpempyl0mxz4pqdk9ro36 0 544742 5186725 4977706 2026-08-25T13:15:39Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Жана-Турмыс (Акмолінская вобласць)]] у [[Жанатурмыс (Акмолінская вобласць)]]: памылка, ёсць ва Усходне-Каз.вобл.пад слушнай назвай 4977706 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жана-Турмыс}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Жана-Турмыс |казахская назва = Жаңатұрмыс |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Астраханскі раён |раён у табліцы = Астраханскі раён{{!}}Астраханскі |вид селішча = Сельская акруга |селішча = Кызылжарская сельская акруга |селішча ў табліцы = Кызылжарская сельская акруга{{!}}Кызылжарская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1016 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113645100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Жана-Турмыс''' ({{lang-kz|Жаңатұрмыс}}) — сяло ў [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кызылжарскай сельскай акругі. Код КАТА — 113645100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1173 чалавекі (565 мужчын і 608 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1016 чалавек (499 мужчын і 517 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] bpu5cpaorhtzbe2pnqlino7jqxqx6fz 5186728 5186725 2026-08-25T13:16:32Z Autumndancer 168015 5186728 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жанатурмыс}} {{НП-Казахстан}} '''Жанатурмыс''' ({{lang-kz|Жаңатұрмыс}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кызылжарскай сельскай акругі. Код КАТА — 113645100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1173 чалавекі (565 мужчын і 608 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1016 чалавек (499 мужчын і 517 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] nqa6nho6d1cem0rptk48ewmaoi91ydc 0 544743 5186692 4976951 2026-08-25T12:49:30Z Autumndancer 168015 5186692 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акімаўка}} {{НП-Казахстан}} '''Акімаўка''' ({{lang-kz|Акимовка}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кызылжарскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 52 км на паўночны ўсход ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113645200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 647 чалавек (313 мужчын і 334 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 406 чалавек (203 мужчины и 203 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] gwfx7f2w9hknp4pmuk6yzv1zt5zto0o 0 544744 5186693 4976977 2026-08-25T12:50:06Z Autumndancer 168015 5186693 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Аксанаўка}} {{НП-Казахстан}} '''Аксанаўка''' ({{lang-kz|Оксановка}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кызылжарскай сельскай акругі. Код КАТА — 113645400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 575 чалавек (296 мужчын і 279 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 363 чалавекі (185 мужчын і 178 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] 03d0z2t1xc7wl2dy3gjm6ra6u5umpu6 0 544745 5186749 4977960 2026-08-25T13:36:15Z Autumndancer 168015 5186749 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кайнарскае''' — скасаваны [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кайнарскай сельскай акругі. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 197 чалавек (100 мужчын і 97 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 39 чалавек (22 мужчины и 17 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] evrqxfl7r0w9pr34eeyipi2cbieqdn6 5187160 5186749 2026-08-26T11:54:26Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кайнарскае]] у [[Кайнар (Астраханскі раён)]]: памылка 5186749 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кайнарскае''' — скасаваны [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кайнарскай сельскай акругі. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 197 чалавек (100 мужчын і 97 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 39 чалавек (22 мужчины и 17 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] evrqxfl7r0w9pr34eeyipi2cbieqdn6 5187166 5187160 2026-08-26T11:54:54Z Autumndancer 168015 5187166 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кайнар''' — скасаваны [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кайнарскай сельскай акругі. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 197 чалавек (100 мужчын і 97 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 39 чалавек (22 мужчины и 17 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] nnpgqkymx9i503yrey2k1ahmg7f6x4i 0 544747 5187173 4978185 2026-08-26T11:57:56Z Autumndancer 168015 5187173 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Каратубек''' — скасаваны [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кайнарскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 36 км на захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 64 чалавекі (30 мужчын і 34 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 4 чалавекі (3 мужчины и 1 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] hwdylbr00nlu5zwjnxnnazdcgh8csaf 0 544749 5186723 4977690 2026-08-25T13:13:39Z Autumndancer 168015 5186723 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жамбыл}} {{НП-Казахстан}} '''Жамбыл''' ({{lang-kz|Жамбыл}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мікалаеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 113649200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 419 чалавек (210 мужчын і 209 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 340 чалавек (174 мужчины и 166 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] fvz0g6vy16sb94bohkagzbdsufcwmg6 0 544750 5186696 4977139 2026-08-25T12:52:50Z Autumndancer 168015 5186696 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Арнек}} {{НП-Казахстан}} '''Арнек''' ({{lang-kz|Өрнек}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мікалаеўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 37 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113649500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 184 чалавекі (88 мужчын і 96 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 168 чалавек (82 мужчыны і 86 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] rgbfko1hpjt2wpiw3f4rhbilxiqis0r 0 544752 5186695 4977105 2026-08-25T12:52:10Z Autumndancer 168015 5186695 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Андзірыс}} {{НП-Казахстан}} '''Андзірыс''' ({{lang-kz|Өндiрiс}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Новачаркаскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 22 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113650400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 561 чалавек (282 мужчины и 279 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 464 чалавекі (251 мужчына і 213 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] f13e3khwj8185glbo8c2o4armhyj45d 0 544754 5186757 4979144 2026-08-25T13:40:13Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Новы Калутон]] у [[Жана Калкутан]]: памылка ў назве 4979144 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Новы Калутон |казахская назва = Жаңа Қалқұтан |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 54 |lat_sec = 3.59 |lon_deg = 69 |lon_min = 35 |lon_sec = 22.56 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Астраханскі раён |раён у табліцы = Астраханскі раён{{!}}Астраханскі |вид селішча = Сельская акруга |селішча = Астрагорская сельская акруга |селішча ў табліцы = Астрагорская сельская акруга{{!}}Астрагорская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 709 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113651100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Новы Калутон''' ({{lang-kz|Жаңа Қалқұтан}}) — сяло ў [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Астрагорскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 45 км на поўнач ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113651100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 896 чалавек (454 мужчины и 442 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 709 чалавек (348 мужчын і 361 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] 4ty73456u6auq8akqutfotn9vmaksaj 5186759 5186757 2026-08-25T13:41:01Z Autumndancer 168015 5186759 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жана Калкутан''' ({{lang-kz|Жаңа Қалқұтан}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Астрагорскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 45 км на поўнач ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113651100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 896 чалавек (454 мужчины и 442 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 709 чалавек (348 мужчын і 361 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] gwlqa5v8lbbywi04bpimekn59pl3wh8 0 544755 5187172 4978133 2026-08-26T11:57:19Z Autumndancer 168015 5187172 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Караколь}} {{НП-Казахстан}} '''Караколь''' ({{lang-kz|Қаракөл ауылы}}) — [[аул]] в [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Астрагорскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 41 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113651200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 240 чалавек (131 мужчына і 109 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, в ауле пражываў 231 чалавек (119 мужчын і 112 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] duszg3uilz6un4gmdtj5o725u5putr6 0 544758 5187171 4978037 2026-08-26T11:56:52Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5187171 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Камышанка}} {{НП-Казахстан}} '''Камышанка''' ({{lang-kz|Камышенка}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Камышанскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 38 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113653400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 944 чалавекі (465 мужчын і 479 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 908 чалавек (462 мужчины и 446 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] 3lau8zswcb6t57a31f9nw48esjn81sk 0 544759 5186705 4979513 2026-08-25T13:06:08Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Стары Калутон]] у [[Ескі Калкутан]]: памылка ў назве 4979513 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Стары Калутон |казахская назва = Ескі Қалқұтан |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 46 |lat_sec = 1.2 |lon_deg = 69 |lon_min = 26 |lon_sec = 54.61 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Астраханскі раён |раён у табліцы = Астраханскі раён{{!}}Астраханскі |вид селішча = Сельская акруга |селішча = Старакалутонская сельская акруга |селішча ў табліцы = Старакалутонская сельская акруга{{!}}Старакалутонская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 864 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113655100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Стары Калутон''' ({{lang-kz|Ескі Қалқұтан}}) — сяло ў [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Старакалутонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 37 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113655100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1043 чалавекі (499 мужчын і 544 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 864 чалавекі (400 мужчын і 464 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] qlsvcptnrmd3t4d28hc280uhvrx4gq6 5186708 5186705 2026-08-25T13:07:11Z Autumndancer 168015 5186708 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ескі Калкутан''' ({{lang-kz|Ескі Қалқұтан}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Старакалутонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 37 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113655100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1043 чалавекі (499 мужчын і 544 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 864 чалавекі (400 мужчын і 464 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] implo25wvdmmie7mqmk7yy3auvb8w9g 5186711 5186708 2026-08-25T13:08:14Z Autumndancer 168015 5186711 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ескі Калкутан''' ({{lang-kz|Ескі Қалқұтан}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Старакалутонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 37 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113655100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1043 чалавекі (499 мужчын і 544 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 864 чалавекі (400 мужчын і 464 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] bjvyjn5l6aglbrn36hkr25fwmocu93a 0 544760 5186741 4977857 2026-08-25T13:30:09Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Зарэчанка (Акмолінская вобласць)]] у [[Енбек (Акмолінская вобласць)]]: новая назва 4977857 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Зарэчанка}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Зарэчанка |казахская назва = Зареченка |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 45 |lat_sec = 28.43 |lon_deg = 69 |lon_min = 27 |lon_sec = 18.35 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Астраханскі раён |раён у табліцы = Астраханскі раён{{!}}Астраханскі |вид селішча = Сельская акруга |селішча = Старакалутонская сельская акруга |селішча ў табліцы = Старакалутонская сельская акруга{{!}}Старакалутонская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 135 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113655300 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Зарэчанка''' ({{lang-kz|Зареченка}}) — сяло ў [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Старакалутонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 35 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113655300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 277 чалавек (142 мужчины и 135 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 135 чалавек (79 мужчын і 56 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] gws3dyymldv3e0pzoea5x09irsl5r86 5186743 5186741 2026-08-25T13:31:06Z Autumndancer 168015 5186743 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Енбек}} {{Значэнні2|Зарэчанка}} {{НП-Казахстан}} '''Зарэчанка''' ({{lang-kz|Зареченка}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Старакалутонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 35 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113655300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 277 чалавек (142 мужчины и 135 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 135 чалавек (79 мужчын і 56 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] ry2pwtvutpoo539cn1taqx73qzlb66r 5186744 5186743 2026-08-25T13:31:17Z Autumndancer 168015 5186744 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Енбек}} {{Значэнні2|Зарэчанка}} {{НП-Казахстан}} '''Зарэчанка''' ({{lang-kz|Зареченка}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Старакалутонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 35 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113655300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 277 чалавек (142 мужчины и 135 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 135 чалавек (79 мужчын і 56 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] 02eu743fudws88unu3jh9xfjgshke7h 5186746 5186744 2026-08-25T13:32:18Z Autumndancer 168015 5186746 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Енбек}} {{Значэнні2|Зарэчанка}} {{НП-Казахстан}} '''Енбек''', да 2018 года — ''Зарэчанка'' ({{lang-kz|Зареченка}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Старакалутонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 35 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113655300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 277 чалавек (142 мужчины и 135 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 135 чалавек (79 мужчын і 56 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] bbsoxubgi0c1j9vqf9d3jgc6zftugsb 0 544762 5187174 4978226 2026-08-26T11:58:56Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5187174 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Касколь}} {{НП-Казахстан}} '''Касколь''' ({{lang-kz|Қоскөл}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Старакалутонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 44 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113655600<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 245 чалавек (124 мужчины и 121 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 172 чалавекі (88 мужчын і 84 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] jbu5z7538fo9su9ljik9yxtoj127bwe 0 544763 5186750 4978023 2026-08-25T13:37:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Калутон (станцыя)]] у [[Калкутан (станцыя)]]: памылка ў назве 4978023 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = станцыя |беларуская назва = Калутон |казахская назва = Қалқұтан |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 43 |lat_sec = 49.44 |lon_deg = 69 |lon_min = 24 |lon_sec = 8.65 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Астраханскі раён |раён у табліцы = Астраханскі раён{{!}}Астраханскі |вид селішча = Сельская акруга |селішча = Калутонская сельская акруга |селішча ў табліцы = Калутонская сельская акруга{{!}}Калутонская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1043 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 113656100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Калутон''' ({{lang-kz|Қалқұтан}}) — станцыя ў [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Калутонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 36 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113656100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 1349 чалавек (646 мужчын і 703 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, в станцие проживали 1043 чалавекі (517 мужчын і 526 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] 19ocz7lwt2gli2on8r31z39x347czav 5186753 5186750 2026-08-25T13:37:48Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5186753 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Калкутан''' ({{lang-kz|Қалқұтан}}) — станцыя ў [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Калутонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 36 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113656100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 1349 чалавек (646 мужчын і 703 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, в станцие проживали 1043 чалавекі (517 мужчын і 526 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] jq9uafctmtfoiw0yf9vd89tyb5e1513 0 544764 5186719 4977403 2026-08-25T13:11:30Z Autumndancer 168015 5186719 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Бірлік}} {{НП-Казахстан}} '''Бірлік''' ({{lang-kz|Бірлік}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Калутонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 26 км на паўночны захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113656200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 232 чалавекі (109 мужчын і 123 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 101 чалавек (45 мужчын і 56 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] bcqqudtr4v0kphx97ylqtkky9kirjhw 0 544768 5186694 4977052 2026-08-25T12:50:49Z Autumndancer 168015 5186694 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Алгабас}} {{НП-Казахстан}} '''Алгабас''' ({{lang-kz|Алғабас}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Узункольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 27 км на захад ад цэнтра пасёлка [[Астраханка (Акмолінская вобласць)|Астраханка]]. Код КАТА — 113657200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 264 чалавекі (128 мужчын і 136 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 99 чалавек (44 мужчины и 55 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] 9krwlzyqjqhaae6d7h4am8p38ruuiav 0 544769 5186720 4977435 2026-08-25T13:12:22Z Autumndancer 168015 5186720 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Булакты}} {{НП-Казахстан}} '''Булакты''' ({{lang-kz|Бұлақты}}) — [[аул]] у [[Астраханскі раён|Астраханскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Узункольскай сельскай акругі. Код КАТА — 113657300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 209 чалавек (99 мужчын і 110 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 139 чалавек (72 мужчины и 67 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Астраханскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскага раёна]] hanj7ocm91dxhreiz0223mr74l29tmb 0 544883 5186734 5184291 2026-08-25T13:20:23Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5186734 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Урымкай''' ({{lang-kz|Ұрымқай}}) — [[аул]] у [[Бурабайскі раён|Бурабайскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Урумкайскай сельскай акругі. Код КАТА — 117061100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1127 чалавек (544 мужчыны і 583 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 964 чалавекі (473 мужчыны і 491 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бурабайскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурабайскага раёна]] nc2fieyyne4e0q8f8hinrxqes4dz1lh 5186735 5186734 2026-08-25T13:20:44Z Autumndancer 168015 5186735 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Урымкай''' ({{lang-kz|Ұрымқай}}) — [[аул]] у [[Бурабайскі раён|Бурабайскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Урымкайскай сельскай акругі. Код КАТА — 117061100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1127 чалавек (544 мужчыны і 583 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 964 чалавекі (473 мужчыны і 491 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бурабайскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурабайскага раёна]] cj1drx7u9g7w2h26b63animbu3hb50l 0 549175 5187121 4917002 2026-08-26T11:32:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5187121 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Гукас Пагасян | поўнае імя = | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Арменія}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2010—2016| {{Сцяг|Арменія||20px}} [[ФК Пюнік|Пюнік (Ерэван)]]|82 (11) |2010| {{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Арменія||20px}} [[ФК Пюнік-3|Пюнік-3 (Ерэван)]]|10 (0) |2016—2017| {{Сцяг|Арменія||20px}} [[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]|18 (3) |2017| {{Сцяг|Арменія||20px}} [[ФК Бананц|Бананц (Ерэван)]]|14 (1) |2018| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]|11 (0) |2018—2019| {{Сцяг|Арменія||20px}} [[ФК Алашкерт|Алашкерт (Ерэван)]]|21 (1) |2020| {{Сцяг|Арменія||20px}} [[ФК Ван (Арменія)|Ван (Чарэнцаван)]]|6 (4) |2020| {{Сцяг|Арменія||20px}} [[ФК Алашкерт|Алашкерт (Ерэван)]]|3 (0) |2021| {{Сцяг|Арменія||20px}} [[ФК Лоры|Лоры (Ванадзор)]]|4 (1) |2021| {{Сцяг|Арменія||20px}} [[ФК Севан|Севан]]|8 (0) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2010| {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Юнацкая зборная Арменіі па футболе|Арменія (да 17)]]|2 (0) |2011—2012| {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Юніёрская зборная Арменіі па футболе|Арменія (да 19)]]|6 (0) |2013—2016| {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Моладзевая зборная Арменіі па футболе|Арменія (да 21)]]|10 (0) |2012| {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Зборная Арменіі па футболе|Арменія]]|1 (0) }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 12 чэрвеня 2022 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 11 лютага 2018 }} '''Гукас Пагасян''' ({{lang-hy|Ղուկաս Պողոսյան}}, нар. {{ДН|6|2|1994}}, {{МН|Ерэван}}) — армянскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. == Клубная кар’ера == Выхаванец ерэванскага [[ФК Пюнік|«Пюніка»]], у сезоне 2010 выступаў у Першай лізе Арменіі за фарм-клуб [[ФК Пюнік-3|«Пюнік-3»]]. У сезоне 2011 далучыўся да асноўнай каманды, і 2 красавіка 2011 года дэбютаваў у [[Армянская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лізе]] ў матчы супраць [[ФК Уліс|«Уліса»]] (0:1). У верасні таго ж года разам з камандай стаў уладальнікам Суперкубка краіны, а ў сезоне 2014/15 стаў чэмпіёнам Арменіі. У красавіку 2016 года пакінуў «Пюнік», сезон 2016/17 правёў у складзе [[ФК Шырак|«Шырака»]], а ў другой палове 2017 года гуляў за [[ФК Бананц|«Бананц»]]. У студзені 2018 года прыбыў на прагляд у беларускі клуб [[ФК Гарадзея|«Гарадзея»]] і ў лютым падпісаў з ім кантракт<ref>[http://football.by/news/109671.html Армянский хавбек Погосян стал игроком "Городеи"]</ref>. У складзе «Гарадзеі» стаў іграком асноўнага складу, правёў 11 матчаў у Вышэйшай лізе. У чэрвені 2018 года па пагадненні бакоў пакінуў клуб<ref>{{Cite web |url=http://fcgorodeya.by/press-centr/novosti/~showNews/5555555555 |title=Гукас Погосян покинул "Городею" |access-date=20 чэрвеня 2018 |archive-date=22 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622021255/http://fcgorodeya.by/press-centr/novosti/~showNews/5555555555 |url-status=dead }}</ref>. У ліпені 2018 года далучыўся да [[ФК Алашкерт|«Алашкерта»]]. У лютым 2020 года папоўніў склад [[ФК Ван (Арменія)|«Вана»]], якому дапамог выйсці ў Прэм’ер-лігу. У верасні 2019 года вярнуўся ў «Алашкерт», але згуляў толькі ў трох матчах. У лютым 2021 года стаў іграком [[ФК Лоры|«Лоры»]], дзе гуляў да канца сезона 2020/21. У ліпені 2021 года перайшоў у [[ФК Севан|«Севан»]]. Гуляў у камандзе да снежня, калі яна была знята дыскваліфікавана. == Міжнародная кар’ера == Выступаў за юнацкія і моладзевыя зборныя Арменіі розных узростаў. 28 лютага 2012 года дэбютаваў у [[Зборная Арменіі па футболе|нацыянальнай зборнай Арменіі]] ў таварыскім матчы супраць [[Зборная Сербіі па футболе|Сербіі]]. == Дасягненні == * {{Сцяг|Арменія||20px}} {{Зл}} Чэмпіён Арменіі: 2014/15 * {{Сцяг|Арменія||20px}} {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Арменіі: 2011 * {{Сцяг|Арменія||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр чэмпіянату Арменіі: 2015/16, 2016/17 * {{Сцяг|Арменія||20px}} Уладальнік Кубка Арменіі (5): 2013, 2014, 2015, 2017, 2019 * {{Сцяг|Арменія||20px}} Уладальнік Суперкубка Арменіі (3): 2011, 2015, 2018 * {{Сцяг|Арменія||20px}} Пераможца Першай лігі Арменіі: 2019/20 == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пагасян Гукас}} [[Катэгорыя:Футбалісты Арменіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Арменіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Севан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Лоры]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Алашкерт]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ван (Арменія)]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гарадзея]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Урарту]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шырак]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Пюнік]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Пюнік-3]] ma2lz3ptcp9lzqk0eg61vc1wzvx0m1r 0 549331 5186732 4977748 2026-08-25T13:18:22Z Autumndancer 168015 5186732 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жанатурмыс}} {{НП-Казахстан}} '''Жанатурмыс''' ({{lang-kz|Жаңатұрмыс}}) — [[аул]] у [[Зайсанскі раён|Зайсанскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Айнабулакскай сельскай акругі. Код КАТА — 634645200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 328 чалавек (175 мужчын і 153 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 284 чалавекі (160 мужчын і 124 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Зайсанскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зайсанскага раёна]] r69494mwlszhhp5hws0gjpooqr7h8sv 0 550416 5186816 4975684 2026-08-25T18:30:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186816 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Гальсберг |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Hallsbergs kommun}} |Герб = Hallsberg vapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Гальсберг |Карта = Hallsberg Municipality in Örebro County.png |Карта_подпіс = Камуна на карце лена Эрэбру |Памер карты = 250px |Сталіца = [[Гальсберг]] |Краіна = {{SWE}} |Уваходзіць у = [[Эрэбру (лен)|Эрэбру]] |Насельніцтва = 15 288 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 24 |Плошча = 670,22 |Сайт = http://www.Hallsberg.se/ www.Hallsberg.se |ISO = }} '''Камуна Гальсберг''' ({{lang-sv|Hallsbergs kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Эрэбру (лен)|Эрэбру]] ў цэнтральнай [[Швецыя|Швецыі]]. Гальсберг 154-ая па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Гальсберг]]. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 15 288 чалавек (па стане на верасень 2012 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=18 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Гальсберг за 1970-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|1970|#0080E6|468||16 836}} {{bar pixel|1975|#0099FF|463||16 643}} {{bar pixel|1980|#0080E6|480||17 246}} {{bar pixel|1985|#0099FF|464||16 699}} {{bar pixel|1990|#0080E6|465||16 735}} {{bar pixel|1995|#0099FF|456||16 397}} {{bar pixel|2000|#0080E6|436||15 685}} {{bar pixel|2005|#0099FF|426||15 315}} {{bar pixel|2010|#0080E6|425||15 275}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Населеныя пункты == Камуне падпарадкаваныя 6 гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх: * [[Гальсберг]] (Hallsberg) * Юрткварн (Hjortkvarn) * Польсбуда (Pålsboda) * Шэлерста (Sköllersta) * Врэтсторп (Vretstorp) * Эстаншэ (Östansjö) * Гадэбу (Haddebo) == Галерэя == <center><gallery> Файл:Hallsbergs kommun.JPG|Управа камуны<br/>(Гальсберг) Файл:Sköllersta kyrka.jpg|Царква<br/>(Шэлерста) Файл:La2-rikstelefon.jpg|У цэнтры Гальсберга Файл:Utsikt mot ost.JPG|Возера Тысарэн </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == *[http://www.Hallsberg.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210115143227/http://www.hallsberg.se/ |date=15 студзеня 2021 }} {{Эрэбру (лен)}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Эрэбру]] 1pg6hp0ya1bwxzfp8e2f4avekwdpcqy 0 552528 5187016 4332826 2026-08-26T07:56:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5187016 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Ніжнетагільскі музей-запаведнік «Горназаводскі Урал» |файл = |заснаваны = [[1841]] год |месцазнаходжанне = {{Сцяг Расіі}} [[Ніжні Тагіл]], [[Праспект Леніна (Ніжні Тагіл)|праспект Леніна]], 1 |lat_dir =N |lat_deg =57.9054 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =59.9505 |lon_min = |lon_sec = |region = RU |CoordScale =2000 |дырэктар = Меркушава Эльвіра Раісаўна |праезд = Трамвай 1,3,8,9,12,15,17; аўтобус 3,5,7,8,14,17,34,41 |адкрыты = |квіток = |спасылка = [http://museum-nt.ru/ Афіцыйны сайт] }} '''Ніжнетагільскі музей-запаведнік «Горназаводскі Урал»''' — музейнае аб'яднанне музеяў і культурных аб'ектаў [[Ніжні Тагіл|Ніжняга Тагіла]], комплекс помнікаў спадчыны, гісторыі і культуры і аб'яднанне музейных устаноў [[Ніжні Тагіл|Ніжняга Тагіла]]. Музей размяшчаецца ў будынку былога [[Гарсавет (Ніжні Тагіл)|Гарсавета]], у [[Ленінскі раён (Ніжні Тагіл)|Ленінскім раёне]] горада, на скрыжаванні [[Праспект Леніна (Ніжні Тагіл)|праспекта Леніна]] і [[Вуліца Астроўскага (Ніжні Тагіл)|вуліцы Астроўскага]], у гістарычным цэнтры горада. Комплекс будынкаў [[Гісторыка-краязнаўчы музей (Ніжні Тагіл)|Гісторыка-краязнаўчага музея]], галоўнага будынка-кіравання «Горназаводскага Урала» і гістарычнага архіва [[Ніжні Тагіл|Ніжняга Тагіла]] завецца «[[Тагільскі крэмль]]». == Гісторыя == Музей-запаведнік «Горназаводскай Урал» быў заснаваны ў [[1841]] г. [[Дзямідавы|П. Н. Дзямідавым]] і спачатку зваўся «Музеум прыродазнаўчай гісторыі і старажытнасцей». Ён ствараўся ў якасці кунсткамеры ў гонар прыезду на Тагільскія заводы [[Аляксандр II|цэсарэвіча Аляксандра]]. Музей складаўся з некалькіх падраздзяленняў: бібліятэкі, архіва, шэрага калекцый (у прыватнасці геалагічнай, мінералагічнай і металургічнай), прадметаў са сходу [[Дзямідавы]]х. == Склад музейнага аб'яднання == У наш час у склад «Горназаводскага Урала» уваходзяць наступныя музеі: * [[Гісторыка-краязнаўчы музей (Ніжні Тагіл)|Гісторыка-краязнаўчы музей]] * [[Завод-музей гісторыі горназаводскай тэхнікі]] * [[Панскі дом (музей)|Музей побыту і рамёстваў горназаводскага насельніцтва «Панскі дом»]] * [[Музей падноснага промыслу]] * [[Гісторыка-тэхнічны музей «Дом Чарапанавых»]] * [[Музей-сядзіба «Дзямідаўскае лецішча»]] * [[Мемарыяльна-літаратурны музей Бондзіна]] * [[Літаратурна-мемарыяльны музей Д. Н. Маміна-Сібірака]] * [[Музей прыроды і аховы навакольнага асяроддзя (Верхні правіянцкі склад)]] * [[Музей «Фондасховішча» (Ніжні правіянцкі склад)]] * [[Музей «Дом рэдкай кнігі» («Краязнаўчая бібліятэка»)]] * [[Музей-выстаўка горназаводскага абсталявання]] (экспазіцыя пад адкрытым небам) * [[Лісіная гара]] (вартаўнічая вежа з невялікай экспазіцыяй усярэдзіне) * Ганчарная майстэрня<ref>{{Cite web |url=http://tagil09.ru/news/article/56775 |title=Гончарная мастерская прои музее |access-date=17 сакавіка 2018 |archive-date=18 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418033640/http://tagil09.ru/news/article/56775 |url-status=dead }}</ref>. == Культурная дзейнасць == Музей вядзе актыўную асветніцкую дзейнасць: арганізоўвае буйныя выстаўныя праекты, такія як «Гісторыя Уральскай горназаводскай чыгункі ў XIX ст.» ([[2004]] г.), «Гісторыя подноснага промыслу ў Ніжнім Тагіле» ([[2009]] г.), «Жывёльны мір Урала» ([[2007]] г.) і інш., выпускае друкаваныя выданні, арганізоўвае розныя экскурсіі і іншыя культурныя імпрэзы. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web |url = http://www.culture.ru/institutes/11059 |title = Нижнетагильский музей-заповедник «Горнозаводской Урал» |author = |date = |work = |publisher = Культура РФ |accessdate = 2015-03-30 |lang = ru }} * {{cite web |url = http://www.museum.ru/M972 |title = Нижнетагильский музей-заповедник «Горнозаводской Урал» |author = |date = |work = |publisher = Музеи России |accessdate = 2015-03-30 |lang = ru }} [[Катэгорыя:Музеі Ніжняга Тагіла]] [[Катэгорыя:Славутасці Свярдлоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Музеі-запаведнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Урала]] gh7g2i6sezxa25wfsio1gm8yf21g2zm 0 561778 5187021 5177248 2026-08-26T08:33:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5187021 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =  Грамадзянская вайна ў Емене |выява = Yemeni Civil War.svg |частка = [[Другая халодная вайна]], [[Еменскі крызіс]] |загаловак = <span/> {{(!}} style="text-align:left;" {{!}} {{legend|#cae7c4|Пад кантролем [[Вышэйшы палітычны савет (Емен)|Вышэйшага палітычнага савета]] ([[Хусіты]])}} {{legend|#f98787|Пад кантролем урада аль-Хадзі і саюзнікаў}} {{legend|#e3d975|Пад кантролем [[Паўднёвы пераходны савет|Паўднёвага пераходнага савета]]}} {{legend|#ffffff|Пад кантролем груповак [[Ансар аль-Шарыя (Емен)|Ансар аль-Шарыя]], [[Аль-Каіда на Аравійскім паўвостраве]] і [[Ісламская дзяржава]]}} {{Legend|#757de3ff|Пад кантролем Нацыянальнага супраціву Тарэка Салеха.}} {{Legend|#ffb77c|Пад кантролем [[Элітныя сілы Хадрамі|Элітных сіл Хадрамі]].}} {{!)}} <small>''[[:en:Template:Yemeni Civil War detailed map|Карта бягучай ваеннай сітуацыі ў Емене]] (англ.)''</small> |дата = з [[19 верасня]] [[2014]] года |месца = [[Емен]], часткова поўдзень [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] |вынік = канфлікт працягваецца |праціўнік1 = {{Сцяг|Емен}} [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі|Урад аль-Хадзі]]<br>'''Замежныя войскі:''' * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{Сцягафікацыя|Кувейт}} * {{Сцягафікацыя|Егіпет}} * {{Сцягафікацыя|Іарданія}} * {{Сцягафікацыя|ААЭ}} * {{Сцягафікацыя|Марока}} * {{Сцягафікацыя|Сенегал}} * {{Сцягафікацыя|Малайзія}} * {{Сцягафікацыя|Судан}} * {{Сцяг|Чад}} Чадыйскія найміты<ref name="найміты">[https://www.middleeastmonitor.com/20181003-abu-dhabi-recruits-mercenaries-from-arab-tribes-of-chad-and-niger-to-fight-in-yemeni-war/ Abu Dhabi recruits mercenaries from Arab tribes of Chad and Niger to fight in Yemeni war]</ref> * {{Сцяг|Нігер}} Нігерскія найміты<ref name="найміты"/> * [[Прыватная ваенная кампанія|Прыватныя ваенныя кампаніі]]<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/2685568.html |title=American Conservative: Миру в Йемене препятсвует иностранное вмешательство |access-date=9 жніўня 2019 |archive-date=9 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190809150639/https://regnum.ru/news/2685568.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://readovka.ru/news/36828 Российские ЧВК пошли в Йемен]</ref> '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref> [http://www.thestar.com.my/News/World/2015/03/26/US-supporting-Saudi-Arabias-military-operation-in-Yemen--source/ U.S. supporting Saudi Arabia's military operation in Yemen]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<ref>[http://www.heraldscotland.com/news/15684870.British_support_of_Saudi_Arabian_military_should_shame_us_all__says_SNP_MP/ British support of Saudi Arabian military should shame us all, says SNP MP]</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/yemen/11859822/Britain-fuelling-war-in-Yemen-through-arms-sales-says-charity.html Britain 'fuelling war in Yemen' through arms sales, says charity]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Пакістан}}<ref>[http://news.yandex.ru/yandsearch?cl4url=www.openli.ru%2Farhiv%2F31861&lr=10942 К войне в Йемене присоединился Пакистан]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[https://www.inopressa.ru/pwa/article/06dec2018/nzz/swiss.html Швейцария увеличила поставки оружия в страны, ведущие войны]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Самалі}}<ref name="Ssfpstsciy">{{cite news|title=SOMALIA: Somalia finally pledges support to Saudi-led coalition in Yemen – Raxanreeb Online|url=http://www.wargeyska.so/somalia-somalia-finally-pledges-support-to-suadi-led-coalition-in-yemen-raxanreeb-online/|access-date=7 April 2015|publisher=RBC Radio|date=7 April 2015|archive-url=https://archive.today/20150407194428/http://www.wargeyska.so/somalia-somalia-finally-pledges-support-to-suadi-led-coalition-in-yemen-raxanreeb-online/|archive-date=2015-04-07|url-status=dead }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Італія}}<ref>[https://m.lenta.ru/news/2017/05/23/italia/ Италия за год удвоила оружейный экспорт]</ref> |праціўнік2 ={{Сцяг|Емен}} [[Вышэйшы палітычны савет (Емен)|ВПС]] * [[Хусіты]] * [[Хезбала]] '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Эрытрэя}}<ref>[http://www.worldbulletin.net/haber/152737/houthi-rise-in-yemen-raises-alarm-in-horn-of-africa Houthi rise in Yemen raises alarm in Horn of Africa]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="crucial">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/15/us-yemen-houthis-iran-insight-idUSKBN0JT17A20141215|publisher=Reuters|title=Iranian support seen crucial for Yemen's Houthis|date=15 December 2014|access-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150202145704/http://www.reuters.com/article/2014/12/15/us-yemen-houthis-iran-insight-idUSKBN0JT17A20141215|archive-date=2 лютага 2015|url-status=dead}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|КНДР}}<ref name="North Korea">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/samuel-ramani/north-koreas-balancing-ac_b_7995688.html|date=17 August 2015|access-date=17 August 2015|title=North Korea's Balancing Act in the Persian Gulf|agency=The Huffington Post|quote="North Korea's military support for Houthi rebels in Yemen is the latest manifestation of its support for anti-American forces."|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150817222418/http://www.huffingtonpost.com/samuel-ramani/north-koreas-balancing-ac_b_7995688.html|archive-date=17 August 2015|df=dmy-all}}</ref> |праціўнік3 = [[Выява:Flag of South Yemen.svg|22px]] [[Сепаратызм|Сепаратысты Паўднёвага Емена]] ** [[Паўднёвы рух (Емен)|Паўднёвы рух]] (да [[2015]]) ** [[Паўднёвы Пераходны Савет]] (з [[2017]]) '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|ААЭ}}<ref>[http://kolokolrussia.ru/geopolitika/boynya-v-yemene-vedet-k-mirovoy-voyne Бойня в Йемене ведет к мировой войне | Колокол России]</ref><ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/09apr2018/yemen_204.html Сателлиты ОАЭ захватили контролируемую властями провинцию в Йемене | NEWSru.co.il]</ref> |праціўнік4 = [[Выява:Islamic State flag.svg|22px]] [[Ісламская дзяржава]]<br> [[Выява:Islamic State flag.svg|22px]] [[Ансар аль-Шарыя (Емен)|Ансар аль-Шарыя]]<br>[[Выява:Flag_of_al-Qaeda_in_Iraq.svg|22px]] [[Аль-Каіда на Аравійскім паўвостраве|АКАП]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = невядомая колькасць урадавых салдат, 2500<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/05/1-000-saudi-troops-killed-yemen-war-began-180528174808387.html|title=More than 1,000 Saudi troops killed in Yemen since war began|publisher=Al Jazeera|date=28 May 2018}}</ref> (май 2018) — 5700<ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/voices/yemen-war-rapidly-becoming-as-messy-and-complicated-as-the-conflict-in-syria-a6937026.html|title='Yemen's war is becoming as messy as the conflict in Syria'|date=17 March 2016|website=The Independent}}</ref><ref name="разгром"/> (сакавік 2016) замежных ваеннаслужачых загінулі |страты2 = як мінімум 11000 паўстанцаў загінулі<ref name="Saudi Gazette">{{cite news |url=http://saudigazette.com.sa/article/524562/SAUDI-ARABIA/Arab-Coalition-83-ballistic-missiles-fired-by-Houthis-toward-Saudi-Arabia-so-far|title=Arab Coalition: 83 ballistic missiles fired by Houthis toward Saudi Arabia so far|publisher=Saudi Gazette|access-date=5 June 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/voices/yemen-war-death-toll-saudi-arabia-allies-how-many-killed-responsibility-a8603326.html|title='The Yemen war death toll is five times higher than we think – we can't shrug off our responsibilities any longer'|date=26 October 2018|website=The Independent}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://southfront.org/sudanese-forces-in-yemeni-war/|title=Sudanese Forces In Yemeni War|date=2 June 2018|access-date=18 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711162141/https://southfront.org/sudanese-forces-in-yemeni-war/|archive-date=11 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref> (ліпень 2018) |страты3 = ''невядома'' |страты4 = больш за 1000 баевікоў загінулі<ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1426857|title=UAE aims to wipe out Yemen Al Qaeda branch|work=Dawn|access-date=14 August 2018}}</ref> (жнівень 2018) |агульныя страты = 91600 чалавек загінулі, з якіх 11700 мірныя жыхары<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/b28a2bdb1b01413689e05a7204e6ea90|title=Database says 91,600 killed in Yemen fighting since 2015|first=Samy|last=Magdy|date=19 June 2019|website=AP NEWS}}</ref> (чэрвень 2019) }} '''Грамадзянская вайна ў Емене'''<ref>https://tvrain.ru/articles/chto_proishodit_v_jemene_kratkaja_predystorija_-384574/</ref> — узброены канфлікт у [[Емен]]е паміж урадавымі войскамі і [[Хусіты|хусітамі]]. == Перадгісторыя і прычыны == У пачатку 2004 г. адбылося паўстанне шыітаў на поўначы краіны з мэтай аднаўлення тэакратычнай манархіі, якая была ў [[Паўночны Емен|Паўночным Емене]] да [[Грамадзянская вайна щ Паўночным Емене|вайсковага перавароту 1962 г.]], а таксама супраць палітычнага саюза Емена са [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучанымі Штатамі]]. У [[2009]] г. распачаліся баявыя дзеянні паміж шыітамі і ўрадавымі войскамі Емена і [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. Кіраўніцтва Емена абгрунтавала ўварванне Саудаўскай Аравіі смерцю двух памежнікаў, забітых паўстанцамі. У [[2010]] г. было заключана замірэнне. Але ж у [[2011]] г. сітуацыя пачала пагаршацца: сутыкненні паміж шыітамі і сунітамі аднавіліся. На тэрыторыі Емена разгарнулас дзейнасць «[[Аль-Каіда]]». == Храналогія падзей == === 2014 === * З [[2 лютага]] па [[9 ліпеня]] [[2014]] г. разгарнулася [[бітва за Амран]]. * [[8 ліпеня]] 2014 года хусіты ўзялі штурмам горад Амран, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай мухафазы, падчас якога хусіты разграмілі і ўзялі штурмам штаб 310-й бранятанкавай брыгады, забіўшы яе камандзіра Хаміда аль-Кашыбі<ref>{{cite web |url=http://www.yementimes.com/en/1798/news/4094/Military-shake-up-in-Amran.htm |title=Military shake up in Amran |author=Ali Saeed |date=2014-07-15 |work=Yemen Times |access-date=2016-05-11 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221005802/http://www.yementimes.com/en/1798/news/4094/Military-shake-up-in-Amran.htm |archive-date=21 снежня 2015 |url-status=dead }}</ref>. Абодва бакі абвінавачвалі адзін аднаго ў правакаванні баявых дзеянняў і парушэнні папярэдне дасягнутага [[23 чэрвеня]] перамір’я<ref>{{cite web |url=http://www.yementimes.com/en/1800/news/4118/Houthis-hand-over-Al-Qushaibi’s-corpse-to-the-state.htm |title=Houthis hand over Al Qushaibi’s corpse to the state |author=Ali Ibrahim Al-Moshki |date=2014-07-22 |work=Yemen Times |access-date=2016-05-11 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150123152222/http://www.yementimes.com/en/1800/news/4118/Houthis-hand-over-Al-Qushaibi%E2%80%99s-corpse-to-the-state.htm |archive-date=23 студзеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. На наступны дзень пасля штурму ВПС Емена ажыццявілі авіяўдары па ўрадавых будынках і захопленаму штабу брыгады<ref>{{cite web |url=http://wwww.france24.com/ar/20140709-اليمن-الحوثيون-عمران-صنعاء-سيطرة/ |title=الحوثيون يسيطرون على مدينة عمران القريبة من صنعاء |subtitle=(видео) |work=France 24 |access-date=2016-05-11 |lang=ar }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 9 ліпеня паўстанцы цалкам усталявалі кантроль над Амранам. * У сярэдзіне жніўня 2014 года хусіты пачалі праводзіць у шэрагу рэгіёнаў краіны масавыя дэманстрацыі пасля таго, як улады абвясцілі аб скарачэнні субсідый на нафтапрадукты, што прывяло да росту цэнаў на бензін у два разы. Асноўным патрабаваннем была адстаўка «карумпаванага кабінета»<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1705467 СМИ: в столице Йемена произошли столкновения между шиитскими повстанцами и армией]</ref>. * У верасні пачалася бітва за [[Сана|Сану]] (сталіцу Емена). Бітва скончалася перамогай паўстанцаў. * [[14 кастрычніка]] хусіты ўсталявалі кантроль над горадам Дамар і ваеннай базай 1-й бранятанкавай дывізіі ў правінцыі Хадэйда. * [[15 кастрычніка]] хусіты ўвайшлі ў горад Іб з насельніцтвам у 350 тыс. чалавек, не сустрэўшы супраціву з боку сілаў бяспекі і мясцовых жыхароў<ref>[http://ria.ru/world/20141015/1028483763.html#ixzz3PMqOu1lm Хуситы в Йемене заявили, что они защищают города от террористов]</ref>. * [[25 кастрычніка]] ў гарыстай мясцовасці ў цэнтры Емена на фоне барацьбы джыхадзістаў «[[Аль-Каіда|Аль-Каіды]]» і прадстаўнікоў мясцовых суніцкіх племянных кланаў з паўстанцамі-шыітамі з руху «Аль-Хусі», амерыканскім беспілотнікам быў нанесены авіяўдар, ахвярамі якога сталі не менш траіх ісламістаў<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/10/141025_rn_yemen_us_drone_attack Три боевика «Аль-Каиды» убиты беспилотником в Йемене.]</ref>. * У снежні 2014 года, нягледзячы на ​​падпісанае ў верасні мірнае пагадненне, хусіты працягнулі ўзброеную барацьбу, узяўшы пад кантроль большую частку гарадоў Архаб, Хадэйда, будынкі дзяржаўных нафтавых кампаній і дзяржаўнай газеты «ас-Саўра» ў Сане<ref>{{cite web|url=http://itar-tass.com/info/1709704|title=Шиитское движение хоуситов в Йемене. Досье|last=Гулиева|first=Эльнара|date=2015-01-20|publisher=ИТАР-ТАСС|access-date=2015-02-08}}</ref>. === 2015 === * [[15 лютага]] [[2015]] г. хусіты распачалі аблогу Адэна. * З прычыны паспяховых дзеянняў паўстанцаў [[26 лютага]] 2015 г. кааліцыя арабскіх дзяржаў на чале з Саудаўскай Аравіяй распачала інтэрвенцыю ў Емен. * З [[25 сакавіка]] па [[22 ліпеня]] ішла бітва за [[Адэн]] паміж хусітамі і сіламі арабскай кааліцыі. 22 ліпеня хусіты канчаткова адступілі з Адэна. * [[8 верасня]] да вайны на баку еменскага ўрада супраць хусітаў далучыўся [[Кувейт]]. === 2016 === * [[7 мая|7]]—[[10 мая]] 2016 года ЗША разгарнулі 15 верталётаў Apache і 5 Black Hawk, а таксама 100 салдат спецпрызначэння на авіябазе Аль-Анад у правінцыі Лахдж<ref>[http://rbase.new-factoria.ru/news/o-razvyortyvanii-voennyh-vertolyotov-ssha-v-yemene О развёртывании военных вертолётов США в Йемене]</ref>. ЗША адправілі атрад сухапутных войскаў на нявызначаны час у адказ на запыт ААЭ ад [[15 красавіка]], з мэтай падтрымкі суніцкай апазіцыі і саудаўскай кааліцыі, а таксама барацьбы з «Аль-Каідай»<ref>[http://politexpert.net/5141-amerikancy-vvodyat-voyska-v-yemen.html Американцы вводят войска в Йемен] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190121064219/https://politexpert.net/5141-amerikancy-vvodyat-voyska-v-yemen.html |date=21 студзеня 2019 }}</ref>. ВПС ЗША наносілі ўдары па тэрарыстах АКАП<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3599697 ТАСС: Международная панорама — США уничтожили 13 боевиков «Аль-Каиды» в Йемене]</ref><ref>[http://www.newsru.com/world/29jan2017/yemeni.html В Йемене авиаударом США уничтожены 30 террористов, погибли 10 мирных жителей]</ref>. * [[16 ліпеня]] [[2016]] г. [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]] распачалі вывад сваіх вайскоўцаў з Емена. === 2017 === * [[5 чэрвеня]] [[2017]] г. Катар спыніў усялякія баявыя дзеянні на тэрыторыі Емена з прычыны абвінавачвання ў падтрымцы тэрарызму. * [[14 снежня]] Пастаянны прадстаўнік [[ЗША]] ў [[ААН]] [[Нікі Хейлі]] заявіла, што яны маюць «бясспрэчныя» доказы прамога ўмяшання [[Іран]]а ў грамадзянскую вайну ў Емене<ref>{{cite web|url = https://www.svoboda.org/a/28919939.html|title = США представили доказательства поставок Ираном оружия в Йемен|author = Аронов, Евгений|date = 2017-12-15|work = [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|language = ru|access-date = 2018-09-21}}</ref>. === 2018 === * [[28 студзеня]] 2018 г. сепаратысты Паўднёвага Емена захапілі ў горадзе [[Адэн]] шэраг дзяржаўных устаноў, уключаючы будынак урада. * [[30 красавіка]] 2018 г. ААЭ высадзілі з паветра больш за 100 вайскоўцаў, артылерыю і бронетэхніку на еменскім востраве [[Сакотра]] і захапілі яго, ніякага ваеннага супраціву на архіпелагу аказана не было. * [[13 чэрвеня]] 2018 г. войскі саудаўскай кааліцыі пачалі аперацыю «Залатая перамога» на заняты хусітамі стратэгічны партовы горад Хадэйда, нягледзячы на папярэджанні [[ААН]] аб магчымасці вялікай гуманітарнай катастрофы. * [[16 чэрвеня|16]]-[[17 чэрвеня]] паміж саудаўскай кааліцыяй і хусітамі завязаліся баі за аэрапорт Хадэйда. У выніку аэрапорт перайшоў пад кантроль кааліцыі<ref>{{cite web|url = https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-airport/arab-alliance-close-to-capturing-hodeidah-airport-yemen-military-says-idUSKBN1JC04L?il=0|title = Arab alliance close to capturing Hodeidah airport, Yemen military says|date = 2012-06-16|work = [[Reuters]]|language = en|access-date = 2018-09-21}}</ref>. Пазней, аднак, яны адступілі пад націскам хусітаў. [[19 чэрвеня]] кааліцыя зноў заняла тэрыторыю аэрапорта. * [[2 ліпеня]] ваенна-паветраныя сілы іншаземнай кааліцыі нанеслі ўдары па штаб-кватэры хусітаў у мухафазе Хадэйда. * [[27 жніўня]] ВПС саудаўскай кааліцыі нанеслі серыю ўдараў па міжнародным аэрапорце г. Сана, падчас якіх былі разбураны будынкі тэхнічных служб аэрапорта і знішчаны грамадзянскі самалёт. * [[9 верасня]] па меншай меры 84 чалавекі загінулі ў сутыкненнях праўрадавых сіл Емена з мяцежнікамі-хусітамі (прыхільнікі руху «Ансар Алах») блізу еменскага партовага горада Хадэйда пасля зрыву кансультацый, запланаваных у [[Жэнева|Жэневе]]. * [[11 верасня]] вайскоўцы Емена працягвалі наступалі на порт Хадэйда. Вайскоўцы забілі высокапастаўленага камандзіра-хусіта Абу Хашэмі, які кантраліраваў ваенныя пастаўкі ў Хадэйду, а таксама які адказваў за колькаснае папаўненне паўстанцаў. * [[12 верасня]] вайскоўцы Емена ўзялі пад кантроль дарогу, якая злучае Хадэйду са сталіцай [[Сана]]й. * [[13 верасня]] саудаўская кааліцыя пайшла на новы штурм еменскай Хадэйды. * [[15 верасня]] ў Емене 15 чалавек загінулі і 20 параненыя ў ходзе паветраных налётаў, якія ажыццяўляюцца кааліцыяй на чале з Аб’яднанымі Арабскімі Эміратамі і Каралеўствам Саудаўская Аравія. * [[18 верасня]] арабская кааліцыя абвясціла пра шырокамаштабнае наступленне на порт Хадэйда. * [[21 верасня]] вайскоўцы Емена захапілі базу паўстанцаў на ўсход ад порта Хадэйда. * [[24 кастрычніка]] ў Хадэйдзе ахвярамі авіяўдару сталі 15 чалавек. * [[7 лістапада]] войскі саудаўскай кааліцыі аблажылі Хадэйду. * [[9 лістапада]] войскі Емена пачалі новую аперацыю ў Хадэйдзе. * [[10 лістапада]] войскі Емена адбілі ў мяцежнікаў найбуйнейшы шпіталь у Хадэйда. * [[12 лістапада]] ў баях за горад Хадэйда ў Емене за суткі загінулі 149 чалавек. * [[19 лістапада]] хусіты заявілі аб спыненні нападаў на арабскую кааліцыю ў Емене. * [[29 лістапада]] хусіты заявілі пра знішчэнне баявога верталёта Саудаўскай Аравіі. Таксама былі ліквідаваныя два пілоты. * [[2 снежня]] ў Емене хусіты захапілі супрацоўніка [[ААН]]. * [[5 снежня]] хусіты і «ўрадавая кааліцыя» Емена гатовыя да перамоваў, якія павінны адбыцца [[6 снежня]]. * [[11 снежня]] еменскія паўстанцы-хусіты збілі самалёт-разведчык кааліцыі на чале з Саудаўскай Аравіяй на захадзе краіны. * [[13 снежня]] бакі канфлікту ў Емене на кансультацыях у [[Швецыя|Швецыі]] дасягнулі пагаднення па порце Хадэйда і вывадзе войскаў. * [[14 снежня]] ваюючыя бакі абавязаліся пакінуць еменскі горад Хадэйда на працягу 45 дзён. === 2019 === * [[5 студзеня]] [[2019]] г. у стратэгічна значным горадзе Хадэйда аднавіліся баявыя дзеянні. Баявыя дзеянні супалі ў часе з візітам спецпасланніка генеральнага сакратара ААН па Емену Марціна Грыфітса ў краіну. Урадавыя сілы і атрады паўстанцаў з руху «Ансаруллах» (хусіты) абвінавацілі адзін аднаго ў парушэнні рэжыму спынення агню. У камандаванні ўрадавых сілаў заявілі, што сутыкненні разгарэліся ў раёне аднаго з будынкаў ВНУ на поўдні Хадэйды. * [[10 студзеня]] беспілотны лятальны апарат, які належаў паўстанцам-хусітам, атакаваў ваенны парад еменскага ўрада на адной з найбуйнейшых ваенных баз «Аль-Анд» у правінцыі Лахдж на поўдні Емена. У выніку нападу былі параненыя па меншай меры шэсць высокапастаўленых асоб (пасля двое з іх памерлі). Усяго было паведамлена пра шэсць загінулых і амаль двух дзясятках параненых<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2550444.html |title=Дрон-убийца атаковал военную базу в Йемене: шестеро погибших |access-date=29 чэрвеня 2019 |archive-date=20 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190120093828/https://regnum.ru/news/polit/2550444.html |url-status=dead }}</ref>. * [[14 студзеня]] прадстаўнікі ўзброеных сілаў Емена заявілі пра тое, што ў правінцыі Эд-Далі ў цяжкіх баях хусіты страцілі звыш 20 апалчэнцаў, у іх ліку быў камандзір батальёна Абу аль-Карар<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2551742.html |title=В Йемене убит один из лидеров хуситов |access-date=29 чэрвеня 2019 |archive-date=20 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190120093530/https://regnum.ru/news/polit/2551742.html |url-status=dead }}</ref>. * Чэрвень: Аб’яднаныя Арабскія Эміраты (ААЭ) пачалі вывад войскаў з Емена (прадстаўнік уладаў ААЭ заявіў, што «перамяшчэнні войскаў былі (…), але мы не выводзім іх з Емена»). ААЭ скарачалі ваенную прысутнасць у Емене з прычын, звязаных з [[Іранскі крызіс (2019)|канфліктам ЗША і Ірана]]<ref>[https://lenta.ru/news/2019/06/28/ok_were_done_here_abdullah/ Арабские Эмираты начали вывод войск из Йемена] // 28 июня 2019</ref>. * [[7 жніўня]] ў [[Адэн]]е пачаліся сутыкненні паміж сіламі ўрада і сепаратыстаў — прыхільнікаў Пераходнага савета Паўднёвага Емена. Сілы «Пояса бяспекі», якія падпарадкоўваюцца Савету, захапілі ваенныя базы ў сталіцы, дзяржустановы і прэзідэнцкі палац Машык. У баях загінулі 40 чалавек, 260 былі параненыя<ref>[https://ria.ru/20190812/1557430039.html]</ref>. * У ноч на [[14 верасня]] прадпрыемствы Saudi Aramco, нацыянальнай нафтавай кампаніі Саудаўскай Аравіі, [[Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс (2019)|падвергнуліся нападу беспілотных лятальных апаратаў]]. Былі атакаваныя найбуйнейшы ў свеце нафтаперапрацоўчы комплекс у пасёлку [[Абкайк]] на ўсходзе краіны і раён, у якім размяшчаецца нафтавае радовішча [[Хурайс]], другое па велічыні ў каралеўстве. Пасля нападаў на прадпрыемствах успыхнулі моцныя пажары. Гэтыя напады прывялі да скарачэння здабычы нафты ў Саудаўскай Аравіі прыкладна ў два разы. Адказнасць за напад узялі на сябе хусіты, якія заявілі, што напады былі праведзены з дапамогай дзесяці беспілотных апаратаў. Яны паабяцалі ў далейшым ажыццяўляць яшчэ больш нападаў на саудаўскія аб’екты<ref>[https://www.vedomosti.ru/business/articles/2019/09/15/811260-posledstviya Последствия атаки дронов на нефтяные объекты Саудовской Аравии. Главное]</ref><ref>[https://www.bbc.com/russian/news-49696962 Крупные нефтяные объекты загорелись из-за атаки дронов в Саудовской Аравии]</ref>. * [[20 верасня]] арабская кааліцыя на чале з Саудаўскай Аравіяй пачала ваенную аперацыю супраць ваенных аб’ектаў паўстанцаў на поўначы [[Хадэйда|Хадэйды]] ў Емене. Прадстаўнік кааліцыі палкоўнік Туркі аль-Малікі ў сваім звароце па тэлеканале «Аль-Арабія» заклікаў мірных грамадзян пазбягаць тых раёнаў, на якія нацэлена аперацыя. У сваю чаргу хусіты праз падкантрольны ім тэлеканал «Аль-Масіра» заявілі, што кааліцыя ў парушэнне мірных пагадненняў, заключаных раней у Швецыі, нанесла чатыры авіяўдары па адным з гарадскіх кварталаў Хадэйды<ref>[https://ria.ru/20190920/1558872853.html Арабская коалиция начала военную оперцию на севере Йемена] РИА Новости, 20 сентября 2019 года</ref>. У прамым эфіры тэлеканала «Аль-Масіра» кіраўнік палітсавета хусітаў Махдзі аль-Машат абвясціў аб спыненні ракетных і паветраных удараў па Саудаўскай Аравіі. Лідар паўстанцаў падкрэсліў, што рух «Ансар Алах» чакае ад Эр-Рыяда аналагічных крокаў<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2725820.html Хуситы заявили об отказе от ракетных и авиаударов по Саудовской Аравии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922032222/https://regnum.ru/news/polit/2725820.html |date=22 верасня 2019 }} REGNUM, 20 сентября 2019 года</ref>. * [[29 верасня]] непадалёк ад [[Наджран]]а хусіты акружылі і разграмілі тры брыгады [[Узброеныя сілы Саудаўскай Аравіі|УС КСА]]. Захоплена да 2000 палонных, забіта да 500 чалавек<ref name="разгром">{{cite web|title=Хуситы похвастались тысячами пленных солдат арабской коалиции|url=https://www.mk.ru/politics/2019/09/29/khusity-pokhvastalis-tysyachami-plennykh-soldat-arabskoy-koalicii.html|publisher=Московский Комсомолец|date=2019-09-29|access-date=2019-09-29}}</ref>. * У канцы лістапада ў сетцы апублікавана відэа, якое было знята з пазіцый хусітаў. Як паказана на ім, апалчэнцам удалося збіць верталёт AH-64 «Апач» ВПС Саудаўскай Аравіі, які прымаў удзел у адной з баявых аперацый. Верталёт быў уражаны ў паветранай прасторы Саудаўскай Аравіі ў правінцыі Асір. Транспарт збіты ракетай «зямля-паветра». Усе члены экіпажа загінулі<ref>[https://topwar.ru/165287-husity-zajavili-chto-sbili-vertolet-ah-64-apach-saudovskih-vvs.html Хуситы публикуют видео уничтожения саудовского вертолета AH-64 "Апач" // Военное обозрение, 29 ноября 2019]</ref>. === 2020 === * [[19 студзеня]] [[2020]] года ахвярамі ракетнага абстрэлу трэніровачнага лагера арміі Емена з боку мяцежнага руху «Ансар Алах» сталі 100 вайскоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7552897?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https://yandex.ru/news|title=Al Jazeera: число погибших военных в результате атаки хуситов в Йемене возросло до 100|publisher=ТАСС|access-date=2020-01-20}}</ref>. * 26 студзеня: падчас контрудару ў цэнтральнай правінцыі Марыб хусіты вызвалілі 2500 кв. кіламетраў тэрыторыі. Захоплена да 400 адзінак тэхнікі. Страты войскаў кааліцыі забітымі, параненымі і палоннымі дасягаюць 3500 чалавек. Некалькі ўрадавых брыгад пачалі адступленне. * [[1 сакавіка]]: хусіты ўзялі горад Эль-Хазм, сталіцу мухафазы Эль-Джауф. Частка мясцовых плямёнаў заключыла дамовы з імі і дапамагла ім захапіць горад без вулічных баёў. Пасля ўзяцця Эль-Хазма паўстанцы-хусіты выйшлі да галоўных нафтавых і газавых радовішчаў краіны ў Марыбе. Таксама хусіты наступаюць і на тэрыторыі Саудаўскай Аравіі, заняўшы прыгранічныя раёны ў правінцыі Джызан. * [[28 сакавіка]]: паўстанцы абстралялі балістычнымі ракетамі сталіцу Саудаўскай Аравіі горад [[Эр-Рыяд]]. * [[9 красавіка]]: арабская кааліцыя, якую ўзначальвае Саудаўская Аравія, абвясціла двухтыднёвае перамір’е ў Емене ў сувязі з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй каранавіруса SARS-CoV-2]]. У бягучай абстаноўцы, якая склалася ў сусветнай эканоміцы, і з падаючымі цэнамі на нафту, працяг канфлікту пагражаў эканамічнымі праблемамі Саудаўскай Аравіі. * 26 красавіка: [[Паўднёвы Пераходны Савет]] (ППС) абвясціў, у аднабаковым парадку, рэжым самакіравання ў паўднёвых раёнах Емена (прадстаўнікі руху скардзіліся, што цэнтральны ўрад не выконваў абавязацельстваў, узятых пры падпісанні мірнага пагаднення ў лістападзе 2019 года). ППС паведаміў пра пачатак працы аўтаномных органаў улады на ўсіх падкантрольных яму тэрыторыях, уключаючы Адэн; акрамя таго, гаворка ідзе аб увядзенні надзвычайнага становішча. Ва ўрадзе Емена на чале з прэзідэнтам Абд Рабу Мансурам назвалі ініцыятыву сепаратысцкага руху фактычным зрывам мірных дамоўленасцей, заявілі, што рэжым самакіравання з’яўляецца аднаўленнем узброенага мяцяжу, і папярэдзілі пра катастрафічныя наступствы<ref>[http://www.ng.ru/world/2020-04-26/2_7853_yemen.html Йеменский конфликт ссорит Эр-Рияд и Абу-Даби. Сепаратисты объявили о самоуправлении на юге республики] // НГ, 26.04.2020</ref>. * 30 снежня: у Адэне тэрарысты ажыццявілі [[Тэракт у Адэне (2020)|няўдалую атаку]] на членаў кабінета міністраў Емена. ===2021 === * 4 лютага новы [[прэзідэнт ЗША]] [[Джо Байдэн]] абвясціў аб спыненні падтрымкі ЗША наступальных аперацый сіл арабскай кааліцыі ў Емене і аб пачатку пошуку мірных шляхоў урэгулявання канфлікту<ref>{{Cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/4674130 |title=Хуситы приветствовали решение США прекратить поддержку военных действий в Йемене |access-date=2021-02-06 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205000840/https://www.kommersant.ru/doc/4674130 |deadlink=no }}</ref>. * У лютым хусіты пачалі наступленне на Марыб, адміністрацыйны цэнтр багатай нафтай аднайменнай правінцыі на поўначы краіны. Іх з цяжкасцю ўдавалася стрымліваць з дапамогай саудаўскай авіяцыі. Хусіты таксама з дапамогай беспілотнікаў і ракет атакавалі цэлі на тэрыторыі Саудаўскай Аравіі. Яны ўразілі нафтаперапрацоўчыя заводы ў Джубайле і Джыдзе, а таксама прывялі да часовага прыпынку ў працы аэрапортаў у Таіфе, Джызане і Джыдзе<ref>{{Cite web |url=https://www.ng.ru/world/2021-04-14/6_8128_yemen.html |title=На Саудовскую Аравию давят хуситы и США |access-date=2021-04-17 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417232155/https://www.ng.ru/world/2021-04-14/6_8128_yemen.html |deadlink=no }}</ref>. ===2022 === * 17 студзеня хусіты з дапамогай беспілотнікаў атакавалі [[Абу-Дабі]] (ААЭ)<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/v-rezultate-ataki-bespilotnikov-v-abu-dabi-pogibli-tri-cheloveka/a-60451732 |title=В результате атаки беспилотников в Абу-Даби погибли три человека |access-date=2022-02-09 |archive-date=2022-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209164004/https://www.dw.com/ru/v-rezultate-ataki-bespilotnikov-v-abu-dabi-pogibli-tri-cheloveka/a-60451732 |deadlink=no }}</ref>. У адказ арабская кааліцыя на чале з Саудаўскай Аравіяй увечары нанесла авіяўдары па аб’ектах у Сане<ref>{{Cite web |url=https://www.vesti.ru/article/2665065 |title=Саудовская Аравия ударила по Йемену в ответ на обстрел Абу-Даби |access-date=2022-02-09 |archive-date=2022-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209164007/https://www.vesti.ru/article/2665065 |deadlink=no }}</ref>. * 21 студзеня знішчальнікі арабскай кааліцыі разбамбілі турму ў Саадзе, у выніку чаго загінулі прынамсі 140 зняволеных. * 24 студзеня знішчальнікі ВПС ААЭ знішчылі ўстаноўку пуску беспілотнікаў у правінцыі Эль-Джауф на поўначы Емена адразу пасля іх запуску ў бок Абу-Дабі, дзе яны былі знішчаныя сіламі СПА<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20220124/yemen-1769207880.html |title=ВВС ОАЭ уничтожили установку для запуска беспилотников в Йемене |access-date=2022-02-09 |archive-date=2022-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209165509/https://ria.ru/20220124/yemen-1769207880.html |deadlink=no }}</ref>. * 25 сакавіка хусіты з дапамогай беспілотнікаў нанеслі 16 удараў па тэрыторыі Саудаўскай Аравіі. Нападу падвергліся нафтасховішчы і іншыя аб’екты Saudi Aramco. Яны заявілі, што такія напады працягнуцца, пакуль не будзе знятая блакада з Емена<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2022/03/26/udary/ |title=Хуситы назвали условие для прекращения ракетных ударов по объектам Saudi Aramco |access-date=2022-04-12 |archive-date=2022-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412094653/https://lenta.ru/news/2022/03/26/udary/ |deadlink=no }}</ref>. * 1 сакавіка ўдзельнікі канфлікту ў Емене пагадзіліся на прапанову ААН абвясціць двухмесячнае перамір’е, першае з 2016 года<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2022/04/01/husita_ceasefire/|title=В Йемене объявлено перемирие между хуситами и правительством|access-date=2022-08-03|archive-date=2022-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220803183402/https://lenta.ru/news/2022/04/01/husita_ceasefire/|deadlink=no}}</ref>. * 7 красавіка па выніках перамоваў Хадзі абвясціў аб стварэнні прэзідэнцкага кіруючага савета і перадачы яму паўнамоцтваў па кіраванні дзяржавай на пераходны перыяд. Хусіты не прызналі гэтае рашэнне<ref>{{Cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/5295251 |title=Президент Йемена передал полномочия президентскому совету |access-date=2022-04-08 |archive-date=2022-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408173252/https://www.kommersant.ru/doc/5295251 |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.ru/near-east/bez-prezidenta-er-riyad-dal-impuls-smene-vlasti-v-jemene/ |title=Без президента: Эр-Рияд дал импульс смене власти в Йемене |access-date=2022-04-08 |archive-date=2022-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408173252/https://news.ru/near-east/bez-prezidenta-er-riyad-dal-impuls-smene-vlasti-v-jemene/ |deadlink=no }}</ref>. * 2 чэрвеня перамір’е ў Емене было падоўжанае яшчэ на два месяцы<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2022/06/1424972|title=Перемирие в Йемене продлено еще на два месяца|access-date=2022-08-03|archive-date=2022-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220913054614/https://news.un.org/ru/story/2022/06/1424972|deadlink=no}}</ref>. * 4 чэрвеня стала вядома пра больш за 150 удараў па грамадзянскіх аб’ектах у Емене, уключаючы дамы, бальніцы і вежы сувязі, нанесеных самалётамі кааліцыі на чале з Саудаўскай Аравіяй. Нягледзячы на заявы адміністрацыі Байдэна, што ЗША спынілі ваенную падтрымку наступальных аперацый, стала вядома, што Злучаныя Штаты далі зброю, навучанне і падтрымку тэхнічнага абслугоўвання большасці эскадрылляў знішчальнікаў кааліцыі ў кампаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/investigations/interactive/2022/saudi-war-crimes-yemen/|title=Saudi-led airstrikes in Yemen have been called war crimes. Many relied on U.S. support.|author=Joyce Sohyun Lee, Meg Kelly, Atthar Mirza|website=Washington Post|access-date=2022-06-05|archive-date=2022-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220605001035/https://www.washingtonpost.com/investigations/interactive/2022/saudi-war-crimes-yemen/|deadlink=no}}</ref>. === 2023 === * 9 мая ў Адэне адбылася кансультатыўная сустрэча з удзелам 330 прадстаўнікоў партый, рухаў, прафсаюзаў, арганізацый грамадзянскай супольнасці, нацыянальных і духоўных лідараў Паўднёвага Емена. Паўднёваеменскія палітычныя партыі і грамадскія арганізацыі падпісалі Нацыянальны Статут аб стварэнні незалежнай федэратыўнай дзяржавы на поўдні краіны<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20230509/yemen-1870537642.html |title=В Южном Йемене провозгласили независимое государство. |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518080820/https://ria.ru/20230509/yemen-1870537642.html |deadlink=no }}</ref>. === 2026 === Да 8 студзеня 2026 года падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі занялі Паўднёвы Емен, уключаючы часовую сталіцу [[Адэн]]. Сепаратысцкі [[Паўднёвы Пераходны Савет]] абвясціў аб самароспуску, яго галава збег [[Айдарус аль-Зубаідзі]] ў [[ААЭ]]. == Гуманітарная катастрофа == Намеснік Генеральнага сакратара ААН па гуманітарных пытаннях Стывен О’Браян у студзені 2017 года заявіў, што каля 2 мільёнаў еменцаў патрабуюць неадкладнай дапамогі, каб захаваць ці падтрымаць сваё жыццё, паўмільёна дзяцей у Емене востра пакутуюць ад недаядання. Гэтаму спрыяе марская блакада, устаноўленая кааліцыяй на чале з Саудаўскай Аравіяй. Яна павінна была прадухіліць трапленне зброі ў рукі паўстанцаў, але разам з гэтым у Емен перасталі паступаць харчаванне і паліва. Акрамя таго, удовы, сіроты, інваліды і пажылыя людзі перасталі атрымліваць дапамогу ад еменскага ўрада, а каля 1,25 мільёна работнікаў дзяржаўнага сектара не атрымліваюць зарплату<ref>[http://www.bbc.com/ukrainian/news-russian-38776963 В Йемене от голода страдают полмиллиона детей — ООН]</ref>. Эксперты міжнароднай арганізацыі [[Save the Children]] прааналізавалі даныя [[ААН]] аб смяротнасці дзяцей з моцным недаяданнем і прыйшлі да высновы, што ў перыяд з красавіка 2015 па кастрычнік 2018 года ў ахопленым грамадзянскай вайной Емене ад голаду загінулі амаль 85 тысяч дзяцей<ref>{{cite web|url=https://ideologs.com/prjamo-sejchas/v-jemene-za-3-5-goda-ot-goloda-umerli-85-tysjach-detej/|title=В Йемене за 3,5 года от голода умерли 85 тысяч детей|date=2018-11-23|lang=ru|access-date=2018-12-05}}</ref>. У лістападзе 2017 года лідар хусітаў Абдэль Малек аль-Хусі выступіў з пагрозай нанесці балючы ўдар па Саудаўскай Аравіі, калі тая працягне блакаду Емена. Пасля гэтага кааліцыя аслабіла блакаду, дапусціўшы гуманітарныя грузы ў захопленую хусітамі сталіцу Сану, а таксама парты Хадэйда і Саліф<ref>[https://ria.ru/world/20171130/1509970180.html https://ria.ru/world/20171130/1509970180.html] // РИА, 30 ноя 2018</ref>. У маі 2018 года Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека паведаміла, што з вясны 2015 года ў Емене загінулі амаль 6,4 тыс. мірных жыхароў, больш за 10 тыс. пацярпелі, прычым большасць загінуўшых сталі ахвярамі ўдараў арабскай кааліцыі<ref>[https://vz.ru/news/2018/5/23/924042.html Арабской коалиции оказалось трудно не бомбить мирных жителей Йемена]</ref>. == Гл. таксама == * [[Уварванне ў Емен]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Еменскі крызіс]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны|Емен]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] 83t9e74i267h19u2iz2392jf0tmm1xi 0 562471 5186773 5044097 2026-08-25T14:34:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186773 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Баравы}} {{цёзкі2|Баравой}} {{Асоба}} '''Віталь Міхайлавіч Баравы''', часам як калька '''Баравой''' ({{lang-ru|Виталий Михайлович Боровой}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусы|беларускі]] [[святар]] [[Руская праваслаўная царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]], протапрэсвітар, прафесар, доктар багаслоўя. З 22 лютага 1963 да 7 кастрычніка 1995 года — намеснік старшыні Аддзела знешніх царкоўных зносін Маскоўскай Патрыярхіі. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 студзеня 1916 года ў засценку Несцераўка Вілейскага павета Віленскай губерні (цяпер [[Докшыцкі раён]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]) за 1 км ад чыгуначнай станцыі [[Параф’янава (станцыя)|Параф’янаў]], у беднай сялянскай сям’і. Бацька з’ехаў на заробкі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], следам адправілася цяжарная маці, але ў порце яе завярнуў санітарны кардон, бо ў яе быў [[каўтун]]. Паводле Рыжскага мірнага дагавора ў 1921 годзе, засценак аказаўся ў [[Польская Рэспубліка|Польшчы]]. У 1929 годзе пасля заканчэння 7-класнай народнай польскай школы ў Заборцах па благаславенні і хадайніцтву мясцовага святара Яўстафія Нядзельскага, настаяцеля [[Прыход|парафіі]] Вялікія Сітцы, паступіў у 4-ы клас Віленскай духоўнай семінарыі. У 1936—1939 гадах вучыўся на багаслоўскім факультэце [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], дзе слухаў лекцыі М. С. Арсеньева, М. В. Зызыкіна, свяшчэннамучаніка Рыгора (Грыгорыя) Перадзэ, Юсціна Маісэску, будучага [[Румынская праваслаўная царква|патрыярха Румыніі]], і іншых. Быў шанавальнікам царкоўнага гісторыка Васіля Болатава і хацеў стаць яго прадаўжальнікам. Пасля далучэння [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] да [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], з восені 1939 года выкладаў [[Руская мова|рускую]] і [[Беларуская мова|беларускую]] мовы і літаратуру ў школе ў Заборцах. У 1941 годзе, пасля закрыцця школы ва ўмовах германскай акупацыі, стаў чытальнікам у храме Серафіма Сароўскага ў вёсцы Сітцы Докшыцкага раёна. З лістапада 1941 года служыў сакратаром Мінскай духоўнай кансісторыі; з сакавіка 1942 года быў сакратаром Мінскага архіепіскапа [[Панцеляймон (Ражноўскі)|Панцеляймона (Ражноўскага)]] і Магілёўскага архіепіскапа [[Філафей (Нарко)|Філафея (Нарко)]], які знаходзіўся тым часам у [[Мінск]]у. Пасля адхілення германскімі ўладамі ў чэрвені 1942 года мітрапаліта Панцеляймона ад кіравання епархіяй Баравы з’ехаў у Несцераўку; з вяртаннем Панцеляймона да кіравання епархіяй у красавіку 1943 года, у кастрычніку 1943 года Баравы зноў стаў сакратаром Мінскага епархіяльнага ўпраўлення. Восенню 1944 года, з прычыны наступлення [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], разам з архірэямі падлягаў эвакуацыі ў Германію; але ў [[Гродна|Гродне]] разам з жонкай таемна пакінуў чыгуначны вагон, дабраўся да Мінска, дзе пасяліўся ў родных. Пасля вызвалення Мінска наведаў новага архіепіскапа Мінскага Васіля (Ратмірава), які прыбыў з Чырвонай Арміяй, для перадачы яму епархіяльных спраў. Пазней арыштаваны [[СМЕРШ|СМЕРШам]], але вызвалены, дзякуючы заступніцтву архіепіскапа з умовай прызначэння на месца святара ў правінцыі (тады як сам Віталь Баравы хацеў заставацца свецкім навукоўцам падобна В. В. Болатаву)<ref>''Платонов А.'' [http://www.golubinski.ru/russia/borovoy/andrei.htm Все, что я помню об отце Виталии Боровом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327182614/http://www.golubinski.ru/russia/borovoy/andrei.htm |date=27 сакавіка 2017 }} // golubinski.ru: Библиотека «Россия и Финляндия» [Электронный ресурс] — Дата доступа: 18.06.2018.</ref>. 29 кастрычніка 1944 года ў Мінску быў рукапаложаны ў дыякана, а 1 лістапада — у прэсвітара; прызначаны настаяцелем [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскага сабора]] ў [[Гомель|Гомелі]]. Пра Васіля Ратмірава Д. Паспялоўскі на аснове сваёй гутаркі ў 1979 годзе з Баравым пісаў: ''«<…> тып да таго маральна апусціўся, што выратаваны ім з турмы Віталь Баравы, пасля прафесар-протапрэсвітар і адзін з архітэктараў знешняй палітыкі Маскоўскага Патрыярхату з канца 40-х гг. да пачатку перабудовы, доўга сумняваўся ў благадатнасці свайго святарства, атрыманага з рук гэтага іерарха»''<ref>''Поспеловский Д.'' [http://krotov.info/library/16_p/os/page34.htm Сталин и Церковь: «конкордат» 1943 г. и жизнь Церкви] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180617214238/http://krotov.info/library/16_p/os/page34.htm |date=17 чэрвеня 2018 }} // Континент № 103, 2000.</ref>. Іншыя крыніцы не пацвярджаюць сумневаў Баравога ў сваім рукапалажэнні. Так А. С. Буеўскі паведамляе, што ў Гомелі «раскрыўся пастырскі і прапаведніцкі дар маладога святара»<ref>Буевский А. С. Боровой Виталий Михайлович // Православная энциклопедия. Т. 6, С. 81-82.</ref>. Прымаў удзел у арганізацыі спачатку багаслоўскіх курсаў, а затым [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай семінарыі]] ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім манастыры]], дзе быў выкладчыкам. У 1953 годзе экстэрнам скончыў Ленінградскую духоўную акадэмію са ступенню кандыдата багаслоўя, там жа выкладаў гісторыю Старажытнай Царквы; у 1962 годзе атрымаў ступень доктара багаслоўя. З [[28 жніўня]] 1960 года па [[15 лютага]] 1961 года — намеснік старшыні Аддзела знешніх царкоўных зносін Маскоўскага патрыярхату. У верасні 1961 годзе быў уключаны ў дэлегацыю РПЦ МП I-й Усеправаслаўнай нарады на востраве Родас. [[10 кастрычніка]] 1962 года пастановай Свяшчэннага Сінода быў прызначаны членам дэлегацыі назіральнікаў Маскоўскага Патрыярхату на II Ватыканскім Саборы. З 22 лютага 1963 года па 23 чэрвеня 1966 года — 2-м-намеснік старшыні, з 15 снежня 1972 года — кансультант, з 26 снежня 1984 года па 14 лістапада 1989 года — намеснік старшыні, з 2 кастрычніка 1997 года — пазаштатны кансультант Аддзела знешніх царкоўных зносін Маскоўскага патрыярхату. Прымаў удзел у шматлікіх экуменічных сустрэчах, міжправаслаўных нарадах, міжнародных міратворчых канферэнцыях. Быў актыўным удзельнікам падрыхтоўкі ўступлення Маскоўскага Патрыярхату ў Сусветны Савет Цэркваў (СРЦ). З сакавіка 1962 года на працягу 13 гадоў (з перапынкамі) быў прадстаўніком Маскоўскага Патрыярхату пры СРЦ, настаяцелем храма Нараджэння Багародзіцы ў Жэневе; удзельнічаў у працы Асамблеі СРЦ з III па VII. З’яўляўся членам Сінадальнай багаслоўскай камісіі з часу яе заснавання ў 1960 годзе. У 1973—1978 гады быў настаяцелем патрыяршага Богаяўленскага сабора ў Ялохаве. З 1984 года быў ганаровым настаяцелем храма Уваскрэсення Славутага на Успенскім раўку (Брусаў завулак) у Маскве. Памёр 7 красавіка 2008 года, у дзень святкавання РПЦ Благавешчання, тым часам, паводле СМІ, быў «найстарэйшым па хіратоніі клірыкам Рускай праваслаўнай царквы»<ref>Скончался старейший по хиротонии клирик Русской православной церкви протопресвитер Виталий Боровой. Интерфакс.ru 7 апреля 2008 года</ref>. Адпяванне здзейсніў 9 красавіка 2008 года ў Богаяўленскім саборы ў Ялохаве мітрапаліт Смаленскі і Калінінградскі [[Кірыл (Гундзяеў)]]<ref>В Богоявленском соборе простились с протопресвитером Виталием Боровым. На официальном сайте МП 9 апреля 2008 г.</ref>; пахаванне прайшло на Хаванскіх могілках Масквы. == Цікавыя факты == У 1975 годзе айцец Віталь Баравы ў складзе дэлегацыі ад Рускай Праваслаўнай Царквы прыязджаў у ЗША, у школу тэалогіі [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]]. Там іх сустрэла група пікетчыкаў, якія лічылі, што прыехаўшыя з Савецкага Саюза святары былі агентамі [[КДБ СССР|КДБ]], якія прыбылі ў ЗША ствараць бачнасць свабоды рэлігіі ў СССР. Пазней адзін з прафесараў Гарварда ўспамінаў словы айца Віталя з нагоды гэтага пратэсту: ''«Тут нас называюць агентамі КДБ. У Маскве атэісты завуць нас агентамі буржуазнага імперыялізму. А на самай справе мы — агенты Ісуса Хрыста»''.<ref name=":0">Анастасия Вудэн. «Агент Иисуса Христа»: Участие отца Виталия Борового во Втором Ватиканском соборе (1962—1965 годы) // Церковь и время, № 4 (77) 2016</ref> Будучы запрошаным назіральнікам ад Рускай Праваслаўнай Царквы на ІІ Ватыканскім саборы, айцец Віталь быў пастаянна аточаны так званымі «перакладчыкамі», якія адначасова з’яўляліся сапраўднымі агентамі спецслужб СССР. Прадстаўнікам Рускай Царквы было забаронена за мяжой мець зносіны без такіх перакладчыкаў, і аб гэтым добра ведалі іх заходнія калегі. З гэтай нагоды Баравой успамінаў, як на яго першай сустрэчы з Генеральным сакратаром Сусветнага Савета цэркваў ён вырашыў паказаць, што ён не савецкі шпіён і звярнуўся да сакратара на сумесі моў, якія ён ведаў — нямецкай, англійскай і лаціне. Гэтым ён вельмі здзівіў сакратара і раззлаваў афіцыйнага перакладчыка. Праўда, неўзабаве гэтая рызыка айца Віталя акупілася, бо ён атрымаў доступ у колы, раней недаступныя прадстаўнікам з Савецкага Саюза<ref name=":0" />. == Узнагароды == Быў адзначаны ўсімі іерархічнымі ўзнагародамі, магчымымі для свяшчэнніка Рускай Праваслаўнай Царквы:<ref>Протоиерей Николай Балашов, А. С. Буевский. Протопресвитер Виталий Боровой: Краткий очерк жизни и служения // Церковь и время, № 4 (77) 2016</ref> * 1946 — камілаўкай; * 1948 — залатым наперсным крыжам; * 1953 — узведзены ў сан протаіерэя; * 1960 — крыжам з упрыгожаннямі; * 1962 — правам нашэння мітры; * 1965 — правам служэння літургіі з адкрытымі царскімі варотамі да «Ойча наш…»; * 1970 — правам нашэння другога крыжа з упрыгожаннямі; * 1973 — узведзены ў сан протапрэсвітара; * 1975 — Патрыяршым наперсным крыжам. Узнагароджаны ордэнамі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] святога роўнаапостальнага князя Уладзіміра 1-й (1972) і 2-й ступені (1996), прападобнага Сергія Раданежскага 3-й (1979) і 1-й ступені (1986), святога дабравернага князя Данііла Маскоўскага 1-й ступені (1991), свяціцеля Інакенція, мітрапаліта Маскоўскага і Каломенскага 2-й ступені (2006); [[Ордэн Крыжа прападобнай Ефрасінні Полацкай|ордэнам Крыжа прападобнай Ефрасінні Полацкай]] [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] (2006)<ref>[https://telegraf.by/arhiv/291028-v-dokshicah-pochtili-pamyat-vitaliya-borovogo/ В Докшицах почтили память Виталия Борового]</ref>; [[Ордэн Пашаны (Расія)|ордэнам Пашаны]] Расійскай Федэрацыі (2000), польскай прэміяй імя святога Альберта ''«за працу па ўзмацненню міжцаркоўных сувязяў»''. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Праваслаўная энцыклапедыя|153213|Боровой Виталий Михайлович|6|81—82|Буевский А. С.|ref=Православная энциклопедия}} * Протопресвитер Виталий Боровой // Современные пути святости. Наши учителя. М.: Культурно-просветительский центр «Преображение», 2013. — С. 195—207. * ''Ложкова Г. В.'' Церковное служение протопресвитера Виталия Борового в контексте исторических событий 1930—1950-х годов // Свет Христов просвещает всех: альманах Свято-Филаретовского института. М. : Ассоциация выпускников и студентов СФИ, 2015. — Вып. 13. — С. 109—121. * ''Балашов Николай, протоиерей, Буевский А. С.'' [https://church-and-time.ru/wp-content/uploads/2018/01/churchtime77_2016.pdf#page=59 Протопресвитер Виталий Боровой: Краткий очерк жизни и служения] // Церковь и время. — 2016 — № 4 (77). — C. 59—68 * ''Сергий Гордун, прот.'' [https://church-and-time.ru/wp-content/uploads/2018/01/churchtime77_2016.pdf#page=106 Протопресвитер Виталий Боровой как проповедник] // Церковь и время. — 2016 — № 4 (77). — С. 106—113 * ''Вудэн А.'' [https://church-and-time.ru/wp-content/uploads/2018/01/churchtime77_2016.pdf#page=125 «Агент Иисуса Христа»: Участие отца Виталия Борового во Втором Ватиканском соборе (1962—1965 годы)] // Церковь и время. — 2016 — № 4 (77). — C. 125—137 * Путь от пастуха до пастыря. Протопресвитер Виталий Боровой. In memoriam / [сост. Александр Копировский]. — М.: Свято-Филаретовский православно-христианский ин-т, 2017. — 107, [3] с. — ISBN 978-5-89100-170-1. — 500 экз. * ''Слесарев А. В.'' Противодействие В. М. Борового процессам автокефализации Белорусской митрополии в 1941—1944 гг. // Ведомости Минской митрополии. — 2017. — № 3. — С. 42—47. * ''Слесарев А. В.'' [https://www.academia.edu/32414834/Слесарев_А_В_Церковная_деятельность_В_М_Борового_в_годы_немецкой_оккупации_Беларуси_1941_1944_ Церковная деятельность В. М. Борового в годы немецкой оккупации Беларуси] // ΧΡΟΝΟΣ. Церковно-исторический альманах. — 2017. — № 4. — С. 125—148. * ''Ложкова Г. В.'' Об основаниях христианского единства. К 10-летию со дня кончины протопресвитера Виталия Борового // Свет Христов просвещает всех: альманах Свято-Филаретовского института. — 2018. — Вып. 26 — С. 158—171. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баравы Віталь Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Святары Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Докшыцкім раёне]] mfynd9m6p65bd96eok3dvn8452gje8p 0 563730 5186969 4579297 2026-08-26T04:46:16Z ~2026-42618-15 173168 Adding the Original Flag of Palm Springs 5186969 wikitext text/x-wiki {{НП | сцяг = Flag of Palm Springs, California (Alternate Colors).svg }} '''Палм-Спрынгс''' ({{lang-en|Palm Springs}}) — горад у акрузе Рыверсайд, штат [[Каліфорнія]], [[ЗША]]. Адзін з дзевяці гарадоў у даліне Каачэлья. Знаходзіцца прыкладна за 89 км на ўсход ад [[Сан-Бернардына (Каліфорнія)|Сан-Бернардына]], за 172 км на ўсход ад [[Лос-Анжэлес]]а, за 198 км на паўночны ўсход ад [[Сан-Дыега]] і за 431 км на захад ад [[Фінікс]]а (штат Арызона). {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Каліфорніі]] 6iqxcm9w6wsnzlcuvy7ive5wadnh2k0 0 563899 5186933 5176882 2026-08-25T23:18:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186933 wikitext text/x-wiki [[Мінск]] знаходзіцца на паўднёва-ўсходнім схіле [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]<ref name="СОТПершамайскі">[http://perv.minsk.gov.by/images/obshchestvennoe-obsuzhdenie/20180621/ekolog_doklad.pdf Схема озелененных территорий общего пользования, в том числе объектов озеленения, подлежащих охране в соответствии с Законом Республики Беларусь «Об охране окружающей среды» Первомайский район]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Ён стаіць на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]], абапал якой створана сістэма [[Водна-зялёны дыяметр Мінска|вадаёмаў і аб’ектаў азелянення]], якая перасякае шырокай «зялёнай стужкай» увесь горад з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход — ад вадасховішча [[Дразды (вадасховішча)|Дразды]] да [[Шабаны (жылы раён)|Шабаноў]]. Колькасць насельніцтва складае на 2018 год 1 982 444<ref name="belstat2018">{{Cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8483/|title=Социально-экономическое развитие регионов Республики Беларусь в январе 2018 г.|publisher=www.belstat.gov.by|access-date=2018-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204424/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8483/|archive-date=30 студзеня 2018|url-status=dead}}</ref> чалавек і працягвае павялічвацца. Шчыльнасць насельніцтва складае каля 5683 чалавек на км². [[Файл:Minsk 27.52555E 53.90250N.jpg|thumb|right|250px|Выгляд з космасу]] == Геаграфічны стан == [[Мінск]] знаходзіцца ў цэнтральнай частцы [[Беларусь|Беларусі]] на паўднёва-ўсходнім схіле [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]], якое мае [[марэна|марэнавае паходжанне]]. Яно з'явілася часу апошняга {{нп3|Сожскае аблядненне|Сожскага абляднення|ru|Сожское оледенение}}, якое дайшло да гэтай тэрыторыі. Найвышэйшы пункт Мінска размяшчаецца ў раёне [[вуліца Ляшчынскага|вуліцы Ляшчынскага]], за домам № 8 (да забудовы горада на захад такі пункт быў паміж вуліцамі [[Вуліца Ціміразева (Мінск)|Ціміразева]] і [[вуліца Харкаўская|Харкаўскай]])<ref>[http://mensk.by/modules.php?name=Pages&page=2 МЕНСК.BY (Минск), Менскія міты]</ref>. Яго абсалютная вышыня 283 м. Найніжэйшая адзнака (181,4 м) знаходзіцца на паўднёвым усходзе горада ў [[Абалона (геаграфія)|абалоне]] [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] ў раёне [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўскага вадасховішча]]. === Тэрытарыяльны рост === Па стане на 26 сакавіка 2012 года агульная плошча зямель, якія знаходзяцца ў гарадской мяжы горада Мінска, складае {{Num|34884,43}}{{nbsp}}га (348,84 км²). Па стане на 31 снежня 2006 года тэрыторыя горада складала 306,68 км². У далейшым, у сувязі са зменай межаў горада Мінска і [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] на падставе Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 лістапада 2007 года № 592 «Аб змяненні межаў г. Мінска і Мінскага раёна»<ref>http://www.pravo.by/pdf/2007-287/2007-287(008-044).pdf</ref> у гарадскія межы было перададзена 5,2715 га (0,05 км²) тэрыторыі [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Яшчэ 116,95 га (1,17 км²) тэрыторыі [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] былі перададзеныя ў гарадскую рысу горада Мінска згодна з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 21 ліпеня 2008 года № 397 «Аб змяненні межаў г. Мінска і Смалявіцкага раёна»<ref>http://www.pravo.by/pdf/2008-175/2008-175(004-021).pdf</ref>. Апошняе на сённяшні дзень змяненне межаў горада і яго тэрыторыі адбылося ў 2012 годзе пасля падпісання Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь Указа № 141 ад 26 сакавіка 2012 года «Аб змяненні межаў г. Мінска і Мінскага раёна» {{nobr|№ 141}}<ref>{{cite web |url = http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P31200141 |title = «Об изменении границ г. Минска и Минского района». Указ Президента Республики Беларусь от 26 марта 2012 г. {{nobr|№ 141}} |date = 2012-03-26 |publisher = Национальный центр правовой информации Республики Беларусь |access-date = 2012-05-07 |lang = ru |description = Текст указа |archive-url = https://www.webcitation.org/67yHdnrjy?url=http://pravo.by/main.aspx?guid=3871 |archive-date = 27 мая 2012 |url-status = live }}</ref>, у адпаведнасці з якім тэрыторыя горада павялічылася на {{Num|4095,0812}}{{nbsp}}гектара (40,95 км²), якія раней знаходзіліся ў [[Калодзішчанскі сельсавет|Калодзішчанскім сельсавеце]] Мінскага раёна Мінскай вобласці. З улікам названых змяненняў (тэрытарыяльнага росту) ужо каля 1/3 (30,71 %) тэрыторыі горада Мінска ({{Num|10714,37}}{{nbsp}}га, или 107,14 км²) у цяперашні час знаходзіцца за межамі [[Магістраль М9|Мінскай кальцавой аўтамабільнай дарогі]], у той час як у яе межах тэрыторыя горада складае {{Num|24170,07}}{{nbsp}}га (241,70 км²), або 69,29 % гарадской тэрыторыі. Акрамя таго, палажэннямі Генеральнага плана горада Мінска<ref>{{cite web|url=http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf|title=Генеральный план города Минска с прилегающими территориями в пределах перспективной городской черты. Основные положения градостроительного развития г. Минска|date=2010-04-08|publisher=Официальный сайт Минского городского исполнительного комитета|lang=ru|access-date=2013-08-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvWekhY2?url=http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf|archive-date=16 жніўня 2013|url-status=live}}</ref>, распрацаванага ў 2010 годзе, прадугледжана забеспячэнне ў перспектыве тэрытарыяльнага росту горада да 54,2 тыс. га (542 км²)<ref>http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.gp.jpg {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170325122526/http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.gp.jpg |date=25 сакавіка 2017 }}</ref>. == Геалагічная будова == У тэктанічным дачыненні тэрыторыя горада і наваколляў належыць да [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Крышталічны падмурак залягае на глыбіні ад 360 м (у Мінску) да 750 м (на паўднёвы ўсход ад горада) ніжэй за ўзровень мора. [[Асадкавыя пароды|Асадкавы]] чахол складзены верхнепратазойскімі, [[палеазой]]скімі і [[мезазой]]скімі пяскамі, пясчанікамі, [[алеўрыт]]амі і [[алеўраліт]]амі, [[гліна]]мі і [[Сланец|сланцам]], [[крэйда|мелам]], [[Мергель|мергелямі]] і іншымі адкладамі. Магутнасць чахла [[антрапаген]]авых адкладаў ад 100 м на паўночным захадзе да 160 м на паўднёвым усходзе; яны прадстаўлены рознага роду [[марэна]]вымі і [[Водна-ледавіковыя адклады|водна-ледавіковымі пяскамі]], глінамі, [[Суглінак|суглінкамі]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольшую ролю ў будове тэрыторыі адыгрываюць ледавіковыя покрывы [[Дняпроўскае зледзяненне|дняпроўскага зледзянення]], якія складаюць каля паловы аб’ёму антрапагенавых тоўшчаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Марэнавыя адклады прадстаўлены [[Супесак|супескамі]], радзей [[Суглінак|суглінкамі]], моцна [[Валун|завалуненымі]]. У геалагічным сэнсе гэта складаны кангламерат краявых утварэнняў, з магутнымі вузламі, сфарміраванымі галоўным чынам у выніку фаз і асцыляцый у дняпроўскі і [[Сожскае зледзяненне|сожскі час]]. У будове марэнавых і водна-ледавіковых тоўшчаў вылучаюць дняпроўскую, мінскую, ашмянскую стадыі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Яны ўтвараюць верхні і ніжні рознаўзроставыя комплексы. Ніжні комплекс прадстаўлены асноўнай марэнай, аформленай у выглядзе кутніх масіваў. Верхні комплекс прадстаўлены марэнамі напору, якія нязгодна залягаюць з ніжнім комплексам, накладзеным на яго ў эпоху рэгрэсіўнага этапу дзейнасці ледавіка<ref name="СОТПершамайскі"/>. Верхні комплекс прадстаўлены тыповым канечна-марэнавым пагорыстым рэльефам, а таксама формамі нерухомага лёду і тэрмакарста. У межах узвышша таксама ярка выяўленыя маргінальныя франтальныя грады<ref name="СОТПершамайскі"/>. Геалогія і геамарфалогія тэрыторыі канчаткова сфармавалася ў эпоху сожскага абляднення, неаднаразова накладзенага на дняпроўскую падставу. Адклады паазерскага ўзросту прадстаўлены перыгляцыяльнымі ўтварэннямі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Тэрыторыя мае складаную геалагічную будову. Крышталічны падмурак перакрыты суцэльным чахлом дачацвярцічных і чацвярцічных ападкавых акумуляцый магутнасцю ад некалькіх дзесяткаў да соцень метраў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Складанасць будовы, вялікія абсалютныя і адносныя вышыні ў межах [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] ствараюць прыкметы вертыкальнай яруснасці. Верхні ярус (250—300 м) утвараюць вузлы і кутнія масівы. Яны адрозніваюцца буйнапагоркавым і градавым рэльефам з адноснымі вышынямі да 80 м над узроўнем [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Пагоркі маюць купалападобную форму, якая надае ландшафту аблічча сопкавага дробнагор’я. Значныя (да 30°) ухілы спрыяюць руху грунту па схілах і ўтварэнню шкілетных глеб<ref name="СОТПершамайскі"/>. Вяршыні часцей за ўсё пакрытыя 19 лесам, на [[Супесак|супесках]] пераважаюць [[Хвойны лес|хваёвыя лішайнікавыя бары]] з [[ядловец звычайны|ядлоўцам]] ў падлеску. У месцах распаўсюджання суглінкавых марэн у складзе лесу з’яўляецца [[елка]], а [[падлесак]] больш багаты<ref name="СОТПершамайскі"/>. Сярэдні ярус займае вышыні 250—220 м. Прадстаўлены сярэднепагоркавым, узгоркавым рэльефам з адноснымі перавышэннямі 40-50 м над паверхняй раўнін<ref name="СОТПершамайскі"/>. У складзе марэн пераважаюць валуновыя суглінкі і супескі. Вяршыні нярэдка ўвянчаныя купалападобнымі камамі, складзенымі слаіста пясчанымі адкладамі. Актыўна развіваюцца схілавыя працэсы і фарміраванне [[Дэлювій|дэлювію]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Характэрную асаблівасць рэльефу надаюць лёсападобныя пароды. Яны ўтвараюць плашч магутнасцю да 2-4 м на вышынях 180—220 м. [[Лёсападобныя пароды|Лёсападобныя суглінкі і супескі]] залягаюць непасрэдна на марэнавых і водна-ледавіковых адкладах і па ўзросце ставяцца да позняга Паазер’я або ранняга познеледавікоўя<ref name="СОТПершамайскі"/>. Дзякуючы значнай распаханасці гэтыя раёны адрознівае інтэнсіўная старажытная і сучасная [[Эрозія (геалогія)|эрозія]]. На схілах бэлек і рачных далін утвараюцца маладыя эразійныя калдобіны, а на {{нп3|Плакор|плакорах |ru|Плакор}}— [[Суфозія|суфазійныя]] западзіны. Прыкметную ролю ў абліччы ўзвышша гуляюць тэхнагенныя формы, прадстаўленыя кар’ерамі, выманнямі па здабычы торфу і інш<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Рэльеф і геамарфалагічныя асаблівасці == Рэльеф у горадзе Мінску разнастайны, характарызуецца значнай пагоркавасцю, што адкрывае шырокія патэнцыйныя магчымасці для панарамнага контурнага і фрагментарнага ўспрымання забудовы<ref name="СОТПершамайскі"/>. Перапад адзнак у цэлым па горадзе складае каля 100 м: самыя высокія пляцоўкі знаходзяцца ў заходнім ([[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскім]]) і паўднёва-заходнім ([[Маскоўскі раён (Мінск)|Маскоўскім]]) планіровачных раёнах горада і складаюць адпаведна 280 і 270 м, найбольш паніжаныя паўднёвая ([[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі раён]]) і паўднёва-ўсходняя ([[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі раён]]) часткі горада маюць адзнаку каля 177 м<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольш узнесеная частка Мінска (283 м) размешчана ў раёне вуліцы [[Вуліца Ляшчынскага (Мінск)|Ляшчынскага]], за домам № 8. Самая нізкая адзнака (181,4 м) знаходзіцца на паўднёвым усходзе горада ў пойме [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] ў мікрараёне [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўка]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Важным элементам рэльефу горада з’яўляецца палогаўвагнутая даліна ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] з двума {{нп3|Рачная тэраса|надпойменнымі тэрасамі|ru|Речная терраса}}, размешчанымі на вышыні 10-20 м над межанным узроўнем ракі<ref name="СОТПершамайскі"/>. У бок даліны Свіслачы мясцовасць паніжаецца да 220—200 м. Паўднёва-ўсходняя ўскраіна горада паступова вылучаецца ў бок [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]], якая характарызуецца згладжанымі формамі рэльефу, забалочанасцю, слабой расчлененасцю і невялікімі ўхіламі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Па паходжанні і марфалогіі рэльефу ў межах горада Мінска выдзелена 7 асноўных тыпаў і больш за 11 відаў формаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Тут прадстаўлены наступныя тыпы рэльефу: ледніковы, водна-ледніковы, {{нп3|Флювіяльны рэльеф|флювіяльны|ru|Флювиальный рельеф}}, азёрны, біягенны, схілавы і {{нп3|Антрапагенны рэльеф|антрапагенны|ru|Антропогенный рельеф}}. Большасць з іх, акрамя антрапагеннага, маюць заканамернае яруснае размяшчэнне<ref name="СОТПершамайскі"/>. Верхні ярус (вышэй 260 м) утварае ледавікова-гляцыятэктанічны рэльеф. Ён размешчаны на поўдзень ад пас. [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічы]] і в. [[Масюкоўшчына (вёска)|Масюкоўшчына]], на поўнач ад в. [[Дзегцяроўка]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Яго ўтвараюць градава-пагорыстыя і пагоркава-ўвалістыя напорныя канчатковыя марэны і лагчыны выдушвання. Напорныя канчатковыя марэны распасціраюцца праз тэрыторыю г. [[Мінск]]а ў выглядзе нешырокіх перарывістых субшыротна выцягнутых палос, а ледавіковыя лагчыны пераймаюцца субшыротнымі далінамі рэк — прытокаў Свіслачы і [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчам]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Да сярэдняга ўзроўня імкнуцца формы водна-ледавіковага рэльефу — супрагляцыяльныя {{нп3|Конус вынасу|конусы вынасу|ru|Конус выноса}} і [[Дэльта (рака)|дэльты]], [[камы]] і [[озы]]. Конусы вынасу і дэльты займаюць большую частку г. Мінска і прылеглых тэрыторый, акрамя плошчаў, размешчаных на паўднёвым усходзе і ўздоўж рачных далін<ref name="СОТПершамайскі"/>. Іх паверхня паступова зніжаецца ў паўднёва-ўсходнім напрамку ад абсалютных вышынь 260—240 м да 200 м. Па морфаметрыі вылучаюцца [[Града (геамарфалогія)|градава]]- і пагоркава-ўвалістыя рэльефы<ref name="СОТПершамайскі"/>. У ніжнім ярусе ў інтэрвале абсалютных вышынь 220—180 м размешчаны [[Зандры|зандравыя]] раўніны і большасць флювіяльных і біягенных формаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Зандры шырока развіты на выраўнаваных паверхнях ля вёсак [[Баравая (Мінскі раён)|Баравая]] і [[Копішча]], ахопліваюць плошчы на міжрэччах Свіслачы-[[Слепня|Слепні]], [[Лошыца (рака)|Лошыцы]]-[[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]], а таксама працягваецца амаль суцэльнай паласой, якая то звужваецца, то пашыраецца ўздоўж даліны р. Свіслачы. Паверхня іх слабаўзгоркавая, радзей палогахвалістая са слабым (1-30) ухілам да даліны р. Свіслачы<ref name="СОТПершамайскі"/>. Бэлькі і [[яр]]ы расчляняюць схілы больш высокай заходняй частцы г. Мінска і прылеглай тэрыторыі, участкі распаўсюджання лёсападобных парод і прыдалінавыя палосы<ref name="СОТПершамайскі"/>. Яны развіваюцца на паверхнях з ўхіламі 30 і строме. Гушчыня бэлечнага раздзялення тэрыторыі горада змяняецца ад 0,7 да 3,6 км / км2. Глыбіня бэлек да 15 — 18 м, шырыня да 300 м. Падоўжныя ўхілы дноў складаюць 5 — 22 м<ref name="СОТПершамайскі"/>. Флювіяльны рэльеф у значнай меры вызначае раздзеленае, моцна дэнудыраванае аблічча паверхні горада. Азёрны і біягенных рэльеф распаўсюджаны абмежаваны на днах ледніковых лагчын, поймах рэк і ў зарастальных азёрах<ref name="СОТПершамайскі"/>. Балоты ў асноўным [[Нізінныя балоты|нізінныя]], я з роўнай або дробнабугрыстай паверхняй, у большасці выпадкаў асушаныя. На поймах рачных далін паблізу вадасховішчаў яны нярэдка падтоплены, са стаячай вадой<ref name="СОТПершамайскі"/>. Тэхнагенны рэльеф сустракаецца паўсюдна ў раёнах, схільных да меліярацыйнага асваення, будаўніцтва, здабычы будаўнічых матэрыялаў, складзіравання адходаў і г. д. У выніку меліярацыі выпрамлены рэчышчы рэк, змененая іх глыбіня і шырыня, засыпаны яры і раўчукі, пабудаваныя дрэнажныя канавы і насыпы, якія іх абвалоўваюць, асушаныя балоты. Пры будаўніцтве паўсталі [[Дамба|дамбы]] вадасховішчаў і дарожныя {{нп3|Насып (транспарт)|насыпы|ru|Насыпь (транспорт)}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. Пляскатыя паверхні і будаўнічыя катлаваны імкнуцца да раёнаў новабудоўляў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Выемкі прасочваюцца на участках перасячэння дарогамі град і пагоркаў. Буйныя {{нп3|Кар’ер|кар’еры|ru|Карьер}} і {{нп3|Адвал (горная справа)|адвалы|ru|Отвал (горное дело)}} грунту маюць месца ў раёнах здабычы пяску і [[жвір]]у на ўскраінах вёсак [[Малінаўка (Шчомысліцкі сельсавет)|Малінаўка]], [[Шабаны (Мінскі раён)|Шабаны]] і [[Калядзічы (Мінскі раён)|Калядзічы]], а таксама пас. [[Сосны (Мінск)|Сосны]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Сярод штучных станоўчых формаў самыя буйныя — адвалы прамыслова-бытавых адходаў «Паўночны», «Трасцянец», «Прудзішча»<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Глебы == У адпаведнасці з глебава-геаграфічным раянаваннем Мінск ставіцца да Ашмянскай-Мінскага раёна дзярнова-падзолістых суглінкавых і супясчаных глеб Цэнтральнай акругі Цэнтральнай (Беларускай) правінцыі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Сучаснае глебавае покрыва Мінска сфармаваўся ў выніку сумеснага дзеяння прыродных і антрапагенных фактараў. Зыходная стракатасць глебавага покрыва, звязаная з разнастайнасцю форм рэльефу і матчыных парод, частай зменай стромкіх схілаў і паніжэнняў. Да захаду і паўднёвага захаду ад даліны Свіслачы пераважаюць дзярнова-падзолістыя супясчаныя і суглінкавыя глебы, якія развіваюцца на лёсападобных і марэнавых супесках і суглінках<ref name="СОТПершамайскі"/>. На левабярэжжа Свіслачы на ​​валунных і пескаватых супесках распаўсюджаныя ў асноўным дзярнова-падзолістыя супясчаныя і пясчаныя глебы. Да далінаў рэк прымеркаваны алювіяльныя і тарфяна-балотныя глебы, якія таксама характэрныя для забалочаных паніжэнняў<ref name="СОТПершамайскі"/>. У выніку шматвяковай гаспадарчай дзейнасці зыходныя глебы на тэрыторыі горада моцна трансфармаваны<ref name="СОТПершамайскі"/>. Пры будаўніцтве ў гарадах шырока практыкуюцца такія працы, як зразанне пагоркаў і выпалажванне схілаў, засыпанне яраў, поймаў, забалочаных паніжэнняў, заключэнне дробных рачулак на трубы. Адна з адметных асаблівасцяў гарадоў — шырокае распаўсюджанне тэхнагенных адкладаў як следства прымянення насыпнога грунту для нівелявання паверхні і фарміравання новых глеб. Часта для паляпшэння ўласцівасцяў глеб газонаў, кветнікаў, агародаў ужываюць торф, арганамінеральныя сумесі, раней зняты дзярновы (дзярнова-перагнойны) гарызонт, узбагачаны арганічным рэчывам<ref name="СОТПершамайскі"/>. Магутнасць тэхнагенных адкладаў істотна вар’іруе, дасягаючы максімальных значэнняў у найбольш старых раёнах горада<ref name="СОТПершамайскі"/>. У Мінску, як і ў многіх буйных гарадах свету, тэхнагенныя фактары глебаўтварэння дамінуюць над прыроднымі. Пераважна гэта насыпныя грунты з удзелам будаўнічых адходаў, попелу драўніны, шкла, бытавых адходаў, дзындры і іншых субстратаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольш трансфармаваны глебы на тэрыторыі прамысловых прадпрыемстваў, характарызуюцца найбольшай доляй перакрытых паверхняў (да 80-90 % тэрыторый). Натуральныя і блізкія да іх глебы ў межах горада захаваліся па горадабудаўніча незасвоеных ускраінах, у выглядзе асобных участкаў у гарадскіх лясах і лесапарках, у межах рачных поймаў і забалочаных тэрыторый<ref name="СОТПершамайскі"/>. Адным з найважнейшых індыкатараў тыпавой прыналежнасці глебы, яе стану і ступені трансфармацыі з’яўляецца рэакцыя глебавага раствора. Для непарушаных глеб Беларусі характэрна пераважна кіслая і слабакіслая рэакцыя асяроддзя: рН для большасці глебавых разнавіднасцяў знаходзіцца ў межах 4,2-5,8<ref name="СОТПершамайскі"/>. Для глеб г. Мінска рэакцыя глебавага асяроддзя характарызуецца як блізкая да нейтральнай, хоць у спектры глебавых разнавіднасцяў часцей за ўсё дамінуюць дзярнова-падзолістыя аўтаморфныя глебы рознай ступені трансфармавання. Гэта азначае, што ў параўнанні з натуральнымі глебамі відавочна выказана зрушэнне ў бок падшчалачвання глеб. Велічыня рн перавышае 7 ў 30 % выпадкаў. Слабакіслае асяроддзе, характэрнае для глеб рэкрэацыйных зон (рн = 5,52), хоць у шэрагу паркаў і захаваных зялёных масіваў Мінска рэакцыя асяроддзя апынулася слабашчолачнай<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольшыя змены велічыні рН адзначаюцца ў глебах тыпова гарадскіх ландшафтаў (шматпавярховай забудовы, прамысловых, саніруючых), дзе рэакцыя глебавых раствораў блізкая да нейтральнай або слабашчолачнай. Прычынай падшчалачвання гарадскіх глебаў з’яўляецца, перш за ўсё, прыўнясенне ў глебу (глебагрунтоў) попелу, цэментавага пылу, будаўнічых адходаў, якія характарызуюцца шчолачнай рэакцыяй асяроддзя<ref name="СОТПершамайскі"/>. Для гарадскіх тэрыторый характэрна забруджванне глебаў цяжкімі металамі: па параўнанні з незабруджанымі глебамі (мясцовым фонам) глебы горада абагачаны кадміем і меддзю ў сярэднім у 2,6 разы, свінцом і цынкам — ў 2,0 разы, нікелем і марганцам — у 1,7-1,8 разы. Найбольш высокія ўзроўні назапашвання свінцу, медзі, нікеля і цынку адзначаюцца ў глебах вытворчай зоны<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Гідраграфічныя асаблівасці == [[Выява:Minsk water and greenery system - Belarus.jpg|250px|thumb|Водна-зялёная сістэма Мінска ў 2017 годзе: зялёны колер — водна-зялёны дыяметр і [[Сляпянская водная сістэма]], фіялетавы — планаваная [[Лошыцкая водная сістэма]]]] [[Выява:Svisloch river in Minsk - 4 - 2014 AD.JPG|thumb|250px|left|Рака Свіслач абапал зеляніны [[Парк імя Янкі Купалы|парка імя Янкі Купалы]] і [[парк Марата Казея|парка Марата Казея]] ў цэнтральнай частцы дыяметра, фота 2014 года.]] [[Файл:Fishermen on the river Svislač near the Minsk sewage treatment plant - 4.jpg|250px|міні|Рыбакі на Свіслачы ў выходных труб Мінскай станцыі аэрацыі]] Каля горада праходзіць [[Галоўны еўрапейскі водападзел|водападзел]] басейнаў [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] і [[Чорнае мора|Чорнага мораў]]. Праз Мінск працякае рака [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], у якую ў межах гарадской рысы ўпадаюць яшчэ шэсць невялікіх (малых) рэк ([[Цна (прыток Свіслачы)|Цна]], [[Сляпянка]], [[Лошыца (рака)|Лошыца]], [[Мышка]] і [[Трасцянка (прыток Свіслачы)|Трасцянка]]). Усе яны адносяцца да [[Чарнаморскі басейн|Чарнаморскага басейна]]. Вышыня над узроўнем мора ў межах горада вагаецца ад 184 да 280 метраў, што, разам з двума {{нп3|Рачная тэраса|надпоймавымі тэрасамі|ru|Речная терраса}} ракі Свіслач, абумоўлівае складаны рэльеф мясцовасці. Акрамя рэк у межах Мінска гідраграфічная сетка горада прадстаўлена вадасховішчамі «[[Дразды (вадасховішча)|Дразды]]», «[[Камсамольскае возера]]», «[[Вадасховішча Курасоўшчына|Курасоўшчына]]», «[[Чыжоўскае вадасховішча]]» і «[[Цнянскае вадасховішча|Цнянскае]]»<ref name="СОТПершамайскі"/>. З паўночнага захаду на паўднёвы ўсход — ад вадасховішча [[Дразды (вадасховішча)|Дразды]] да [[Шабаны (жылы раён)|Шабаноў]] Мінск перасякае стужка [[Водна-зялёны дыяметр Мінска|водна-зялёнага дыяметра]], якая з’яўляецца адным з двух галоўных планіровачных стрыжняў горада. У 1976 годзе рака Свіслач была злучана з ракой [[Вілія]] (басейн ракі Нёман) пасродкам [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэмы]], у выніку чаго яе паўнаводнасць ў вярхоўях узрасла ў дзясяткі разоў. Сцёк зарэгуляваны шэрагам вадасховішчаў, найбольш буйнымі з якіх з’яўляюцца [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскае]] («Мінскае мора») і [[Асіповіцкае вадасховішча|Асіповіцкае]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. [[Ледастаў]] пачынаецца звычайна ў снежні, ускрываецца ў сакавіку — пачатку красавіка<ref name="СОТПершамайскі"/>. === Пітное водазабеспячэнне === У цяперашні час у Мінску існуе два тыпы крыніц пітнога водазабеспячэння: паверхневыя і падземныя. Доля пітной вады з падземных крыніц складае прыкладна 70 % у агульным аб’ёме, з паверхневых, адпаведна 30 %. Жыхары Фрунзенскага, Маскоўскага і частка Кастрычніцкага раёнаў г. Мінска спажываюць пітную ваду з паверхневай крыніцы водазабеспячэння пасля адпаведнай водападрыхтоўкі да патрабаванняў дзеючых санітарных нормаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Вялікія запасы падземных вод дазваляюць развіваць пітное водазабеспячэнне горада. Водазабеспячэнне ажыццяўляецца за кошт выкарыстання падземных вод дняпроўска-сожскага, бярэзінска-дняпроўскага і валдайскага ваданосных гарызонтаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Зона прэсных вод з мінералізацыяй да 1 г/л дасягае глыбіні 300 м, да 420 м размяшчаецца зона саланаватых вод з мінералізацыяй 1-10 г/л, а яшчэ глыбей — зона салёнай вады з мінералізацыяй да 28 г/л. Воды верхняй зоны выкарыстоўваюцца як пітныя, сярэдняй — для лячэбных мэт як мінеральная вада, ніжняй зоны — для лячэбных ваннаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Па дадзеных назіранняў за якасцю грунтавых і артэзіянскіх вод больш за 90 % пробаў адпавядаюць санітарна-гігіенічным нормам. Сярэдняе ўтрыманне асноўных кантраляваных макракампанентаў у падземных водах знаходзілася ў межах ад 0,07 да 0,25 ГДК, што сведчыць аб здавальняючай якасці падземных вод<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Клімат == {{main|Клімат Мінска}} {{нп3|Клімат Мінска||ru|Климат Минска}} [[Умераны клімат|умерана-кантынентальны]] са значным уплывам атлантычнага марскога паветра (заходні перанос паветраных мас). Характэрная мяккая і вільготная зіма, цёплае лета і сырая восень<ref name="СОТПершамайскі"/>. Зіма мяккая з няўстойлівым надвор’ем, часта пахмурная з адлігамі да + 5°С…+10 ° С і малой колькасцю ападкаў. Кліматычная зіма пачынаецца ў другой палове лістапада і заканчваецца ў другой палове сакавіка. Сярэдняя тэмпература студзеня −4,5&nbsp;°C. Вясна сонечная, адрозніваецца частым зваротам замаразкаў аж да пачатку мая. Лета прыходзіць у горад у канцы мая. У гэты сезон года нават у самыя халодныя гады тэмпература паветра не апускаецца ніжэй 0&nbsp;°C. Самы цёплы месяц — ліпень (+ 18,5&nbsp;°C)<ref name="СОТПершамайскі"/>. Спякота ў горадзе — не рэдкасць і, як ва ўсёй Еўропе, ад года да года пачынае здарацца ўсё часцей, павялічваючы сваю працягласць. Аднак вялікая тэмпература паветра назіралася яшчэ ў ліпені 1936 года, калі слупок тэрмометра падняўся да + 35,0 ° С. Восень пачынаецца ў сярэдзіне верасня. Часта пасля першых пахаладанняў прыходзіць «[[бабіна лета]]». За тры месяцы сярэднесутачная тэмпература паветра ў цэлым зніжаецца на 6 °С/месяц<ref name="СОТПершамайскі"/>. * Сярэднегадавая [[тэмпература]] — +6,7&nbsp;°C * Абсалютны максімум тэмпературы (+35,8&nbsp;°C) быў зарэгістраваны 8 жніўня 2015 года, абсалютны мінімум (−39,1&nbsp;°C) — 17 студзеня 1940 года * Сярэднегадавая [[Шкала Бофарта|хуткасць ветру]] — 2,4 м/с * Сярэднегадавая [[Адносная вільготнасць|вільготнасць паветра]] — 77 % === Кліматычныя нормы тэмпературы паветра ў г. Мінску === {{Клімат горада |Горад_род=Мінска |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/26850.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.5 | Сту_сяр_апад=45 | Лют_сяр=-4.4 | Лют_сяр_апад=38 | Сак_сяр=0.0 | Сак_сяр_апад=44 | Кра_сяр=7.2 | Кра_сяр_апад=42 | Май_сяр=13.3 | Май_сяр_апад=65 | Чэр_сяр=16.4 | Чэр_сяр_апад=89 | Ліп_сяр=18.5 | Ліп_сяр_апад=89 | Жні_сяр=17.5 | Жні_сяр_апад=68 | Вер_сяр=12.1 | Вер_сяр_апад=60 | Кас_сяр=6.6 | Кас_сяр_апад=53 | Ліс_сяр=0.6 | Ліс_сяр_апад=48 | Сне_сяр=-3.4 | Сне_сяр_апад=49 | Год_сяр=6.7 | Год_сяр_апад=690 | Сту_сяр_мін=-6.7 | Сту_сяр_макс=-2.1 | Лют_сяр_мін=-7.0 | Лют_сяр_макс=-1.4 | Сак_сяр_мін=-3.3 | Сак_сяр_макс=3.8 | Кра_сяр_мін=2.6 | Кра_сяр_макс=12.2 | Май_сяр_мін=8.1 | Май_сяр_макс=18.7 | Чэр_сяр_мін=11.7 | Чэр_сяр_макс=21.5 | Ліп_сяр_мін=13.8 | Ліп_сяр_макс=23.6 | Жні_сяр_мін=12.8 | Жні_сяр_макс=22.8 | Вер_сяр_мін=8.2 | Вер_сяр_макс=16.7 | Кас_сяр_мін=3.6 | Кас_сяр_макс=10.2 | Ліс_сяр_мін=-1.3 | Ліс_сяр_макс=2.9 | Сне_сяр_мін=-5.5 | Сне_сяр_макс=-1.2 | Год_сяр_мін=3.1 | Год_сяр_макс=10.6 | Сту_а_макс=10.3 | Сту_а_мін=-39.1 | Лют_а_макс=13.6 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=18.9 | Сак_а_мін=-30.5 | Кра_а_макс=26.0 | Кра_а_мін=-18.4 | Май_а_макс=30.9 | Май_а_мін=-5.0 | Чэр_а_макс=32.5 | Чэр_а_мін=0 | Ліп_а_макс=33.9 | Ліп_а_мін=3.8 | Жні_а_макс=34.6 | Жні_а_мін=1.7 | Вер_а_макс=30.3 | Вер_а_мін=-4.7 | Кас_а_макс=24.7 | Кас_а_мін=-12.9 | Ліс_а_макс=16.0 | Ліс_а_мін=-20.4 | Сне_а_макс=10.3 | Сне_а_мін=-30.6 | Год_а_макс=34.6 | Год_а_мін=-39.1 |}} === Ападкі === Гадавая сума ападкаў складае 690 мм<ref name="СОТПершамайскі"/>. Іх максімум прыпадае на чэрвень і ліпень (па 89 мм), а мінімум — на люты (39 мм). Зменлівасць ападкаў у горадзе высокая — ад 360 мм у 1953 годзе да 965 мм у 1998 годзе. Унутры года варыяцыі велічынь маюць яшчэ больш шырокі дыяпазон<ref name="СОТПершамайскі"/>. У перыяд ўстойлівых халадоў адбываецца фарміраванне [[Снежны полаг|снежнага полагу]], які дасягае сваёй максімальнай вышыні перад пачаткам снегараставання — у канцы лютага (16 см)<ref name="СОТПершамайскі"/>. Максімальная вышыня снежнага полагу за ўсю гісторыю назіранняў у Мінску складае 76 см. Пераважаюць {{нп3|Заходнія вятры ўмеранага пояса|вятры заходніх напрамкаў|ru|Западные ветры умеренного пояса}}, ад 3 да 6 м/с. У цэлым клімат горада падобны з кліматам гарадоў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Флора == Расліннасць горада прадстаўлена зялёнымі насаджэннямі, якія гуляюць важную ролю ў фарміраванні аптымальнаша гарадскога асяроддзя, выконваючы санітарна-гігіенічныя, рэкрэацыйныя, эстэтычныя, шума- і глебаахоўныя, водаахоўныя і асяродзеўтваральныя функцыі. Арганізацыя экалагічна збалансаванай структуры ландшафтнарэкрэацыйнага комплексу горада з’яўляецца адной з вядучых задач, якая вызначае камфортнае асяроддзе пражывання грамадзян, якія ў ім жывуць<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольшую рэкрэацыйную каштоўнасць для гараджан маюць добраўпарадкаваныя ландшафтна-рэкрэацыйныя тэрыторыі — паркі, лесапаркі, скверы, бульвары, сады, азеляненне тэрыторый грамадскіх цэнтраў, водна-зялёных сістэм<ref name="СОТПершамайскі"/>. Спрыяльным для г. Мінска з’яўляецца водна-зялёны ландшафт ў пойме ракі Свіслач і яе прытокаў, што перасякаюць горад з поўначы-захаду на паўднёвы ўсход. На працягу 20 км ён мае шэраг вадаёмаў (Чыжоўскае, Дразды, Камсамольскае возера), паркаў (Перамогі, імя Купалы, імя Коласа) і зялёных зон<ref name="СОТПершамайскі"/>. Сярод захаваных на тэрыторыі г. Мінска ў натуральным стане прыродных экасістэм неабходна вылучыць балоты і забалочаныя тэрыторыі з характэрнай для іх і незвычайнай для гарадскога асяроддзя балотнай расліннасцю. У цяперашні час гэта найменш парушаныя ўчасткі прыроды ў Мінску, што звязана з высокай абводненасцю, цяжкадаступнасцю для горадабудаўнічага асваення, размяшчэннем у водаахоўных зонах (прыбярэжных палосах) рэк і вадаёмаў. Балоты і забалочаныя тэрыторыі выконваюць розныя функцыі, сярод якіх неабходна вылучыць акумуляцыйую, клімата-асяродзерэгулявальную, газарэгулявальную, гідралагічную, геахімічнуюх, культурна-рэкрэацыйную. Акрамя таго, гэтыя ўчасткі выконваюць важную ролю ў падтрыманні ландшафтнай і біялагічнай разнастайнасці горада. Так, на тэрыторыі балот сфармаваліся разнастайныя раслінныя асацыяцыі з удзелам {{bt-bellat|Асака{{!}}асакі|Carex}}, {{bt-bellat|Сітнік{{!}}сітніку|Juncus}}, {{bt-bellat|Падвей{{!}}падвею|Eriophorum}} і {{bt-bellat|Маруна{{!}}маруны|Galium}}, {{bt-bellat||Lysimachia thyrsiflora}}, {{bt-bellat|Зюзнік еўрапейскі{{!}}зюзніку еўрапейскага|Lycopus europaeus}}, {{bt-bellat|Буякі{{!}}буякоў|Vaccinium uliginosum}}, {{bt-bellat|Імшарніца{{!}}імшарніцы|Andromeda}}, {{bt-bellat|Сфагнавыя імхі{{!}}сфагнавых імхоў|Sphagnopsida}} і інш., якія звычайна рэдка сустракаюцца ў гарадах. Зарэгістраваныя рэдкія ахоўныя віды раслін — {{bt-bellat|пальчатакарэннік майскі|Dactylorhiza majalis}}. На гарадскіх балотах расце таксама вялікая колькасць лекавых раслін ({{bt-bellat||Comarum palustre}}, {{bt-bellat|валяр’ян лекавы|Valeriana officinalis}}, {{bt-bellat|дзягіль лекавы|Archangelica officinalis}}, {{bt-bellat|бабок|Menyanthes trifoliata}}, {{bt-bellat|шальнік трыпутнікавы|Alisma plantago-aquatica}}, {{bt-bellat|аер звычайны|Acorus calamus}} і інш.)<ref name="СОТЦэнтральны">[http://centr.minsk.gov.by/docs/sxema.pdf Схема озелененных территорий общего пользования, в том числе объектов озеленения, подлежащих охране в соответствии с Законом Республики Беларусь «Об охране окружающей среды». Центральный район] {{ref-ru}}</ref>. Неабходна адзначыць, што структура ландшафтна-рэкрэацыйнага комплексу горада арганізавана нераўнамерна. Высокім узроўнем добраўпарадкавання азеляненні тэрыторый адрозніваюцца цэнтральная, усходняя і паўночна-ўсходняя часткі горада. У заходнім і паўднёва-заходнім сектарах вялікая частка тэрыторый прыроднага комплексу не добраўпарадкавана для рэкрэацыйнага выкарыстання<ref name="СОТПершамайскі"/>. Агульны стан дрэвастояў лясоў і лесапаркаў горада і яго бліжэйшых ваколіц здавальняючы. Самымі пашкоджанымі з’яўляюцца дубовыя і высокаўзроставыя яловыя насаджэнні на паўднёвы захад і поўдзень горада, што сведчыць аб неабходнасці правядзення санітарных мерапрыемстваў. Пашкоджанні дуба і асіны звязаны, як правіла, з актыўнасцю насякомых — шкоднікаў лесу. Паслабленне елкі з’яўляецца следствам, перш за ўсё, значнага ўзросту і надзвычай неспрыяльнай прыродна-кліматычнай сітуацыі (засух) у вегетацыйныя перыяды<ref name="СОТПершамайскі"/>. === Відавая разнастайнасць === Для азелянення горада выкарыстоўваюцца {{bt-bellat|каштан|Castanea}}, {{bt-bellat|клён|Acer}}, {{bt-bellat|ліпа|Tilia}}, шэраг відаў {{bt-bellat|Таполя{{!}}таполі|Populus}}, {{bt-bellat|Глог{{!}}глога|Crataegus}}, {{bt-bellat|Вярба{{!}}вярбы|Salix}}, {{bt-bellat|бяроза павіслая|Betula pendula}}), {{bt-bellat|бяроза пушыстая|Betula pubescens}}, {{bt-bellat|яблыня|Malus}}, {{bt-bellat|лістоўніца|Larix}} і іншыя<ref name="СОТПершамайскі"/>. З дзікарослых раслін, занесеных у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь растуць на тэрыторыі Першамайскага раёна — {{bt-bellat|лілея кучаравая|Lilium martagon}}, {{bt-bellat|чына гладкая|Lathyrus laevigatus}}, {{bt-bellat|гладыш шыракалісты|Laserpitium latifolium}}<ref name="СОТПершамайскі"/>, Цэнтральнага раёна — {{bt-bellat|пальчатакарэннік майскі|Dactylorhiza majalis}}<ref name="СОТЦэнтральны"/>, Савецкага раёна — {{bt-bellat|чына льналістая|Lathyrus linifolius}}<ref name="СОТСавецкі">[http://sov.minsk.gov.by/images/obshchestvennoe-obsuzhdenie/2018/obshchestvennoe-obsuzhdenie-ekolog-doklada/ekolog_doklad.pdf Схема озелененных территорий общего пользования, в том числе объектов озеленения, подлежащих охране в соответствии с Законом Республики Беларусь «Об охране окружающей среды» Советский район] {{ref-ru}}</ref>, Маскоўскага раёна — {{bt-bellat|пухірнік ягадны|Silene baccifera}}, {{bt-bellat|вярба чарнічная|Salix myrtilloides}}, {{bt-bellat|ладдзян трохнадрэзаны|Corallorhiza trifida}}<ref name="СОТМаскоўскі">[http://mosk.minsk.gov.by/docs/obshestvennoe-obsuzhdenie-uplotnenie-zastroyki/ob-ekt-59-2017.pdf Схема озелененных территорий общего пользования, в том числе объектов озеленения, подлежащих охране в соответствии с Законом Республики Беларусь «Об охране окружающей среды» Московский район] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190711190046/http://mosk.minsk.gov.by/docs/obshestvennoe-obsuzhdenie-uplotnenie-zastroyki/ob-ekt-59-2017.pdf |date=11 ліпеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. === Праблемы === Сур’ёзнай праблемай з’яўляецца забруджванне насаджэнняў прамысловымі, будаўнічымі і бытавымі адходамі, якія не толькі зніжаюць эстэтычную прывабнасць ландшафту, але і з’яўляюцца крыніцай таксічных для жывых арганізмаў рэчываў і злучэнняў, якія ўключаюцца ў біялагічны кругазварот і пранікаюць у грунтавыя воды<ref name="СОТПершамайскі"/>. Значная частка выкінутых у лясах адходаў (напрыклад, пластмасавыя вырабы) не раскладаецца мікраарганізмамі ляснога подсцілу і займае значныя ўчасткі ў лясных насаджэннях. У большай ступені засмечаныя ўчасткі, прылеглыя да аўтамабільных трасах, камунікацыях і размешчаныя паблізу жылых масіваў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Такім чынам, сучасны здавальняючы стан лясоў і лесапаркаў Мінска не з’яўляецца ўстойлівым, паколькі пераважная іх частка ў рознай ступені схільная да дэгрэсіі, асабліва гэты працэс праяўляецца ў раслінных супольнасцях, якія валодаюць паніжанай устойлівасцю да рэкрэацыйных і тэхнагенных нагрузак<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Фаўна == Мінск размешчаны ў цэнтральным зоагеаграфічным раёне зоны змешаных лясоў царства Палеаарктыкі Галарктычнай вобласці. У Мінску сустракаюцца каля 25 відаў млекакормячых, 102 гняздуючых віда птушак, каля 10 відаў земнаводных, а таксама паўзуны, насякомыя і ракападобныя. Разнастайнасць фаўны абумоўлена вялікай тэрыторыяй горада і здольнасцю жывёл прыстасоўвацца да ўмоў гарадскога асяроддзя (для некаторых відаў гэтыя ўмовы больш спрыяльныя, чым натуральныя)<ref name="СОТПершамайскі"/>. З млекакормячых найбольш поўна на тэрыторыі горада прадстаўлены атрад грызуноў, сярод якіх сустракаюцца прадстаўнікі лясной фаўны, а таксама сінантропныя віды. На ландшафтна-рэкрэацыйных тэрыторыях насяляюць віды, характэрныя для лясных экасістэм: {{bt-bellat|мыш лясная|Apodemus uralensis}}, {{bt-bellat|мыш-малышка|Micromys minutus}}, {{bt-bellat|палёўка звычайная|Microtus arvalis}}, {{bt-bellat|палёўка рыжая|Myodes glareolus}} і {{bt-bellat|палёўка цёмная|Microtus agrestis}}, {{bt-bellat|вавёрка звычайная|Sciurus vulgaris}}. З [[сінантропныя арганізмы|сінантропных відаў]] на тэрыторыі горада пераважаюць {{bt-bellat|шэры пацук|Rattus norvegicus}} і {{bt-bellat|мыш дамавая|Mus musculus}}, пераважнымі месцамі лакалізацыі якіх з’яўляюцца жылая забудова, а таксама прадпрыемствы па захоўванні і перапрацоўцы харчовых прадуктаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Відавы склад і колькасць птушак істотна адрозніваецца ў розных функцыянальных зонах. Найбольш сустракальныя — {{bt-bellat|шэрая варона|Corvus cornix}}, {{bt-bellat|каўка|Coloeus monedula}}, {{bt-bellat|грак|Corvus frugilegus}}, {{bt-bellat|дамавы верабей|Passer domesticus}}, {{bt-bellat|шпак звычайны|Sturnus vulgaris}}, {{bt-bellat|вялікі дзяцел|Dendrocopos major}}, {{bt-bellat|берасцянка|Fringilla coelebs}}, {{bt-bellat|белая сітаўка|Motacilla alba}}, {{bt-bellat|валасянка чорнагаловая|Sylvia atricapilla}}, {{bt-bellat||Phylloscopus trochilus}}, {{bt-bellat|пячураўка-трашчолка|Phylloscopus sibilatrix}}, {{bt-bellat|заранка|Erithacus rubecula}}, {{bt-bellat|валасяніца пярэстая|Ficedula hypoleuca}}, {{bt-bellat|валасяніца шэрая|Muscicapa striata}}, {{bt-bellat|вялікая сініца|Parus major}}, {{bt-bellat|блакітніца звычайная|Cyanistes caeruleus}}, {{bt-bellat|перасмешка зялёная|Hippolais icterina}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. На гарадскіх вадаёмах незалежна ад іх паходжання (прыродныя і трансфармаваныя) жыве больш за 40 відаў птушак, у тым ліку вадаплаўныя. Да такіх месцапражыванняў імкнуцца {{bt-bellat|крыжанка|Anas platyrhynchos}}, {{bt-bellat|лысуха|Fulica atra}}, {{bt-bellat|чайка азёрная|Chroicocephalus ridibundus}}. Акрамя гэтага, сустракаюцца нехарактэрныя для урбанізаваных тэрыторый птушкі — {{bt-bellat|лебедзь-шыпун|Cygnus olor}}, {{bt-bellat|вялікі бугай|Botaurus stellaris}}, {{bt-bellat|пагоніч звычайны|Porzana porzana}}, {{bt-bellat|салаўіны цвыркун|Locustella luscinioides}}, {{bt-bellat||Sterna hirundo}}, {{bt-bellat||Chlidonias niger}}, а таксама рэдкія птушкі, якія патрабуюць аховы, такія як {{bt-bellat|крачка малая|Sterna albifrons}}, {{bt-bellat||Podiceps ruficollis}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. Тэрыторыі жылых і грамадскіх зон г. Мінска адрозніваюцца бедным відавым складам і высокай шчыльнасцю гняздуючых птушак, 70 % сярод якіх займаюць {{bt-bellat|шызы голуб|Columba livia}} і {{bt-bellat|дамавы верабей|Passer domesticus}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольш спрыяльным месцапражыванням земнаводных і рэптылій з’яўляюцца зялёныя тэрыторыі прыроднага комплексу паблізу рэк і вадаёмаў, ўвільготненыя месцапражыванні і водныя аб’екты, якія ўваходзяць у іх склад<ref name="СОТПершамайскі"/>. Герпетафаўна прадстаўлена {{bt-bellat|трытон звычайны|Lissotriton vulgaris}}, {{bt-bellat|жарлянка чырванабрухая|Bombina bombina}}, {{bt-bellat|часночніца звычайная|Pelobates fuscus}}, {{bt-bellat|рапуха зялёная|Bufotes viridis}}, {{bt-bellat|жаба вастрамордая|Rana arvalis}}, {{bt-bellat|жаба травяная|Rana temporaria}}, {{bt-bellat||Pelophylax esculentus}} і {{bt-bellat|жаба сажалкавая|Pelophylax lessonae}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. З рэптылій адзначаны {{bt-bellat|яшчарка жывародная|Zootoca vivipara}}, {{bt-bellat|вуж звычайны|Natrix natrix}}, {{bt-bellat|гадзюка звычайная|Vipera berus}}. Акрамя гэтага, зрэдку сустракаюцца {{bt-bellat|рапуха шэрая|Bufo bufo}}, {{bt-bellat|рапуха чаротавая|Bufo calamita}}, {{bt-bellat|квакша звычайная|Hyla arborea}}, якія не маюць на тэрыторыі горада сталых месцапражыванняў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Нягледзячы на тое, што рака Свіслач больш астатніх рэк Беларусі схільная да ўплыву чалавечага фактару, яна была і застаецца даволі рыбным і наведвальным вадаёмам. Працягласць р. Свіслач 327 км, у лік якіх уваходзяць 22 км, размешчаных у Мінску. У рацэ Свіслач насяляюць {{bt-bellat|гусцяра|Blicca bjoerkna}}, {{bt-bellat|звычайны джгір|Gymnocephalus cernuus}}, {{bt-bellat|карась звычайны|Carassius carassius}}, {{bt-bellat|краснапёрка|Scardinius erythrophthalmus}}, {{bt-bellat|лешч|Abramis brama}}, {{bt-bellat|акунь звычайны|Perca fluviatilis}}, {{bt-bellat|плотка|Rutilus rutilus}}, {{bt-bellat|верхаводка|Alburnus alburnus}} і {{bt-bellat|шчупак|Esox lucius}}<ref name="СОТЦэнтральны"/>. == Экалогія == Для Мінска характэрныя вялікія плошчы, зарэзерваваныя пад зялёныя насаджэнні і паркі. У той жа час, у межах горада працягваюць працу буйныя прамысловыя прадпрыемствы, а колькасць аўтамабіляў пастаянна расце. У цёплую пару года ў Мінску неаднаразова перавышаецца [[гранічна дапушчальная канцэнтрацыя]] [[фармальдэгід]]у ў паветры. Акрамя таго, у некаторых раёнах горада востра стаіць праблема забруджвання паветра дыяксідам азоту і цвёрдымі часціцамі памерам менш за 10 мікрон (ТЧ10)<ref>[http://www.minpriroda.gov.by/ru/bulleten/new_url_349142309 Состояние природной среды Беларуси. Ежегодный экологический бюллетень. 2013 год]{{Недаступная спасылка}}. — Минск, 2014. — С. 88-91.</ref>. Па колькасці выкідаў забруджвальных [[рэчыва]]ў у [[паветра]] ад стацыянарных крыніц Мінск па выніках [[2010]] года апынуўся на другім месцы ў [[Беларусь|Беларусі]] пасля [[Наваполацк]]а (31 тысяча тон супраць 50 тысяч тон)<ref>[http://telegraf.by/2011/03/za_2010_god_zabrudzhvanne_pavetra_belarus_zmenshilasja_na_175 За 2010 год забруджванне паветра ў Беларусі зменшылася на 17,5 %] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110815231534/http://telegraf.by/2011/03/za_2010_god_zabrudzhvanne_pavetra_belarus_zmenshilasja_na_175 |date=15 жніўня 2011 }}{{ref-be}}, ''telegraf.by'' (21.03.2011)</ref>, у 2013 годзе гэты паказчык склаў 26,6 тысяч тон<ref name=bul.60f>[http://www.minpriroda.gov.by/ru/bulleten/new_url_349142309 Состояние природной среды Беларуси. Ежегодный экологический бюллетень. 2013 год]{{Недаступная спасылка}}. — Минск, 2014. — С. 60-61.</ref>. За 2003—2008 гады агульная эмісія забруджвальных рэчываў у Мінску вырасла са 186 тысяч тон да 247,4 тысячы тон<ref name=eco.1>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550/|title=Не сосновый бор, но дышать можно смело|date=2009-09-18|publisher=[[БелаПАН|Белорусские новости]]|access-date=1 ліпеня 2018|archive-date=27 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327122947/https://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550 |title=Архіўная копія |access-date=26 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327122947/https://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550 |archive-date=27 сакавіка 2019 }}</ref>. Экалагічная сітуацыя ў горадзе пагоршылася з-за частковага пераходу па эканамічных меркаваннях на [[мазут]] замест [[Прыродны газ|прыроднага газу]] ў якасці [[паліва]], аднак вялікая частка забруджванняў ў горадзе прыпадае на аўтамабілі<ref name=eco.1 />. Па забруджванні ад мабільных крыніц Мінск нязначна саступае Мінскай вобласці — 160,5 тысячы тон супраць 182,5 тысячы тон. 109,2 тысячы тон ад гэтай колькасці склаў аксід вугляроду, 31,8 тысячы — вуглевадароды, 15,8 тысячы — аксіды азоту, 3,6 тысячы — цвёрдыя рэчывы (часціцы), 100 тон — дыяксід серы, каля 110 кілаграмаў [[бензапірэн]]у<ref name=bul.62>[http://www.minpriroda.gov.by/ru/bulleten/new_url_349142309 Состояние природной среды Беларуси. Ежегодный экологический бюллетень. 2013 год]{{Недаступная спасылка}}. — Минск, 2014. — С. 62.</ref>. Асноўнымі стацыянарнымі крыніцамі забруджвання атмасфернага паветра з’яўляюцца РУП «[[Мінскі трактарны завод]]», філіялы РУП «[[Мінскэнерга]]» ([[ЦЭЦ-3 (Мінск)|ЦЭЦ-3]], [[ЦЭЦ-4 (Мінск)|ЦЭЦ-4]]), Мінскія цеплавыя сеткі (раённыя кацельні), Мінская ачышчальная станцыя КУВП «Мінсквадаканал», ААТ «[[Мінскі аўтамабільны завод]]», ААТ «[[Мінскі завод ацяпляльнага абсталявання]]», ААТ «[[Мінскі завод будаўнічых матэрыялаў]]», ААТ «[[Керамін]]», ЗАТ «[[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]», УП «Мінсккамунцепласетка», ААТ «[[Мінскі маторны завод]]»<ref name="СОТПершамайскі"/>.<ref>[http://news.tut.by/economics/252761.html Чистый воздух в Минске: миф или реальность?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111005184056/http://news.tut.by/economics/252761.html |date=5 кастрычніка 2011 }}</ref>. У 2012 годзе сумарныя выкіды забруджвальных рэчываў у паветра ад стацыянарных крыніц склалі 26,6 тыс. тон, у тым ліку цвёрдых часціц — 2,4 тыс. тон, [[Аксід серы (IV)|дыяксіду серы]] — 2 тыс. тон , [[Аксід азоту (IV)|дыяксіду азоту]] — 5,2 тыс. тон, аксіду вугляроду<!--так у крыніцы. CO ці CO2 — незразумела--> — 11 тыс. тон, неметанавых лятучых арганічных злучэнняў — 4,7 тыс. тон<ref name=belstatminsk2013>[https://web.archive.org/web/20120920172959/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions_annual_data/minsk-city.pdf Регионы Республики Беларусь — 2013], ''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''</ref>. Па выніках 2013 года агульны ўзровень эмісіі забруджвальных рэчываў склаў 25 тысяч тон, у тым ліку 2190 тон цвёрдых часціц, {{num|10140}}{{nbsp}}тон аксіду вугляроду, 870 тон дыяксіду серы, 6910 тон аксідаў азоту, 4270 тон неметанавы[ лятучых арганічных злучэнняў, 610 тон іншых вуглевадародаў<ref name=bul.60f />. З 2005 па 2012 год колькасць адходаў вытворчасці ўсіх відаў павялічылася з 1,15 млн тонаў да 1,62 млн тонаў, а выкарыстанне вады горадам паменшылася з 253,7 да 184,5 млн тон<ref name=belstatminsk2013 />. [[Файл:M9 Minsk Beltway.jpg|thumb|250 пкс|[[Магістраль М9]]]] Найвышэйшы ўзровень канцэнтрацыі дыяксіду азоту і аксідаў вугляроду прыпадае на 17-19 гадзін ў халодную пару года і 20-21 гадзін — у цёплае<ref name=eco.1 />. У горадзе часам назіраецца кароткатэрміновае перавышэнне гранічна дапушчальных канцэнтрацый шкодных рэчываў — у прыватнасці, фармальдэгіду і [[аміяк]]у ў ваколіцах [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскага аўтамабільнага завода]] і [[Шабаны (жылы раён)|мікрараёне Шабаны]]<ref name=eco.1 />. Таксама зарэгістраваныя значныя колькасці [[хром]]у-VI і [[Аксід азоту(IV)|дыяксіду азоту]]<ref name=eco.1 />. Найбольш забруджанымі з’яўляюцца вуліцы [[Вуліца Ціміразева (Мінск)|Ціміразева]], [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]], [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|Багдановіча]], [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]], [[Вуліца Казінца (Мінск)|Казінца]], [[Вуліца Шаранговіча (Мінск)|Шаранговіча]], [[Вуліца Судмаліса (Мінск)|Судмаліса]], [[Шабаны (вуліца)|Шабаны]], [[Бабруйская вуліца (Мінск)|Бабруйская]], [[Вуліца Шчорса (Мінск)|Шчорса]], [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошча Свабоды]] і іх наваколлі<ref name=eco.2>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/society/2009/06/03/ic_news_116_312342/|title=Самый загрязнённый воздух в Минске — на улице Тимирязева|date=2009-06-03|publisher=[[Белорусские новости]]|access-date=1 ліпеня 2018|archive-date=27 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327134508/https://naviny.by/rubrics/society/2009/06/03/ic_news_116_312342|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://naviny.by/rubrics/society/2009/06/03/ic_news_116_312342 |title=Архіўная копія |access-date=26 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327134508/https://naviny.by/rubrics/society/2009/06/03/ic_news_116_312342 |archive-date=27 сакавіка 2019 }}</ref>. Найбольш забруджанай ў цэлым з’яўляецца паўднёва-ўсходняя частка Мінска ([[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]], [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі]] і [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскі раёны]])<ref name=eco.2 />. Рэспубліканскі цэнтр радыяцыйнага кантролю і маніторынгу навакольнага асяроддзя (РЦРКМ) кантралюе сярэднесутачныя [[канцэнтрацыя часціц|канцэнтрацыі]] цвёрдых часціц [[РМ-10]], [[Аксід азоту (IV)|дыяксіду азоту]], узровень [[фармальдэгід]]у, [[Дыяксід вугляроду|аксіду вугляроду]], дозы [[гама-выпраменьванне|гама-выпраменьвання]]<ref>[http://news.tut.by/society/133642.html Данные мониторинга свидетельствуют об ухудшении состояние атмосферного воздуха в Минске за последнюю неделю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090918210318/http://news.tut.by/society/133642.html |date=18 верасня 2009 }}</ref>. Для прафілактыкі забруджванняў РЦРКМ у выпадку наступлення неспрыяльных умоў надвор’я адпраўляе папярэджанні прадпрыемствам<ref name=eco.1 />. Акрамя таго, ДАІ горада перыядычна праводзіць комплекс мерапрыемстваў «Чыстае паветра», падчас якога арганізуюцца перасоўныя пасты па праверцы аўтамабіляў на адпаведнасць экалагічным стандартам<ref>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/auto/2009/05/27/ic_news_120_311960/|title=В июне столичная ГАИ профильтрует автомобили|date=2009-05-27|publisher=[[Белорусские новости]]|access-date=1 ліпеня 2018|archive-date=17 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717070646/https://naviny.by/rubrics/auto/2009/05/27/ic_news_120_311960|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/auto/2007/06/09/ic_news_120_272008/|title=Минская ГАИ проводит акцию «Чистый воздух»|date=2007-06-09|publisher=[[Белорусские новости]]|access-date=1 ліпеня 2018|archive-date=27 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327134436/https://naviny.by/rubrics/auto/2007/06/09/ic_news_120_272008|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://naviny.by/rubrics/auto/2007/06/09/ic_news_120_272008 |title=Архіўная копія |access-date=26 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327134436/https://naviny.by/rubrics/auto/2007/06/09/ic_news_120_272008 |archive-date=27 сакавіка 2019 }}</ref>. У 2009 годзе Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя разглядала магчымасць унясення прапановы аб забароне на ўезд у цэнтр горада аўтамабіляў з неэкалагічнымі рухавікамі<ref>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/auto/2009/04/02/ic_articles_120_161977/|title=Неэкологичные автомобили не будут пускать в белорусские города|date=2009-04-02|publisher=[[Белорусские новости]]|access-date=1 ліпеня 2018|archive-date=17 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717062322/https://naviny.by/rubrics/auto/2009/04/02/ic_articles_120_161977|url-status=dead}}</ref>. У 2008 годзе быў агучаны намер вынесці за мяжу горада прадпрыемствы трэцяга класа небяспекі, у тым ліку [[Мінскі аўтамабільны завод|МАЗ]] і [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=16733 Заводы МАЗ і МТЗ вынясуць за рысу гораду]{{ref-be}}, ''[[Наша нива (1991)|Наша ніва]]'' (23.04.2008)</ref>. Вышэйпералічаныя ініцыятывы па паляпшэнню экалагічнай сітуацыі ў Мінску да цяперашняга часу не рэалізаваны, а дакладней, прынесеныя ў ахвяру эканоміі бюджэтных сродкаў. Урад краіны і кіраўніцтва горада не бачаць у паляпшэнні экалагічнай сітуацыі ў горадзе Мінску першачарговай задачы. Шмат у чым гэта адбываецца з-за неразумення ўсёй паўнаты наступстваў доўгачасовага ўдыхання забруджанага паветра. У прыватнасці, адно з найбольш страшных наступстваў удыхання забруджанага паветра — {{нп3|Карцынома|рак|ru|Карцинома}} (не толькі [[Рак лёгкага|лёгкіх]]), мае часовы лаг (затрымку) паміж прычынай і следствам (уздзеяннем [[Канцэрагены|канцэрагену]] і клінічна {{нп3|Медыцынская дыягностыка|дыягнаставанай|ru|Медицинская диагностика}} развітой формай раку) парадку 10-20 гадоў. У Мінску скасавана падраздзяленне ДАІ, раней адказвала за кантроль выкідаў аўтатранспарту. А ў гарадскога экалагічнага камітэта на выкананне гэтых функцый няма штатнай колькасці супрацоўнікаў, то бок, гэтую працу рэгулярна весці няма каму. [[Файл:Niamiha flood 260514 3.jpg|thumb|250px|Падтапленне дажджом на вуліцы [[вуліца Няміга|Нямізе]] (26 мая 2014)]] З пачаткам XX стагоддзя экалагічная праблема ў Мінску пагаршаецца практыкай «ушчыльнення», якая атрымала шырокае распаўсюджанне — вырабляецца шчыльная забудова раёнаў, ужо сфарміраваных раней. Дадзеная практыка дазваляе зрабіць таннейшым будаўніцтва за кошт адсутнасці неабходнасці ўкладваць сродкі ў інфраструктуру: падвядзення да новых будынкаў камунікацый — трубаправодаў, дарог, аб’ектаў гандлю і т. п. Але пры гэтым генерацыя аўтамабільных выхлапных газаў на 1 км² плошчы горада рэзка ўзрастае з прычыны павелічэння шчыльнасці забудовы, а рассейванне пагаршаецца з-за дрэннага прадуванасці горада. Пры гэтым ўшчыльняюць ўчасткі горада, якія раней з’яўляліся ўчасткамі рассейвання выхлапных газаў і іншых забруджванняў паветра, а цяпер самі становяцца агменямі генерацыі забруджванняў. Падчас моцных дажджоў у Мінску рэгулярна затапліваецца шэраг цэнтральных вуліц горада, размешчаных каля ракі Свіслач, у тым ліку адна з галоўных транспартных артэрый горада — [[вуліца Няміга]]. У пачатку 2000-х гадоў для вырашэння гэтай праблемы пачалося будаўніцтва цэнтральнага ліўневага калектара і, па запэўненнях старшыні Мінгарвыканкама [[Мікалай Аляксандравіч Ладуцька|Мікалая Ладуцькі]], ужо ў 2013 годзе цэнтр горада перастане затапліваць<ref>[http://news.open.by/country/83443 Центральный ливневый коллектор в Минске заработает в следующем году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140527211950/http://news.open.by/country/83443 |date=27 мая 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Тым не менш па стане на 2014 год праблема недахопу магутнасцяў для збору дажджавой вады захоўваецца, і цэнтральныя вуліцы горада заліваюцца дажджавой вадой з больш высокіх месцаў<ref>[http://auto.onliner.by/2014/05/26/fotofakt-79/ Минск: из-за сильнейшего дождя и града частично затопило Немигу и некоторые другие улицы] {{ref-ru}}</ref>. === Забруджванне паветра === [[Файл:Минская ТЭЦ-4.jpg|250px|міні|[[ЦЭЦ-4 (Мінск)|ЦЭЦ-4]]]] Асноўнай крыніцай забруджвання [[Паветра|атмасфернага паветра]] г. Мінска з’яўляецца [[Транспарт у Мінску|транспарт]], у агульнай колькасці выкідаў складае больш за 80 %<ref name="СОТПершамайскі"/>. Размеркаванне аб’ёмаў выкідаў забруджвальных рэчываў ад стацыянарных крыніц па тэрыторыі горада нераўнамернае. Найбольшая эмісія па-ранейшаму характэрная для [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскага]], [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскага]] і [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскага]] раёнаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Агульная ацэнка стану атмасфернага паветра характарызуецца адсутнасцю [[смог]]авых сітуацый. Метэаралагічныя ўмовы, у асноўным, спрыяльныя для рассейвання забруджвальных рэчываў у прыземным слоі атмасферы. Захаванню нарматыўнай якасці паветра шмат у чым спрыяюць частыя і моцныя ападкі. Перавышэнні гранічна дапушчальных канцэнтрацый ў паветры некаторых раёнаў горада фіксуюцца, у асноўным, у перыяды з неспрыяльнымі метэаралагічнымі ўмовамі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Дадзеныя бесперапынных вымярэнняў на аўтаматычных станцыях сведчаць, што ўтрыманне ў паветры {{нп3|Аксид серы(IV)|дыяксіду серы|ru|Оксид серы(IV)}}, прыземнага [[азон]]у, [[бензол]]у і аксіду вугляроду<!--так у крыніцы. CO ці CO2 — незразумела--> ніжэй мэтавых паказчыкаў, прынятых у краінах [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Мінска|*]] 2uxaedwb7v5qpgw0vuyokozf7qx3ka2 0 580075 5186672 5157131 2026-08-25T12:08:24Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Бугенвіль]] у [[Бугенвіль (востраў)]] 5157131 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Бугенвіль |Нацыянальная назва = fr/Bougainville |Карта = |Подпіс карты = |Архіпелаг = Саламонавы астравы |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Айлендс |Раён = Аўтаномны рэгіён Бугенвіль |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 08|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 155|lon_min = 16|lon_sec = 00 |Плошча = 9317,8 |Найвышэйшы пункт = 2715 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = |Подпіс выявы = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бугенві́ль'''<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3к}}</ref> ({{lang-fr|Bougainville}}) — [[вулканічны востраў]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], буйнейшы з астравоў [[архіпелаг]]а [[Саламонавы астравы]]. Тэрыторыя дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея]]. Плошча вострава 9317,8<ref name="UNEP">[http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 United Nations Environment Program] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522182842/http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 |date=22 мая 2015 }}{{ref-en}}</ref> (каля 10 000<ref name="БЭ3" />) км². Даўжыня берагавой лініі 569,4<ref name="UNEP" /> км. Вышыні да 2715<ref name="GVP">[http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=255010 Balbi // The Smithsonian Institution’s Global Volcanism Program (GVP)]{{ref-en}}</ref> (да 3123<ref name="БЭ3" />) м — вулкан [[Балбі]]. Востраў укрыты вільготнымі [[Трапічны лес|трапічнымі лясамі]]. Маюцца радовішчы [[Медзь|медзі]], [[волава]], [[золата]]. Насельніцтва вырошчвае [[какосавая пальма|какосавую пальму]] і [[банан]]ы. Галоўны [[порт]] вострава — Кіета<ref name="БЭ3" />. == Гісторыя == Востраў адкрыты экспедыцыяй [[Францыя|французскага]] мараплаўца [[Луі Антуан дэ Бугенвіль|Луі Антуана дэ Бугенвіля]] (''Louis Antoine comte de Bougainville'') і названы ў яго гонар. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бугенвіль||305}} == Спасылкі == * [http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 United Nations Environment Program]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522182842/http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 |date=22 мая 2015 }}{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Саламонавы астравы]] nx038vf5y1yp6u8r3kbhruxty6d34ae 5186676 5186672 2026-08-25T12:10:15Z Autumndancer 168015 5186676 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бугенвіль}} {{Востраў |Назва = Бугенвіль |Нацыянальная назва = fr/Bougainville |Карта = |Подпіс карты = |Архіпелаг = Саламонавы астравы |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Айлендс |Раён = Аўтаномны рэгіён Бугенвіль |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 08|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 155|lon_min = 16|lon_sec = 00 |Плошча = 9317,8 |Найвышэйшы пункт = 2715 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = |Подпіс выявы = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бугенві́ль'''<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3к}}</ref> ({{lang-fr|Bougainville}}) — [[вулканічны востраў]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], буйнейшы з астравоў [[архіпелаг]]а [[Саламонавы астравы]]. Тэрыторыя дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея]]. Плошча вострава 9317,8<ref name="UNEP">[http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 United Nations Environment Program] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522182842/http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 |date=22 мая 2015 }}{{ref-en}}</ref> (каля 10 000<ref name="БЭ3" />) км². Даўжыня берагавой лініі 569,4<ref name="UNEP" /> км. Вышыні да 2715<ref name="GVP">[http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=255010 Balbi // The Smithsonian Institution’s Global Volcanism Program (GVP)]{{ref-en}}</ref> (да 3123<ref name="БЭ3" />) м — вулкан [[Балбі]]. Востраў укрыты вільготнымі [[Трапічны лес|трапічнымі лясамі]]. Маюцца радовішчы [[Медзь|медзі]], [[волава]], [[золата]]. Насельніцтва вырошчвае [[какосавая пальма|какосавую пальму]] і [[банан]]ы. Галоўны [[порт]] вострава — Кіета<ref name="БЭ3" />. == Гісторыя == Востраў адкрыты экспедыцыяй [[Францыя|французскага]] мараплаўца [[Луі Антуан дэ Бугенвіль|Луі Антуана дэ Бугенвіля]] (''Louis Antoine comte de Bougainville'') і названы ў яго гонар. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бугенвіль||305}} == Спасылкі == * [http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 United Nations Environment Program]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522182842/http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 |date=22 мая 2015 }}{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Саламонавы астравы]] lniysrz92qjwu8tne197jv2imqogwcr 0 581733 5186981 4759728 2026-08-26T06:01:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186981 wikitext text/x-wiki '''Годам малой радзімы''' аб’яўлены [[2018]]—[[2020]] гады ў [[беларусь|Беларусі]], аб чым Прэзідэнт [[аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў [[9 лютага]] на цырымоніі ўручэння дзяржаўных узнагарод лепшым работнікам аграрнай галіны рэспублікі.<ref>{{cite web|url=http://edu.gov.by/by-be/god-maloy-rodiny/|title=2018 год — Год малой радзімы|publisher=Афіцыйны рэсурс Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916192216/http://edu.gov.by/by-be/god-maloy-rodiny/|archive-date=16 верасня 2018|access-date=2018-12-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://minzdrav.gov.by/sobytiya/god-maloy-rodiny/|title=2018 — Год малой радзімы|publisher=Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227221451/http://minzdrav.gov.by/sobytiya/god-maloy-rodiny|archive-date=27 снежня 2018|access-date=2018-12-29|url-status=dead}}</ref> Прыняцце такога рашэння выклікалі разважанні аб важнасці малой радзімы ў лёсе кожнага чалавека. Прэзідэнт падкрэсліў, што настаў час кожнаму не толькі ўспомніць аб сваіх каранях, аб месцы, дзе засталася часцінка душы, але і аддаць доўг гэтаму кавалачку зямлі: {{цытата|аўтар=Аляксандр Лукашэнка|Мы павінны паказаць нашым дзецям, што, як ні склалася б іх жыццё ў будучым, у іх ёсць дом, ёсць малая радзіма, дзе яны заўсёды знойдуць суцяшэнне і адчуюць нябачную падтрымку ад гэтай зямлі.}} == Мерапрыемствы == 1 верасня 2018 года першы віцэ-прэм’ер Беларусі [[аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] наведаў малую радзіму — [[Навагрудак]] — з мэтай афіцыйнага ўдзела ў Дне ведаў.<ref>{{cite web|url = http://www.novogrudok.gov.by/by/dyatlovo-news-by/view/u-dzen-vedau-pershy-vitse-premer-belarusi-aljaksandr-turchyn-navedau-maluju-radzimu-navagrudchynu-14934/|title = У Дзень ведаў першы віцэ-прэм'ер Беларусі Аляксандр Турчын наведаў малую радзіму - Навагрудчыну|publisher = Навагрудскі раённы выканаўчы камітэт|access-date = 2018-01-07}}{{Недаступная спасылка}}</ref> У 2020 годзе выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» выдала да «Года малой радзімы» серыю «[[Нашы сімвалы]]» — зборнікі вершаў, казак і апавяданняў для малодшага і сярэдняга школьнага ўзросту<ref>{{cite web| date =2020| url =https://library.msu.by/images/novosti/2019/08/02/mastatskaya_litaratura_2020.pdf| title =Да “Года малой Радзімы”| publisher =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]| access-date =2020-04-14| archive-date =31 сакавіка 2022| archive-url =https://web.archive.org/web/20220331134623/https://library.msu.by/images/novosti/2019/08/02/mastatskaya_litaratura_2020.pdf| url-status =dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons}} * [https://www.belarus.by/by/press-center/2018-year-of-native-land-in-belarus 2018 — Год малой радзімы ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180923042647/http://www.belarus.by/by/press-center/2018-year-of-native-land-in-belarus/ |date=23 верасня 2018 }} на Афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь * [http://lesgazeta.by/people/god-maloj-radzimy Год малой радзімы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180812184318/http://lesgazeta.by/people/god-maloj-radzimy |date=12 жніўня 2018 }} на сайце «Белорусская лесная газета» * [http://www.postawy.by/2018-god-god-maloj-radzimy/ 2018 год — Год малой радзімы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181213064830/http://www.postawy.by/2018-god-god-maloj-radzimy/ |date=13 снежня 2018 }} на сайце газеты «Пастаўскі край» * [http://www.adu.by/ru/homepage/novosti/god-rodiny.html Год малой радзімы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181220101209/http://www.adu.by/ru/homepage/novosti/god-rodiny.html |date=20 снежня 2018 }} на Нацыянальным адукацыйным партале {{вонкавыя спасылкі}} {{Тэматычныя гады ў Беларусі}} [[Катэгорыя:2018 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:2019 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:2020 год у Беларусі]] tevvqs57q66dhudm77ysqrapkx2f027 0 583576 5187048 5180753 2026-08-26T09:16:52Z M.L.Bot 261 /* Насельніцтва і паўсядзённае жыццё */ 5187048 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vilnia, Ruski Horad. Вільня, Рускі Горад (1672).jpg|міні|План Мітрапаліцкай юрыдыкі ў Вільні, 1672 год.]] '''«Ру́скі го́рад»''' або '''«Ру́скі кане́ц»''' — сучасная назва квартала ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] [[Вільня|Вільні]]. Паходзіць ад лацінскага выразу ({{lang-la|Civitas Ruthenica}}) ужытага [[Віганд Марбургскі|Вігандам з Марбурга]] пры апісанні ордэнскага паходу на Вільню ў 1383 годзе. Ёсць і шырокая трактоўка выразу Віганда з Марбурга, беларускі гісторык [[Генадзь Сагановіч]] адзначае, што апавяданне Віганда вельмі агульнае і з яго не вынікае вузкай трактоўкі квартала, а ''Civitas Ruthenica'' можна разумець як характарыстыку ўсёй Вільні таго часу як «рускага горада»<ref name="Сагановіч">{{cite web |url=https://www.belhistory.eu/archives/1040 |title=«Русь» у вайне з Нямецкім ордэнам (канец ХIII — пач. ХV ст.) |author=[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] |date=2001 |publisher=Беларускі гістарычны агляд |lang=be |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. == Лакалізацыя і межы == У сучаснай літоўскай гістарыяграфіі пад ''Civitas Ruthenica'' часцей за ўсё разумеюць частку горада, пасад або квартал, месца кампактнага жыцця [[Русіны (гістарычны этнонім)|«рускага» (праваслаўнага, усходнеславянскага)]] насельніцтва ў Вільні ў сярэднявеччы. У другой палове XIII стагоддзя, славяне маглі жыць каля паўночнай падэшвы [[Замкавая гара (Вільня)|гары Гедзіміна]], на думку [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алега Дзярновіча]], на пачатку XIV стагоддзя яны сканцэнтраваліся ва ўласным квартале ва ўсходняй частцы сучаснага Старога горада<ref name="Дзярновіч">{{cite web |url=https://www.belnauka.by/web/ru/titul/3468 |title=Землі беларуска-літоўскага памежжа ў Х–ХІІІ cтст.: ад Крэва да Кернавы |author=[[А. І. Дзярновіч]] |date=2020 |publisher=Доклады Национальной академии наук Беларуси |lang=ru |accessdate=28 лютага 2026 |url-status=dead }}</ref>. На думку Рыціса Янайсціса, ранні цэнтр (ядро) такога квартала мог займаць тэрыторыю ў трохвугольніку паміж сучаснымі [[Вуліца Латочак|вуліцамі Латочак]] ({{Lang-lt|Latako gatvė}}) і [[Спаская вуліца (Вільня)|Спаскай]] (''{{Lang-lt|Išganytojo gatvė}}'')<ref name="Jonaitis_2011">{{cite web |url=https://e-journals.ku.lt/journal/AB/article/819/info |title=Orthodox Churches in the Civitas Rutenica Area of Vilnius: the Question of Location |author=R. Jonaitis |date=2011 |publisher=Archaeologia Baltica |lang=en |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. У 1471 годзе пскоўскае пасольства апісала вялікі пажар у Вільні, у ноч на нядзелю 31 сакавіка, калі згарэў увесь «Ляцкі канец» з 400 дварамі і «бажніцамі», ледзь не згарэў «сам град Вільна» (замак), так што кароль Казімір са сваім дваром і скарбам «на поле выбег», але божай міласцю «Рускі канец» з дварамі і цэрквамі застаўся цэлы, хаця яго з «Ляцкім канцом» раздзяляла толькі вуліца з «Латынскім дваром»<ref>ПСРЛ. Т.5, вып.2. -- С. 179.</ref>. З гэтага паведамлення выводзяць яшчэ адну сучасную назву для «рускага квартала» — «Рускі канец». На думку Рыціса Янайціса, сваіх найбольшых памераў «Рускі горад» дасягнуў да пачатку XV стагоддзя, на думку даследчыка, яго заходняй мяжой была лінія вуліц [[Вуліца Замкавая (Вільня)|Замкавай]] і [[Вуліца Вялікая (Вільня)|Вялікай]] (а за гэту мяжу на захад квартал ніколі не пашыраўся), паўночная мяжа, на думку Янайціса, праходзіла па [[Вуліца Святога Казіміра (Вільня)|вуліцах Святога Казіміра]] і [[Вуліца Субач|Субач]], паўднёвая — па [[Вуліца Літарацкая (Вільня)|Літарацкай вуліцы]]. Паводле, [[Рыціс Ёнайціс|Рыціса Ёнайціса]], на ўсходзе квартал быў абмежаваны ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], [[Вуліца Бокшта|вуліцай Бакшта]] (''{{Lang-lt|Bokšto gatvė}}'') і часткова заходзіў на тэрыторыю [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]]<ref name="Jonaitis_2011"/>. Да канца XVIII стагоддзя ў гэтым раёне знаходзілася [[юрыдыка]] праваслаўных (а пасля 1596 года — уніяцкіх) мітрапалітаў [[Кіеўская, галіцкая і ўсяе Русі мітраполія (уніяцкая)|Кіеўскіх, галіцкіх і ўсяе Русі]], якая, аднак, займала толькі некалькі кварталаў з усяго абшару, заселенага гараджанамі ўсходняга абраду{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=441}}. У пачатку XX стагоддзя адну вуліцу ў гэтым раёне назвалі [[Вуліца Русу|Рускай]], што можа ствараць уражанне лакальнасці пасяленне тут «рускіх» у сярэднявеччы, з чым на праўдзе звязаны блізкія [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Нямецкая]] і {{нп5|Жыдоўская вуліца (Вільня)|Жыдоўская|d|Q103833511}} вуліцы. == Насельніцтва і паўсядзённае жыццё == Падчас археалагічных раскопак 2005—2014 гадоў у раёне вуліцы Бакшта быў даследаваны вялікі хрысціянскі грунтавы [[могільнік]] другой паловы XIII — пачатку XV стагоддзяў. Было выяўлена больш за 530 пахаванняў. Усе яны былі здзейснены паводле ўсходнехрысціянскага абраду [[Інгумацыя|інгумацыі]] ([[Трупапакладанне|трупапакладання]]), пераважна галавой на захад. Сярод знаходак у жаночых пахаваннях звычайна ёсць галаўныя вянцы з ціснёных металічных бляшак — традыцыя, прынесеная з поўдня Русі праз [[Панямонне]]<ref name="Дзярновіч"/>. Палеадэмаграфічны і антрапалагічны аналіз, праведзены на аснове выяўленых рэшткаў 784 індывідаў, паказаў, што адначасова ў грамадзе, якая хавала тут памерлых жыло ў сярэднім каля 114 чалавек. [[Смяротнасць]] была вельмі высокай: 81 % папуляцыі памірала ва ўзросце да 30 гадоў (асабліва высокай была [[дзіцячая смяротнасць]]). Сярэдняя [[працягласць жыцця]] складала толькі каля 20 гадоў. Жыццё гараджан было цяжкім: яны масава цярпелі на [[Анемія|анемію]] (выкліканую кепскім харчаваннем і [[антысанітарыя]]й), [[астэахандроз]], розныя [[Пералом (траўма)|пераломы]] і [[перыястыт]]. Выяўленыя пахаванні мужчын, якія загінулі ад сечаных ран вострай металічнай зброяй (імаверна, [[Меч|мячом]]), на думку Янайціса, гэта сведчаць, што члены гэтай грамады не толькі займаліся гандлем і рамяством, але і актыўна ўдзельнічалі ў абароне Вільні<ref name="Jonaitis_2016">{{cite web |url=https://www.archaeolog.ru/media/periodicals/pskov/pskov_2016.pdf |title=Палеодемография Русского конца Вильнюса в конце XIII – начале XV в. |author=Р. Йонайтис |date=2016 |publisher=Археология и история Пскова и Псковской земли. Выпуск 31 |lang=ru |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. == Цэрквы == Праваслаўная грамада актыўна будавала храмы яшчэ ў першай палове XIV стагоддзя. Да пачатку XV стагоддзя ў межах «Рускага горада» ў сучасным літоўскім разуменні было 12 праваслаўных цэркваў, яшчэ дзве былі побач яго меж<ref name="Jonaitis_2011"/>. Цэрквы будаваліся паводле [[Старажытнарускае дойлідства|ўсходнеславянскай горадабудаўнічай традыцыі]]: яны размяшчаліся ўнутры жылых раёнаў, звычайна, на невялікіх натуральных узвышшах (пагорках) і крыху ўбаку ад асноўных транзітных вуліц. Мураваныя цэрквы (і іх [[Званіца|званіцы]]) мелі не толькі сакральную функцыю, але і служылі апорнымі пунктамі абароны і бяспечнага захоўвання тавараў<ref name="Jonaitis_2011"/>. Найстарэйшыя храмы: * [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільня)|Пятніцкая царква]] — пабудавана над паўднёвым ярам на скрыжаванні важных гандлёвых шляхоў. Яна абслугоўвала гандляроў і рамеснікаў, побач, імаверна, быў рынак. * [[Прачысценская царква (Вільня)|Прачысценская царква]] (Сабор Прасвятой Багародзіцы) — пабудавана на правым беразе старога рэчышча ракі Вільні. З 1415 года стала кафедральным саборам праваслаўнага мітрапаліта. * [[Царква Святога Мікалая (Вільня)|Мікольская царква (Перанясення мошчаў святога Мікалая)]] — драўляная царква, якую ў 1514 годзе замянілі мураванай. Знаходзілася на скрыжаванні вуліц Бокшта і Латака. Побач размяшчаліся вялікія могілкі<ref name="Jonaitis_2011"/>. Сярод іншых цэркваў даследчыкі называюць храмы [[Царква Святога Іллі Прарока (Вільня)|Святога Іллі Прарока]], [[Царква Раства Хрыстова (Вільня)|Раства Хрыстова]], [[Царква Святых Казьмы і Дзям'яна (Вільня)|Святых Казьмы і Дзям’яна]] (апекуноў кавалёў), [[Царква Святой Кацярыны (Вільня)|Святой Кацярыны]], [[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Вільня)|Святога Міхаіла Арханёла]], [[Царква Святога Яна Хрысціцеля (Вільня)|Святога Яна Хрысціцеля]] і [[Царква Святых Пятра і Паўла (Вільня)|Святых Пятра і Паўла]] (на Зарэччы). Па-за межамі ''Civitas Ruthenica'' ў сучасным літоўскім разуменні знаходзілася гістарычная [[Царква Святой Тройцы (Вільня)|Траецкая царква]] (на меркаваным месцы гібелі [[Віленскія мучанікі|віленскіх мучанікаў]]) і [[Васкрасенская царква (Вільня)|Васкрасенская царква]] (адзіная, якая знаходзілася на захад ад вуліцы Замкавай)<ref name="Jonaitis_2011"/>. Вялікі ўклад у будаўніцтва храмаў унеслі дзве праваслаўныя жонкі вялікага князя [[Альгерд]]а — [[Марыя Віцебская]] і [[Ульяна Цвярская]]<ref name="Jonaitis_2011"/>. == Гл. таксама == * [[Беларусы ў Вільні]] * [[Рускі пасад (Віцебск)]] * [[Руская Слабада|Руская Слабада (Веліж)]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=441|артыкул=Вільня|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|В. С. Пазднякоў]]|ref=ЭнцВКЛ}} * {{артыкул |аўтар=[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] |загаловак=«Русь» у вайне з Нямецкім ордэнам (канец ХIII — пач. ХV ст.) |выданне=Беларускі гістарычны агляд |год=2001 |том=8 |сшытак=1-2}} * {{артыкул |аўтар=Дзярновіч А. І. |загаловак=Землі беларуска-літоўскага памежжа ў Х–ХІІІ cтст.: ад Крэва да Кернавы |выданне=Доклады Национальной академии наук Беларуси |год=2020 |том=64 |нумар=5 |старонкі=632—640}} * {{артыкул |аўтар=Йонайтис Р. |загаловак=Палеодемография Русского конца Вильнюса в конце XIII – начале XV в. |выданне=Археология и история Пскова и Псковской земли |месца=Масква—Пскоў |год=2016 |выпуск=31 |старонкі=349—358}} * {{артыкул |аўтар=Jonaitis R. |загаловак=Orthodox Churches in the Civitas Rutenica Area of Vilnius: the Question of Location |выданне=Archaeologia Baltica |год=2011 |нумар=16 |старонкі=110—128}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім]] jq5oza0mlog5khcpzxu9dilytvupwtk 0 589155 5186703 4913701 2026-08-25T13:00:31Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5186703 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бібірава}} {{Станцыя метро |Колер шрыфта = white |Колер = #{{Маскоўскі метрапалітэн/колер лініі|9}} |Назва = Бібірава |Іншамоўная назва = {{lang-ru|Бибирево}} |Лінія = Серпухаўска-Ціміразеўская лінія |Метрапалітэн = Маскоўскі метрапалітэн }} {{Серпухаўска-Ціміразеўская лінія}} '''«Бібірава»''' ({{lang-ru|Би́бирево}}) — станцыя [[Серпухаўска-Ціміразеўская лінія|Серпухаўска-Ціміразеўскай лініі]] [[Маскоўскі метрапалітэн|Маскоўскага метрапалітэна]], паміж станцыямі «Альтуф’ева» і «Атраднае». Адкрыта 31 снежня 1992 года пры прадаўжэнні лініі на поўнач. Глыбіня залажэння — 9,5 м. 149-я станцыя Маскоўскага метрапалітэна. Першая станцыя Маскоўскага метрапалітэна, адкрытая пасля распаду СССР. Названа ад аднайменнага раёна. Да 1994 станцыя з’яўлялася канцавой, таму за ёй быў збудаваны пашэрсны з’езд для абароту цягнікоў. Пры падаўжэнні лініі ён быў адразу ж разабраны. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Станцыі Маскоўскага метрапалітэна]] mynvcskcfgktdcvfnq6w8e0gvg3eu7b 0 589167 5186701 4377043 2026-08-25T12:57:01Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5186701 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро |Колер шрыфта = white |Колер = #{{Маскоўскі метрапалітэн/колер лініі|9}} |Назва = Бульвар Дзмітрыя Данскога |Іншамоўная назва = {{lang-ru|Бульвар Дмитрия Донского}} |Лінія = Серпухаўска-Ціміразеўская лінія |Метрапалітэн = Маскоўскі метрапалітэн}} {{Серпухаўска-Ціміразеўская лінія}} '''«Бульвар Дзмітрыя Данскога»''' ({{lang-ru|Бульва́р Дми́трия Донско́го}}) — канцавая станцыя [[Серпухаўска-Ціміразеўская лінія|Серпухаўска-Ціміразеўскай лініі]] [[Маскоўскі метрапалітэн|Маскоўскага метрапалітэна]]. Адкрыта 26 снежня 2002 года падчас падаўжэння лініі на адзін перагон ад станцыі «Анніна». Названа ад бульвара, на якім размешчана. Першая ў Маскве станцыя метро, ​​пабудаваная за межамі МКАД. == Канструкцыя і асаблівасці == «Бульвар Дзмітрыя Данскога» — частка адзінага комплексу са станцыяй «Вуліца Старакачалаўская» Бутаўскай лініі, для якой з бакоў пабудаваны падземныя платформы. Зрабіць перасадку на яе можна або з агульнага паўднёвага вестыбюля, або перайсці з цэнтра залы. Пабудавана па спецыяльным праекце, але пры гэтым сабрана з уніфікаваных канструкцый. Глыбіня залажэння — 10 м. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Станцыі Маскоўскага метрапалітэна]] [[Катэгорыя:Станцыі метрапалітэна паводле алфавіта]] on4hhf5p435bqrmbeeg9tucy8572kg2 5186702 5186701 2026-08-25T12:57:39Z Autumndancer 168015 5186702 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро |Колер шрыфта = white |Колер = #{{Маскоўскі метрапалітэн/колер лініі|9}} |Назва = Бульвар Дзмітрыя Данскога |Іншамоўная назва = {{lang-ru|Бульвар Дмитрия Донского}} |Лінія = Серпухаўска-Ціміразеўская лінія |Метрапалітэн = Маскоўскі метрапалітэн}} {{Серпухаўска-Ціміразеўская лінія}} '''«Бульвар Дзмітрыя Данскога»''' ({{lang-ru|Бульва́р Дми́трия Донско́го}}) — канцавая станцыя [[Серпухаўска-Ціміразеўская лінія|Серпухаўска-Ціміразеўскай лініі]] [[Маскоўскі метрапалітэн|Маскоўскага метрапалітэна]]. Адкрыта 26 снежня 2002 года падчас падаўжэння лініі на адзін перагон ад станцыі «Анніна». Названа ад бульвара, на якім размешчана. Першая ў Маскве станцыя метро, ​​пабудаваная за межамі [[Маскоўская кальцавая аўтамабільная дарога|МКАД]]. == Канструкцыя і асаблівасці == «Бульвар Дзмітрыя Данскога» — частка адзінага комплексу са станцыяй «Вуліца Старакачалаўская» Бутаўскай лініі, для якой з бакоў пабудаваны падземныя платформы. Зрабіць перасадку на яе можна або з агульнага паўднёвага вестыбюля, або перайсці з цэнтра залы. Пабудавана па спецыяльным праекце, але пры гэтым сабрана з уніфікаваных канструкцый. Глыбіня залажэння — 10 м. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Станцыі Маскоўскага метрапалітэна]] [[Катэгорыя:Станцыі метрапалітэна паводле алфавіта]] 5scmfflur7mhy808i6vb5jjvk75dei7 0 594810 5186836 5186350 2026-08-25T20:34:11Z DBatura 73587 /* Спасылкі */ 5186836 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Наступленне на Трыпалі | частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)]] | выява = [[File:Western Libya (June 5 2020).svg|300px]] | загаловак = '''Фронт па стане на 5 чэрвеня 2020.''' {{legend|#EDC4BE|Пад кантролем ЛНА і Палаты прадстаўнікоў}} {{legend|#CDEBC9|Пад кантролем Урада нацыянальнай згоды}} {{legend|#cd90c9|Пад кантролем нейтральных мясцовых сіл (горад Бені-Валід)}} | дата = [[4 красавіка]] [[2019]] — [[4 чэрвеня]] [[2020]] | месца = паўночны захад [[Лівія|Лівіі]], горад [[Трыпалі]] | прычына = | вынік = Перамога Урада нацыянальнай згоды (УНЗ) і яго саюзнікаў: *• Трыпалі застаўся за УНЗ *• Армія УНЗ пачынае рухацца ў бок Сірта *• Узрост актыўнасці Турцыі ў рэгіёне | праціўнік1 = {{Сцяг|Лівія}} '''[[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палата прадстаўнікоў]]:''' * [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] [[Лівійская нацыянальная армія|ЛНА]]: ** [[File:Flag of the Libyan Ground Forces.svg|22px]] [[Сухапутныя войскі]]: ***• 9-я брыгада<ref>[https://www.addresslibya.co/en/archives/47339] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200113140616/https://www.addresslibya.co/en/archives/47339 |date=13 студзеня 2020 }}</ref> ***• 73-я брыгада<ref name="73-я перадавая"/> ***• 103-я брыгада<ref name="камандуючыя Хафтара"/> ***• 106-я брыгада<ref>[https://www.addresslibya.co/en/archives/51955] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200201203609/https://www.addresslibya.co/en/archives/51955 |date=1 лютага 2020 }}</ref> ***• 134-я брыгада<ref name="134 брыгада"/> ***• 604-я брыгада<ref name="libyaobserver06012020"/> <small>(са студзеня 2020)</small> ***• Брыгада Аль-Вадзі<ref name="MEMGulfHypocriticalWar">[https://www.middleeastmonitor.com/20200420-haftar-and-the-gulf-states-are-leading-a-hypocritical-fake-war-against-islamism-in-libya/]</ref> ***• 128-ы пяхотны батальён<ref name="inforeactor"/> ***• 201-ы батальён<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/Mansourtalk/status/1118610155615207425|title=Reinforcements of #LNA 201st Battalion in #Tripoli #Libyapic.twitter.com/q934WZiQHJ|last=Mansour|first=Mohamed|date=17 April 2019|website=@Mansourtalk|language=en|access-date=17 April 2019}}</ref> ***• Батальён «Тарык бін Зіяд»<ref>[https://www.addresslibya.co/en/archives/51366] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200211205142/https://www.addresslibya.co/en/archives/51366 |date=11 лютага 2020 }}</ref> ***• Таўхідскі батальён<ref name="MEMGulfHypocriticalWar"/> ***• Апалчэнне Субул аль-Салам<ref name="MEMGulfHypocriticalWar"/> ** [[File:Flag of the Libyan Air Force.svg|22px]] [[Ваенна-паветраныя сілы]]: **• Авіябаза Аль-Ватыя<ref name="26 сакавіка"/><ref name="авиация"/> **• {{Flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} [[Ваенна-марскія сілы]]: ***• Марская пяхота<ref name="палон"/> ***• Берагавая ахова<ref name="камандуючыя Хафтара"/> ** [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]]<ref name="26 сакавіка"/><ref name="Вагнер"/><ref name="махач 6-7 красавіка"/><ref name="газ"/> {{Сцяг|Лівія|1977}} '''[[Народны фронт вызвалення Лівіі]]'''<ref name="28 мая"/><ref name="джамахирия"/><ref group="~">Першыя сутыкненні з апалчэннем УНЗ адбыліся яшчэ 28 мая 2019.</ref> <small>(з ліпеня 2019)</small><br />[[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] '''[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]'''<ref name="суданцы"/> <small>(з ліпеня 2019)</small>{{Collapsible list |bullets =yes |title = пры падтрымцы: |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]}<ref name="livejournal"/><ref name="eadaily.com"/> |{{Сцягафікацыя|ААЭ}}<ref name="livejournal"/> |{{Сцягафікацыя|Расія}}<ref>{{cite news|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/04/08/in-libya-one-of-putins-many-bets-is-in-play-a65143|title=In Libya, One of Putin’s Many Bets Is in Play|date=8 April 2019|author=The Moscow Times}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref name="Saudi">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/06/libya-international-community-warns-haftar-against-tripoli-attack|title=Libya: international community warns Haftar against Tripoli attack|author=Patrick Wintour|date=6 April 2019|work=The Guardian}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref name="claims">{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190406-haftar-attacking-tripoli-with-egyptian-uae-and-saudi-arms-libya-general-claims/|title=Haftar attacking Tripoli with Egyptian, UAE and Saudi arms, Libya General claims|date=6 April 2019|website=Middle East Monitor|access-date=15 April 2019}}</ref> |[[File:Flag of South Yemen.svg|22px]] [[Паўднёвы Пераходны Савет]]<ref name="сепары"/> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>https://www.libyanexpress.com/jordan-arming-libyas-haftar-with-armored-vehicles-and-weapons/ Jordan arming Libya’s Haftar with armored vehicles and weapons</ref> |{{Сцягафікацыя|Судан}}<ref name="суданцы"/> |{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref name=SAA>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/benghazi-based-libyan-govt-sends-first-official-delegation-to-syria/|title=Benghazi-based Libyan gov’t sends first official delegation to Syria|website=Al Masdar News|date=1 March 2020|access-date=4 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302231514/https://www.almasdarnews.com/article/benghazi-based-libyan-govt-sends-first-official-delegation-to-syria/|archive-date=2 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Israel}}<ref>{{cite web |last1=Silverstein |first1=Richard |title=Haftar: Israeli secret aid to Libya's strongman reveals a new friend in Africa |url=https://www.middleeasteye.net/opinion/haftar-israeli-secret-aid-libyas-strongman-reveals-new-friend-africa |website=Middle East Eye |access-date=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya's Haftar 'provided with Israeli military aid following UAE-mediated meetings with Mossad agents' |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/7/24/libyas-haftar-provided-with-israeli-weaponry-following-uae-mediated-meetings |website=The New Arab |access-date=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya’s Haftar had lengthy meeting with Israeli intelligence officer |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180703-libyas-haftar-had-lengthy-meeting-with-israeli-intelligence-officer/ |website=Middle East Monitor |access-date=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya: Flight data places mysterious planes in Haftar territory |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/libya-flight-data-places-mysterious-planes-haftar-territory-190527205819893.html |website=Al Jazeera |access-date=26 February 2020}}</ref> |{{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref>[https://m.gazeta.ru/politics/2020/04/23_a_13059853.shtml Иностранное вмешательство: как США и Турция делят Ливию] — Gaseta.ru, 23 апреля 2020</ref> }} | праціўнік2 = {{Сцяг|Лівія}} '''[[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]]:''' * [[File:Flag of the Libyan Ground Forces.svg|22px]] [[Лівійская армія]]: **• 4-я брыгада<ref>{{Cite web |url=https://www.arraedlg.com/qanunu-the-army-thwarted-an-infiltration-attempt-by-the-hifter-militias-in-aziziyah/ |title=Архіўная копія |access-date=23 красавіка 2020 |archive-date=28 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928032109/https://www.arraedlg.com/qanunu-the-army-thwarted-an-infiltration-attempt-by-the-hifter-militias-in-aziziyah/ |url-status=dead }}</ref> **• 7-я брыгада<ref>{{Cite web |url=https://uwidata.com/9218-bashaghas-turn-to-the-west-and-turkish-interests-in-libya/ |title=Архіўная копія |access-date=23 красавіка 2020 |archive-date=29 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429034945/https://uwidata.com/9218-bashaghas-turn-to-the-west-and-turkish-interests-in-libya/ |url-status=dead }}</ref> **• 604-я брыгада<ref name="libyaobserver06012020"/> <small>(да студзеня 2020)</small> **• Брыгада [[Трыпалі]]<ref name="mee">{{cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/haftar-forces-capture-old-tripoli-airport-after-clashes-near-libyan-capital|title=Haftar forces capture old Tripoli airport after clashes near Libyan capital|work=Middle East Eye and agencies|date=5 April 2019}}</ref><ref name="брт"/> **• Брыгада [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/haftar-forces-capture-old-tripoli-airport-after-clashes-near-libyan-capital|title=Haftar forces capture old Tripoli airport after clashes near Libyan capital|work=Middle East Eye and agencies|date=5 April 2019}}</ref> **• 301-ы пяхотны батальён<ref>[https://www.libyaerver.ly/inbrief/301rd-infantry-battalion-redeploys-forces-south-tripoli]{{Недаступная спасылка}}</ref> **• Апалчэнне [[Сірт]]а<ref name="libyaobserver06012020"/> ** [[Выява:Libya Shield Force.png|22px]] [[Узброены шчыт Лівіі|Шчыт Лівіі]]<ref name="РБК"/><ref name="місурата"/>: ***• Брыгада [[Місурата|Місураты]] <small>(да снежня 2019)</small> * [[File:Flag of the Libyan Air Force.svg|22px]] [[Ваенна-паветраныя сілы]]: **• Аэрапорт Мітыга<ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/north-africa/2019/04/06/Haftar-forces-announce-no-fly-zone-after-being-targeted-by-air-strike-.html|title=Haftar forces announce no-fly zone after being targeted by air strike|website=english.alarabiya.net|language=en|access-date=2019-04-08}}</ref> **• Аэрапорт Місурата<ref name="самалёт"/> * [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]]<ref name="Коц">[https://m.kp.by/daily/26978.5/4037279/ Битва за Триполи: армия маршала Халифы Хафтара штурмует ливийскую столицу //Комсомольская правда, Александр Коц, 19 мая 2019]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="Малдова"/><ref name="7 мая"/><ref name="чадийцы"/> [[File:Flag of the Muslim Brotherhood.png|22px]] '''[[Браты-мусульмане]]'''<ref name="Коц"/><ref>[https://politros.com/154740-ssha-vzyali-pod-krylo-terroristov-pns-livii-i-tradicionno-obvinili-rf-vo-vmeshatelstve] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191117143028/https://politros.com/154740-ssha-vzyali-pod-krylo-terroristov-pns-livii-i-tradicionno-obvinili-rf-vo-vmeshatelstve |date=17 лістапада 2019 }}</ref><br />{{Сцяг|Джыхад}} '''[[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]]'''<ref name="исламисты"/> <small>(з верасня 2019)</small><br />[[File:Flag of Syria (2025-).svg|22px]] '''[[Сірыйская нацыянальная армія]]'''<ref name="Xinhuasyrianrebels">[http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191229131630/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm |date=29 снежня 2019 }}</ref> <small>(са снежня 2019)</small><br />'''{{Сцягафікацыя|Турцыя}}'''<ref name="OperationsOngoingDailySabah">[https://www.dailysabah.com/politics/war-on-terror/turkeys-peacekeeping-security-operations-in-syria-libya-and-east-mediterranean-ongoing]</ref><ref name="TurkishInvolvementGNABoost">[https://thearabweekly.com/turkish-involvement-gives-military-boost-gna-libyas-west]</ref><ref group="~">Прэзідэнт Турцыі Р. Эрдаган аб’явіў аб адпраўцы ваеннаслужачых у Лівію 5 студзеня 2020 года. Афіцыйна да гэтага Турцыя толькі займалася пастаўкамі зброі і тэхнікі для сіл урада Фаіза Сараджа. Аднак у ЛНА паведамлялі аб прысутнасці турэцкіх ваенных яшчэ з лета 2019 года.</ref> <small>(са студзеня 2020)</small><br />[[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] ''[[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|ІДІЛ]]''<ref name="игил">[https://news-front.info/2020/03/15/turcziya-perebrosila-v-liviyu-okolo-2-tysyach-boevikov/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews Турция перебросила в Ливию около 2 тысяч боевиков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710092705/https://news-front.info/2020/03/15/turcziya-perebrosila-v-liviyu-okolo-2-tysyach-boevikov/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |date=10 ліпеня 2021 }} // Newsfront, 15 марта 2020</ref><ref name="фан"/> <small>(з сакавіка 2020, спрэчна)</small><br />{{Сцяг|Джыхад}} ''[[Фронт аль-Нусра]]''<ref name="игил"/> <small>(з сакавіка 2020, спрэчна)</small><br />{{Collapsible list |bullets =yes |title = пры падтрымцы: |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Коц"/><ref>[[:en:2019 Western Libya Offensive]]</ref> |{{Сцягафікацыя|Італія}}<ref name="Коц"/><ref>{{Cite web |url=https://southfront.org/military-situation-in-libya-on-april-27-2019-map-update/ |title=MILITARY SITUATION IN LIBYA ON APRIL 27, 2019 (MAP UPDATE) |access-date=27 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427163403/https://southfront.org/military-situation-in-libya-on-april-27-2019-map-update/ |archive-date=27 красавіка 2019 |url-status=dead }}</ref> |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]<ref name="eadaily.com"/><ref name="Коц"/> |{{Сцягафікацыя|Ukraine}}<ref>{{Cite web |url=http://za-kaddafi.org/node/47151 |title=Украинский грузовой самолет из Анкары прибыл в Мисурату с оружием для ПНС-2 |access-date=9 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117030434/http://za-kaddafi.org/node/47151 |archive-date=17 студзеня 2020 |url-status=dead }}</ref> |{{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref name="газ"/><ref>[https://inforeactor.ru/263399-rezhim-terroristov-iz-pns-livii-davno-rukhnul-by-bez-podderzhki-zapada-i-boevikov Режим террористов из ПНС Ливии давно рухнул бы без поддержки Запада и боевиков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191117140030/https://inforeactor.ru/263399-rezhim-terroristov-iz-pns-livii-davno-rukhnul-by-bez-podderzhki-zapada-i-boevikov |date=17 лістапада 2019 }}</ref><ref name=":)"/> |{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<ref name="газ"/><ref>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200418-libya-foreign-ministry-britain-stands-with-gna |title=Libya Foreign Ministry: ‘Britain stands with GNA’ |access-date=23 April 2020 |issue=18 April 2020}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Судан}}<ref>[https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229188869.html UN appeals for urgent release of migrants trapped in Libya]</ref> |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref name="газ"/><ref>{{cite news |last1=Alharathy |first1=Safa |title=Tunisian President reiterates his country's position towards GNA as the legitimate authority in Libya |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |access-date=17 April 2020 |issue=16 April 2020 |archive-date=21 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |url-status=dead }} {{Cite web |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |title=Архіўная копія |access-date=23 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |archive-date=21 красавіка 2020 |url-status=dead }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Алжыр}}<ref name="газ"/> }} | камандзір1= [[Выява:Libyan National Army.png|22px]] [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтар]]<br />[[Выява:Libyan National Army.png|22px]] Саліх Бухаліка<br />[[Выява:Libyan National Army.png|22px]] Абдулсалам Хасі<br />[[Выява:Libyan National Army.png|22px]] Валід ад-Дзібар аль-Фарджані †<br />{{Сцяг|Лівія|1977}} [[Саіф аль-Іслам Кадафі]]<br />[[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Махамед Хамдан Дагала]] | камандзір2= {{Сцяг|Лівія}} [[Фаіз Сарадж]]<br />{{Сцяг|Лівія}} Асама аль-Джуваілі<br />{{Сцяг|Лівія}} [[Фатхі Башага]]<br />{{Сцяг|Турцыя}} [[Рэджэп Таіп Эрдаган]]<br />{{Сцяг|Турцыя}} Хулусі Акар<br />[[File:Flag of Syria (2025-).svg|22px]] Анас аль-Абдах<br />{{Сцяг|Джыхад}} Ісмаіл Мухамад аль-Салабі | сілы1 = 3 000—25 000<ref>[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2019/04/05/en-libye-le-marechal-haftar-intensifie-la-pression-sur-tripoli_5446168_3212.html En Libye, le maréchal Haftar intensifie la pression sur Tripoli]</ref><ref name="fr"/> чалавек, 27 баявых самалётаў, 21 верталёт<ref>[https://www.ispionline.it/en/pubblicazione/forces-libyan-ground-who-who-20640 Forces on the Libyan ground: Who is Who]</ref> | сілы2 = 3 000—35 000<ref name="fr">[http://www.lefigaro.fr/international/tripoli-les-tensions-se-poursuivent-20190406 Tripoli: les tensions se poursuivent]</ref><ref>[https://www.france24.com/fr/20190406-libye-milices-haftar-tripoli Qui s’affrontent sur le terrain en Libye ?]</ref> чалавек, 15 баявых самалётаў<ref>[https://www.liberation.fr/planete/2019/04/08/libye-le-marechal-haftar-fait-trembler-tripoli_1720166 Libye: le maréchal Haftar]</ref> | страты1 = {{Сцяг|Лівія}} прыкладна 1 000 забітых байцоў<ref name="lemonde">[https://www.lemonde.fr/international/article/2020/01/05/libye-au-moins-28-morts-dans-un-raid-contre-une-ecole-militaire_6024817_3210.html Libye : au moins vingt-huit morts dans un raid contre une école militaire] // Le Monde, 5 января 2020</ref>, 4 самалёты<ref name="самалёт"/><ref name="7дек"/><ref name="транспорнтик в Тархуне"/><ref name="май2020"/>, 1 верталёт<ref name="Ми-24П"/>, 3 БПЛА збіты<ref name="август"/><ref name="орлан"/><ref name="дрон3апреля"/><br />{{Сцяг|ААЭ}} 6 ваеннаслужачых загінулі<ref name="ААЭ">[https://www.libyanexpress.com/libyas-gna-air-force-destroys-haftars-defenses-at-al-jufra-airbase-6-uae-soldiers-killed/ Libya’s GNA Air Force destroys Haftar’s defenses at Al-Jufra airbase, 6 UAE soldiers killed]</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/news/six-uae-soldier-killed-operations-field-accident-state-media Six UAE soldiers killed in 'operations field' accident: State media]</ref><br />{{Сцяг|Расія}} 53—78 наймітаў ПВК загінулі<ref name="Вагнер">[https://meduza.io/en/feature/2019/10/02/a-small-price-to-pay-for-tripoli A small price to pay for Tripoli Between 10 and 35 Russian mercenaries have been killed in the Libyan Civil War. We identified several of them.]</ref><ref name="Вагнер"/><ref name="махач 6-7 красавіка"/><ref name="ЧВК2">[https://madamasr.com/en/2019/12/28/feature/politics/from-tripolis-front-lines-how-haftar-recovered-from-the-setback-in-gharyan-and-whats-next-for-the-advancing-lna/ From Tripoli’s front lines: How Haftar recovered from the setback in Gharyan and what’s next for the advancing LNA]</ref> | страты2 = {{Сцяг|Лівія}} прыкладна 1 000 забітых байцоў<ref name="lemonde"/><ref>{{Cite web|url=https://www.alhadath.net/alhadath/2019/12/27/المسماري-نستعد-لدخول-معركة-الأحياء-الرئيسية-بطرابلس.html|title=المسماري: عشرات الجثث للميليشيات بطريق مطار طرابلس|first=العربية|last=نت|date=27 December 2019|website=العربية نت}}</ref>, 6 самалётаў<ref name="7 мая"/><ref name="MiG"/><ref name="Эль-Джуфра"/><ref name=lnajune13/><ref name="панцирь-с1"/><ref name="3 красавіка"/> i 1 верталёт збіты<ref>[https://www.alaraby.co.uk/english/news/2019/6/13/haftars-forces-down-helicopter-killing-pilot-in-western-libya Haftar's forces 'shoot down helicopter, killing pilot' in western Libya]</ref><br />{{Сцяг|Турцыя}} 3<ref name="22 лютага"/>—27<ref>[https://www.egypttoday.com/Article/2/81946/LNA-kills-16-Turkish-military-personnel-including-3-commanders LNA kills 16 Turkish military personnel including 3 commanders]<br>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security/eastern-libya-forces-say-16-turkish-soldiers-killed-in-fighting-idUSKCN20H0JX|title=Eastern Libya forces say 16 Turkish soldiers killed in fighting - Libya as Haftar’s forces advance on Misrata|website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.alarabiya.net/ar/north-africa/2020/02/28/بعد-ادلب-7-قتلى-أتراك-بقصف-الجيش-الليبي-على-معيتيقة.html|title=7 قتلى أتراك بقصف الجيش الليبي على معيتيقة|first=العربية|last=نت|date=February 28, 2020|website=العربية نت}}</ref><ref>[https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ Libyan Army killed 4 Turkish soldiers, Syrian militant leader near Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200420121509/https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ |date=20 красавіка 2020 }}</ref> ваеннаслужачых загінулі і 27 БПЛА знішчаны<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2920938.html Армия Хафтара в Ливии сбила 28 турецких БПЛА] — ИА REGNUM, 18 апреля 2020</ref><br />[[File:Flag of Syria (2025-).svg|22px]] 403<ref name="Syrian">{{cite web|url=https://www.syriahr.com/en/?p=169902|title= Celebrating the return of commander from Libya - Al-Hamza Division members open fire up in the air in Jendires triggering panic among people |date=15 June 2020}}</ref>—500<ref>{{Cite web |url=https://aawsat.com/english/home/article/2212856/lna-says-turkish-battleship-strikes-area-western-libya |title=LNA Says Turkish Battleship Strikes Area in Western Libya |access-date=7 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404104209/https://aawsat.com/english/home/article/2212856/lna-says-turkish-battleship-strikes-area-western-libya |archive-date=4 красавіка 2020 |url-status=dead }}</ref> баевікоў загінулі<br />{{Сцяг|Украіна}} 3 Іл-76 знішчаны<ref name="укр"/><br />{{Сцяг|ЗША}} 1 дрон збіты<ref name="БПЛА1"/><br />{{Сцяг|Італія}} 1 дрон збіты<ref name="БПЛА2"/> |агульныя страты = Па даных Нацыянальнага камітэта па правах чалавека на 4 красавіка 2020 года<ref name="гадавіна">[https://news-front.info/2020/04/05/v-livii-za-god-boev-v-rajone-tripoli-pogibli-bolee-43-tysyach-chelovek/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews В Ливии, за год боев в районе Триполи, погибли более 4,3 тысяч человек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220630221602/https://news-front.info/2020/04/05/v-livii-za-god-boev-v-rajone-tripoli-pogibli-bolee-43-tysyach-chelovek/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |date=30 чэрвеня 2022 }} // News Front, 5 апреля 2010</ref>: 506 грамадзянскіх загінулі і 800 атрымалі раненні, а ўсяго '''4 387''' забітых <small>(у тым ліку па 1 грамадзяніну [[Украіна|Украіны]]<ref name="укр"/>, [[Марока]]<ref name="мараканец">[http://russian.news.cn/2019-10/04/c_138447854.htm Еще два мирных жителя были убиты в результате обстрела в Триполи]</ref> і [[Сірыя|Сірыі]]<ref name="22 лютага"/>)</small>, '''12 753''' параненых, '''342 000''' бежанцаў. }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Наступле́нне на Тры́палі''' (кодавая назва аперацыі: '''«Паво́дка го́днасці»'''<ref>{{Cite web|url=https://southfront.org/libyan-national-army-reaches-tripolis-outskirt-map/|title=Libyan National Army Reaches Tripoli's Outskirt (Map)|work=South Front|date=6 April 2019|access-date=15 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406172628/https://southfront.org/libyan-national-army-reaches-tripolis-outskirt-map/|archive-date=6 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref>; контраперацыя сіл УНЗ: '''«Вулка́н гне́ву»'''<ref>[https://news.ru/russia/vulkan-gneva-v-livii-nachalas-grazhdanskaya-vojna/ «Вулкан гнева»: в Ливии началась гражданская война]</ref>) — наступальная аперацыя [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміі (ЛНА)]] на чале з фельдмаршалам [[Халіфа Хафтар]]ам, які падпарадкоўваўся [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаце прадстаўнікоў Лівіі (ППЛ)]], супраць сіл [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|Урада нацыянальнай згоды (УНЗ)]] прэм’ер-міністра [[Фаіз Сарадж|Фаіза Сараджа]], мэтай чаго была лівійская сталіца [[Трыпалі]]. ППЛ і УНЗ (да [[2016]] года замест яго быў [[Усеагульны нацыянальны кангрэс Лівіі|Усеагульны нацыянальны кангрэс]]) вялі паміж сабой барацьбу за поўны кантроль над Лівіяй з [[2014]] года, што прывяло да фактычнага двоеўладдзя ў краіне. У канцы мая 2019 года паміж прыхільнікамі ўрада Сараджа і сіламі [[Народны фронт вызвалення Лівіі|Народнага фронту вызвалення Лівіі]], што выступалі за аднаўленне [[Джамахірыя (дзяржаўны лад)|даваенных парадкаў]], адбылося буйное сутыкненне. Праз месяц НФВЛ падтрымаў наступленне Хафтара, хоць да гэтага «фронт» не супрацоўнічаў ні з адным бокам канфлікту, выступаючы трэцяй сілай. Пазней хафтараўцам аказала дапамогу суданскае апалчэнне [[Сілы аператыўнай падтрымкі|САП]]. Акрамя таго, у баях пад Трыпалі на баку Хафтара ўдзельнічалі прыватныя ваенныя кампаніі з [[Расія|Расіі]] і армія [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]. У сваю чаргу, войскі ўрада нацыянальнай згоды карысталіся падтрымкай ісламісцкіх сіл, звязаных з [[Аль-Каіда]]й, такіх як [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]] і [[Браты-мусульмане]]. Паведамлялася і аб удзеле замежных наймітаў з [[Туніс]]а, [[Судан]]а, [[Афганістан]]а, [[Чад]]а, [[Емен]]а, [[Партугалія|Партугаліі]], [[Малдова|Малдовы]]. Вельмі значную падтрымку аказала [[Турцыя]], якая дастаўляла зброю і боепрыпасы для трыпалітанскіх уладаў. Таксама турэцкія ваенныя перакідалі паўстанцаў з [[Сірыя|Сірыі]] ў Лівію. Са снежня сірыйская ўзброеная апазіцыя стала прымаць актыўны ўдзел у баявых дзеяннях. Галоўным чынам гэта байцы [[Сірыйская нацыянальная армія|СНА]], пратурэцкага сегмента [[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай сірыйскай арміі]]. 5 студзеня 2020 года прэзідэнт [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] заявіў, што турэцкія вайскоўцы афіцыйна накіраваліся ў Лівію. [[Інтэрвенцыя Турцыі ў Лівію|Ваенная інтэрвенцыя Турцыі]] стала ключавым момантам і ў далейшым прывяла ўрад Сараджа да поспеху ў справе супрацьстаяння з Хафтарам. == Папярэдняя абстаноўка == У [[2011]] годзе ў краіне пачаліся масавыя пратэсты, якія неўзабаве перараслі ў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскую вайну]]. Канфлікт скончыўся звяржэннем і забойствам [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]], лідара дзяржавы з [[1969]] года, і перамогай паўстанцкага [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|ПНС]], падтрыманага замежнай кааліцыяй на чале з [[ЗША]]. [[De facto|Дэ-факта]], адбыўся распад Лівіі на шэраг самастойных [[Дзяржава|дзяржаўных утварэнняў]], а сама грамадзянская вайна перайшла ў [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|баявыя сутыкненні паміж рознымі племяннымі апалчэннямі і групоўкамі]]. У [[2014]] годзе ў Лівіі былі абвешчаныя два парламенты — Усеагульны нацыянальны кангрэс у Трыпалі і Палата прадстаўнікоў у [[Табрук]]у, паміж якімі развязалася [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|барацьба за кантроль над краінай]]. У [[2016]] годзе, у адпаведнасці з умовамі Схірацскага пагаднення, для аб’яднання дзяржавы ўтвораны Урад Нацыянальнай Згоды, якому перадаў усе свае паўнамоцтвы трыпалітанскі кангрэс. Аднак Палата прадстаўнікоў не спяшалася пераходзіць пад кантроль УНЗ. Больш за тое, падкантрольная ППЛ армія фельдмаршала Хафтара пачала з ім канфрантацыю. Але значныя сутыкненні паміж прыхільнікамі двух урадаў не адбываліся, паколькі абодва бакі былі сканцэнтраваны на барацьбе з [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]], маджахедамі, племяннымі і замежнымі апалченнямі. У адрозненне ад Сараджа, які абапіраўся на ЗША і Захад, Хафтар карыстаўся падтрымкай ААЭ, Егіпта, Расіі, Саудаўскай Аравіі, Францыі, [[Іран]]а, што лічылі яго здольным аднавіць стабільнасць у краіне і даць адпор ісламістам. 75-гадовы Халіфа Хафтар, былы набліжаны М. Кадафі, у папярэднія гады неаднаразова наведваў [[Масква|Маскву]] і праводзіў перамовы з [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|міністрам абароны РФ]] [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргеем Шайгу]]. Наступленне хафтараўцаў на Трыпалі пачалося напярэдадні [[Лівійская нацыянальная канферэнцыя (2019)|Лівійскай нацыянальнай канферэнцыі]], прызначанай на 14—16 красавіка ў [[Гадамес]]е, размешчаным на стыку межаў Лівіі, [[Алжыр]]а і [[Туніс]]а, і накіраванай на пераадоленне крызісу ў краіне і стану двоеўладдзя. У ёй павінны былі прыняць удзел дэлегаты ўсіх супрацьлеглых бакоў, каб скласці «дарожную карту» для аб’яднання разрозненых дзяржаўных інстытутаў і правядзення агульнанацыянальных прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў, неабходнасць у якіх была зацверджана яшчэ ў маі [[2018]] года<ref>[https://iz.ru/865034/andrei-ontikov/stolitca-v-ogne-liviiskaia-armiia-vedet-nastuplenie-na-tripoli Столица в огне: ливийская армия ведет наступление на Триполи] // Известия</ref>. З-за пачатку наступлення ЛНА канферэнцыя была перанесена на нявызначаны тэрмін<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6351325]</ref>. == Арміі варагуючых бакоў == Лівійская нацыянальная армія прадстаўлена рознымі рухамі, былымі вайскоўцамі Узброеных сіл [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійскай Джамахірыі]], а таксама рэвалюцыйнымі фарміраваннямі, створанымі ў [[2011]] годзе. Многія эксперты зводзіліся да меркавання, што пад кіраўніцтвам высокапастаўленага ваеннага афіцэра падобныя фарміраванні хутка перараслі б у паўнавартаснае войска з належным узроўнем баявой падрыхтоўкі, маральна валявых якасцей і воінскай дысцыпліны. У той жа час атрады Сараджа былі расколатыя, мелі розныя супярэчнасцямі. Не раз яны ўступалі ў адкрытыя канфрантацыі паміж сабой. На гэта і разлічвала камандаванне ЛНА, лічачы, што пры наступленні войскі УНЗ будуць расколатыя, жадаючы правесці імгненную аперацыю<ref name="армии">[https://anna-news.info/shturm-tripoli-neudachnyj-blitskrig-haftara/ Штурм Триполи. Неудачный блицкриг Хафтара // Anna news, 29 апреля 2019]</ref>. Аднак кампанія зацягнулася на многія месяцы, аб чым не меркавалася ў штабах Хафтара<ref>[https://russian.rt.com/world/article/619063-haftar-liviya-nastuplenie «Разногласия очень велики»: как наступление армии Хафтара на Триполи может изменить ситуацию в Ливии // RT на русском, 7 апреля 2019]</ref>. Баявая тэхніка абодвух бакоў складалася ў асноўным са спадчыны арміі М. Кадафі. Аднак у Хафтара была перавага ў тым, што яму прыходзіла дапамога ад [[ААЭ]] ў выглядзе паставак узбраення, у тым ліку і ваеннай тэхнікі. Так, у фельдмаршала меліся на ўзбраенні сучасныя МРАПы. Велізарную ролю гуляла магчымасць падтрымліваць наяўную тэхніку ў спраўным стане. Аднак якія-небудзь сур’ёзныя бранятанкавыя або артылерыйскія злучэнні бакам канфлікту стварыць не ўдалося. Адсутнасць добрых спецыялістаў для абслугоўвання цяжкай ваеннай тэхнікі гэтак жа з’яўлялася слабым бокам як сіл УНЗ, так і фарміраванняў ЛНА. У гэтых умовах узрасла роля [[Узброены пікап|пікап-тачанак]], узброеных ДШК і КПВ. Толькі ў ЛНА іх налічваецца звыш 1800 адзінак<ref>[https://rg.ru/2019/12/18/vojna-pikapov-bolee-tysiachi-vooruzhennyh-avtomobilej-brosheny-v-boj-v-livii.html Война пикапов: более тысячи вооруженных автомобилей брошены в бой в Ливии // «Российская газета», 18 декабря 2019]</ref>. Падчас бітвы значна вырасла роля авіяцыі<ref name="ВПС">[http://anna-news.info/vozdushnaya-vojna-v-livii/ Война в воздухе в Ливии] — Anna-News</ref>. Сілы Хафтара і Сараджа адчувалі дэфіцыт добра падрыхтаваных спецыялістаў для такога сур’ёзнага віду войскаў. Гэта прывяло да таго, што за штурвалы самалётаў садзіліся замежныя найміты альбо ўжо пажылыя лётчыкі<ref name="армии"/>. Што датычна авіяцыі ЛНА, то на працягу 2018 года яна была істотна ўзмоцнена. За кошт аднаўлення авіяцыйнай тэхнікі яе колькасць узрасла. Так, да восені 2018 г. у складзе ВПС меліся 12 прыдатных да палётаў [[МіГ-21]], 3 [[МіГ-23]], 2 [[Су-22]], 2 знішчальнікі [[Dassault Mirage F1|«Міраж F1»]], 6 машын Air Tractor, а таксама 7 верталётаў [[Мі-24|Мі-24 (35)]] і 14 [[Мі-8]]<ref name="авиация">[https://anna-news.info/vvs-livijskoj-natsionalnoj-armii/ ВВС Ливийской национальной армии // Anna News, 9 апреля 2019]</ref>. Аднак у пачатку кампаніі ўдзел ВПС ЛНА насіў абмежаваны характар. Адбівалася аддаленасць раёна баявых дзеянняў ад падкантрольных Хафтару авіябаз. Па колькасці, групоўка войскаў Сараджа разам з замежнымі сіламі ацэньваецца ад 3000 да 35000 чалавек, а Хафтара — ад 3000 да 25000. Сярод іх знаходзіліся 1000—4000 суданцаў з САП<ref name="суданцы"/>, 50 турэцкіх ваенных<ref>{{cite news | last1= McKernan | first1= Bethan | last2= Akoush | first2=Hussein | title= Exclusive: 2,000 Syrian fighters deployed to Libya to support government | date= 2020-01-15 |newspaper= The Guardian | url= https://www.theguardian.com/world/2020/jan/15/exclusive-2000-syrian-troops-deployed-to-libya-to-support-regime |access-date=2020-01-17}}</ref>, звыш 13000 сірыйскіх баевікоў<ref name="Syrian"/>, 200<ref>[https://www.nytimes.com/2019/11/05/world/middleeast/russia-libya-mercenaries.html Russian Snipers, Missiles and Warplanes Try to Tilt Libyan War]</ref>—1400<ref>[https://www.libyanexpress.com/number-of-russian-mercenaries-fighting-for-haftar-in-libya-rises-to-1400-report-says Russian mercenaries fighting for Haftar in Libya rises to 1400, report says]</ref> расійскіх наймітаў, прыкладна 2000 тэрарыстаў ІДІЛ і Фронт-ан-Нусра<ref name="игил"/>, каля 120 апалчэнцаў НФВЛ<ref name="libyaobserver.ly1">{{cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/tripoli-revolutionaries-brigade-fights-gaddafi-loyalists-south-capital|title=Tripoli Revolutionaries Brigade fights off Gaddafi loyalists south of the capital|work=The Libya Observer|date=4 October 2017|access-date=6 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006200304/https://www.libyaobserver.ly/news/tripoli-revolutionaries-brigade-fights-gaddafi-loyalists-south-capital|archive-date=2018-10-06|url-status=live}}</ref>. == Баявыя дзеянні ў 2019 годзе == === Красавік === {{external media |topic = Відэаматэрыял красавіцкіх баёў |subtopic = |width = |image1 = |image2 = |audio1 = |video1 = [https://youtu.ru/DPpEOI7MaEY Бой на трыпалітанскім кірунку з удзелам пікап-тачанак і танка Т-55.] |video2 = [https://youtu.ru/ucadV_mEGAQ Бой за Айн Зара.] |video3 = [https://youtu.ru/-724DL8HJrw Знішчэнне МіГ-21 ВПС ЛНА на поўдзень ад сталіцы.] }} [[File:Western Libya (April 1 2019).svg|thumb|Становішча на паўночным захадзе краіны перад наступленнем Хафтара.]] [[File:Western Libya (April 7 2019).svg|thumb|Становішча на 7 красавіка.]] [[4 красавіка]] камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй маршал Халіфа Хафтар загадаў вайскоўцам пачаць наступленне на сталіцу краіны<ref>[https://lenta.ru/news/2019/04/04/tripoli/ Приезжавший к Шойгу ливийский маршал приказал наступать на Триполи] // Лента. Ру, 4 апреля 2019</ref>. На наступны дзень яго байцы ўступілі ў першы бой з атрадамі трыпалітанскіх уладаў<ref name="РБК">[https://www.rbc.ru/politics/04/04/2019/5ca65e679a7947b319e401ec?from=from_main Армия фельдмаршала Хафтара вступила в первые бои при атаке на Триполи] // РБК</ref>. У той жа дзень падраздзяленні ЛНА ўвайшлі на тэрыторыю міжнароднага аэрапорта Трыпалі, разбуранага з 2014 года<ref>[https://vz.ru/news/2019/4/5/971906.html Армия Хафтара взяла под контроль аэропорт Триполи] // Взгляд, 4 апр 2019</ref>. Паводле папярэдніх даных, на тэрыторыі аб’екта пачаліся ўзброеныя сутыкненні паміж падраздзяленнямі нацыянальнай арміі і прыхільнікамі Урада нацыянальнай згоды. Ваенны савет рэвалюцыянераў Місураты ў сваім камюніке абвясціў пра гатоўнасць супрацьстаяць «злавеснаму наступленню» — палявыя камандзіры, якія фармальна падпарадкоўваліся Сараджу, заклікалі прэм’ера «неадкладна» аддаць загады камандуючым усіх падраздзяленняў захаду краіны, каб сарваць прасоўванне «мяцежнага тырана», як яны назвалі Хафтара, і яго спробы стаць «кіраўніком» Лівіі<ref>[https://vz.ru/news/2019/4/4/971738.html Эксперт рассказал о новой войне в Ливии] // Взгляд, 4 апреля 2019</ref>. Станам на [[5 красавіка]], ЛНА знаходзілася ў 17 км ад сталіцы. Войскам Хафтара атрымалася даволі хутка і без бою ўзяць гарады Зінтан, Гар’ян, Сідзі Білан, якія знаходзяцца недалёка ад Трыпалі, а таксама некалькі раёнаў на паўднёвым захадзе сталіцы<ref>[https://youtu.ru/lO0m27rS5P4 Відэа]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сілы лівійскага военачальніка перш за ўсё захапілі некалькі буйных дарог, якія вядуць да горада. Падобную тактыку Хафтар выкарыстаў у [[Бітва за Дэрну (2018)|бітве за Дэрну]]<ref name="livejournal">[https://colonelcassad.livejournal.com/4897204.html?utm_source=vksharing&utm_medium=social Наступление на Триполи. 04.04.2019]</ref>. У гэты ж дзень адбыліся першыя буйныя сутыкненні. Баі зафіксаваныя ў 27 км ад горада, дзе ў палон патрапілі 128 салдат Хафтара. Таксама паведамлялася, што ў раёне населенага пункта Сідзі Білан ЛНА высадзіла марскі дэсант<ref name="палон">{{Cite web |url=https://news-front.info/2019/04/05/korotko-po-livii-05-04-2019-colonel-cassad/ |title=Ситуация вокруг Триполи |access-date=5 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407190929/https://news-front.info/2019/04/05/korotko-po-livii-05-04-2019-colonel-cassad/ |archive-date=7 красавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. Тым часам, па некаторыя паведамленнях, прэм’ер-міністр Ф. Сарадж часова збег у Туніс<ref>[https://achtungpartisanen.ru/novaja-vojna-v-livii-haftar-nastupaet-na-tripoli-poslednie-novosti/ Новая война в Ливии: Хафтар наступает на Триполи (последние новости)]</ref>. [[6 красавіка]] ВПС УНЗ нанеслі авіяўдары па сілам фельдмаршала Хафтара, што наступалі на сталіцу. У той жа дзень, як паведамлялася, на дапамогу прыхільнікам прэм’ера Сараджа прыбылі фарміраванні з Місураты<ref>[https://www.gazeta.ru/army/2019/04/06/12287647.shtml Новая Сирия? Удары по штабу фельдмаршала] // Газета. Ru, 6 апр 2019</ref>. Праз некалькі гадзін пасля гэтага Хафтар абвясціў аб увядзенні беспалётнай зоны для ваеннай авіацыі над заходняй Лівіяй<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6303099 Армия Хафтара ввела бесполетную зону для боевой авиации в западном регионе Ливии]</ref>. [[7 красавіка]] ў выніку ўзброеных сутыкненняў паміж войскамі УНЗ і ЛНА ў раёне Трыпалі загінуў па меншай меры 21 чалавек. Таксама самалёт ваенна-паветраных сіл урада Сараджа намаляваў сэрца ў небе над Трыпалі, тым самым зрабіўшы жэст у падтрымку жыхароў сталіцы<ref>[https://news.rambler.ru/africa/41995961-vvs-livii-narisovali-ogromnoe-serdtse-v-nebe-nad-tripoli-video/ ВВС Ливии нарисовали огромное сердце в небе над Триполи: видео]</ref>. [[8 красавіка]] сілы ЛНА Х. Хафтара адступілі з аэрапорта ля Трыпалі (пры гэтым прадстаўнік хафтараўцаў заявіў, што яны не здавалі аэрапорт і да гэтага часу яго кантралююць). Працягваліся ўдары па авіябазе Аль-Ватыя за 130 кіламетраў на паўднёвы захад ад Трыпалі, якую займалі сілы фельдмаршала і выкарыстоўвалі для налётаў на пазіцыі УНЗ<ref>[https://lenta.ru/news/2019/04/08/airport/ Ливийский маршал Хафтар потерял аэропорт Триполи] // Лента.ру, 8 апреля 2019</ref>. Па даных рускай службы [[Бі-бі-сі|BBC]], колькасць загінуўшых сярод сіл УНЗ вырасла да 32 чалавек<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-47851037 Ливия: число погибших выросло до 32, призывы ООН проигнорировали] // русская служба Би-би-си, 8 апреля 2019</ref>. [[9 красавіка]] ВПС ЛНА нанеслі ўдар па міжнародным аэрапорце горада Трыпалі<ref>[https://ria.ru/20190409/1552517622.html Силы Хафтара нанесли удар по аэропорту в Триполи, сообщают СМИ]</ref>. Таксама войскі Хафтара збілі ваенны самалёт УНЗ, які выляцеў з горада Місурата<ref name="самалёт">[https://ria.ru/20190410/1552566222.html Армия Хафтара сбила военный самолет] // — РИА Новости, 10 апреля 2019</ref>. У ноч з 9 на 10 красавіка Нацыянальная армія адбіла магутнае наступленне сіл [[Узброены шчыт Лівіі|«Шчыта Лівіі»]] і УНЗ на горад Эль-Азізія. Разам з тым, у раёне аэрапорта зафіксаваны жорсткія сутыкненні. Таксама ЛНА пачала прасоўваенне на поўдні Трыпалі ў раёнах Халет і Айн Зара<ref name="наступ">{{Cite web|url=https://ria.ru/20190410/1552563364.html|title=Источник сообщил об ударах армии Хафтара по войскам ПНС к югу от Триполи|date=20190410T1907+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-04-10}}</ref>. [[10 красавіка]] авіяцыя сараджыстаў нанесла ўдары па аб’ектах арміі Хафтара ў раёне Сук аль-Ахад у 40 кіламетрах ад Трыпалі, у той час як сілы ЛНА ўзялі пад кантроль базу 42-й брыгады ў Айн-Зара<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BgTXdKikWH0&feature=youtu.be|title=Libya: LNA takes control of GNA military base in Ain Zara|author=Ruptly|date=2019-04-11|access-date=2019-04-13}}</ref>. [[11 красавіка]] авіяцыя маршала Х. Хафтара нанесла ўдары па ваеннай базе Урада Нацыянальнай Згоды ля сталіцы<ref>[https://riafan.ru/1169362-aviaciya-lna-khaftara-nanesla-udary-po-voennoi-baze-v-tripoli Авиация ЛНА Хафтара нанесла удары по военной базе в Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190412154400/https://riafan.ru/1169362-aviaciya-lna-khaftara-nanesla-udary-po-voennoi-baze-v-tripoli |date=12 красавіка 2019 }}</ref>. [[12 красавіка]] сілы УНЗ выбіты з пазіцый у раёне населенага пункта Свані. У гэты жа дзень авіяцыйныя падраздзяленні хафтараўцаў у чарговы раз выкарыстоўвалі баявую авіяцыю для атак на атрады УНЗ (задзейнічаны [[Су-22]]М3)<ref>[https://rg.ru/2019/04/14/vozdushnaia-vojna-su-22m3-i-mig-23-brosheny-v-boj-v-livii.html Воздушная война: Су-22М3 и МиГ-23 брошены в бой в Ливии] // РГ, 14 апр 19</ref>. [[14 красавіка]] самалёт ЛНА быў збіты ў раёне населенага пункта Вадзі ар-Рабі. Вядома, што пілот катапультаваўся<ref name="MiG">[https://m.lenta.ru/news/2019/04/14/crash/ Самолет армии фельдмаршала Хафтара сбили в Ливии]</ref>. Адначасова фельдмаршал Хафтар сустрэўся з прэзідэнтам Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі|Абдулам Фатахам ас-Сісі]], каб заручыцца яго падтрымкай<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/04/14/lna-nastupaet-na-tripoli-marshal-haftar-vstretilsya-s-prezidentom-egipta ЛНА наступает на Триполи, маршал Хафтар встретился с президентом Египта]</ref>. [[15 красавіка]] паведамлялася пра цяжкія сутыкненні паміж сіламі УНЗ і ЛНА ў прыгарадзе Айн-Зара<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/Lyobserver/status/1117798300047106056|title=Heavy clashes in Ain Zara district, south of #Tripoli, between #Libya Army units and armed groups of warlord Khalifa Haftarpic.twitter.com/OFJJKRmxj7|last=Observer|first=The Libya|date=15 April 2019|website=@Lyobserver|language=en|access-date=15 April 2019}}</ref>. Ваенна-інфармацыйны аддзел арміі Хафтара заявіў, што ў Гар’яне, які знаходзіўся пад іх кантролем, прыбыла «вялікае падмацаванне», што рухалася далучыцца да штурму сталіцы<ref>{{Cite web|url=http://www.addresslibya.com/en/archives/44630|title=LNA new reinforcements arrive in Gharian to participate in Tripoli liberation|date=15 April 2019|website=The Libyan Address Journal|language=en-US|access-date=16 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202405/http://www.addresslibya.com/en/archives/44630|archive-date=15 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. Прадстаўнік УНЗ заявіў, што ў выніку абстрэлу будынка лівійскага міністэрства адукацыі было знішчана больш за 3 мільёна кніг<ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-idUKKCN1RR1NH|title=U.N. Libya envoy says Haftar made coup attempt with advance on Tripoli|date=15 April 2019|work=Reuters|access-date=15 April 2019|language=en|archive-date=15 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415163130/https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-idUKKCN1RR1NH|url-status=dead}}</ref>. [[16 красавіка]] агенства Sky News апублікавала відэа, дзе сілы УНЗ адступаюць пасля таго, як іх пазіцыі былі абстраляны цяжкай артылерыяй<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/LiBya_73/status/1117890109045641217|title=فيديو تم بثه الآن من طرف التلفزيون الإيطالي يوضح أحد محاور القتال في هذا المساء ، والصحفية تقول ان القوات المهاجمة تملك سلاح ثقيل ولها قوة نارية عالية أجبرت قوات السراج على التراجع .. ونحن يتم نقلنا في سيارة مصفحة لترك خط القتال.. #طوفان_الكرامةpic.twitter.com/dzXbwyEkoE|last=الخوارج|first=غصة|date=2019-04-15|website=@LiBya_73|language=ar|access-date=2019-04-16}}</ref>. Тым жа часам ЛНА абвінаваціла апалчэнцаў з Трыпалі і Місураты, якія падтрымлівалі Сараджа, у наўмысным абстрэле грамадзянскага аб’екта з дапамогай БМ-21 «Град», каб наладзіць грамадства супраць войскаў ППЛ. У гэты жа дзень паведамлялася, што сілы сараджыстаў аднавілі кантроль над мостам Аль-Захра ў паўднёвай частцы Трыпалі. Паступалі паведамленні аб цяжкіх сутыкненнях паміж сіламі УНЗ і ЛНА паблізу Азізіі<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1118156312582475776|title=مصادر العربية: اشتباكات عنيفة بالأسلحة الثقيلة في محيط العزيزية جنوب طرابلس #العربية_عاجل|last=عاجل|first=العربية|date=2019-04-16|website=@AlArabiya_Brk|language=ar|access-date=2019-04-16}}</ref>. У ноч з 16 на [[17 красавіка]] сталіца падвергнулася ракетнаму абстрэлу. Прадстаўнікі ЛНА практычна адразу адкінулі дачыненне да гэтай падзеі. Як заявіў кіраўнік прэс-службы камандавання Хафтара, мінулай ноччу Нацыянальная армія не ўжывала цяжкую зброю падчас ваенных аперацый. Акрамя таго, ён абвінаваціў у наўмысным абстрэле жылых кварталаў сталіцы з установак «Град» мясцовыя трыпалітанскія групоўкі Сараджа. На яго думку, іх мэтай было пасля ўскласці ўсю віну за гэта на хафтараўцаў<ref>[https://m.gazeta.ru/army/2019/04/17/12306853.shtml Ракетный удар: кто обстрелял Триполи // Газета.ру, 17 апреля 2019]</ref>. Паводле выдання The Libya Observer, падчас абстрэлу загінулі чатыры чалавекі і яшчэ дваццаць тры паранены<ref>[https://www.newsru.com/world/17apr2019/tripoli_obstrel.html По Триполи нанесен ракетный удар, есть погибшие среди мирных жителей (ФОТО)]</ref>. [[18 красавіка]] адбываліся цяжкія сутыкненні ў раёне Саад і прыгарадзе Вадзі, дзе паветраныя сілы Хафтара здзейснілі некалькі авіяўдараў па цэлях УНЗ<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/libyaalahrartv/status/1118646078117695489|title=#عاجل {{!}} مراسل الأحرار: غارة جوية على تمركزات قوات الوفاق في #وادي_الربيع وتحليق مستمر للطيران في سماء العاصمة #العدوان_على_طرابلس|last=الأحرار|first=Libya Alahrar TV-قناة ليبيا|date=2019-04-17|website=@libyaalahrartv|language=ar|access-date=2019-04-18}}</ref>. З 19 па 20 красавіка на подступах да лівійскай сталіцы ішлі баі з прымяненнем авіяцыі: сілы, падкантрольныя Сараджу, спрабвалі атакаваць падраздзяленні ЛНА на паўднёвым і ўсходнім напрамках; авіяцыя УНЗ пяць разоў бамбіла населены пункт Гар’ян і тры разы — ваенную базу «Аль-Ватыя»<ref>[https://lenta.ru/news/2019/04/20/tripoli/ В Ливии заявили о тяжелых боях под Триполи] // Лента.ру, 20 апреля 2019</ref>. [[23 красавіка]] камандаванне Лівійскай Нацыянальнай Арміі абвесціла пра пачатак другога этапу наступальнай аперацыі на сталіцу<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/4/23/974553.html Армия Хафтара начала вторую фазу наступления на Триполи]</ref>. Прадстаўнік ЛНА распавёў, што атрады Хафтара вызначылі асноўныя і другарадныя пазіцыі УНЗ. Цяпер, паводле яго слоў, пачынаецца наступны этап аперацыі з удзелам пяхоты і артылерыі. У гэты жа дзень сілы хафтараўцаў у раёне авіябазы Эль-Джуфра падвергліся паветранай атацы з боку трох баявых самалётаў урада Сараджа, адзін з якіх атрымалася збіць<ref name="Эль-Джуфра">[https://ria.ru/20190423/1552970527.html Армия Хафтара заявила, что сбила самолет, пытавшийся атаковать авиабазу]</ref>. Пасля гэтага, [[24 красавіка]], ЛНА значна прасунуліся ў напрамку цэнтра Трыпалі, адкінуўшы апалчэнцаў-сараджыстаў<ref>{{Cite web|url=https://mobile.twitter.com/LiBya_73/status/1121178518476529664|title=Twitter}}</ref>. [[27 красавіка]] БПЛА хафтараўцаў нанёс удар па сталіцы. Сярод забітых былі чатыры мясцовых жыхара і дзесяць салдат Сараджа<ref name="ВПС"/><ref>[https://m.kp.ru/online/news/3461617/ Столица Ливии подверглась авиаудару]</ref>. Таксама ваенна-паветраныя сілы лівійскай нацыянальнай арміі абстралялі склад боепрыпасаў узброеных груповак у Трыпалі. На наступны дзень прадстаўнікі УНЗ заявілі, што ў бамбардзіроўцы сталіцы прымаюць удзел замежныя ВПС, у прыватнасці некаторыя арабскія краіны<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/4/28/975513.html В ПНС заявили об участии иностранной авиации в боях над Триполи]</ref>. [[29 красавіка]] ў прыгарадзе Салах-эд-Дзін сілы ўрада нацыянальнай згоды змаглі адцясніць атрады ЛНА<ref name="бои">[https://eadaily.com/ru/news/2019/04/29/al-arabiya-voyska-marshala-haftara-otstupili-pod-tripoli «Аль-Арабия»: Войска маршала Хафтара отступили под Триполи]</ref>. У гэты ж час хафтараўцы значна прасунуліся да цэнтральных раёнаў сталіцы. Паведамлялася аб баях на подступах да сталіцы. Супрацьстаялыя бакі ўжывалі артылерыю і гранатамёты<ref>[https://www.mk.ru/incident/2019/04/29/armiya-khaftara-zayavila-chto-prorvalas-k-centru-tripoli.html Армия Хафтара заявила, что прорвалась к центру Триполи]</ref>. Баявая авіяцыя ЛНА нанесла ўдары па ваеннаму каледжу ў гэтым раёне<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6389590 СМИ: армия Хафтара находится в 7 км от центра Триполи]</ref>. [[30 красавіка]] з’явіліся паведамленні, што ў Місурату нібыта прыбыла група амерыканскіх ваеннаслужачых<ref>[https://ria.ru/20190430/1553197311.html Американские военные прибыли в ливийский город Мисрата]</ref>. === Май === [[2 мая]] дэпутаты ППЛ на першым сходзе ў Трыпалі выступілі за любую ініцыятыву па спыненні баявых дзеянняў і наступлення на сталіцу. Пасяджэнне праходзіла ў няпоўным складзе і пад старшынствам дэпутата Садэка Кхэйлі. Гэта стала першым пасяджэннем ППЛ у сталіцы краіны<ref>[https://ria.ru/20190502/1553233172.html Ливийские парламентарии выступили против наступления на Триполи]</ref>. На наступны дзень, [[3 мая]], склалася спрэчная сітуацыя, паколькі сілы УНЗ заявілі аб адступленні арміі Хафтара на некалькі кіламетраў ад горада<ref>{{Cite web |url=https://news-front.info/2019/05/03/armiya-haftara-otstupila-ot-tripoli/ |title=Архіўная копія |access-date=3 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503195936/https://news-front.info/2019/05/03/armiya-haftara-otstupila-ot-tripoli/ |archive-date=3 мая 2019 |url-status=dead }}</ref>, калі як ЛНА — аб поўным сваім кантролі над усімі паўднёвымі кварталамі Трыпалі<ref>[https://ura-inform.com/ru/society/2019/05/03/livijskaja-natsionalnaja-armija-vzjala-pod-kontrol-vsju-juzhnuju-chast-tripoli]</ref>. Ужо [[4 мая]] кіраўнік урада нацыянальнай згоды Фаіз Сарадж на фоне поспехаў ЛНА заявіў аб жаданні супрацоўніцтва з Масквой «ва ўсіх абласцях»<ref>[https://vz.ru/news/2019/5/4/976208.html В осажденном Хафтаром Триполи захотели сотрудничать с Москвой во всех областях] // Взгляд, 4 мая 2019</ref>. [[5 мая]] лівійская нацыянальная армія ў ходзе паветраных удараў знішчыла аператыўны штаб сараджыстаў. Прамым ударам падвергліся дыпламатычны клуб і дарога, якая вядзе да мячэці Эль-Кахілі. Раней лівійскае аддзяленне [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]] паведаміла, што ў выніку баявых дзеянняў за месяц загінулі 345 чалавек<ref>[https://russian.rt.com/world/news/628199-liviya-haftar-shtab-nacsoglasiya?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop]</ref>. [[7 мая]] байцам Лівійскай нацыянальнай арміі Халіфа Хафтара ўдалося збіць знішчальнік УНЗ Mirage F1 пад Трыпалі. Пілот быў узяты ў палон. Як паведамлялася, лётчык апынуўся грамадзянінам [[Партугалія|Партугаліі]]<ref name="7 мая">[https://m.5-tv.ru/news/249939/pilot-sbitogo-lna-pod-tripoli-istrebitela-zahvacen-vplen/ Пилот сбитого ЛНА под Триполи истребителя захвачен в плен]</ref>. [[9 мая]] самалёты ЛНА нанеслі ўдары па батальёне Cenzur Atlılar у раёне Джанзур на захад ад Трыпалі. Адначасова Ф. Сарадж сустрэўся з прэзідэнтам Францыі Э. Макрон. Апошні выказаў сваю падтрымку трыпалітанскаму ўраду<ref name="eadaily.com">[https://eadaily.com/ru/news/2019/05/09/shestaya-nedelya-boyov-za-tripoli-lna-bombit-pns-saradzh-vstretilsya-s-makronom Шестая неделя боёв за Триполи: ЛНА бомбит ПНС, Сарадж встретился с Макроном]</ref>. [[11 мая]] армія Хафтара захапіла значную частку раёна Аль-Азізія, у той час як ВПС нанеслі шэраг авіяўдараў па пазіцыях сараджыстаў у раёнах Вадзі-эль-Рабіх і Айн-Зара<ref>{{Cite web |url=https://aawsat.com/english/home/article/1718551/lna-advances-tripoli-opens-new-front-sirte |title=Архіўная копія |access-date=14 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629104727/https://aawsat.com/english/home/article/1718551/lna-advances-tripoli-opens-new-front-sirte |archive-date=29 чэрвеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. [[13 мая]] сілы Хафтара авалодалі аэрапортам Трыпалі, і цалкам захапілі населеныя пункты Гар’ян, Касір-Бенгашыр, Сук-эль-Хаміс, Аль-Завія<ref>https://www.libyanexpress.com/libyan-air-force-targets-haftars-forces-in-tripoli-airport-and-gharyan-positions/</ref>. [[22 мая]] на малдаўскім інфасайце «Блокнот» з’явіўся артыкул, у якім паведамлялася, што, як мяркуецца, на баку Сараджа ў раёне Трыпалі змагаюцца найміты з [[Малдова|Малдовы]]. Сайт спасылаўся на лівійскага журналіста Фараха Альярыха. Той на сваёй старонцы ў [[Twitter|Твітары]] размясціў фота карабля Amazon Giurgiulesti пад малдаўскім сцягам. На борце былі МРАПы амерыканскай вытворчасці, а таксама ўзброеныя людзі, якія магчыма з’яўляліся грамадзянамі Рэспублікі Малдова<ref name="Малдова">[http://bloknot-moldova.md/news/moldavskie-nayemniki-voyuyut-v-livii-1103334 Молдавские наёмники воюют в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190524042604/http://bloknot-moldova.md/news/moldavskie-nayemniki-voyuyut-v-livii-1103334 |date=24 мая 2019 }}</ref>. [[28 мая]] брыгада Місураты распачала спробу захапіць паўднёвы раён Азізія, утрымоўваны прыхільнікамі Джамахірыі з НФВЛ. У выніку шматгадзіннага бою брыгада страціла 19 чалавек забітымі, больш за 30 параненымі, поўнасцю знішчаны 1 танк [[Т-55]], а таксама бранявік турэцкай вытворчасці BMC Kirpi II<ref name="28 мая">[https://ja-za-kaddafi.livejournal.com/1469993.html Бой за Триполи.]</ref>. === Чэрвень === [[File:MiG23s (12573874093).jpg|thumb|left|Даваенны фотаздымак аэропорта Мітыга.]] У пачатку чэрвеня трыпалітанскі ўрад разгарнуў наступленне на міжнародны аэрапорт Мітыга, але пацярпеў няўдачу. [[6 чэрвеня]] ўзлётна-пасадачная паласа міжнароднага аэрапорта ў Трыпалі была абстраляная вайсковым самалётам сараджыстаў<ref>[https://www.mk.ru/incident/2019/06/06/v-tripoli-zayavili-ob-obstrele-aeroporta-voennym-samoletom.html В Триполи заявили об обстреле аэропорта военным самолетом]</ref>. [[3 чэрвеня]] хафтараўцы падчас сутычкі захапілі 21 баявы аўтамабіль праціўніка ў паўднёвай частцы горада<ref>{{Cite web |url=https://southfront.org/clashes-between-gna-and-lna-forces-continue-near-tripoli-airport-map-update/ |title=Архіўная копія |access-date=18 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611201001/https://southfront.org/clashes-between-gna-and-lna-forces-continue-near-tripoli-airport-map-update/ |archive-date=11 чэрвеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. [[13 чэрвеня]] яны абвясцілі аб знішчэнні самалёта УНЗ, які быў збіты імі ў 20 км ад Місураты. Прыхільнікі Сараджа пацвердзілі страту лятальнага апарата, але паведамілі, што крушэнне адбылося з-за непаладак у машыне<ref name=lnajune13>{{cite news|url=https://www.libyaobserver.ly/news/libya-air-force-aircraft-crashes-pilot-killed-haftars-forces-claim-shoot-down|title=Libya Air Force aircraft crashes, pilot killed as Haftar's forces claim the shoot-down|author=AbdulkaderAssad|publisher=Libya Observer|date=13 June 2019|access-date=14 June 2019|archive-date=16 чэрвеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616084826/https://www.libyaobserver.ly/news/libya-air-force-aircraft-crashes-pilot-killed-haftars-forces-claim-shoot-down|url-status=dead}}</ref>. [[26 чэрвеня]] фарміраванні прэм’ера Фаіза Сараджа адбілі ў ЛНА стратэгічна важны горад Гар’ян у 75 км на поўдзень ад сталіцы<ref name="Ахмед аль-Місмары"/> Па даных штаба сіл Хафтара, [[28 чэрвеня]] беспілотнік УНЗ быў збіты ў небе над шашой у Міжнародны аэрапорт Трыпалі пасля таго, як ён паспрабаваў атакаваць пазіцыі ЛНА. Збіты беспілотнік, як дадалі вайскоўцы, быў выраблены ў Турцыі<ref>{{Cite web |url=https://news-front.info/2019/06/29/armiya-haftara-sbila-bespilotnik-pravitelstvennyh-sil-v-tripoli/ |title=АРМИЯ ХАФТАРА СБИЛА БЕСПИЛОТНИК ПРАВИТЕЛЬСТВЕННЫХ СИЛ В ТРИПОЛИ |access-date=29 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629190139/https://news-front.info/2019/06/29/armiya-haftara-sbila-bespilotnik-pravitelstvennyh-sil-v-tripoli/ |archive-date=29 чэрвеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. [[29 чэрвеня]] афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмед аль-Місмары абвінаваціў Турэцкую Рэспубліку ў прамым ваенным умяшанні ў баявыя дзеянні ў раёне Трыпалі. Ён заявіў<ref name="Ахмед аль-Місмары">[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6609422 Ливийская армия обвинила Турцию во вторжении и пригрозила атаками на своей территории]</ref>: {{Цытата|''Турцыя ажыццявіла прамое ўмяшальніцтва ў бітву за Трыпалі з боку мора, паветра і сушы. Яна забяспечыла паветраную падтрымку падчас уварвання паўстанцаў [сіл Сараджа] у горад Гар’ян. Турцыя ўдзельнічае ў баях, падаючы сілу і тэхніку. Турэцкія мэты ў Лівіі — варожыя мэты. Армія рашуча адкажа на гэтую агрэсію.''}} У той жа час, Халіфа Хафтар аддаў загад закрыць паветраную прастору над Трыпалі для грамадзянскіх самалётаў Турцыі, і атакаваць турэцкія караблі ў выпадку іх набліжэння да берагоў Лівіі. Прычынай гэтаму паслужыла падтрымка Урада нацыянальнай згоды, у якой ЛНА абвінавачвала дзяржаву<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190629/1556034778.html|title=Армия Хафтара получила приказ атаковать турецкие корабли у берегов Ливии|date=20190629T0104+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-07-04}}</ref>. У той жа час сілы Хафтара затрымалі шасцярых турэцкіх грамадзян, якія падазраваліся ў супрацоўніцтве з турэцкімі спецслужбамі. Анкара запатрабавала іх неадкладнага вызвалення, і папярэдзіла, што агрэсіўныя дзеянні прывядуць да сур’ёзных наступстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2019/07/01/turciya-predupredila-liviyskuyu-nacionalnuyu-armiyu-o-sereznykh-posledstviyakh.html|title=Турция предупредила Ливийскую национальную армию о серьезных последствиях|publisher=www.mk.ru|lang=ru|access-date=2019-07-04}}</ref>. Ужо [[1 ліпеня]] хафтараўцы вызвалілі затрыманых турэцкіх грамадзян<ref>{{Cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2019/07/01/marshal-haftar-osvobodil-tureckih-grazhdan|title=Маршал Хафтар освободил турецких граждан|publisher=EADaily|lang=ru|access-date=2019-07-04}}</ref>. === Ліпень === [[File:Situation in Libya (July 2019).svg|thumb|Агульная сітуацыя ў Лівіі ў ліпені.]] [[File:Combattants du GNA Tripoli 2019 (1).jpg|thumb|Сараджысты ў Трыпалі, Лівія, 7 ліпеня 2019.]] [[3 ліпеня]] па цэнтры ўтрыманні мігрантаў у прыгарадзе Трыпалі быў нанесены [[Авіяўдар па Цэнтру міграцыі ў Таджуры (2019)|авіяўдар]]. У выніку 53 чалавекі загінулі, больш за сотню параненыя. Сцвярджаецца, што налёт здзейснены сіламі ЛНА<ref>{{Cite news|access-date=2019-07-04|date=2019-07-03|website=Reuters|title=По меньшей мере 44 человека погибли в результате авиаудара по...|url=https://ru.reuters.com/article/topNews/idRUKCN1TY1F2-ORUTP|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704191706/https://ru.reuters.com/article/topNews/idRUKCN1TY1F2-ORUTP|archive-date=4 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref>. [[4 ліпеня]] комплекс «Панцыр-С1» збіў баявы самалёт Л-39 УНЗ у раёне горада Тархун ля Трыпалі<ref name="панцирь-с1">[https://rg.ru/2019/07/05/kompleks-pancir-s1-sbil-boevoj-samolet-v-livii.html Комплекс "Панцирь-С1" сбил боевой самолет в Ливии]</ref>. [[6 ліпеня]] [[Народны фронт вызвалення Лівіі]] афіцыйна далучыўся да наступлення ЛНА на Трыпалі<ref name="джамахирия">{{Cite web|url=https://www.uprising.today/tobruk-mp-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar/|title=Tobruk MP claims terrorists from Turkey support Tripoli government against Haftar|date=2019-07-06|website=Uprising Today|language=en-US|quote=There are also reports that the Popular Front for the Liberation of Libya, a pro-Jamahiriya resistance organisation led by Saif al-Islam al-Gaddafi, the son of Brotherly Leader Muammar al-Gaddafi who was overthrown and murdered in 2011, is supporting the Tobruk-based forces.|access-date=9 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706203248/https://www.uprising.today/tobruk-mp-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar/|archive-date=6 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref>. 7—8 ліпеня сілы прем’ера Сараджа распачалі магутнае контрнаступленне ў паўднёвым прыгарадзе Трыпалі Калат Аль-Фурджан. Атаку падтрымлівалі танкі [[Т-55]] і [[Т-62]]. Лівійская Нацыянальная Армія таксама ўжыла артылерыю і бранятэхніку. У адбіцці атакі былі задзейнічаныя разлікі СТРК. На дапамогу пяхоце высунуліся танкі Т-55 арміі Хафтара. У выніку кароткага, але жорсткага бою агнём з СТРК і РПГ былі знішчаныя як мінімум два Т-62 сіл УНЗ, а таксама да 20 чалавек<ref>[http://anna-news.info/armiya-haftara-otrazila-tankovuyu-ataku-pns-na-yuge-tripoli/ Армия Хафтара отразила танковую атаку ПНС на юге Триполи]</ref>. [[10 ліпеня]] авіяцыя ЛНА нанесла авіяўдар па паліцэйскай школе ў Гар’яне<ref>{{Cite web|url=http://www.trt.net.tr/russian/mir/2019/07/10/aviatsiia-liviiskoi-natsional-noi-armii-naniesla-udary-po-politsieiskoi-shkolie-v-ghorodie-gir-ian-1233212|title=Авиация Ливийской национальной армии нанесла удары по полицейской школе в городе Гирьян {{!}} TRT Russian Русский|publisher=www.trt.net.tr|lang=ru-RU|access-date=2019-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710092349/https://www.trt.net.tr/russian/mir/2019/07/10/aviatsiia-liviiskoi-natsional-noi-armii-naniesla-udary-po-politsieiskoi-shkolie-v-ghorodie-gir-ian-1233212|archive-date=10 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref>. [[14 ліпеня]] камандуючы 73-й перадавой брыгады ЛНА генерал Саліх Бухаліка паведаміў, што войскі Хафтара рыхтуюць новае наступленне на Трыпалі<ref name="73-я перадавая">[https://ria.ru/20190714/1556498756.html Ливийская национальная армия начинает новое наступление на Триполи]</ref>. [[19 ліпеня]] Ваенна-паветраныя сілы Лівійскай нацыянальнай арміі абстралялі самалёт сараджыстаў на ваеннай базе ў раёне міжнароднага аэрапорта Мітыга блізу Трыпалі. Паветраная гавань была экстрана зачыненая на некаторы час<ref>[https://rg.ru/2019/07/19/aeroport-tripoli-priostanovil-rabotu-iz-za-raketnogo-obstrela.html Аэропорт Триполи приостановил работу из-за ракетного обстрела]</ref>. [[22 ліпеня]] самалёт L-39ZO «Альбатрос» войскаў фельдмаршала Хафтара з-за пашкоджанняў ад дзеянняў СПА трыпалітанскага ўрада прызямліўся на аўтатрасе на поўдні Туніса. Лётчыка затрымалі<ref name="Тунис">[https://regnum.ru/news/accidents/2670178.html В Тунисе совершил аварийную посадку ливийский учебный истребитель]</ref>. Адначасова ў аэрапорце Мітыга ў Трыпалі (на той час цалкам кантраляваўся ЛНА Хафтара) у выніку баёў 21—22 чэрвеня і падчас артылерыйскага абстрэлу знішчаны ўкраінскі грузавы Ан-124 (бартавы нумар 5A-DKN)<ref>[http://avia.pro/news/samolyot-124-polnostyu-unichtozhen-minomyotnym-udarom] // avia.pro</ref><ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2019/06/22/tripoli/|title=Ан-124 разбомбили в Ливии|publisher=lenta.ru|access-date=2019-06-22}}</ref>. [[25 ліпеня]] каля 1000 байцоў [[Сілы аператыўнай падтрымкі|САП]] прыбылі ў Лівію для падтрымкі наступлення на Трыпалі<ref name="суданцы">{{cite news | title= 1,000 Sudanese militiamen arrive in Libya | date= 2019-07-25 |newspaper= Radio Dabanga | url= https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |access-date= 2019-07-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190726192708/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |archive-date= 2019-07-26 |url-status=live}}</ref>. [[26 ліпеня]] ў аэрапорце Аль-Джуфра на паўночным захадзе краіны пад ударам БПЛА хафтараўцаў трапілі два ўкраінскіх Іл-76ТД. Адзін з лётчыкаў загінуў. Пра інцыдэнт стала вядома толькі праз два дні<ref>[https://strana.ua/news/213977-podrobnosti-ataki-na-ukrainskie-samolety-v-livii.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop "Летчик погиб, спасая документы". Подробности атаки на украинские самолеты в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628074709/https://strana.ua/news/213977-podrobnosti-ataki-na-ukrainskie-samolety-v-livii.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop |date=28 чэрвеня 2021 }}</ref>. Таксама казалася, што сілы Хафтара атакавалі Міжнародны аэрапорт Місураты, знішчыўшы ангар з турэцкімі ўдарнымі беспілотнікамі<ref>[http://avia.pro/news/samolyot-124-polnostyu-unichtozhen-minomyotnym-udarom Самолёт Ан-124 полностью уничтожен миномётным ударом]</ref>. [[27 ліпеня]] ВПС ЛНА маршала Халіфа Хафтара нанеслі ўдары па ваенных мэтах на тэрыторыі лётнага вучылішча ў горадзе Місурата на паўночным захадзе краіны. У той жа дзень сараджысты захапілі ваенны лагер Эн-Наклія, размешчаны на поўдзень ад Трыпалі<ref name="27 июля">[https://ria.ru/20190727/1556927865.html Источник: ВВС армии Хафтара нанесли удары по летному училищу в Мисрате]</ref>. [[28 ліпеня]] Урад нацыянальнай згоды абвінаваціў хафтараўцаў y нанясенні авіяўдару па палявому шпіталю ў Трыпалі, заявіўшы, што яго ахвярамі сталі пяць лекараў. Яшчэ восем членаў медыцынскага персаналу атрымалі раненні<ref>[https://ria.ru/20190728/1556955560.html ПНС обвинило армию Хафтара в авиаударе по полевому госпиталю в Триполи]</ref>. === Жнівень === [[3 жніўня]], згодна з непацверджанымі данымі, у раёне горада Місурата быў збіты БПЛА Wing Loong кітайскай вытворчасці. Машына належала УС [[ААЭ|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]]. Гэты беспілотнік выкарыстоўваўся хафтараўцамі. Паведамляецца, што БПЛА быў знішчаны пры дапамозе комплексу СПА С-125 сіл урада Фаіза Сараджа<ref name="август">[https://topwar.ru/160872-v-livii-sbit-kitajskij-bpla-prinadlezhaschij-oaje.html В Ливии сбит китайский БПЛА, принадлежащий ОАЭ]</ref>. [[6 жніўня]] войскі фельдмаршала Хафтара нанеслі авіяўдар па базе ВПС урада нацыянальнай згоды ў раёне горада Місурата, у выніку чаго быў знішчаны яшчэ адзін самалёт Іл-76. Таксама знішчана вялікая колькасць зброі, якая, як сцвярджаў ваенны аналітык Бабак Тагвей, прызначалася для сараджыстаў у Лівіі<ref name="укр">{{Cite web |url=https://m.tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201986628-m6cw2.html |title=В Ливии уничтожили еще один самолет Ил-76 с оружием |access-date=6 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806182549/https://m.tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201986628-m6cw2.html |archive-date=6 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref>. Паводле яго заявы, зброю перавезлі з Турцыі. Як высветлілася пазней, перавоз праводзіў самалёт, які быў арандаваны ў адной з украінскіх кампаній<ref>[https://ria.ru/20190806/1557234152.html Уничтоженный в Ливии Ил-76 с боеприпасами был арендован на Украине]</ref>. [[10 жніўня]] лівійская нацыянальная армія Халіфа Хафтара абвясціла аб спыненні агню з суботы па панядзелак у сувязі са святам [[Курбан-байрам|Ід аль-Адха (Курбан-байрам)]]<ref>[https://ria.ru/20190810/1557377279.html Ливийская армия Хафтара согласилась на перемирие на время Курбан-байрама]</ref>. [[12 жніўня]] паўднёваеменскія сепаратысты заявілі пра гатоўнасць дапамагчы сілам ЛНА ўзяць пад кантроль Трыпалі. Як напісаў у сваім Twitter намеснік кіраўніка [[Паўднёвы Пераходны Савет|Пераходнага савета Паўднёвага Емена]] Хані бен Брэк, «у гэтыя дні фельдмаршал Хафтар прадпрымае рашучыя дзеянні ў дачыненні да тэрарыстычных атрадаў, падтрымоўваных Катарам і Турцыяй»<ref name="сепары">[https://ria.ru/20190812/1557430039.html Сепаратисты хотят помочь Хафтару взять под контроль Триполи]</ref>. Пасля трохдзённага перамір’я падчас свята баі аднавіліся: [[13 жніўня]] самалёты ЛНА нанеслі паветраныя ўдары па паўднёвых ускраінах Трыпалі. Таксама бамбілі ваенна-паветраную базу ў Місураце; па словах прадстаўнікоў ЛНА, ім удалося знішчыць турэцкі самалёт і дзве радыёлакацыйныя станцыі (меркавана П-12 і П-14) на тэрыторыі каледжа ВПС. Прадстаўнікі Хафтара заяўлялі, што на тэрыторыі Лівіі дзейнічалі як вайсковыя афіцэры УС Турцыі, так і кадравыя разведчыкі, а таксама джыхадзісты, якіх перакідваюць з [[Сірыя|Сірыі]]<ref>[http://www.ng.ru/world/2019-08-13/6_7648_war.html Ливия снова погрузилась в гражданскую войну] // НГ, 13.08.2019</ref>. [[15 жніўня]] ВПС ЛНА нанеслі ўдар па міжнародным аэрапорце Зуара, непадалёк ад мяжы з Тунісам. Па даных тэлеканала Libya A-Ahrar, ахвяраў няма<ref>[https://ria.ru/20190815/1557528116.html ВВС Хафтара ударили по международному аэропорту Зуара в Ливии]</ref>. Як пазней заявілі хафтараўцы, мэтай удару былі турэцкія беспілотнікі<ref>[https://ria.ru/20190815/1557542898.html В армии Хафтара объяснили, почему нанесли удар по аэропорту Зуара]</ref>. [[18 жніўня]] ваенна-паветраныя сілы арміі Халіфа Хафтара знішчылі недабудованую турэцкую ваенную базу недалёка ад горада Місурата. Прадстаўнік аператыўнага камандавання ЛНА паведаміў, што самалёты нанеслі некалькі ракетных удараў па тэрыторыі, дзе рэалізоўвалася будаўніцтва ваеннага аб’екта<ref>[https://military.pravda.ru/news/1429859-lna/ Армия Хафтара уничтожила турецкую базу около Мисурата]</ref>. [[21 жніўня]] войскі Хафтара абвясцілі аб акружэнні горада Гар’ян, падкантрольнага УНЗ. Па словах іх прадстаўніка палкоўніка Халеда аль-Махджуба, сілы ЛНА праводзяць аперацыі з мэтай знішчэння баз турэцкіх беспілотнікаў, якія былі задзейнічаныя ў баях на баку сараджыстаў. [[25 жніўня]] падчас авіаналёта ЛНА на горад Гар’ян загінулі сем прыхільнікаў урада Сараджа. Акрамя таго, у ходзе ўзброеных сутыкненняў блізу Гар’яна, па даных камандавання хафтараўцаў, былі ліквідаваныя яшчэ 12 байцоў УНЗ і 20 параненыя. Сярод забітых — верхавод мясцовай групоўкі баевікоў Валід аль-Башыр Бельхадж і два палявых камандзіра, што раней ваявалі ў шэрагах тэрарыстычнай групоўкі «[[Ісламская дзяржава]]». Прадстаўнік камандавання таксама адзначыў, што войскі ўзялі пад кантроль мясцовасць у раёне Гут ар-Рых на поўдні Гар’яна. У сваю чаргу, галоўная медустанова горада была пераведзена ў рэжым надзвычайнай сітуацыі з прычыны «паступлення забітых і параненых у выніку паветранай бамбардзіроўкі»<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6797047 Ливийская армия заявила о семи убитых при авианалете близ города Гарьян]</ref><ref>[https://ria.ru/20190825/1557891049.html Армия Хафтара рассказала об успешном проведении операции в Гарьяне]</ref>. [[29 жніўня]] армія Хафтара абвінаваціла Турцыю ў нападах на мірных жыхароў у Асбіі за 120 км на паўднёвы захад ад Трыпалі. Армія паведаміла пра турэцкі беспілотнік, якія нібыта атакаваў Асбію. У выніку гэтай бамбардзіроўкі былі забітыя чацвёра мірных жыхароў<ref>[https://nation-news.ru/470227-armiya-khaftara-obvinila-turciyu-v-gibeli-prostykh-grazhdan-livii Армия Хафтара обвинила Турцию в гибели простых граждан Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190901051236/https://nation-news.ru/470227-armiya-khaftara-obvinila-turciyu-v-gibeli-prostykh-grazhdan-livii |date=1 верасня 2019 }}</ref>. === Верасень === [[3 верасня]] аэрапорт Мітыга з-за меркаванняў бяспекі зноў прыпыніў сваю працу<ref>[https://riafan.ru/1208925-pravitelstvo-nacsoglasiya-livii-priostanovilo-polety-v-aeroportu-tripoli Правительство нацсогласия Ливии приостановило полеты в аэропорту Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190903160133/https://riafan.ru/1208925-pravitelstvo-nacsoglasiya-livii-priostanovilo-polety-v-aeroportu-tripoli |date=3 верасня 2019 }}</ref>. [[8 верасня]] хафтараўцы ўзялі паўднёвы раён Трыпалі — Эр-Рамле, што размешчаны ў непасрэднай блізкасці ад нефункцыянуючага доўгі час міжнароднага аэрапорта. Паступала таксама інфармацыя аб баях у населеным пункце Эс-Сбіа, што знаходзіцца за 10 км на поўдзень ад паветранай гавані. У сутыкненнях з абодвух бакоў прымянялася баявая авіяцыя, у тым ліку беспілотнікі. Між іншым, як перадаў партал навінаў Al Mutawassit, у падкантрольны УНЗ горад Эз-Завія паступілі дзесяткі загінулых і параненых з шэрагаў атрадаў Сараджа. У ліку забітых — адзін з верхаводаў экстрэмісцкіх фармаванняў «[[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]]», касцяк якога складаюць фарміраванні ўльтрарадыкальнай [[салафія|салафіцкай]] групоўкі «[[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аль-Шарыя]]»<ref name="исламисты ">[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6860856 СМИ: ливийская армия отбила у сил Сараджа один из южных пригородов Триполи]</ref>. [[9 верасня]] войскі прэм’ер-міністра Сараджа перашлі ў контрнаступленне на поўдзень ад сталіцы. Па словах прадстаўніка арміі УНЗ Мухамада Кануну, байцы Хафтара пацярпелі паразу ў гэтым раёне<ref>[https://ria.ru/20190909/1558465734.html В ПНС Ливии заявили, что силы Хафтара терпят поражение под Триполи]</ref>. [[13 верасня]] ЛНА збіла два турэцкіх БПЛА ў раёне авіябазы «Аль-Джуфра», яшчэ адзін — у раёне Куфры<ref>[https://nation-news.ru/473542-liviiskie-vvs-sbili-tureckie-bespilotniki-v-misrate Ливийские ВВС сбили турецкие беспилотники в Мисрате]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[14 верасня]] трое вайскоўцаў-хафтараўцаў загінулі ў выніку ўдару турэцкіх беспілотнікаў на поўдзень ад Трыпалі. Ахвярамі ўдару сталі байцы ў званнях палкоўніка, капітана і салдата. Між тым афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмад аль-Місмары ў відэазвароце заявіў, што армія Хафтара адбіла спробу паветрана-наземнага нападу УНЗ на базу «Аль-Джуфра»<ref>[https://ria.ru/20190914/1558682513.html Армия Хафтара сообщила о гибели трех военных при ударе турецких БПЛА]</ref>. Адначасова ў горадзе Гар’ян успыхнулі жорсткія сутыкненні пасля таго, як сілы Сараджа прыступілі да нарошчвання групоўкі сваіх войск побач з населеным пунктам. У ЛНА паведамілі, што масіраваныя перастрэлкі пачаліся ў выніку барацьбы за кантроль за адну з заправачных станцый — стратэгічны аб’ект у горадзе, які забяспечвае палівам. Акрамя таго, войскі Урада нацыянальнай згоды пачалі аперацыю ''«Буркан аль-Гадаб»'' з мэтай ліквідацыі анклаваў ЛНА ў горадзе Урбан, што за 30 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад Гар’яна. Паводле звестак мясцовых уладаў, абвастрэнне сітуацыі ўжо стала прычынай новага патоку бежанцаў у Трыпалі<ref>[https://regnum.ru/news/2719103.html В Ливии возобновились вооруженные столкновения к югу от Триполи]</ref>. [[20 верасня]] ў выніку авіяўдару па паўднёвых раёнах Трыпалі загінулі 14 прыхільнікаў УНЗ. Таксама была знішчана ваенная тэхніка. На працягу папярэдніх 48 гадзін ВПС ЛНА атрымалася правесці 30 авіяўдараў паблізу сталіцы<ref>[https://www.depo.ua/rus/svit/u-livii-armiya-khaftara-aviaudarom-vbila-14-uryadovikh-viyskovikh-201909201031946 В Ливии армия Хафтара авиаударом убила 14 правительственных военных]</ref>. [[21 верасня]] прадстаўнік ЛНА заявіў аб пачатку шырокамаштабнага наступлення ў паўднёвай частцы Трыпалі. Баі пачаліся ў напрамку алеі і дарогі аэрапорта, Салах-эд-Дзін і Айн-Зара. Да [[22 верасня]] ў баях на поўдні сталіцы загінула адзінаццаць прыхільнікаў урада Сараджа і сямёра вайскоўцаў ЛНА<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2726207.html военнослужащих погибли в Триполи за истекшие сутки]</ref>. У гэты ж дзень сілы УНЗ збілі беспілотнік «Арлан». Беспілотнікі гэтага тыпу ў свой час былі пастаўлены Расіяй у Аб’яднаныя Арабскія Эміраты. ААЭ ў сваю чаргу адправілі іх ЛНА Хафтара. Па некаторых даных, дроны абслугоўваліся спецыялістамі з Эміратаў<ref name="орлан">[http://anna-news.info/v-livii-sbit-bespilotnik-orlan/ В Ливии сбит беспилотник «Орлан»]</ref>. Між тым авіяцыя фельдмаршала Хафтара атакавала склады УНЗ. Па заяве ЛНА, больш за 90 сараджыстаў загінулі і 150 параненыя<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6914492 https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6914492 В Триполи погибли более 90 бойцов правительственных отрядов из-за авиаударов армии Хафтара]</ref>. [[23 верасня]], падчас свайго наступлення на Эз-Завію, у горадзе Бір-Алак ЛНА, па словах аднаго з мясцовых жыхароў, сутыкнулася з чадскімі наёмнікамі. Ваенныя вымусілі наймітаў адступіць, але апошнія ў адказ пайшлі ў контратаку пры падтрымцы турэцкіх ударных беспілотнікаў. Бой доўжылася цэлы дзень, у выніку чаго хафтараўцы занялі горад. Мячэць і некалькі дамоў мясцовага насельніцтва апынуліся разбуранымі<ref name="чадийцы">[https://polit.info/470366-liviec-rasskazal-o-srazhenii-tureckikh-i-chadskikh-boicov-s-lna Ливиец рассказал о сражении турецких и чадских бойцов с ЛНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210302194641/https://polit.info/470366-liviec-rasskazal-o-srazhenii-tureckikh-i-chadskikh-boicov-s-lna |date=2 сакавіка 2021 }}</ref>. [[24 верасня]] авіяцыя Сараджа нанесла ўдар па горадзе Эз-Завія, падчас чаго былі забітыя трое расійскіх наймітаў<ref name="24сент">[https://news.ru/africa/tri-rossijskih-nayomnika-pogibli-pri-aviaudarah-v-livii/ Три российских наёмника погибли при авиаударах в Ливии]</ref>. Тым жа часам італьянскі карабель Grande Gabon даставіў сараджыстам у Місураце парадку 2 тысяч аўтамабіляў, 180 адзінак БТР, беспілотнікаў і стралковай зброі. [[26 верасня]] ваенна-паветраныя сілы Хафтара нанеслі ўдар па аэрапорце Мітыга, знішчыўшы адзін турэцкі беспілотнік, ваенны склад і агнявыя пазіцыі<ref>[https://ria.ru/20190926/1559139530.html Армия Хафтара заявила об уничтожении турецкого беспилотника в Триполи]</ref>. Па заяве УНЗ, атака была здзейсненая пры прамым удзеле ААЭ<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/09/26/smi-drony-vs-oae-atakovali-aeroport-liviyskogo-tripoli СМИ: Дроны ВС ОАЭ атаковали аэропорт ливийского Триполи]</ref>. [[29 верасня]] авіяцыя фельдмаршала Хафтара нанесла новы ўдар па Мітызе, знішчыўшы МіГ-23 ВПС УНЗ<ref name="29сент">[http://anna-news.info/vvs-haftara-unichtozhili-mig-23-pns/ ВВС Хафтара уничтожили МиГ-23 ПНС]</ref>. === Кастрычнік === [[2 кастрычніка]] армія фельдмаршала Хафтара заявіла аб знішчэнні ў ходзе паветранай аперацыі некалькіх турэцкіх беспілотных лятальных апаратаў, што захоўваліся ў аэрапортах гарадоў Мітыга і Місурата<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6952197 СМИ: ВВС Ливийской национальной армии уничтожили турецкие беспилотники в двух аэропортах]</ref>. [[3 кастрычніка]] ЛНА абстраляла паўднёвыя кварталы Трыпалі, з-за чаго загінулі двое мірных жыхароў. На наступны дзень абстрэлы аднавіліся. У выніку новых атак загінулі яшчэ двое некамбатантаў, адзін з іх з’яўляўся грамадзянінам [[Марока]]<ref name="мараканец"/>. [[8 кастрычніка]] падчас авіяўдару ВПС ЛНА па шпіталі на поўдні Трыпалі загінуў адзін лекар. Таксама былі параненыя дзве медсястры. Міністэрства аховы здароўя УНЗ у сваёй заяве асудзіла налёт, ахарактарызаваўшы яго як «неапраўданую і зверскую атаку на палявы шпіталь і яго персанал»<ref>[http://russian.news.cn/2019-10/08/c_138455790.htm Один врач погиб, две медсестры пострадали в результате авиудара на юге Триполи]</ref>. [[15 кастрычніка]] ў выніку чарговага авіяналёта ВПС ЛНА ў Трыпалі загінулі трое непаўналетніх. Таксама паведамлялася аб некалькіх параненых. Камандаванне Лівійскай нацыянальнай арміі адмаўляла датычнасць да інцыдэнту<ref>[http://russian.news.cn/2019-10/15/c_138472867.htm Три ребенка погибли в результате авиаудара в Триполи]</ref>. [[17 кастрычніка]] афіцыйны прадстаўнік урадавых сіл Махамед Ганона заявіў, што сараджысты нанеслі дзевяць паветраных удараў па пазіцыях ЛНА. У выніку авіяўдараў былі знішчаныя два аўтамабілі, два танкі, адна артылерыйская ўстаноўка, якая, як гаворыцца ў заяве, ужывалася для бамбардзіровак жылых раёнаў. У той жа час сілы фельдмаршала Хафтара абвясцілі аб нанясенні ўдару па УНЗ у цэнтральнай частцы Трыпалі, аднак падрабязнасцяў аб ахвярах не раскрылі<ref>[http://russian.news.cn/2019-10/18/c_138481975.htm Поддерживаемые ООН правительственные силы нанесли 9 авиаударов по позициям "Ливийской Национальной армии" близ Триполи]</ref>. [[22 кастрычніка]] авіяцыя хафтараўцаў нанесла авіяўдары па доўгачасовых агнявых кропках, складах зброі і інфраструктуры ваеннай часці ў аэрапорце Мітыга, якія фарміраванні і ўзброеныя групоўкі выкарыстоўвалі для захоўвання тэхнікі і ракет турэцкіх беспілотнікаў. У сваю чаргу, урад нацыянальнай згоды заявіў, што авіяцыя ЛНА нанесла ўдары па іх пазіцыях у шэрагу раёнаў на ўсходзе і поўдні лівійскай сталіцы<ref>[https://ria.ru/20191022/1560087942.html ВВС армии Хафтара нанесли удары по складам оружия в аэропорту Триполи]</ref>. [[28 лістапада]] Турцыя і УНЗ заключылі мемарандум аб супрацоўніцтве, у тым ліку ваенным. Эрдаган зацвердзіў яго [[26 снежня]] і ў той жа дзень паведаміў, што ўжо ў студзені запытае ў парламента дазвол адправіць у Лівію войскі<ref name="дамова">[https://www.newsru.com/world/27dec2019/libyaturk.html ПНС Ливии запросило военную поддержку у Турции]</ref>. === Лістапад === [[4 лістапада]] авіяцыя Хафтара нанесла чатыры ўдары па тэрыторыі аэрапорта Мітыга<ref name="4 лiстапада">[https://eadaily.com/ru/news/2019/11/04/saradzh-obvinyaet-haftara-v-novyh-aviaudarah-po-aeroportu-tripoli Сарадж обвиняет Хафтара в новых авиаударах по аэропорту Триполи]</ref>. У гэты ж дзень сямёра хафтараўцаў на поўдні Трыпалі былі ўзятыя ў палон<ref>[http://russian.news.cn/2019-11/04/c_138527475.htm Семеро солдат армии, базирующейся на востоке Ливии, были захвачены в ходе столкновений на юге Триполи]</ref>. [[16 лістапада]] Палата прадстаўнікоў заявіла, што падкантрольная ёй ЛНА разгарнула інтэнсіўныя авіяўдары па сілах урада Сараджа. Акрамя паветраных удараў, быў праведзены шэраг наземных нападаў на пазіцыі і аб’екты УНЗ вакол сталіцы. Паведамлялася, што хафтараўцам атрымалася знішчыць тры грузавікі, загружаных боепрыпасамі<ref>[http://russian.news.cn/2019-11/17/c_138561613.htm Базирующаяся на востоке Ливии армия совершила авиаудары по силам поддерживаемого ООН правительства]</ref>. У гэты момант міністр унутраных спраў УНЗ Лівіі Фатхі Башага сустрэўся з намеснікам саветніка [[Кангрэс ЗША|Кангрэса ЗША]] па нацбяспецы на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы Вікторыяй Коц. У перамовах таксама прыняў удзел кіраўнік МЗС сараджыстаў Мухамад Зяла. Гаворка ішла аб умацаванні бяспекі, гуманітарнай сітуацыі, а таксама аб узмацненні ўлады УНЗ у краіне<ref name=":)">[https://riafan.ru/1227722-terroristy-pns-livii-napryamuyu-konsultiruyutsya-s-ssha Террористы ПНС Ливии напрямую консультируются с США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191117141538/https://riafan.ru/1227722-terroristy-pns-livii-napryamuyu-konsultiruyutsya-s-ssha |date=17 лістапада 2019 }}</ref>. [[18 лістапада]] дзесяць чалавек, у тым ліку два лівійцы і некалькі мігрантаў, былі забітыя, а 35 чалавек атрымалі раненні ў выніку авіяўдару ЛНА па фабрыцы ў квартале Вадзі-Рабія ў Трыпалі<ref name="UNSMIL_18Nov_biscuit_factory">{{cite web | title= SRSG Ghassan Salame Briefing to the Security Council - 18 November 2019 |trans-title = <!-- trans-title is the English translation --> | website= UNSMIL |date =2019-11-18 | url = https://unsmil.unmissions.org/srsg-ghassan-salame-briefing-security-council-18-november-2019 | access-date = 2019-11-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191119140758/https://unsmil.unmissions.org/srsg-ghassan-salame-briefing-security-council-18-november-2019 |archive-date= 2019-11-19 |url-status=live <!-- live|dead|unfit|usurped -->}}</ref>. [[20 лістапада]] ля Тархуны быў збіты СПА ЛНА італьянскі разведвальна-ўдарны беспілотнік MQ-9 Reaper. Міністэрства абароны Італіі паведаміла, што БПЛА італьянскіх ВПС выконваў місію ''«Бяспечнае мора»'' і здзяйсняў пралёт па маршруце, які быў загадзя ўзгоднены з лівійскім урадам. Пры гэтым гаворыцца, што сувязь з дронам была страчана і ён пацярпеў крушэнне на лівійскай тэрыторыі. «Федэральнае агенцтва навінаў» палічыла паведамленне італьянскага ваеннага ведамства няпэўным, бо ў ім не ўдакладняецца, з кім менавіта ў Лівіі быў узгоднены маршрут палёту. Таксама не згадана, якім чынам шматмэтавы ўдарны беспілотнік з ракетамі на борце, які выконваў місію, мог апынуцца на адлегласці 40 кіламетраў ад берагавой лініі. Верагодней за ўсё, як гавораць некаторыя крыніцы, БПЛА аказваў падтрымку атрадам сараджыстаў<ref name="БПЛА1">[https://polit.info/476945-mo-italii-pytaetsya-oprovergnut-dokazatelstva-svoei-pomoshi-terroristam-pns-livii МО Италии пытается опровергнуть доказательства своей помощи террористам ПНС Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191127192505/https://polit.info/476945-mo-italii-pytaetsya-oprovergnut-dokazatelstva-svoei-pomoshi-terroristam-pns-livii |date=27 лістапада 2019 }}</ref>. [[21 лістапада]] сілы ЛНА па памылцы знішчылі амерыканскі дрон, прыняўшы яго за турэцкі. Камандаванне арміі Хафтара з ваеннымі ЗША дамовілася каардынаваць дзеянні, каб пазбегнуць падобных інцыдэнтаў у далейшым<ref name="БПЛА2">[https://rg.ru/2019/11/26/bespilotnik-ssha-nad-liviej-sbili-po-oshibke.html Беспилотник США над Ливией сбили по ошибке]</ref>. [[26 лістапада]] ў [[Telegram]]-канале ''Directorate 4'' з’явілася паведамленне, што вайскоўцы 128-га пяхотнага батальёна ЛНА на пазіцыях УНЗ Лівіі выявілі дакументы сірыйскага баевіка з групоўкі «Ліва Аль-Ума», якая ўваходзіла ў склад «[[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай сірыйскай арміі]]» (ССА). У дакументах утрымліваліся доказы таго, што Турцыя перакідае ў Лівію баевікоў з Сірыі<ref name="inforeactor">{{Cite web |url=https://inforeactor.ru/268594-naidennye-v-tripoli-dokumenty-podtverzhdayut-tureckoe-vmeshatelstvo-v-dela-livii |title=Найденные в Триполи документы подтверждают турецкое вмежательство в дела Ливии |access-date=27 лістапада 2019 |archive-date=27 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127192506/https://inforeactor.ru/268594-naidennye-v-tripoli-dokumenty-podtverzhdayut-tureckoe-vmeshatelstvo-v-dela-livii |url-status=dead }}</ref>. === Снежань === [[4 снежня]] байцы брыгады Місураты паспрабавалі ажыццявіць [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Лівіі (2019)|дзяржаўны пераварот у Лівіі]], імкнучыся звергнуць Урад нацыянальнай згоды прэм’ер-міністра Фаіза Сараджа. [[7 снежня]] на поўдні горада Эз-Завія сараджысты збілі МіГ-23 ВПС ЛНА. Пілот паспеў катапультавацца, але трапіў у палон да праціўніка. Паводле ўдакладненых звестак, самалёт быў збіты турэцкім комплексам СПА Hisar<ref name="7дек">[https://newinform.com/200088-terroristy-pns-livii-pokazali-izdevatelstva-nad-pilotom-sbitogo-mig-23-lna Террористы ПНС Ливии показали издевательства над пилотом сбитого МиГ-23 ЛНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191208151859/https://newinform.com/200088-terroristy-pns-livii-pokazali-izdevatelstva-nad-pilotom-sbitogo-mig-23-lna |date=8 снежня 2019 }}</ref>. Штаб ЛНА заявіў, што прычынай крушэння самалёта стала тэхнічная няспраўнасць, з-за якой пілот быў вымушаны катапультавацца на варожай тэрыторыі. Пры гэтым, як удакладняецца ў заяве, з палонным «дрэнна звяртаюцца ў парушэнне [[Жэнеўскія канвенцыі|Жэнеўскай канвенцыі]]»<ref>[https://ria.ru/20191208/1562123795.html Генштаб армии Хафтара заявил, что МиГ-23 упал в Ливии из-за поломки]</ref>. [[12 снежня]] Хафтар абвясціў аб апошнім наступальным удары па Трыпалі, падчас якога горад будзе ўзяты<ref>{{Cite web |url=https://telegraf.by/2019/12/464995-haftar-obyavil-o-reshayuschei-bitve-za-tripoli |title=Хафтар объявил о решающей битве за Триполи |access-date=13 снежня 2019 |archive-date=13 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213135944/https://telegraf.by/2019/12/464995-haftar-obyavil-o-reshayuschei-bitve-za-tripoli |url-status=dead }}</ref>. [[20 снежня]] Лівійская нацыянальная армія запатрабавала ад узброеных фарміраванняў, якія падтрымліваюць Урад нацыянальнай згоды Фаіза Сараджа, на працягу 72 гадзін пакінуць Трыпалі і Сірт. За гэты час ЛНА абавязваецца не атакаваць сілы, якія адыходзяць адтуль. Калі ж лаяльныя УНЗ фарміраванні не выканаюць умовы ўльтыматума, то атакі пачнуцца зноў<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/12/20/1014675.html Хафтар дал войскам Сараджа три дня на уход из Триполи и Сирта]</ref>. Ужо [[25 снежня]] брыгада Місураты прыняла ўльтыматум фельдмаршала і вывяла свае атрады як з Сірта, так і з Трыпалі<ref name="місурата">{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2817821.html |title=СМИ: в Ливии часть защитников Триполи прекратила борьбу с армией Хафтара |access-date=27 снежня 2019 |archive-date=29 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429112850/https://regnum.ru/news/polit/2817821.html |url-status=dead }}</ref>. У ноч на [[26 снежня]] ЛНА аднавіла ўдары па пазіцыях варожых апалчэнняў у горадзе Місурата. Нападам падвергліся штаб-кватэры і склады са зброяй, размешчаныя ў цэнтры горада, а таксама пазіцыі груповак, лаяльных УНЗ, у ваколіцах Сірта<ref name="дамова"/>. [[27 снежня]] ўрад Сараджа звярнуўся з афіцыйным запытам да Турцыі аб аказанні ваеннай дапамогі. Да гэтага прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] не раз заяўляў пра гатоўнасць накіраваць вайскоўцаў у Лівію, калі УНЗ з Трыпалі папросіць яго аб дапамозе<ref name="дамова"/>. == Баявыя дзеянні ў 2020 годзе == {{external media |topic = Відэахроніка за 2020 год |subtopic = |width = |image1 = |image2 = |audio1 = |video1 = [https://youtu.ru/X_rBJbnkJ78 Бой ля Абу Грэйна ў 100 км ад Місураты. Студзень.] |video2 = [https://news.rambler.ru/army/43995055-ataka-mi-24-armii-haftara-v-livii-popala-na-video/ Атака Мі-24Р ВПС ЛНА на сілы УНЗ блізу Місураты. Вечар 9-га альбо раніца 10-га красавіка.] |video3 = [https://youtu.ru/dB65vYW9eVk Знішчэнне турэцкімі дронамі аўтамабіляў забяспячэння ЛНА ля Бені-Валіда. Ноч 6 красавіка.] |video4 = [https://m.vk.com/video-190598687_456239045?list=52a375b02de89b56a8&from=wall-190598687_542 Здымкі з дрона руін поўдня Трыпалі. Чэрвень.] }} === Студзень === [[4 студзеня]] [[2020]] Халіфа Хафтар абвясціў у краіне масавую мабілізацыю для «выгнання замежных сіл» у адказ на планы ўладаў Турцыі адправіць войскі ў Трыпалі. Ён заклікаў лівійцаў забыцца пра рознагалоссі, «аб’яднацца і ўзяцца за зброю», каб «абараніць зямлю і гонар». Камандуючы нацыянальнай арміяй абвінаваціў прэзідэнта Турцыі Рэджэпа Эрдагана ў імкненні адрадзіць «асманскае валадарства» ў Лівіі і назваў магчымае сутыкненне «бітвай з каланізатарамі»<ref>[https://news.tut.by/world/667554.html Фельдмаршал Халифа Хафтар объявил всеобщую мобилизацию в Ливии для «изгнания иностранных сил»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421142142/https://news.tut.by/world/667554.html |date=21 красавіка 2021 }}</ref>. У той жа час з’явіліся паведамленні аб авіяўдарах ВПС ЛНА па Трыпалі. Атакам падвергліся аэрапорт Мітыга, ваенны каледж і жылы квартал Эль-Хадба эль-Хадрах. Як казалася, загінула 28 кадэтаў армейскай навучальнай установы, яшчэ 18 атрымалі раненні, а ў аэрапорце пасля удараў успыхнуў пажар<ref>[https://www.obozrevatel.com/abroad/v-livii-nanesli-aviaudar-po-mezhdunarodnomu-aeroportu-est-zhertvyi.htm В Ливии сбросили бомбы на аэропорт и военный колледж: десятки убитых]</ref>. 5 студзеня Эрдаган заявіў, што турэцкія вайскоўцы накіраваліся ў Лівію. Яны, паводле слоў прэзідэнта, зоймуцца каардынацыяй атрадаў Урада нацыянальнай згоды. Гаворка ішла, па даных СМІ, аб паветранай, наземнай і марской ваеннай падтрымцы для адлюстравання наступлення ЛНА. Адпраўку вайскоўцаў у Лівію ўхваліў турэцкі парламент<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200105/1563136154.html Президент Турции сообщил об отправке военных в Ливию // Радио Sputnik, 5 января 2020]</ref>. [[6 студзеня]] на бок ЛНА перайшла 604-я брыгада, якая раней змагалася за Сараджа<ref name="libyaobserver06012020">{{Cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/sirte-falls-haftars-forces-thanks-madkhali-brigade-inside|title=Sirte falls to Haftar's forces, thanks to a Madkhali brigade from the inside {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|access-date=2020-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112093709/https://www.libyaobserver.ly/news/sirte-falls-haftars-forces-thanks-madkhali-brigade-inside|archive-date=12 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. [[8 студзеня]] ў Трыпалі прыбылі першыя атрады [[Узброеныя сілы Турцыі|Узброеных сіл Турцыі]] для падтрымкі арміі Фаіза Сараджа<ref>[https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html Первые отряды турецкой армии прибыли в столицу Ливии Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221173835/https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html |date=21 лютага 2020 }} // 112.ua, 8 января 2020</ref>. [[9 студзеня]] Лівійская нацыянальная армія ўвяла паветраную блакаду міжнароднага аэрапорта Мітыга пасля таго, як прыхільнікі Урада нацыянальнай згоды Лівіі выкарыстоўвалі гавань для перакідання наймітаў і вайскоўцаў з Турцыі<ref>[https://polit.info/482789-lna-blokirovala-aeroport-tripoli-iz-za-perebroski-cherez-nego-boevikov-iz-turcii ЛНА блокировала аэропорт Триполи из-за переброски через него боевиков из Турции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221162437/https://polit.info/482789-lna-blokirovala-aeroport-tripoli-iz-za-perebroski-cherez-nego-boevikov-iz-turcii |date=21 лютага 2020 }} // Политика Сегодня, 9 января 2020</ref>. [[12 студзеня]], шмат у чым дзякуючы намаганням Расіі і Турцыі, на паўночным захадзе Лівіі быў абвешчаны рэжым спынення агню<ref>[https://ria.ru/20200112/1563331520.html ПНС Ливии объявило о прекращении огня на западе страны]</ref>. Аднак ужо праз некалькі гадзін і хафтараўцы, і сараджысты абвінавацілі адзін аднаго ў парушэнні перамір’я. Паведамлялася пра сутыкненні з выкарыстаннем розных відаў узбраення, у тым ліку артылерыі<ref>[https://www.rbc.ua/rus/news/haftara-utverzhdayut-pravitelstvennye-sily-1578808185.html У Хафтара утверждают, что правительственные силы нарушили перемирие в Ливии]</ref><ref>[https://ria.ru/20200112/1563329081.html ПНС в ответ обвинило армию Хафтара в нарушении перемирия в Ливии]</ref>. [[13 студзеня]] ў [[Масква|Маскве]] павінна была прайсці сустрэча паміж Фаізам Сараджам і Халіфам Хафтарам, а таксама прадстаўнікамі іншых лівійскіх сіл<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200113/1563352741.html В МИД подтвердили встречу Хафтара и Сарраджа в Москве]</ref>, але першы адмовіўся весці перамовы з апанентам. Нягледзячы на ​​гэта, адбылася мірная канферэнцыя з удзелам розных кіраўнікоў дзяржаў, у тым ліку і лідараў варагуючых бакоў. Чакалася, што бакі падпішуць мірны дагавор. Сарадж і прадстаўнік парламента Лівіі на ўсходзе краіны падпісалі двухбаковыя пагадненні, аднак Хафтар узяў час на роздум. Замінка звязана з тым, што камандуючы ЛНА падчас перамоў настойваў на неабходнасці бесперашкоднага ўводу сваіх падраздзяленняў у Трыпалі, што не мелася на ўвазе праектам пагаднення. Праект прадугледжваў адмову ад усіх наступальных дзеянняў і стварэнне ваеннай камісіі для вызначэння лініі судакранання і назірання за перамір’ем. Згодна з распрацаваным дакументам, таксама планавалася стварыць рабочыя групы па ўрэгуляванні сітуацыі ў рэгіёне<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2020/01/13/820487-podpisat-mirnoe Подписать мирное соглашение по Ливии в Москве не удалось]</ref>. [[File:Demonstration against Haftar in Berlin 2020-01-19 13.jpg|thumb|Дэманстрацыя супраць фельдмаршала Хафтара ў Берліне падчас канферэнцыі па Лівіі.]] [[19 студзеня]] ў [[Берлін]]е ([[Германія]]) прайшла [[Саміт па Лівіі ў Берліне|канферэнцыя па Лівіі]], дзе ў тым ліку прысутнічалі Хафтар і Сарадж, аднак арганізаваць прамыя перамовы паміж імі не ўдалося. Нягледзячы на ​​гэта, быў распрацаваны план урэгулявання лівійскага канфлікту. Згодна з прапанаванай рэзалюцыяй, працэс прапанавалася разбіць на шэсць «кошаў»: спыненне агню, выкананне эмбарга на зброю, палітычны працэс, рэформа сектара бяспекі, эканамічная рэформа і захаванне гуманітарных нормаў і [[Правы чалавека|правоў чалавека]]. Усім замежным удзельнікам канферэнцыі дакумент прапананаваў адмовіцца ад умяшальніцтва ў лівійскі канфлікт<ref>[https://news.ru/world/uchastniki-konferencii-po-livii-soglasovali-tekst-itogovogo-dokumenta/ Участники конференции по Ливии согласовали текст итогового документа // Информационно-аналитический центр "МедиаНьюс", 19 января 2020]</ref>. Падкрэслівалася, што ў выпадку, калі праект выніковага дакумента канферэнцыі будзе прыняты, то за ходам яго выканання будзе сачыць спецыяльна створаная міжнародная структура, якая будзе знаходзіцца пад эгідай ААН<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2833500.html В Берлине приняли окончательную версию резолюции саммита по Ливии – СМИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200316042611/https://regnum.ru/news/polit/2833500.html |date=16 сакавіка 2020 }} // ИА REGNUM, 19 января 2020</ref>. [[22 студзеня]] з-за ракетных абстрэлаў з боку ЛНА аэрапорт Мітыга быў вымушаны ў чарговы раз спыніць сваю працу, але неўзабаве ён аднавіў дзейнасць<ref>[https://ria.ru/20200122/1563749082.html Аэропорт в Триполи возобновил работу после ракетного обстрела]</ref>. [[23 студзеня]] аэрапорт перанёс усё свае рэйсы на аэрапорт у Місураце<ref>[https://ria.ru/20200123/1563760419.html Аэропорт в Триполи приостановил свою работу]</ref>. У канцы студзеня хафтараўцы пачалі наступленне на Місурату<ref>[http://xn----8sbeybxdibygm.ru-an.info/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0-%D1%85%D0%B0%D1%84%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4-%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%80%D0%B0%D1%82/]</ref>. Падчас гэтага, [[28 студзеня]], сілы Сараджа збілі варожы беспілотнік. Як заявілі ў ЛНА, войскі УНЗ па памылцы збілі ўласны дрон<ref>[https://ria.ru/20200128/1563974216.html]</ref>. Паводле інфармацыі тэлеканала ''«218»'', 28 і 29 студзеня турэцкія ваенныя высадзіліся ля Трыпалі з двух ваенных караблёў, яшчэ адзін прывёз тэхніку. Партал ''«Ахмар Лівія»'' паведаміў пра дастаўку боепрыпасаў і абсталявання на базу ВПС у цэнтры лівійскай сталіцы. Раней радыё ''«Sputnik»'' заявіла, што Макрон абвінаваціў Эрдагана ў парушэнні «абяцання» па Лівіі<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200130/1564043660.html?in=t Турция перебросила в Триполи солдат и танки, сообщили ливийские СМИ]</ref>. === Люты === У лютым бакі канфлікту пачалі абмяркоўваць план чарговага перамір’я. [[3 лютага]] пачала працу Аб’яднаная вайсковая камісія 5+5, стварэнне якой было прапісана ў берлінскім пагадненні. У яе ўвайшлі пяць прадстаўнікоў ад ЛНА і ад Урада нацыянальнай згоды. Мэта работы ваеннага камітэта — весці перамовы аб паўнавартасным спыненні агню ў Лівіі<ref>[https://ria.ru/20200203/1564203481.html В Женеве начала работу совместная ливийская военная комиссия] // РИА Новости, 3 января 2020</ref>. [[5 лютага]] ў лівійскіх сацыяльных сетках са спасылкай на прадстаўніка арміі Хафтара Ахмада аль-Місмары з’явілася інфармацыя аб тым, што Турцыя нібыта пачала перакідваць пад Трыпалі баевікоў з [[Ірак]]а<ref>[https://riafan.ru/1248114-v-liviiskikh-socsetyakh-soobshili-o-perebroske-turkami-v-tripoli-boevikov-iz-iraka В ливийских соцсетях сообщили о переброске турками в Триполи боевиков из Ирака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221173837/https://riafan.ru/1248114-v-liviiskikh-socsetyakh-soobshili-o-perebroske-turkami-v-tripoli-boevikov-iz-iraka |date=21 лютага 2020 }}</ref>. [[13 лютага]] ад абстрэлу ЛНА пяць грамадзянскіх атрымалі раненні<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2856969.html Пятеро мирных жителей пострадали от артобстрелов в Ливии]</ref>. [[15 лютага]] падчас чарговага артабстрэлу хафтараўцамі ўсходніх раёнаў Трыпалі загінуў адзін мірны жыхар<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2859537.html Ситуация в Ливии: на востоке столицы от обстрела погиб гражданский]</ref>. [[17 лютага]] аэрапорт Мітыга быў вымушаны зноў адмяніць усе рэйсы з-за чарговай атакі. Армія Хафтара заклікала авіякампаніі выконваць беспалётную зону і «не ставіць самалёты пад пагрозу знішчэння»<ref>[https://www.trend.az/world/arab/3193297.html Международный аэропорт в Триполи приостановил работу из-за обстрела]</ref>. [[18 лютага]] войскі фельдмаршала Хафтара нанеслі два ракетных удара па порце Трыпалі, у выніку чаго загінулі трое мірных жыхароў. У той жа дзень у сетцы былі апублікаваныя спадарожнікавыя здымкі месца атакі на турэцкае судна ў порце Трыпалі, якое, як заявілі ў ЛНА, перавозіла зброю і боепрыпасы. Акрамя таго, увечары 18 лютага ў арміі Хафтара паведамілі пра знішчэнне беспілотніка на поўдні Трыпалі. Як мяркуецца, апарат вылеціў для нападу на пазіцыю ЛНА як адказ на атаку на порт<ref name="18 лютага">[https://m.lenta.ru/news/2020/02/19/haftarstrikesagain/ Появились подробности атаки на турецкий корабль с оружием в Ливии]</ref>. Пазней ''«Al Arabiya»'' са спасылкай на іншыя крыніцы паведаміла, што ў выніку абстрэлу Лівійскай нацыянальнай арміяй судна ў порце Трыпалі 18 лютага загінулі трое турэцкіх афіцэраў і іх сірыйскі перакладчык. Інфармацыя была пацверджана прэзідэнтам Эрдаганам<ref name="22 лютага">[https://regnum.ru/news/2866091.html Эрдоган рассказал о гибели турецких военных в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628032245/https://regnum.ru/news/2866091.html |date=28 чэрвеня 2021 }} — ИА REGNUM, 22 февраля 2020</ref>. [[21 лютага]] хафтараўцы апублікавалі фатаграфіі з нядаўна захопленым наймітам з Чада, які ваяваў за ўрад Сараджа. Таксама быў выкладзены дакумент, зыходзячы з якога можна заявіць, што замежнік уступіў у шэрагі войскаў УНЗ у кастрычніку 2019 года<ref>[https://vk.com/wall-112262144_66252 ️Ливийские военные взяли в плен иностранного добровольца из Чада, воевавшего в рядах сил ПНС]</ref>. [[28 лютага]] карыстальнікі Twitter з Лівіі расказалі, што артылерыя сараджыстаў на поўдні Трыпалі знішчыла варожы БМП, а на іншай вуліцы горада — танк. Акрамя гэтага, снарады трапілі таксама ў сховішча боепрыпасаў, размешчанае побач з горадам Каср бен Гашыр<ref>{{Cite web |url=https://rueconomics.ru/431101-zhiteli-livii-v-socsetyakh-delyatsya-podrobnostyami-atak-terroristov-psn-v-tripoli |title=Жители Ливии в соцсетях делятся подробностями атак террористов ПСН в Триполи |access-date=29 лютага 2020 |archive-date=29 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229100341/https://rueconomics.ru/431101-zhiteli-livii-v-socsetyakh-delyatsya-podrobnostyami-atak-terroristov-psn-v-tripoli |url-status=dead }}</ref>. [[29 лютага]] старонка, якая звязана з УНЗ, у сацыяльнай сетцы [[Facebook]] паведаміла аб артылерыйскім абстрэле прыхільнікамі Сараджа пазіцый арміі Хафтара на ўскраінах сталіцы. Пры гэтым загінулі больш за сорак мірных жыхароў, паколькі абстрэл вёўся не толькі па пазіцыях ваеннаслужачых ЛНА, але і па жылых кварталах на некалькіх напрамках<ref>[https://riafan.ru/1254937-terroristy-pns-vo-vremya-obstrela-pozicii-lna-ubili-desyatki-mirnykh-zhitelei-tripoli?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews Террористы ПНС во время обстрела позиций ЛНА убили десятки мирных жителей Триполи]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адначасова генерал-маёр ЛНА Ахмад Місмары пацвердзіў інфармацыю аб тым, што армія Хафтара пры адбіцці нападу праціўніка збіла 6 турэцкіх беспілотнікаў<ref name="сбитые">[https://rueconomics.ru/431160-mismari-podtverdil-informaciyu-o-shesti-sbityh-lna-tureckih-bespilotnikah Мисмари подтвердил информацию о шести сбитых ЛНА турецких беспилотниках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200229100343/https://rueconomics.ru/431160-mismari-podtverdil-informaciyu-o-shesti-sbityh-lna-tureckih-bespilotnikah |date=29 лютага 2020 }}</ref>. === Сакавік === [[1 сакавіка]] армія фельдмаршала Хафтара абвясціла аб захопе Эль-Азізіі — стратэгічна важнага плацдарму ў прыгарадзе Трыпалі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7873795 Sky: ливийская армия захватила стратегический плацдарм в пригороде Триполи]</ref>. За дзень да гэтага хафтараўцы ўзялі ваенную базу Алакір паміж Трыпалі і Эль-Азізіяй<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/256f83b3 Ливийская армия захватила военную базу к югу от столицы]</ref>. Тым часам карыстальнікі Facebook з Лівіі паведамлялі аб працяглай працы цяжкай артылерыі УНЗ Лівіі ў раёне аль-Мадзіна ар-Рыядзе. Акрамя таго, ёсць звесткі пра артабстрэл ЛНА з пазіцый праціўніка, якія ўмацаваліся ў трыпалійскім парку ан-Наср<ref>[https://riafan.ru/1255198-boeviki-pns-livii-vedut-ogon-iz-zhiloi-zastroiki-tripoli Боевики ПНС Ливии ведут огонь из жилой застройки Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200301173215/https://riafan.ru/1255198-boeviki-pns-livii-vedut-ogon-iz-zhiloi-zastroiki-tripoli |date=1 сакавіка 2020 }}</ref>. [[3 сакавіка]] сілы Хафтара абстралялі міжнародны аэрапорт у Мітызе. Ракеты пашкодзілі прыпаркаваныя самалёты авіякампаній Afriqiyah Airways і Burak Air. У момант абстрэлу ў лайнерах нікога не было<ref>https://www.unian.net/m/world/10900013-v-aeroportu-tripoli-rakety-porazili-dva-passazhirskih-samoleta.html</ref>. Перад гэтым, [[2 сакавіка]], паўднёвыя кварталы сталіцы трапілі пад абстрэл, які вёўся з тэрыторыі аэрапорта<ref>[https://politexpert.net/187252-yuzhnye-kvartaly-tripoli-podverglis-artobstrelu-s-territorii-aeroporta-mitiga Южные кварталы Триполи подверглись артобстрелу с территории аэропорта «Митига»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[9 сакавіка]] кіраўнік Сірыйскага цэнтра маніторынгу за выкананнем правоў чалавека (SOHR) Рамі Абд ар-Рахман паведаміў, што баевікі з краін [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] працягваюць прыбываць на тэрыторыю Лівіі, многія з іх з’яўляюцца былымі байцамі ІДІЛ. Тысячы джыхадзістаў аказваліся на занятай урадам Ф. Сараджа тэрыторыі пры турэцкай падтрымцы<ref>{{Cite web |url=https://news-front.info/2020/03/09/turcziya-perebrasyvaet-boevikov-s-liviyu-dlya-pomoshhi-tripoli/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |title=Архіўная копія |access-date=10 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630230348/https://news-front.info/2020/03/09/turcziya-perebrasyvaet-boevikov-s-liviyu-dlya-pomoshhi-tripoli/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |archive-date=30 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Пасля артылерыйскага ўдару сіл УНЗ 9 сакавіка пацярпелі два фермерскіх дома ў вёсцы Аль-Хікамая. Урон быў нанесены і будынку гасцініцы «аш-Шарыф». Трое чалавек загінулі<ref>[https://riafan.ru/1257494-iz-za-obstrela-terroristov-pns-postradali-zhilye-doma-yuzhnee-tripoli]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[12 сакавіка]] ў сябе на старонцы Facebook прэс-сакратар ЛНА Ахмад аль-Місмары даў справаздачу пра знішчэнне некалькіх адзінак замежнай ваеннай тэхнікі, якая належала Ураду нацыянальнай згоды. Тэхніка была знішчана ў баях у раёне Місураты, дзе размяшчалася турэцкая авіябаза. Місмары адзначыў, што ўзбраенне было знішчана дзякуючы разведзвесткам, а сама аперацыя па знішчэнні ўзбраення на ўсход ад Місураты працягваецца<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/61eaafd3 Турецкие радары и зенитки уничтожены ливийской армией под Триполи] // ИА Красная Весна, 13 марта 2020</ref>. [[15 сакавіка]] армія Хафтара нанесла ўдары па аэрадроме Мітыга, нібыта ліквідаваўшы некалькіх турэцкіх вайскоўцаў. Па заяве прэс-службы ЛНА, армія ўвайшла ў некалькі раёнаў Трыпалі, але пры гэтым выконвае перамір’е, праводзячы аперацыі толькі ў якасці адказу на правакацыі сіл Урада нацыянальнай згоды<ref>[https://ria.ru/20200315/1568627253.html ЛНА заявила о ликвидации турецких военных при ударе в Ливии]</ref>. Разам з тым, ЛНА выпусціла заяву, у якой паведамляла, што Турцыя перакідае ў Лівію баевікоў з [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|ІД]] і [[Фронт аль-Нусра]], агульнай колькасцю ў дзве тысячы чалавек. На той момант у Трыпалітаніі ўжо знаходзіліся 7,5 тысяч іншых сірыйскіх баевікоў. ЛНА заявіла, што ў краіне ёсць каля тысячы афіцэраў і турэцкіх ваенных спецыялістаў, пры гэтым Анкара ўсталёўвае радыёлакацыйныя станцыі і ракетныя сістэмы на тэрыторыі Лівіі для перакідання з Сірыі яшчэ 6,5 тысячы баевікоў. Таксама яна зафіксавала факт уцёкаў у Еўропу 190 турэцкіх наймітаў<ref name="игил"/>. [[18 сакавіка]] СМІ паведамілі, што сілы ўрада Трыпалі ўжылі цяжкую артылерыю. Ваенныя дзеянні былі зафіксаваныя ў Ар-Рамле, на мосце Ас-Сван і на кірунку Тарык аль-Матар. Як заявіў 128-ы пяхотны батальён хафтараўцаў, была праведзена паспяховая аперацыя па знішчэнні пунктаў назірання турэцкіх і сірыйскіх баевікоў<ref name="18 сакавіка">[https://inforeactor.ru/291421-boeviki-pns-aktivizirovali-ataki-na-yuge-tripoli Боевики ПНС активизировали атаки на юге Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200319182640/https://inforeactor.ru/291421-boeviki-pns-aktivizirovali-ataki-na-yuge-tripoli |date=19 сакавіка 2020 }}</ref>. Падчас сутыкненняў [[21 сакавіка]] байцам ЛНА атрымалася знішчыць некалькі турэцкіх машын. Былі ліквідаваныя замежныя найміты, якія меркавана адкрылі агонь па мірным насельніцтву ў Трыпалі<ref name="21 марта">[https://news-front.info/2020/03/25/boeviki-pns-livii-obstrelyali-zhilye-rajony-tripoli/ Боевики ПНС Ливии обстреляли жилые районы Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710092703/https://news-front.info/2020/03/25/boeviki-pns-livii-obstrelyali-zhilye-rajony-tripoli/ |date=10 ліпеня 2021 }} // News Front, 25 марта 2020</ref>. [[22 сакавіка]] ЛНА Хафтара абвясціла аб прыпыненні баявых дзеянняў, каб дазволіць краіне засяродзіцца на барацьбе з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй COVID-19]]. У сваю чаргу, Урад нацыянальнай згоды аб’явіў каменданцкі час у начны час, уведзена забарона на вяселлі і пахаванні, былі зачыненыя рэстараны, кафэ і іншыя забаўляльныя ўстановы<ref>[https://vlast.kz/novosti/38029-v-livii-priostanovili-boevye-dejstvia-iz-za-koronavirusa.html?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews В Ливии приостановили боевые действия из-за коронавируса] // Vласть, 22 марта 2020</ref>. Аднак ужо [[23 сакавіка]] УНЗ здзейсніў шэраг артылерыйскіх абстрэлаў наваколляў Трыпалі і Тархуны, а 24-га адбыўся абстрэл з цяжкай артылерыі раёна Ас-Сабія паўднёвей Трыпалі. Ад атакі пацярпелі апорныя пункты і асноўныя месцы размяшчэння арміі Хафтара ў раёне Вадзі ар-Рабія. Тым не менш, ЛНА ўсё яшчэ падтрымлівала палітыку спынення баявых дзеянняў<ref>[https://polit.info/490334-pozicii-lna-na-yuge-tripoli-podverglis-artilleriiskomu-obstrelu-so-storony-pns Позиции ЛНА на юге Триполи подверглись артиллерийскому обстрелу со стороны ПНС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200324150138/https://polit.info/490334-pozicii-lna-na-yuge-tripoli-podverglis-artilleriiskomu-obstrelu-so-storony-pns |date=24 сакавіка 2020 }}</ref>. [[26 сакавіка]] інфармацыйнае агенцтва ''News Front'' паведаміла, што прыхільнікі прэм’ер-міністра Сараджа абстрэльваюць жылыя кварталы раёна Каср бен Гашыр, а ў небе над раёнам Вадзі ар-Рабія былі заўважаныя беспілотнікі УНЗ. Напярэдадні ў выніку бою ў раёне Айн Зары былі ліквідаваныя 19 сараджыстаў<ref name="21 марта"/>. Гэтая ж крыніца казала, што лаяльныя Сараджу атрады па памылцы збілі турэцкі беспілотнік вытворчасці ''Bayraktar Mini''<ref name="дрон21">[https://news-front.info/2020/03/26/v-livii-sbit-bpla-tureczkogo-proizvodstva-bayraktar-mini/ В Ливии сбит БПЛА турецкого производства Bayraktar Mini] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210425205330/https://news-front.info/2020/03/26/v-livii-sbit-bpla-tureczkogo-proizvodstva-bayraktar-mini/ |date=25 красавіка 2021 }} // News Front, 26 марта 2020</ref>. Адначасова турэцкія ваенныя і прыхільнікі УНЗ, як паведамляе ''Sham Center'', змаглі захапіць стратэгічную ваенную базу Аль-Ватыя (потым высветлілася, што атрады Хафтара не страцілі базу), дзе акрамя ЛНА меркавана грунтаваліся найміты расійскай ПВК Вагнера. Турцыя задзейнічала ўдарныя дроны і разграміла абарону войскаў Хафтара. Пасля гэтага найміты, уключаючы расійскіх салдат, беглі, кінуўшы тэхніку і зброю. Пратурэцкія сілы завалодалі трафеямі ў выглядзе дзясятка танкаў і цэлых 6 расійскіх самалётаў. Таксама ў палон нібыта патрапіў адзін расійскі наёмнік<ref name="26 сакавіка">[https://www.dialog.ua/war/203931_1585227771 Армия Турции захватила стратегическую авиабазу ЧВК Вагнера в Ливии - россияне бежали, бросив танки, фото] // Диалог, 26 марта 2020</ref>. Як высветлілася потым, штурм базы праходзіў з тэрыторыі суседняга Туніса<ref>[https://vpk-news.ru/articles/56333 Штурм Триполи продолжается, итог предрешен] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710094214/https://vpk-news.ru/articles/56333 |date=10 ліпеня 2021 }} — VPK News, 7 апреля 2020</ref>. [[27 сакавіка]] сілам Лівійскай нацыянальнай арміі, па яе заяве, удалося ўзяць пад кантроль заходнія раёны сталіцы. Таксама ВПС нанеслі авіяўдары па аб’ектах, кантраляваных урадам Сараджа, у некалькіх рэгіёнах на захадзе краіны ў раёне Вадзі-Замзам<ref name="авиаторы Хафтара">[https://news-front.info/2020/03/27/armiya-haftara-zahvatila-rajony-k-zapadu-ot-tripoli/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews Армия Хафтара захватила районы к западу от Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220630233428/https://news-front.info/2020/03/27/armiya-haftara-zahvatila-rajony-k-zapadu-ot-tripoli/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |date=30 чэрвеня 2022 }} // News Front, 27 марта 2020</ref>. 128-ы батальён ЛНА паведаміў, што ўзяў у палон аднаго з сірыйскіх баевікоў, якога клічуць Ібрагім Мухамад Дарвіш. Як распавёў 23-гадовы Дарвіш, спачатку яго даставілі на ваенна-транспартным самалёце ўзброеных сіл Турцыі з Сірыі ў [[Стамбул]], далей на грамадзянскім самалёце з асабістай зброяй у аэрапорт «Мітыга» у Лівіі. Баявік прызнаўся, што ён не мае дачынення да Сірыйскай свабоднай арміі, а з’яўляецца членам групоўкі «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]»<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2897588.html Турция направляет в Ливию боевиков террористических группировок] // ИА REGNUM, 27 марта 2020</ref>. У гэты ж час, у выніку авіяўдару па галоўнаму аператыўнаму штабу Лівійскай нацыянальнай арміі ў раёне Аль-Вішка, загінулі камандзір аператыўнага штаба Вялікага Сірта генерал-маёр Салім Дэр’як аль-Фарджані і яго памочнік Кадафі ас-Садаі. 27 сакавіка ў ходзе сутыкненняў паміж сіламі УНЗ і ЛНА загінула пяць высокапастаўленых генералаў, у тым ліку — лідар брыгады па абароне нафтавых радовішчаў у раёне Ас-Серыр Алі Сэйда ат-Табаві. Немалаважна адзначыць, што ён лічыўся адным з самых блізкіх паплечнікаў Халіфа Хафтара і адказваў за вярбоўку наймітаў з былых «[[джанджавід]]аў» і афрыканцаў. На працягу двух дзён было забіта яшчэ некалькі палявых камандзіраў, у тым ліку — кіраўнік 302-й брыгады Салех аль-Кабсі аль-Магрыбы, камандуючы артылерыяй 302-й брыгады Муса аль-Магрыбы, камандуючы аператыўным штабам Валід ад-Дзібар аль-Фарджані і начальнік разведкі аператыўнага штаба Вялікага Сірта Дау аль-Меграхі. Камандзір берагавой аховы ў раёне Аль-Вішка Сабер аль-Матхар, супрацоўнік аператыўнага штаба Вялікага Сірта Мухамед аль-Мадждуб аль-Вафі і камандзір 103-й брыгады Халід Крыс таксама былі забітыя<ref name="камандуючыя Хафтара">[https://inosmi.ru/politic/20200330/247163251.html Al Jazeera (Катар): десятки военнослужащих убиты за два дня. С чем связано массовое истребление полевых командиров в армии Халифы Хафтара?]</ref>. [[29 сакавіка]] войскі УНЗ здзейснілі абстрэл па лагеры ЛНА ў раёне горада Каср-бен-Гашыр. Відавочцы расказалі пра некалькі атак, учыненых на пазіцыі арміі Хафтара ў раёнах Ар-Раваджых, Аз-Зіяна і Аль-Хавалік. Адзін з палявых военачальнікаў Сараджа Абдул Малік Мадані заявіў у сваім Twitter-акаўнце пра знішчэнне пяці адзінак ваеннай тэхнікі праціўніка ў Аз-Затарне, дзе сараджысты на працягу некалькіх гадзін вялі бой з войскамі фельдмаршала<ref>{{Cite web |url=https://nation-news.ru/512037-koronavirus-ne-meshaet-pns-livii-narushat-rezhim-peremiriya-s-lna |title=Коронавирус не мешает ПНС Ливии нарушать режим перемирия с ЛНА |access-date=29 сакавіка 2020 |archive-date=29 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329175305/https://nation-news.ru/512037-koronavirus-ne-meshaet-pns-livii-narushat-rezhim-peremiriya-s-lna |url-status=dead }}</ref>. У ходзе гэтых акцый фарміраванні Урада нацыянальнай згоды ўжылі пастаўленую з Турцыі БМП [[ACV-15]]. Аднак падчас баёў яна была падбітая байцамі Хафтара і кінута на нейтральнай паласе<ref>[https://anna-news.info/v-livii-unichtozhena-turetskaya-bmp/ В Ливии уничтожена турецкая БМП] // Anna News, 29 марта 2020</ref>. ''Al-Masdar News'' са спасылкай на Сірыйскую абсерваторыю па правах чалавека са штаб-кватэрай у Лондане апублікавала паведамленне аб незадаволенасці ў шэрагах сірыйскіх наймітаў. Яны скардзяцца на цяжкія ўмовы жыцця, а таксама на тое, што ім не выплочваюць узнагароджанне ў агавораным памеры. Абяцаную зарплату ў памеры двух тысяч долараў ім заплацілі толькі за адзін месяц. Таксама атрымана аўдыёзапіс, у якой сірыйскі баявік кажа, што шкадуе пра паездку ў Лівію і заклікае патэнцыйных наймітаў перагледзець свой выбар. Ён у прыватнасці нібыта сказаў наступнае<ref>https://regnum.ru/news/polit/2899576.html</ref>: {{Цытата|''Турцыя заплаціла нам заробак толькі за адзін месяц. Яна нічым нас не забяспечыла. Нават цыгарэты мы амаль не атрымлівалі. Мы застаемся ў доме, але не можам выйсці з яго, так як пазіцыі сіл Хафтара разгорнутыя па ўсім раёне. Усе мы хочам вярнуцца ў Сірыю.''}} [[31 сакавіка]] падраздзяленні маршала Халіфа Хафтара заявілі пра тое, што ім атрымалася збіць ударны турэцкі беспілотнік Bayraktar TB2<ref name="31 марта">{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2901128.html |title=Архіўная копія |access-date=1 красавіка 2020 |archive-date=20 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420054020/https://regnum.ru/news/polit/2901128.html |url-status=dead }}</ref>. === Красавік === [[File:Western Libya Operation (2019).png|thumb|left|Завяршальны этап кампаніі (красавік—чэрвень 2020 года).]] [[1 красавіка]] з’явіліся паведамленні, што прыхільнікі Хафтара захапілі ў якасці трафеяў два БМП турэцкай вытворчасці<ref>[https://news.rambler.ru/middleeast/43943831-dve-turetskie-bronemashiny-acv-15-stali-trofeyami-sil-haftara-v-livii/ Две турецкие бронемашины ACV-15 стали трофеями сил Хафтара в Ливии Об этом сообщает "Рамблер".]</ref>. [[2 красавіка]] падчас ракетнага ўдару па аэрапорце Мітыга загінулі двое мірных жыхароў<ref>https://regnum.ru/news/accidents/2903427.html</ref>. [[3 красавіка]] падраздзяленні супрацьпаветранай абароны Хафтара паведамілі пра знішчэнне варожага самалёта. Як мяркуецца, быў збіты вучэбна-баявы L-39 Albatros чэхаславацкай вытворчасці. Паведамляецца аб гібелі двух пілотаў, якія няўдала катапультаваліся. У якасці доказу прад’яўлены парашут аднаго з іх<ref name=" 3 красавіка">[https://rg.ru/2020/04/03/sily-haftara-sbili-samolet-pns-v-livii.html Силы Хафтара сбили самолет ПНС в Ливии]</ref>. Прэс-сакратар лівійскай арміі УНЗ Махамед Гануну заявіў у [[Facebook]], што СПА ўразіла дрон войск Хафтара<ref name="дрон3апреля">[https://m.vk.com/burkanly Ливийская армия правительства национального согласия (GNA) сбила беспилотник (Wing Loong, предоставленный ОАЭ Хафтару), когда он пытался совершить налёт на позиции кувват аль-Вефак в южной части Аль-Аджилат, на западе Ливии.] — Операция «Вулкан гнева» (сообщество в ВК), 3 апреля 2020</ref>. 5 красавіка прэс-служба ЛНА на сваёй старонцы ў Twitter паведаміла пра страту прыхільнікамі Сараджа 37 забітымі і 27 параненымі ў выніку нядаўняга бою. Удакладняецца, што сярод загінулых быў дваццаць адзін сірыец<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/524565b6 Армия Ливии озвучила потери отрядов ПНС на севере страны], ИА Красная Весна, 5 апреля 2020</ref>. 6 красавіка паведамлялася аб знішчэнні прыхільнікамі Сараджа транспартнага самалёта байцоў Хафтара, які быў атакаваны на ўзлётна-пасадачнай паласе ля Тархуны. Па паведамленні Лівійскай нацыянальнай арміі, на борце былі медыкаменты, неабходныя для барацьбы з вірусам новага тыпу [[COVID-19]]. Аднак Урад нацыянальнай згоды сцвярджаў, што самалёт перавозіў боепрыпасы і амуніцыю<ref name="транспорнтик в Тархуне">[https://aif.ru/incidents/v_livii_sbit_voenno-transportnyy_samolet В Ливии сбит военно-транспортный самолет]</ref>. У той жа час ВПС ЛНА заявілі аб знішчэнні турэцкага беспілотніка і склада са зброяй у раёне Бугрэйн у Місураце<ref name="беспилотник6апр">[https://rossaprimavera.ru/news/5bede3fe В Ливии сбит беспилотник турецкого производства] — ИА Красная Весна, 6 апреля 2020</ref>. У ноч з 6 на 7 красавіка адбыўся шэраг буйных атак БПЛА войск Сараджа і яго турэцкіх саюзнікаў на ЛНА<ref name="махач 6-7 красавіка"/>. Спачатку, у 23:26, дроны УС Турцыі разбамбавалі тры машыны з боепрыпасамі сіл Хафтара пад Бені-Валідам. У 23:35 ля Сірта меркавана забітыя 20 наймітаў ПВК «Вагнер». Расіяне ліквідаваныя пры суправаджэнні ваеннай калоны і грузавікоў з боепрыпасамі, а таксама бензавозаў. У адказ у 23:44 ЛНА абстраляла бальніцу Аль-Хадрах у Трыпалі больш чым 20 ракетамі «Град». Значная частка пашкоджанняў унутры бальніцы прыпадала на аддзяленне інтэнсіўнай тэрапіі для нованароджаных і радзільнае аддзяленне. У 23:58 дроны Сараджа атакавалі варожую калону ў Бені-Валідзе, уразіўшы пагрузчык, што буксіраваў хафтараўскі [[Т-55]]<ref>[https://m.vk.com/burkanly Ударные беспилотники ливийской армии снова атаковали колонну наёмников Хафтара к югу от города Бени Валид. Результат одного из таких налётов на фото - поражен погрузчик, буксировавший хафтаровский Т55 к линии фронта.] — Операция «Вулкан гнева» (сообщество в ВК), 6 апреля 2020</ref>. Паведамлялася аб мінімум двух дзясятках загінулых вагнераўцах. Прыкладна ў 0:12 дроны ўзарвалі паліўныя цыстэрны<ref name="махач 6-7 красавіка">[https://real-vin.com/v-livii-unichtozhili-kolonnu-rossijskih-naemnikov-iz-chvk-vagnera/amp В Ливии уничтожили колонну российских наемников из ЧВК Вагнера]</ref>. У ноч з 7 на 8 красавіка стала вядомая аб авіяцыйным удары ВПС трыпалітанскага ўрада, у якім загінуў памочнік камандзіра 604-га батальёна Міфтах аль-Бакара<ref>[https://m.vk.com/wall-189813647_1002 Помошник командира 604-го батальона террористов "ЛНА", Мифтах аль-Бакар был ликвидирован в результате удара Ливийских ВВС.] — Операция «Вулкан Гнева» (сообщество в ВК), 8 апреля 2020</ref>. Вечарам 9 красавіка ВПС УНЗ разбамбілі авіябазу Аль-Ватыя, знішчыўшы парадку шасці хафтараўцаў і грузавік з забеспячэннем<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/54b50c2b ВВС Триполи совершили налет на базу армии Хафтара]</ref>. 10 красавіка стала вядома, што верталёт Мі-24Р ВПС ЛНА атакаваў пазіцыі праціўніка блізу Місураты, выпусціўшы па іх дзве ракеты<ref>[https://news.rambler.ru/army/43995055-ataka-mi-24-armii-haftara-v-livii-popala-na-video/ Атака Ми-24 армии Хафтара в Ливии попала на видео]</ref>. У той жа дзень атрады горада Налут абвясцілі, што больш не падтрымліваюць урад у Трыпалі. Мясцовы ваенны савет пачаў вывад усіх сваіх узброеных людзей з памежных пунктаў і пастоў бяспекі, размешчаных уздоўж мяжы Туніса і Лівіі. Прычынай таму стала адсутнасць якой-небудзь ваеннай дапамогі з боку УНЗ і пандэмія COVID-19<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/61f0fa08 Войска ливийского города Налут отказались поддерживать Триполи] // ИА Красная Весна, 10 апреля</ref>. 13 красавіка зафіксаваныя баі ў раёне Абу-Эса. Часці трыпалітанскага ўрада захапілі горад Сарман, у якім ім у якасці трафеяў дасталіся не менш за 10 бронемашын ЛНА<ref>[https://vk.com/wall-76669927_244675 В Ливии идут масштабные бои между частями триполитанцев и хафтаровцев в районе Абу-Эсса.]</ref>. Таксама жорсткія баявыя дзеянні зафіксаваны ў раёне населенага пункта Абу-Грэйн, дзе ЛНА задзейнічала авіяцыю. Там ваенна-паветраныя сілы страцілі ў ходзе баявых дзеянняў верталёт агнявой падтрымкі Мі-24П. Увесь экіпаж у складзе трох чалавек загінуў. У той жа час крыніцы, блізкія да Урада нацыянальнай згоды, сцвярджалі, што ім нібыта атрымалася паланіць аднаго з пілотаў<ref name="Ми-24П">[https://news.rambler.ru/army/44008045/?utm_content=mnews_media&utm_medium=read_more&utm_source=copylink Ми-24П сил Хафтара сбили в ходе масштабных боев в Ливии Об этом сообщает "Рамблер".]</ref>. 18 красавіка стала вядома, што атрады УНЗ пачалі абстрэлы ў Тархуне, аб чым паведамілі жыхары размешчанага непадалёк ад Трыпалі горада ў сацыяльных сетках<ref>[https://nation-news.ru/516658-zhiteli-okrestnostei-tarhuny-soobshchayut-o-nastuplenii-terroristov-pns-livii Жители окрестностей Тархуны сообщают о наступлении террористов ПНС Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200425001113/https://nation-news.ru/516658-zhiteli-okrestnostei-tarhuny-soobshchayut-o-nastuplenii-terroristov-pns-livii |date=25 красавіка 2020 }}</ref>. 20 красавіка сілы Урада нацыянальнай згоды Лівіі здзейснілі абстрэл мірных раёнаў ускраін Трыпалі. У выніку загінулі пяць мірных жыхароў, уключаючы падлетка<ref>[https://nation-news.ru/517132-pyat-mirnyh-zhitelei-pogibli-v-rezultate-obstrela-so-storony-pns-v-tripoli Пять мирных жителей погибли в результате обстрела со стороны ПНС в Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200426174603/https://nation-news.ru/517132-pyat-mirnyh-zhitelei-pogibli-v-rezultate-obstrela-so-storony-pns-v-tripoli |date=26 красавіка 2020 }}</ref>. Таксама паведамлялася аб гібелі ў баях у сталіцы аднаго байца ўзброеных сіл УНЗ<ref>[https://regnum.ru/news/accidents/2922164.html Столкновения в ливийском Триполи: погиб один военнослужащий]</ref>. 21 красавіка войскі трыпалітанскага ўрада ажыццявілі беспаспяховую спробу ўзяць Тархуну<ref>[https://ria.ru/20200422/1570383072.html Армия Хафтара заявила, что отбила атаки отрядов ПНС]</ref>. 22 красавіка байцы «Батальёна рэвалюцыянераў Трыпалі» паднялі паўстанне ў дачыненні да ўрада Фаіза Сараджа. Некаторы час таму кіраўнік МУС УНЗ Лівіі Ф. Башага загадаў арыштаваць двух камандзіраў батальёна — Адхама Насуфа і Хані Місбаха, якія карысталіся аўтарытэтам сярод байцоў. Прычынай заключэння стала зробленая імі публікацыя ў сацыяльных сетках, дзе аўтары паста непахвальна адклікаліся да міністра ўнутраных спраў<ref name="брт">[https://inforeactor.ru/298356-boeviki-iz-batalona-revolyucionerov-tripoli-podnyali-vosstanie Боевики из "Батальона революционеров Триполи" подняли восстание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210515023336/https://inforeactor.ru/298356-boeviki-iz-batalona-revolyucionerov-tripoli-podnyali-vosstanie |date=15 мая 2021 }}</ref>. Адначасова ў раёне авіябазы Аль-Ватыя ў палон захопленыя некалькі байцоў арміі Хафтара, а палкоўнік Амар Зентані, камандзір 134-й брыгады ЛНА, быў ліквідаваны ў выніку атакі турэцкіх дронаў у гэтым жа рэгіёне<ref name="134 брыгада">[https://real-vin.com/turki-unichtozhili-rukovodstvo-boevikov-haftara-i-chvk-vagnera-na-aviabaze-v-livii/amp Турки уничтожили руководство боевиков Хафтара и ЧВК Вагнера на авиабазе в Ливии]</ref>. 23 красавіка ЛНА паланіла егіпецкага найміта, які на радзіме завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за арганізацыю падрыву копскіх цэркваў<ref>[https://ria.ru/20200423/1570475217.html?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews Армия Хафтара объявила о захвате египетского террориста в Триполи]</ref>. [[Сірыйская абсерваторыя па правах чалавека]] (SOHR) паведаміла аб вярбоўцы Турцыяй баевікоў міжнароднай тэрарыстычнай арганізацыі «Ісламская дзяржава», якія накіроўваліся ў Лівію. Адпаведную заяву зрабіў Рамі Абд ар-Рахман, кіраўнік SOHR. У сваю чаргу, тэлеканал Al-Arabiya атрымаў у сваё распараджэнне спіс з 28 імёнаў баевікоў ІД, якія знаходзяліся ў шэрагах атрадаў, што дапамагаюць УНЗ<ref name="фан">[https://riafan.ru/1270461-sohr-soobshila-o-perebroske-turciei-boevikov-igil-v-liviyu SOHR сообщила о переброске Турцией боевиков ИГИЛ в Ливию]{{Недаступная спасылка}} // Федеральное агентство новостей, 23 апреля 2020</ref>. 25 красавіка ў Тархуне падчас абстрэлу загінуў адзін непаўнагадовы. Яшчэ 13 мясцовых жыхароў атрымалі раненні<ref>[https://riafan.ru/1271166-v-tarkhune-iz-za-obstrela-terroristov-pns-livii-pogib-rebenok-13-zhitelei-poluchili-raneniya В Тархуне из-за обстрела террористов ПНС Ливии погиб ребенок, 13 жителей получили ранения]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На базе «Аль-Ватыя» пад абстрэлам былі забітыя тры байцы з войска Хафтара<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/6650d6a1]</ref>. На поўдні Бені-Валіда сілы Сараджа пры падтрымцы туркаў атакавалі аўтакалону нацыянальнай арміі<ref>[https://riafan.ru/1271167-terroristy-pns-livii-sozhgli-avtokolonnu-na-yuge-tripoli Террористы ПНС Ливии сожгли автоколонну на юге Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210302041617/https://riafan.ru/1271167-terroristy-pns-livii-sozhgli-avtokolonnu-na-yuge-tripoli |date=2 сакавіка 2021 }}</ref>. Паведамлялася, што СПА ЛНА збілі ў небе над Вадзі аль-Дзінары, на поўдзень ад горада Бені-Валід, два турэцкіх дрона Bayraktar TB2<ref>[https://riafan.ru/1271261-lna-unichtozhila-dva-tureckikh-bpla-bayraktar-tb2-pns-livii-vblizi-bani-valid ЛНА уничтожила два турецких БПЛА Bayraktar TB2 ПНС Ливии вблизи Бани-Валид]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 27 красавіка фельдмаршал Хафтар заявіў, што ўлада ў Лівіі пераходзіць да ЛНА. Ён таксама заявіў, што армія раздзірае Схірацкае пагадненне 2015 года<ref>[https://reform.by/haftar-objavil-o-perehode-vlasti-v-livii-k-armii Хафтар объявил о переходе власти в Ливии к армии]</ref>. 29 красавіка (з двух да пяці ночы) турэцкія дроны, ВПС і артылерыя УНЗ атакавалі шэраг пазіцый хафтараўцаў на поўдзень ад Трыпалі і ў Бені-Валідзе, знішчыўшы шэсць адзінак тэхнікі, якая належала расійскай ПВК «Вагнер»<ref>[https://real-vin.com/chvk-vagnera-poterjala-shest-edinic-tehniki-i-otstupila-ot-tripoli/amp ЧВК Вагнера потеряла шесть единиц техники и отступила от Триполи] // Реал, 29 апреля 2020</ref>. === Май === 1 мая атрады ЛНА захапілі блізу Трыпалі варожую тэхніку — бронемабіль турэцкай вытворчасці, што кінулі ў ходзе бою прыхільнікі ўрада нацыянальнай згоды. Аб загінуўшых або параненых у выніку інцыдэнту невядома<ref>{{Cite web |url=https://news-front.info/2020/05/01/podrazdeleniya-marshala-haftara-zahvatili-tureczkuyu-tehniku-v-rajone-tripoli/ |title=Подразделения маршала Хафтара захватили турецкую технику в районе Триполи |access-date=2 мая 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509021202/https://news-front.info/2020/05/01/podrazdeleniya-marshala-haftara-zahvatili-tureczkuyu-tehniku-v-rajone-tripoli/ |archive-date=9 мая 2020 |url-status=dead }}</ref>. У сваю чаргу, іх апаненты з УНЗ абстралялі базу «Аль-Ватыя»<ref>[https://regnum.ru/news/society/2935184.html Вооруженные силы ПНС Ливии нанесли удар по военной базе Хафтара] // ИА REGNUM, 1 мая 2020</ref>. 3 мая сараджысты атакавалі склады са зброяй на «Аль-Ватыя», падчас чаго забітыя два байцы ЛНА<ref>[https://regnum.ru/news/accidents/2937007.html Военные ПНС Ливии атаковали авиабазу Хафтара, есть погибшие] // ИА REGNUM, 3 мая</ref>. 5 мая армія ўрада нацыянальнай згоды і турэцкія дроны атакавалі шэраг ваенных мэтаў ЛНА блізу Тархуны. Па некаторых звестках, нападам падвергліся грамадзянскія грузы, што праходзілі па тэрыторыях, пратэкцыю якіх забяспечвала армія Хафтара. Паведамлялася, што згарэла машына з курыцай, кіроўцу якой цудам атрымалася сысці з-пад удару<ref>[https://riafan.ru/1273950-boeviki-pns-livii-razbombili-gruzovik-s-kuricei-vydav-ego-za-voennuyu-cel Боевики ПНС Ливии разбомбили грузовик с курицей, выдав его за военную цель]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У ноч на 8 мая адбыўся артабстрэл квартала Трыпалі, дзе размяшчаліся дыпмісіі Італіі і Турцыі, у выніку чаго загінула двое чалавек. МЗС Італіі абвінаваціў у здарэнні армію Хафтара, у той час як яна ўсклала адказнасць на лаяльныя УНЗ групоўкі. Разам з тым хафтараўцы заявілі аб прыпыненні баявых дзеянняў на перыяд святога для мусульман месяца [[Рамадан]] (да 24 мая)<ref>[https://ria.ru/20200509/1571192917.html Армия Хафтара отрицает причастность к обстрелам посольств в Триполи]</ref>. 9 мая ў аэрапорце Мітыга два пасажырскіх лайнеры былі моцна пашкоджаны ракетным ударам ЛНА, шэсць чалавек загінулі. У гэты ж дзень, па заяве штаба аперацыі «Вулкан гневу», байцы Хафтара выпусцілі прыкладна 80 ракет па жылых раёнах сталіцы<ref>https://ria.ru/20200509/1571219292.html</ref>. 11 мая ў баях у паўднёвых кварталах Трыпалі загінулі дзесяць прыхільнікаў Хафтара, яшчэ васемнаццаць паранены<ref>https://regnum.ru/news/accidents/2945350.html</ref>. 12 мая, як стала вядома ад УНЗ, яго сілы нанеслі ракетны ўдар па авіябазе Аль-Ватыя, у выніку чаго было знішчана адно ваенна-транспартнае судна. Пра чалавечыя ахвяры інфармацыі не паступала<ref name="май2020">https://regnum.ru/news/accidents/2946507.html</ref>. 13 мая войскі трыпалітанскага ўрада нанеслі ўдар па сілах праціўніка на паўднёвым захадзе сталіцы, у выніку чаго было знішчана два транспартныя сродкі з 10-ю вайскоўцамі. Мэтай спецаперацыі было спыненне забеспячэння сіл ЛНА<ref>[https://regnum.ru/news/accidents/2948078.html Столкновения на юго-западе Триполи: погибли 10 военных ЛНА]</ref>. 17 мая дроны сараджыстаў атакавалі авіябазу Аль-Ватыя, дзе знішчылі зенітны комплекс вытворчасці Расіі «Панцыр», які ЛНА атрымала ад ААЭ. Са слоў турэцкіх ваенных, удар быў нанесены менавіта па дыслакацыі атрадаў Хафтара. Таксама быў атакаваны адзін з ангараў базы. Паводле даных трыпалітанскага ўрада, забіта як мінімум чацвёра байцоў. Былі прадэманстраваны таксама відэазапісы атакі<ref>[https://vk-smi.ru/strana-i-mir/libya/170876 В Ливии уничтожили российский ЗРК «Панцирь-1С»]{{Недаступная спасылка}} // Вечерний курьер, 17 мая 2020</ref>. 18 мая стала вядома, што атрады лаяльныя ўраду Трыпалі занялі авіябазу Аль-Ватыя, пры гэтым былі знішчаны дзесяткі наймітаў, вялікая колькасць тэхнікі і ўзбраення, у тым ліку яшчэ два ЗРГК «Панцыр» расійскай вытворчасці. Пра захоп аб’екта паведаміў асабіста Фаіз Сарадж<ref>[https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ Правительственные войска Ливии отбили авиабазу у армии Хафтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508050800/https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ |date=8 мая 2021 }} // Telegraf.by, 18 мая 2020</ref>. Адзначаецца, што аперацыя прайшла пры падтрымцы турэцкіх сіл. Гэтая база мела вялікае стратэгічнае значэнне для Хафтара: яе выкарыстоўвалі ў аперацыі ЛНА па захопу Трыпалі<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/05/18/lna/ Армию Хафтара выбили с авиабазы у Триполи] // Lenta.ru, 18 мая 2020</ref>. [[File:Western Libya (May 21 2020).svg|thumb|Становішча пасля захопу УНЗ базы «Аль-Ватыя».]] На 20 мая паведамлялася, што ўсяго было знішчана 8—9 «Панцыраў», пераважна турэцкімі беспілотнікамі<ref>[https://nv.ua/world/geopolitics/voyna-v-livii-turciya-unichtozhila-rossiyskie-rakety-poslednie-novosti-50089402.html Турция уничтожила более восьми российских ЗРПК Панцирь в Ливии]</ref>. Да гэтага часу фельдмаршал Хафтар прыняў рашэнне аб адводзе сваіх часцей ад сталіцы на 2—3 км. Як заявіў прэс-сакратар Місмары, гэта было зроблена дзеля павялічэння прастору ў раёне Трыпалі, каб выправіць рэлігійныя абрады. У ЛНА разлічвалі, што апаненты рушаць услед гэтаму прыкладу, каб пазбегнуць кровапраліцця пасля заканчэння месяца Рамадан<ref name="Геворгян">[https://radiosputnik.ria.ru/20200520/1571734734.html "Благородный жест". Почему Хафтар отводит армию от Триполи] // Radio Sputnik, 20 мая 2020</ref>. 21 мая ЛНА прыстрашыла ажыццявіць у бліжэйшы час найбуйнейшую паветраную аперацыю з магчымым удзелам расійскіх самалётаў. Паводле інфармацыі міністра ўнутраных спраў УНЗ Фатхі Башага, Расія адправіла Хафтару транзітам праз Сірыю восем самалётаў. Гаворка ідзе пра шэсць МіГ-29 і два Су-24. 23 мая войскі Урада нацыянальнай згоды значна прасунуліся ў раёнах Салахадзін і Аль-Мешру на поўдзень ад Трыпалі. Яны працягнулі паспяховыя аперацыі супраць сіл ворага, заняўшы дзве вайсковыя базы — Хамза і Ярмук. Прадстаўнік штаба арміі УНЗ палкоўнік Мухамед Кунуну распавёў, што сапёры праводзяць размініраванне аб’ектаў, кінутых арміяй Хафтара<ref>[https://korrespondent.net/world/4232220-v-lyvyy-armyia-khaftara-poteriala-kontrol-nad-esche-dvumia-bazamy В Ливии армия Хафтара потеряла контроль над еще двумя базами]</ref>. На поўдні лівійскага горада Трыпалі загінуў расійскі найміт. Відэазапіс, на якой паказана цела загінулага, апублікаваў Telegram-канал «Ваенны Інфарматар». Сілы УНЗ Лівіі паказалі цела і асабістыя рэчы, як мяркуецца, грамадзяніна Расіі<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/05/23/telo/ В Ливии погиб предполагаемый российский наемник]</ref>. 26 мая ЛНА ўзяла пад поўны кантроль адзін са стратэгічных раёнаў у прыгарадзе Трыпалі, выбіўшы адтуль фарміраванні сараджыстаў. Акрамя таго, раней днём сутычкі ішлі ў іншых раёнах на подступах да сталіцы краіны, у тым ліку Айн-Зара, Эр-Рамле, Эль-Хадбе і на трасе, якая вядзе ад разбуранага яшчэ ў 2014 годзе і нефункцыянуючага міжнароднага аэрапорта Трыпалі. Па сцвярджэннях крыніцы, падчас сутычак бакі панеслі вялікія страты ў жывой сіле і тэхніцы, у палон узята мноства наймітаў з Сірыі, якія змагаліся на баку УНЗ<ref>https://centercomfort.by/trainings/#programm-7</ref>. 29 мая з’явіліся паведамленні пра ўдзел наймітаў з Вялікабрытаніі і [[ПАР|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]] ў баявых дзеяннях на баку хафтараўцаў<ref>[https://regnum.ru/news/society/2966119.html В Ливии обнаружили пятерых британских наемников – Anadolu Ajansi]</ref>. Тады жа тры бачных лідары сіл Урада нацыянальнай згоды Трыпалі былі забітыя падчас жорсткіх сутыкненняў на поўдзень ад сталіцы. У ходзе баёў разам з імі былі знішчаныя па меншай меры яшчэ дзесяць байцоў. Адзначаецца, што ў пачатку тыдня забітыя камандзір атрада УНЗ Нурэдын Аль-Наас, а таксама палявыя камандзіры Махмуд Аль-Ханкары і Аль-Таеб Аль-Буш<ref>https://rossaprimavera.ru/news/dac5054f</ref>. 31 мая па меншай меры пяць мірных жыхароў загінулі ў выніку абстрэлаў у лівійскай сталіцы, яшчэ трое атрымалі раненні. Раней, па даных прыхільнікаў Сараджа, сілы трыпалітанскага ўрада нанеслі артылерыйскія ўдары па пазіцыях арміі фельдмаршала Хафтара ў міжнародным аэрапорце на поўдзень ад сталіцы Лівіі. У выніку знішчаны тры бронемашыны<ref>[https://telegraf.com.ua/mir/drugie/5488746-v-tripoli-ot-obstrelov-pogibli-pyat-mirnyih-zhiteley.html В Триполи от обстрелов погибли пять мирных жителей]</ref>. === Чэрвень === 1 чэрвеня армія Хафтара аднавіла кантроль над горадам аль-Асабіа, размешчаным у 100 кіламетрах ад Трыпалі. Заяўлена, што гэта адбылося пасля серыі авіяцыйных налётаў і нападаў у горадзе Аль-Гарбі. Пачынаючы з 21 мая горад кантраляваўся УНЗ<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/06/01/armiyhaftar/ Армия Хафтара заявила о новой победе в Ливии]</ref>. У штабе аперацыі «Вулкан гневу» Урада Нацыянальнай Згоды абвясцілі аб гібелі сямі сапёраў — яны падарваліся пры размініраванні захопленых пазіцый ЛНА на поўдзень ад Трыпалі<ref>[https://vk.com/wall-76669927_250929 В штабе операции «Вулкан гнева» Правительства Национального Согласия (ПНС) объявили о гибели семи сапёров]</ref>. 2 чэрвеня лаяльныя УНЗ байцы абстралялі канвой хафтараўцаў. Салдаты спрабавалі бегчы, адна з машын згарэла. Адначасова ўрад Сараджа абвясціў аб зачыстцы раёнаў вакол міжнароднага аэрапорта Трыпалі. Пры гэтым бакі канфлікту ў Лівіі пагадзіліся аднавіць перамовы. Яны павінны былі прайсці ў фармаце «5+5» пры пасярэдніцтве ААН<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/06/03/videoizzasady/ Армия Хафтара попала в засаду у Триполи]</ref>. 3 чэрвеня сараджысты выбілі ворага з наваколля аэропорта Трыпалі (аэропорт Мітыга)<ref>{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/libyan-army-launches-operation-to-recapture-tripoli-airport/1863090 |title=Libyan army launches operation to recapture Tripoli airport |publisher=Anadolu Agency |date=2020-06-03 |access-date=2020-06-03}}</ref>. 4 чэрвеня байцы Лівійскай нацыянальнай арміі пакінулі свае пазіцыі ў Трыпалі<ref>[https://iz.ru/1019948/2020-06-04/armiia-khaftara-pokinula-svoi-pozitcii-v-tripoli?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile Армия Хафтара покинула свои позиции в Триполи]</ref>. Адначасна сілам урада ў Трыпалі атрымалася займець верталёт Мі-35, які належаў ЛНА. Па даных Telegram-канала ''«Военный осведомитель»'', баявая машына была захоплена ў аэрапорце лівійскай сталіцы Трыпалі, што раней цалкам перайшоў пад кантроль атрадаў УНЗ<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/06/04/mi35/ Правительство Ливии заполучило Ми-35 фельдмаршала Хафтара]</ref>. Таксама стала вядома, што Урад нацыянальнай згоды ўзяў пад кантроль Тархуну<ref>[https://ria.ru/20200605/1572511592.html Войска ПНС Ливии захватили город Тархуна]</ref>. Пасля гэтага наступальная аперацыя Лівійскай Нацыянальнага арміі лічыцца беспаспяхова закончанай: Хафтар не толькі не захапіў сталіцу, але і страціў раней узятую тэрыторыю. У той жа час сілы Сараджа працягвалі наступленне на поўдзень, а менавіта на Сірт<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-18/the-war-for-tripoli-is-over-but-new-battles-loom The War for Tripoli Is Over, But New Battles Loom]</ref>. == Ахвяры == Паводле даных Нацыянальнага камітэта па правах чалавека на 4 красавіка 2020 года, падчас кампаніі былі забітыя 4387 чалавек, у тым ліку 506 грамадзянскіх асоб. Раненні атрымалі 12753 чалавекі, у тым ліку 800 мірных жыхароў. Сярод ахвяр — 41 медыцынскі работнік, 64 жанчыны і 81 дзіця. Таксама 342 тысячы чалавек сталі бежанцамі<ref name="гадавіна"/>. Дакладныя даныя па стратах войскаў ЛНА і УНЗ адсутнічаюць, аднак вядома, што кожны бок мае каля 1000 загінулых на пачатак студзеня 2020<ref name="lemonde"/>. Ёсць сярод усіх загінулых і замежнікі. Так, у канцы ліпеня 2019 г. падчас атакі на аэрадром Аль-Джуфра забіты ўкраінскі лётчык з [[Мелітопаль|Мелітопаля]] Уладзімір Бухальскі<ref>[https://ria.ru/20190729/1556956249.html Стали известны подробности гибели пилота украинского Ил-76 в Ливии // РИА Новости, 29 июля 2019]</ref>, а ў кастрычніку пад артабстрэлам загінуў грамадзянін [[Марока]]<ref name="мараканец"/>. У лютым падчас чарговага абстрэла загінуў сірыйскі перакладчык, які знаходзіўся пры турэцкіх сілах<ref name="22 лютага"/>. Згодна са спрэчнай інфармацыяй, у баях загінулі двадцаць сем турэцкіх ваенных (траіх забітых афіцыйна падзвердзіла Турцыя), шасцёра байцоў арміі [[ААЭ]]<ref name="ААЭ"/> і ад 53 да 78 наймітаў расійскай [[Група Вагнера|ПВК Вагнер]]<ref name="Вагнер"/><ref name="Вагнер"/><ref name="махач 6-7 красавіка"/><ref name="ЧВК2"/>. Таксама, па даных SOHR на 15 чэрвеня 2020 года, былі забітыя 403 сірыйскіх баевіка<ref name="Syrian"/>. == Вынікі == Пасля сваёй перамогі ў пачатку лета 2020 года УНЗ пачынае [[Баі ва Усходняй Трыпалітаніі|наступленне ва Усходняй Трыпалітаніі]]. Разам з тым, у адказ на поспехі Сараджа і Эрдагана, прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што яго краіна можа ўварвацца ў Лівію на законных падставах, і заклікаў егіпецкую армію да поўнай баявой гатоўнасці. Ён адзначыў, што Егіпет атрымаў прамыя пагрозы ад «тэрарыстычных наймітаў і апалчэнцаў», таму любое ваеннае ўмяшанне з боку Каіра з гэтага часу легітымна<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/06/22/libya/ Египет вторгся в Ливию]</ref>. Наступныя баявыя дзеянні не прывялі да поспеху таго ці іншага боку, і фронт стабілізаваўся па лініі Сірт—Джуфра, дзе фіксавалася нізкая актыўнасць абодвух армій. 21 жніўня Сарадж абвясціў аб спыненні ўсіх ваенных аперацый на тэрыторыі Лівіі. Акрамя таго, ён падтрымаў правядзенне прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў у сакавіку наступнага года на аснове канстытуцыі, якая будзе ўзгодненая ўсімі лівійцамі. Адначасова з аналагічнай заявай выступіў і спікер Палаты прадстаўнікоў Агіла Салех, які яшчэ вясной прапанаваў кожнаму з трох рэгіёнаў Лівіі выбраць сваіх прадстаўнікоў у Прэзідэнцкі савет і пачаць працэс палітычных рэформаў. Хутка ў Марока і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] пачаліся мірныя кансультацыі<ref name="сентябрь">{{Cite web |url=https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |title=Саррадж объявил об уходе с поста главы Правительства национального согласия Ливии |access-date=21 верасня 2020 |archive-date=27 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327002711/https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |url-status=dead }}</ref>. Растучая незадаволенасць насельніцтва пагаршэннем сацыяльна-эканамічнага становішча і бясконцай вайной прывяла да [[Пратэсты ў Лівіі (2020)|хваляванняў і пратэстаў]]. Аднак ужо ў жніўні і верасні шэраг палітыкаў як у УНЗ, так і ў ППЛ абвясцілі аб адстаўцы. 16 верасня аб планах пакінуць сваё крэсла да канца кастрычніка заявіў нават Фаіз Сарадж. За пару тыдняў да гэтага ён зняў Фатхі Башага з пасады кіраўніка МУС УНЗ<ref name="сентябрь"/>. 23 кастрычніка сумесная лівійская вайсковая камісія 5+5, якая прадстаўляла ЛНА і ПНС, дасягнула «сталага пагаднення аб спыненні агню ва ўсіх раёнах Лівіі». Дамова, якая ўступіла ў сілу неадкладна, патрабавала, каб усе замежныя баевікі пакінулі Лівію на працягу трох месяцаў, у той час як сумесныя паліцэйскія сілы будуць патруляваць спрэчныя раёны. У той жа дзень адбыўся першы камерцыйны рэйс паміж Трыпалі і Бенгазі. Мірныя перамовы пад эгідай ААН не прывялі да стварэння часовага ўрада да 16 лістапада 2020 года, хоць абодва бакі паабяцалі паўтарыць спробу праз тыдзень<ref name="LibHerald_Oct2020_ceasefire">{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva | date= 2020-10-23 |newspaper= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |access-date=2020-10-23 |archive-url= https://archive.today/20201023134857/https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |archive-date= 2020-10-23 |url-status=live }}</ref>. == Ваенныя злачынствы і абвінавачванні == === Прыхільнікі Хафтара === [[File:General Haftar.jpg|thumb|Фельдмаршал Халіфа Хафтар.]] 25 верасня, выступаючы ў ААН, Фаіз Сарадж абвінаваціў байцоў свайго апанента Хафтара ў шэрагу ваенных злачынстваў, у тым ліку бамбардзіроўках мірных жыхароў, нападах на аэрапорты, бальніцы, карэты хуткай дапамогі, крытычна важную інфраструктуру, а таксама ў прыцягненні дзяцей да баявых дзеянняў. Ён папрасіў [[Міжнародны крымінальны суд]] пачаць расследаванне ў дачыненні да Лівійскай Нацыянальнай Арміі<ref>[https://ria.ru/20190926/1559139716.html Из-за наступления Хафтара погибли три тысячи человек, заявил Саррадж в ООН]</ref>. Найбольшы шквал крытыкі і абвінавачванняў у адрас арміі Хафтара пачаўся пасля бамбардзіроўкі цэнтра ўтрымання мігрантаў у Таджуры 3 ліпеня. Місія ААН у Лівіі (UNSMIL) назвала гэты авіяўдар ваенным злачынствам. Яна заклікала неадкладна спыніць усе парушэнні і напады на мірных жыхароў і інфраструктуру, асабліва сістэмы аховы здароўя. UNSMIL таксама звярнулася да міжнароднай супольнасці, каб яна ўвяла адпаведныя санкцыі супраць тых, хто загадаў нанесці авіяўдар, выканаў загад і паставіў зброю для яго выканання<ref>[https://ria.ru/20190703/1556162625.html В ООН расценили авиаудар под Триполи как военное преступление]</ref>. 16 лютага 2020 года з’явіліся паведамленні, што ваенныя з ЛНА выкралі траіх чалавек — дваіх лівійцаў і аднаго замежнага грамадзяніна — і забілі іх у горадзе Мсалата. Прадстаўнікі Хафтара не пракаментавалі дадзены інцыдэнт<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2859817.html Гражданская война в Ливии: ПНС обвинило ЛНА в убийстве трех мирных граждан]</ref>. Пасля абстрэлу порта Трыпалі 18 лютага УНЗ абвінаваціла армію Хафтара ў здзяйсненні ваенных злачынстваў і парушэнні перамір’я, адзначыўшы, што гавань жыццёва важная для сталіцы, паколькі туды дастаўляюць ежу і медыкаменты для мірных грамадзян. Старшыня праўлення нацыянальнай нафтавай карпарацыі Мустафа Санала заявіў, што ў Трыпалі можа пачацца гуманітарны крызіс. Па заяве УНЗ, хафтараўцы сістэматычна атакуюць порт, жылыя раёны і аэрапорт Мітыга, а таксама блакуюць працу нафтавых установак, каб стварыць гараджанам праблемы ва ўсіх аспектах жыцця<ref name="18 лютага"/>. 6 красавіка снарады прыхільнікаў Хафтара трапілі ў шпіталь Аль-Хадрах, размешчаны ў раёне сталіцы, кантраляваным Урадам нацыянальнай згоды. У выніку ўдару пацярпелі па меншай меры шэсць супрацоўнікаў шпіталя. Удар ЛНА асудзіў прадстаўнік упраўлення ААН па каардынацыі гуманітарных пытанняў Джэнсен Лерке. Чыноўнік падкрэсліў, што дадзены акт парушае нормы міжнароднага права і асабліва недапушчальны ва ўмовах пагрозы распаўсюджвання каранавіруснай інфекцыі<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2909222.html В ООН осудили ракетный обстрел госпиталя в столице Ливии]</ref>. У той жа дзень армія Хафтара штурмавала ўчастак Аль-Шверэф сістэмы «Хасуна — Сахель аль-Джафара», якая займалася водазабяспячэннем сталіцы і яе наваколля. Салдаты вымусілі работнікаў зачыніць усе клапаны рэгулявання патоку і спыніць працу свідравін. За гэта ЛНА падвергнулася жорсткай крытыцы з боку міністра МУС УНЗ Ф. Башагі, які назваў зробленае ваенным злачынствам. У заяве здарэнне вызначаецца як «парушэнне правоў чалавека, а таксама ўнутраных і міжнародных законаў». У заяве ўтрымліваўся заклік да міжнародных органаў і праваабарончых арганізацый, што павінны «дакументаваць гэта злачынства і адсочваць вінаватых у адпаведнасці з механізмамі міжнароднага права і рэзалюцыямі Савета Бяспекі, якія датычацца Лівіі»<ref name="вада">[https://rossaprimavera.ru/news/b740b69e Правительство Триполи обвинило Ливийскую армию в перекрытии воды в городе] — ИА Красная Весна, 9 апреля</ref>. 23 красавіка ўрад Сараджа ў Трыпалі абвінаваціў расійскіх наймітаў з ПВК «Вагнер» у выкарыстанні нервова-паралітычнага газу ў раёне Салахадзін на поўдні сталіцы<ref name="газ">[https://m.zn.ua/WORLD/rossiyskie-naemniki-primenili-nervno-paraliticheskiy-gaz-v-tripoli-352041_.html Российские наемники применили нервно-паралитический газ в Триполи]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 15 мая па меншай меры 14 чалавек атрымалі раненні ў выніку бамбардзіроўкі бальніцы і жылых раёнаў у лівійскай сталіцы Трыпалі. Адказнасць за гэта Арганізацыя Аб’яднаных Нацый усклала на кіраўніка Лівійскай нацыянальнай арміі Х. Хафтара. Прадстаўнікі сараджыстаў паведамілі, што нападу падверглася адно з аддзяленняў цэнтральнай сталічнай бальніцы, выпушчаныя ракеты таксама закранулі дом аднаго з мясцовых жыхароў. Прадстаўнік міністэрства аховы здароўя Амін аль-Хашэмі сказаў, што некаторыя часткі будынка бальніцы былі пашкоджаныя, і дадаў, што сярод параненых былі дзеці. Напад на бальніцу адбыўся праз некалькі гадзін пасля таго, як сем арганізацый, якія знаходзяцца пад эгідай ААН, заклікалі супрацьстаялыя бакі спыніць баявыя дзеянні, каб улады сумесна з міратворчымі арганізацыямі засяродзіліся на барацьбе з распаўсюджваннем каранавіруснай інфекцыі. Але, нягледзячы на ​​неаднаразовыя заклікі да выканання міжнародных абавязацельстваў, ваенныя дзеянні ў Лівіі аднавіліся<ref>[https://rg.ru/2020/05/15/oon-vozlozhila-na-haftara-vinu-za-obstrel-gospitalia-v-tripoli.html ООН возложила на Хафтара вину за обстрел госпиталя в Триполи] // RG.ru, 15 мая 2020</ref>. Як паведамлялася 11 чэрвеня, у лівійскай Тархуне знайшлі печ, у якой салдаты Халіфа Хафтара, як мяркуецца, жыўцом спальвалі палонных. Пра гэта заявіў кіраўнік МУС Лівіі Фатхі Башага. Паводле яго слоў, у гэтым жа раёне выяўлена некалькі масавых пахаванняў. Спасылаючыся на словы мясцовых жыхароў, Башага дадаў, што «дзясяткі зняволеных былі пахаваныя тут жыўцом». Па заяве міністра, сілавікі задакументавалі «зверскія злачынствы незаконных узброеных груповак з усходу Лівіі ў горадзе Тархуна на паўднёвым усходзе ад Трыпалі», падкрэсліўшы, што вайскоўцы ЛНА і сам Хафтар павінны быць адданыя міжнароднаму суду<ref>[https://m.rosbalt.ru/world/2020/06/11/1848520.html СМИ: В Ливии нашли печь, в которой боевики Хафтара «заживо сжигали пленных»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200614071747/https://m.rosbalt.ru/world/2020/06/11/1848520.html |date=14 чэрвеня 2020 }} // Росбалт, 11 июня 2020</ref>. Станам на 24 чэрвеня, гаварылася аб адзінаццаці брацкіх магілах ахвяр ваенных злачынстваў арміі фельдмаршала ля Тархуны. Супрацоўнік пракуратуры Трыпалі Нуры аль-Галі паведаміў, што некаторыя целы былі пахаваныя ў кайданках. Паводле яго слоў, усе знойдзеныя целы былі пахаваныя не пазней як 12 месяцаў таму<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/55dc16cf В Ливии расследуют дело о массовых захоронениях в братских могилах] // ИА Красная Весна, 24 июня 2020</ref>. У магілах прысутнічалі жанчыны і нават дзеці. Справа была перададзеная ў [[Міжнародны крымінальны суд]]<ref>https://news.liga.net/world/news/mejdunarodnyy-ugolovnyy-sud-nameren-rassledovat-voennye-prestupleniya-v-livii?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile</ref>. === Прыхільнікі Сараджа === [[File:Libyan Prime Minister Fayez al-Sarraj.jpg|thumb|Прэм’ер-міністр Фаіз Сарадж.]] Палітыкі і журналісты Расіі неаднаразова выступалі з крытыкай урада Сараджа з-за яго сувязяў з тэрарыстамі і арыштаў расійскіх грамадзян<ref>[https://slovodel.com/542471-terroristy-pns-livii-pokazali-svoyu-sushnost-pokhitiv-rossiiskikh-sociologov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191127192506/https://slovodel.com/542471-terroristy-pns-livii-pokazali-svoyu-sushnost-pokhitiv-rossiiskikh-sociologov|date=27 лістапада 2019}}</ref><ref>[https://www.proekt.media/investigation/prigozhin-polittekhnologi/ Расследование о том, как Россия вмешивается в выборы в двадцати странах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190705174632/https://www.proekt.media/investigation/prigozhin-polittekhnologi/ |date=5 ліпеня 2019 }}</ref><ref>{{cite news|title=Малькевич назвал политическим шантажом удержание властями Ливии граждан РФ|url=https://news.ru/v-mire/malkevich-nazval-politicheskim-shantazhom-uderzhanie-vlastyami-livii-grazhdan-rf/|access-date=2019-08-05|date=2019-07-23}}</ref>. 25 верасня кіраўніку Фонду абароны нацыянальных каштоўнасцяў, журналісту [[Аляксандр Аляксандравіч Малькевіч|Аляксандру Малькевічу]] не далі выступіць на сесіі Савета ААН па правах чалавека з дакладам аб катаваннях, арганізаваных УНЗ<ref>[https://news.ru/africa/oon-otkazalas-obsuzhdat-pytki-v-livii/ ООН отказалась обсуждать пытки в Ливии]</ref>. 6 кастрычніка ''«Федеральное агентство новостей»'' паведаміла пра самавольства ўзброеных атрадаў урада Сараджа ў Трыпалі. Адным з прыкладаў бясчынстваў паказаны інцыдэнт, калі байцы УНЗ забілі маладога чалавека на вачах у сведкаў<ref>[https://riafan.ru/1217674-podruchnye-saradzha-ubivayut-i-terroriziruyut-mirnykh-zhitelei-tripoli Подручные Сараджа убивают и терроризируют мирных жителей Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191008045608/https://riafan.ru/1217674-podruchnye-saradzha-ubivayut-i-terroriziruyut-mirnykh-zhitelei-tripoli |date=8 кастрычніка 2019 }}</ref>. Таксама агенцтва апублікавала артыкул аб катаваннях у турмах УНЗ<ref>[https://riafan.ru/1217514-korrespondenty-fan-uznali-podrobnosti-o-pytkakh-v-liviiskoi-tyurme-mitiga Корреспонденты ФАН узнали подробности о пытках в ливийской тюрьме «Митига»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191008045606/https://riafan.ru/1217514-korrespondenty-fan-uznali-podrobnosti-o-pytkakh-v-liviiskoi-tyurme-mitiga |date=8 кастрычніка 2019 }}</ref>. 15 кастрычніка галоўнакамандуючы ЛНА Халіфа Хафтар выступіў з заявай, у якой сцвярджаў, што Урад нацыянальнай згоды кантралююць тэрарысты. Намеснік сакратара УНЗ Шабан Хадзія займаўся выкраданнем людзей і быў западозраны ў сувязях з «[[Аль-Каіда]]й». Абдул Рауф Кара, кіраўнік [[Мітыга (турма)|турмы ўрада ў Мітызе]], дзе, як паведамляцца, катуюць зняволеных, таксама быў абвінавачаны ў шэрагу злачынстваў<ref>[https://politros.com/153031-khaftar-uveren-chto-pns-v-livii-deistvuet-po-prikazam-terroristov Хафтар уверен, что ПНС в Ливии действует по приказам террористов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191018142206/https://politros.com/153031-khaftar-uveren-chto-pns-v-livii-deistvuet-po-prikazam-terroristov |date=18 кастрычніка 2019 }} // ПолитРоссия, 19 октября 2019</ref>. [[1 лістапада]] з’явіліся паведамленні, што каля 450 мігрантаў збеглі з цэнтра часовага ўтрымання «Абу-Салім», які кантралююць атрады, звязаныя з Урадам нацыянальнай згоды Лівіі. Мігранты стоўпіліся ноччу ля аб’екта ААН у Трыпалі. Уцекачы паведамілі, што яны не атрымлівалі ежу некалькі тыдняў. Мігранты адзначылі, што вымушаныя былі прасіць у сям’і грошай, каб заплаціць паліцыі і атрымаць страву. Тыя, хто не змог заплаціць, галадалі<ref>[https://riafan.ru/1224207-sotni-migrantov-poprosili-u-oon-zashity-posle-pobega-iz-tyurmy-podkontrolnoi-pns-livii Голодающие мигранты сбежали из подконтрольного террористам ПНС Ливии центра содержания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191104161849/https://riafan.ru/1224207-sotni-migrantov-poprosili-u-oon-zashity-posle-pobega-iz-tyurmy-podkontrolnoi-pns-livii |date=4 лістапада 2019 }}</ref>. Як паведамлялася 3 красавіка 2020, у выніку атакі турэцкіх беспілотнікаў на канвой, які ажыццяўляў транспарціроўку харчавання для лівійскіх рабочых, загінулі шэсць удзельнікаў перавозкі і яшчэ трое мясцовых жыхароў<ref>[https://politexpert.net/191171-tureckie-bpla-obstrelyali-prodovolstvennye-sklady-v-livii Турецкие БПЛА обстреляли продовольственные склады в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508191356/https://politexpert.net/191171-tureckie-bpla-obstrelyali-prodovolstvennye-sklady-v-livii |date=8 мая 2021 }}</ref>. У красавіку Арганізацыя Аб’яднаных Нацый выпусціла заяву, дзе выказала сваю занепакоенасць сітуацыяй у Сурмане і Сабраце, дзе саюзныя УНЗ групоўкі ўчынілі беспарадкі. Байцы напалі на мясцовае насельніцтва, падазраванае ў лаяльнасці да ЛНА. Акрамя таго, яны запалохвалі людзей, уладкоўваючы паказальныя расправы, у тым ліку і пакаранні смерцю. Рабочая група ААН таксама ў курсе, што ўзброеныя атрады Сараджа спрыялі незаконнаму вызваленню з турмаў больш за 400 зняволеных. Належнае судовае разбіральніцтва і праверкі адсутнічалі. Акрамя таго, салдаты не цураліся апаганьваць трупы і рабаваць насельніцтва<ref>[https://nation-news.ru/517197-oon-vozmutilas-poslednimi-deistviyami-pns-v-livii ООН возмутилась последними действиями ПНС в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200421232917/https://nation-news.ru/517197-oon-vozmutilas-poslednimi-deistviyami-pns-v-livii |date=21 красавіка 2020 }}</ref>. 2 мая ад ''«Федеральное агенство новостей»'' паведамлялася аб выпадках згвалтавання сірыйскімі наймітамі УНЗ дзяцей. Карыстальнік Twitter з Трыпалі нават паскардзіўся на афіцыйныя ўлады, што тыя бяздзейнічаюць у адносінах да злачынстваў баевікоў<ref>[https://nation-news.ru/519832-zhiteli-tripoli-soobshchili-ob-iznasilovanii-detei-siriiskimi-ekstremistami Жители Триполи сообщили об изнасиловании детей сирийскими экстремистами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200514160808/https://nation-news.ru/519832-zhiteli-tripoli-soobshchili-ob-iznasilovanii-detei-siriiskimi-ekstremistami |date=14 мая 2020 }}</ref>. == Паведамленні пра ПВК «Вагнер» == З пачаткам наступлення ў шэрагу інфармацыйных выданняў, якія спасылаліся на ''The Daily Telegraph'', якое ў сваю чаргу спасылаецца на ''The Sun'', з’явіліся паведамленні, што значную падтрымку ў трыпалітанскай аперацыі сілам Хафтара аказваюць 300 супрацоўнікаў расійскай [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]<ref>[https://www.newsru.com/world/05apr2019/nastuplenie.html Фельдмаршал Хафтар, получив поддержку от ЧВК Вагнера, начал наступление на Триполи]</ref><ref>[https://m.lenta.ru/news/2019/03/04/chvk_livia/ ЧВК Вагнера нашли в Ливии]</ref><ref>[http://www.ng.ru/world/2018-11-13/2_7437_marshal.html МАРШАЛУ ХАФТАРУ МОЖЕТ ПОМОЧЬ ЧВК ВАГНЕРА]</ref>. Падобныя паведамленні мелі месца ў 2018 і 2019, калі была апублікаваная інфармацыя аб прысутнасці наймітаў ПВК Расіі ў [[Венесуэла|Венесуэле]] і [[ЦАР]]. У абодвух выпадках даныя апынулася непацверджанымі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6091385 Пентагон: США ищут подтверждение данным о присутствии подразделений России в Венесуэле.] // ТАСС, 07.02.2019.</ref>. Як мяркуе агенцтва ''«Versia»'', гэтая навінавае паведамленне з’яўляецца інфармацыйным укідам, заснаваным толькі на чутках і домыслах<ref>[https://versia.ru/the-daily-telegraph-proshelsya-po-starym-fejkam-chtoby-najti-chvk-vagnera-v-livii Ретрансляция вбросов]</ref>. У верасні ў СМІ ўзнікла новая хваля паведамленняў аб удзеле ПВК «Вагнер» у баях пад Трыпалі. Усе яны грунтаваліся на сцвярджэннях і доказах сіл урада Сараджа. Адно з найбольш пераканаўчых з іх з’яўляецца відэа, дзе дэманструюцца асабістыя рэчы аднаго з супрацоўнікаў кампаніі, які загінуў у Лівіі<ref>[https://youtu.ru/-iLgj-p_K2U] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190930165251/https://youtu.ru/-iLgj-p_K2U|date=30 верасня 2019}}</ref>. Таксама ў сетку трапіла відэа з грузавымі аўтамабілямі пясочнага колеру «[[Урал-4320]]». На кадрах дэманстраваўся грузавік, у якім знаходзіцца найміт расійскай прыватнай ваеннай кампаніі, што размаўляе па-руску. У прыватнасці ён заявіў аб накіраванні «ў Аджабію» на паўночным усходзе Лівіі. Аднак, згодна з расследаваннем Федэральнага агенцтва навін, прыхільнікі Сараджа выкарыстоўвалі скарочаную версію відэа і з перазапісам зыходных фраз з арабскай мовы на рускую. Журналісты знайшлі поўную версію дадзенага відэа і пацвердзілі, што аўтамабіль быў зняты ў Сірыі, а не ў Лівіі. На аддаленых кадрах быў захаваны сірыйскі сцяг, а само відэа апублікавана яшчэ 17 верасня ў сірыйскай групе [[Facebook]]. Больш за тое, у арыгінальнай версіі роліка не было рускай гаворкі<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20190928/1559238865.html "Провал ЦРУ". Журналисты разоблачили фейк о русских в Ливии]</ref>. Пазней ФАН паведаміла, што распаўсюджваннем фэйкавых навін аб ПВК Вагнер займаецца арганізацыя «[[Браты-мусульмане]]»<ref>[https://riafan.ru/1218403-ocherednoi-russkii-sled-v-livii-okazalsya-feikom-ot-bratev-musulman Очередной «русский след» в Ливии оказался фейком от «Братьев-мусульман»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012110049/https://riafan.ru/1218403-ocherednoi-russkii-sled-v-livii-okazalsya-feikom-ot-bratev-musulman |date=12 кастрычніка 2019 }}</ref>. [[2 кастрычніка]] латвійскае агенцтва ''«Meduza»'' апублікавала расследаванне, прысвечанае ўдзелу расійскіх наймітаў у лівійскім канфлікце. Журналісты спасылаліся на кіраўніка Уральскага аддзялення ''«Саюза Добраахвотнікаў Данбаса»'' (СДД) Максіма Хлопіна, які паведаміў ім імёны загінуўшых у Трыпалі байцоў з Расіі. Пазней на старонцы СДД у сацыяльнай сетцы ''«[[УКантакце]]»'' Хлопін апублікаваў запіс, дзе абвяргаў даныя карэспандэнтаў, заявіўшы, што не перадаваў ім ніякай інфармацыі<ref>[https://riafan.ru/1217033-meduza-postroila-rassledovanie-o-chvk-vagner-v-livii-na-feikakh «Медуза» построила расследование о ЧВК «Вагнер» в Ливии на фейках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210517101426/https://riafan.ru/1217033-meduza-postroila-rassledovanie-o-chvk-vagner-v-livii-na-feikakh |date=17 мая 2021 }}</ref><ref>[https://youtu.ru/_8TNjk84MHA Либерда слепила очередной фейко о «ЧВК Вагнера» (Руслан Осташко)]{{Недаступная спасылка}} — відэа на [[Youtube]]</ref>. Па даных выдання ''The New York Times'', у пачатку лістапада ў раён Трыпалі былі перакінутыя да 200 расійскіх наймітаў. На думку журналістаў, гэта з’яўляецца часткай шырокай кампаніі па аднаўленні расійскага ўплыву на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і ў [[Афрыка|Афрыцы]], страчанага пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]. Разам з тым, міністр унутраных спраў УНЗ Фатхі Башага абвінаваціў Расію ў распальванні шматмесячнага канфлікту ў Лівіі з тым, каб распаўсюдзіць свой уплыў на краіну-вытворцу нафты, і заклікаў ЗША ўзмацніць свае намаганні для спынення канфлікту<ref>{{Cite web |url=https://www.segodnya.ua/world/wnews/rossiyskie-naemniki-v-livii-tripoli-prosit-pomoshchi-u-ssha-1358152.html |title=Российские наемники в Ливии: Триполи просит помощи у США |access-date=11 лістапада 2019 |archive-date=11 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111141237/https://www.segodnya.ua/world/wnews/rossiyskie-naemniki-v-livii-tripoli-prosit-pomoshchi-u-ssha-1358152.html |url-status=dead }}</ref>. МЗС Расіі адмаўляла дадзеныя абвінавачванні<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20191107/1560661146.html В МИД РФ опровергли сообщения о российских наемниках в Ливии]</ref>. 4 лютага 2020 года генеральны сакратар ААН [[Антоніу Гутэрыш]] заявіў, што арганізацыя не знайшла пацверджанняў прысутнасці наймітаў ПВК «Вагнер» у Лівіі. За месяц да гэтага прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што калі ў Лівіі і ёсць расійскія грамадзяне, то яны не прадстаўляюць інтарэсы дзяржавы і грошай ад яе не атрымліваюць<ref>[https://riafan.ru/1247893-oon-ne-nashla-podtverzhdenii-nalichiya-chvk-vagnera-v-livii ООН не нашла подтверждений наличия ЧВК «Вагнера» в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200205163240/https://riafan.ru/1247893-oon-ne-nashla-podtverzhdenii-nalichiya-chvk-vagnera-v-livii |date=5 лютага 2020 }}</ref>. 26 сакавіка, як паведамляў ''«Sham Center»'', падчас бою за стратэгічную ваенную базу Аль-Ватыя турэцкая армія і атрады Сараджа сутыкнуліся з ПВК «Вагнер», пасля чаго ў палон патрапіў адзін з расійскіх наёмнікаў<ref name="26 сакавіка"/>. Паведамлялася, што падчас дронавых атак у ноч з 6 на 7 красавіка арміі УНЗ і Турцыі загінулі парадку 40 расіян<ref name="махач 6-7 красавіка"/>. 7 мая прадстаўнікі ААН выступілі з заявай аб прысутнасці супрацоўнікаў ПВК «Вагнер» у Лівіі. Па іх інфармацыі, на той момант у краіне знаходзіліся ад 800 да 1200 яе наймітаў. Па даных ананімнай крыніцы, расіяне дапамагалі сілам Хафтара з абслугоўваннем і рамонтам тэхнікі, а таксама ўдзельнічалі ў баявых аперацыях: аказвалі падтрымку ў якасці наводчыкаў артылерыі і авіяцыі, снайпераў і спецыялістаў па радыёэлектроннай барацьбе. Крыніцы ААН таксама ўсталявалі, што аператыўнікі з расійскай ПВК знаходзяцца ў Лівіі з кастрычніка 2018 года. Па іх ацэнцы, прысутнасць наймітаў істотна ўзмацніла армію Хафтара. Акрамя таго, сцвярджалася, што ў краіне прысутнічала і іншая прыватная ахоўная кампанія — «[[РСБ-Груп|Расійскія сістэмы бяспекі]]». Яе спецыялісты меркавана ажыццяўлялі абслугоўванне і рамонт ваеннай авіяцыі<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/05/07/vagner_wagner/ ООН подсчитала бойцов ЧВК Вагнера в Ливии] // Lenta.ru, 7 мая 2020</ref>. Гэта справаздача міжнароднай арганізацыі падвергнулася крытыцы з боку расійскіх журналістаў і экспертаў. Як заявіў крымскі палітолаг Уладзімір Джарала, даклад ААН заснаваны на інфармацыі са скандальнага ўкраінскага сайта «[[Міратворца (вэб-сайт)|Миротворець]]», таму ён не можа быць аб’ектыўным. Раней стала вядома, што эксперты ААН ўнеслі ў спіс з 122 імёнаў 106 чалавек, даныя аб якіх ўзялі з гэтага сайта. У даклад трапіў расіянін Дзмітрый Варанцоў, што ніколі не быў у Лівіі, працуючы на будоўлі, а у 2019 годзе, па яго словах, быў толькі ў Маскве і Пецярбургу. Мужчына здзіўляўся, чаму яго прылічылі да байцоў расійскіх ПВК ву Лівіі, і назваў гэтыя даныя «трызненнем»<ref>[https://nation-news.ru/523180-politolog-dzharalla-nazval-neobektivnym-doklad-oon-o-rossiiskih-chvk-v-livii Политолог Джаралла назвал необъективным доклад ООН о российских ЧВК в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200525180352/https://nation-news.ru/523180-politolog-dzharalla-nazval-neobektivnym-doklad-oon-o-rossiiskih-chvk-v-livii |date=25 мая 2020 }}</ref>. У пачатку чэрвеня карыстальнікі сетак паведамлялі, што войскі УНЗ узялі ў палон чатырох расійскіх наймітаў. Факт наяўнасці палонных расіян прызнаў і МЗС Расіі<ref>[https://real-vin.com/v-livii-pri-otstuplenii-chetvero-naemnikov-chvk-vagnera-popali-v-plen/amp В Ливии при отступлении четверо наемников ЧВК Вагнера попали в плен]</ref>. Як паведаміў 7 чэрвеня інфасайт ''«Обозреватель»'', паблізу Трыпалі, у раёне Аль-Хала былі выяўленыя агнявыя кропкі расійскай ПВК «Вагнер», якія размяшчаліся ў жылых дамах лівійцаў<ref>[https://www.obozrevatel.com/russia/kak-vagnerovtsyi-prikryivayutsya-mirnyim-naseleniem-v-livii.htm?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile Как вагнеровцы прикрываются мирным населением в Ливии]</ref>. Тады ж у сетку была выкладзена пасведчанне аб нараджэнні аднаго з наймітаў ПВК «Вагнер», забітага ў Лівіі. Пры гэтым імя загінулага было жаночым, а на фатаграфіі ля дакумента быў мужчына<ref>https://vk.com/wall-55849790_1290105</ref>. == Адлюстраванне ў мастацтве == Падзеі расійска-туніскага фільма «[[Шугалей (фільм)|Шугалей]]» (2020), які распавядае гісторыю двух расіян, захопленых у палон лівійскімі баевікамі, разгортваюцца на фоне дадзенай аперацыі ЛНА. Прысутнічае ў карціне адна сцэна, дзе ёсць сам фельдмаршал Халіфа Хафтар у выкананні Алега Мяцелева<ref>[https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/ros/139913/titr/ Шугалей (2020): актёры и роли]</ref><ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/1366040/cast/ Съёмачная группа фильма]</ref>. == Гл. таксама == * [[Бітва за Трыпалі (2011)]] * [[Бітва за Трыпалі (2018)]] * [[Сехам Сергева]] == Зноскі == {{reflist|3}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://www.gazeta.ru/army/2019/04/06/12287647.shtml Армия ливийского правительства атаковала силы Хафтара — хроника событий] // Газета.Ru, 6 апр 2019 * [https://vz.ru/world/2019/4/24/177686.html Что мешает у захватить Триполи] // Взгляд, 24 апреля 2019 * Marie Verdier. [https://www.la-croix.com/Monde/Afrique/En-Libye-marechal-Haftar-tente-lassaut-Tripoli-2019-04-05-1201013772 En Libye, le maréchal Haftar tente l’assaut de Tripoli] // La Croix, 5 avril 2019 * Frédéric Bobin. [https://www.lemonde.fr/afrique/article/2019/08/19/libye-menace-de-declin-khalifa-haftar-va-opter-pour-une-escalade-destructrice_5500659_3212.html Libye: «Menacé de déclin, Khalifa Haftar va opter pour une escalade destructrice»] // Le Monde, 19 août 2019 {{Вонкавыя спасылкі}} {{Добры артыкул|Гісторыя}} {{Артыкул года|2020}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:2019 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] [[Катэгорыя:2020 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Турцыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі]] 9hiivgl5vxgv0njydoiaa4m5r2dbp4n 5186849 5186836 2026-08-25T20:39:10Z DBatura 73587 5186849 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Наступленне на Трыпалі | частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)]] | выява = [[File:Western Libya (June 5 2020).svg|300px]] | загаловак = '''Фронт па стане на 5 чэрвеня 2020.''' {{legend|#EDC4BE|Пад кантролем ЛНА і Палаты прадстаўнікоў}} {{legend|#CDEBC9|Пад кантролем Урада нацыянальнай згоды}} {{legend|#cd90c9|Пад кантролем нейтральных мясцовых сіл (горад Бені-Валід)}} | дата = [[4 красавіка]] [[2019]] — [[4 чэрвеня]] [[2020]] | месца = паўночны захад [[Лівія|Лівіі]], горад [[Трыпалі]] | прычына = | вынік = Перамога Урада нацыянальнай згоды (УНЗ) і яго саюзнікаў: *• Трыпалі застаўся за УНЗ *• Армія УНЗ пачынае рухацца ў бок Сірта *• Узрост актыўнасці Турцыі ў рэгіёне | праціўнік1 = {{Сцяг|Лівія}} '''[[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палата прадстаўнікоў]]:''' * [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] [[Лівійская нацыянальная армія|ЛНА]]: ** [[File:Flag of the Libyan Ground Forces.svg|22px]] [[Сухапутныя войскі]]: ***• 9-я брыгада<ref>[https://www.addresslibya.co/en/archives/47339] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200113140616/https://www.addresslibya.co/en/archives/47339 |date=13 студзеня 2020 }}</ref> ***• 73-я брыгада<ref name="73-я перадавая"/> ***• 103-я брыгада<ref name="камандуючыя Хафтара"/> ***• 106-я брыгада<ref>[https://www.addresslibya.co/en/archives/51955] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200201203609/https://www.addresslibya.co/en/archives/51955 |date=1 лютага 2020 }}</ref> ***• 134-я брыгада<ref name="134 брыгада"/> ***• 604-я брыгада<ref name="libyaobserver06012020"/> <small>(са студзеня 2020)</small> ***• Брыгада Аль-Вадзі<ref name="MEMGulfHypocriticalWar">[https://www.middleeastmonitor.com/20200420-haftar-and-the-gulf-states-are-leading-a-hypocritical-fake-war-against-islamism-in-libya/]</ref> ***• 128-ы пяхотны батальён<ref name="inforeactor"/> ***• 201-ы батальён<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/Mansourtalk/status/1118610155615207425|title=Reinforcements of #LNA 201st Battalion in #Tripoli #Libyapic.twitter.com/q934WZiQHJ|last=Mansour|first=Mohamed|date=17 April 2019|website=@Mansourtalk|language=en|access-date=17 April 2019}}</ref> ***• Батальён «Тарык бін Зіяд»<ref>[https://www.addresslibya.co/en/archives/51366] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200211205142/https://www.addresslibya.co/en/archives/51366 |date=11 лютага 2020 }}</ref> ***• Таўхідскі батальён<ref name="MEMGulfHypocriticalWar"/> ***• Апалчэнне Субул аль-Салам<ref name="MEMGulfHypocriticalWar"/> ** [[File:Flag of the Libyan Air Force.svg|22px]] [[Ваенна-паветраныя сілы]]: **• Авіябаза Аль-Ватыя<ref name="26 сакавіка"/><ref name="авиация"/> **• {{Flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} [[Ваенна-марскія сілы]]: ***• Марская пяхота<ref name="палон"/> ***• Берагавая ахова<ref name="камандуючыя Хафтара"/> ** [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]]<ref name="26 сакавіка"/><ref name="Вагнер"/><ref name="махач 6-7 красавіка"/><ref name="газ"/> {{Сцяг|Лівія|1977}} '''[[Народны фронт вызвалення Лівіі]]'''<ref name="28 мая"/><ref name="джамахирия"/><ref group="~">Першыя сутыкненні з апалчэннем УНЗ адбыліся яшчэ 28 мая 2019.</ref> <small>(з ліпеня 2019)</small><br />[[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] '''[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]'''<ref name="суданцы"/> <small>(з ліпеня 2019)</small>{{Collapsible list |bullets =yes |title = пры падтрымцы: |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]}<ref name="livejournal"/><ref name="eadaily.com"/> |{{Сцягафікацыя|ААЭ}}<ref name="livejournal"/> |{{Сцягафікацыя|Расія}}<ref>{{cite news|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/04/08/in-libya-one-of-putins-many-bets-is-in-play-a65143|title=In Libya, One of Putin’s Many Bets Is in Play|date=8 April 2019|author=The Moscow Times}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref name="Saudi">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/06/libya-international-community-warns-haftar-against-tripoli-attack|title=Libya: international community warns Haftar against Tripoli attack|author=Patrick Wintour|date=6 April 2019|work=The Guardian}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref name="claims">{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190406-haftar-attacking-tripoli-with-egyptian-uae-and-saudi-arms-libya-general-claims/|title=Haftar attacking Tripoli with Egyptian, UAE and Saudi arms, Libya General claims|date=6 April 2019|website=Middle East Monitor|access-date=15 April 2019}}</ref> |[[File:Flag of South Yemen.svg|22px]] [[Паўднёвы Пераходны Савет]]<ref name="сепары"/> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>https://www.libyanexpress.com/jordan-arming-libyas-haftar-with-armored-vehicles-and-weapons/ Jordan arming Libya’s Haftar with armored vehicles and weapons</ref> |{{Сцягафікацыя|Судан}}<ref name="суданцы"/> |{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref name=SAA>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/benghazi-based-libyan-govt-sends-first-official-delegation-to-syria/|title=Benghazi-based Libyan gov’t sends first official delegation to Syria|website=Al Masdar News|date=1 March 2020|access-date=4 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302231514/https://www.almasdarnews.com/article/benghazi-based-libyan-govt-sends-first-official-delegation-to-syria/|archive-date=2 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Israel}}<ref>{{cite web |last1=Silverstein |first1=Richard |title=Haftar: Israeli secret aid to Libya's strongman reveals a new friend in Africa |url=https://www.middleeasteye.net/opinion/haftar-israeli-secret-aid-libyas-strongman-reveals-new-friend-africa |website=Middle East Eye |access-date=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya's Haftar 'provided with Israeli military aid following UAE-mediated meetings with Mossad agents' |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/7/24/libyas-haftar-provided-with-israeli-weaponry-following-uae-mediated-meetings |website=The New Arab |access-date=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya’s Haftar had lengthy meeting with Israeli intelligence officer |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180703-libyas-haftar-had-lengthy-meeting-with-israeli-intelligence-officer/ |website=Middle East Monitor |access-date=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya: Flight data places mysterious planes in Haftar territory |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/libya-flight-data-places-mysterious-planes-haftar-territory-190527205819893.html |website=Al Jazeera |access-date=26 February 2020}}</ref> |{{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref>[https://m.gazeta.ru/politics/2020/04/23_a_13059853.shtml Иностранное вмешательство: как США и Турция делят Ливию] — Gaseta.ru, 23 апреля 2020</ref> }} | праціўнік2 = {{Сцяг|Лівія}} '''[[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]]:''' * [[File:Flag of the Libyan Ground Forces.svg|22px]] [[Лівійская армія]]: **• 4-я брыгада<ref>{{Cite web |url=https://www.arraedlg.com/qanunu-the-army-thwarted-an-infiltration-attempt-by-the-hifter-militias-in-aziziyah/ |title=Архіўная копія |access-date=23 красавіка 2020 |archive-date=28 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928032109/https://www.arraedlg.com/qanunu-the-army-thwarted-an-infiltration-attempt-by-the-hifter-militias-in-aziziyah/ |url-status=dead }}</ref> **• 7-я брыгада<ref>{{Cite web |url=https://uwidata.com/9218-bashaghas-turn-to-the-west-and-turkish-interests-in-libya/ |title=Архіўная копія |access-date=23 красавіка 2020 |archive-date=29 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429034945/https://uwidata.com/9218-bashaghas-turn-to-the-west-and-turkish-interests-in-libya/ |url-status=dead }}</ref> **• 604-я брыгада<ref name="libyaobserver06012020"/> <small>(да студзеня 2020)</small> **• Брыгада [[Трыпалі]]<ref name="mee">{{cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/haftar-forces-capture-old-tripoli-airport-after-clashes-near-libyan-capital|title=Haftar forces capture old Tripoli airport after clashes near Libyan capital|work=Middle East Eye and agencies|date=5 April 2019}}</ref><ref name="брт"/> **• Брыгада [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/haftar-forces-capture-old-tripoli-airport-after-clashes-near-libyan-capital|title=Haftar forces capture old Tripoli airport after clashes near Libyan capital|work=Middle East Eye and agencies|date=5 April 2019}}</ref> **• 301-ы пяхотны батальён<ref>[https://www.libyaerver.ly/inbrief/301rd-infantry-battalion-redeploys-forces-south-tripoli]{{Недаступная спасылка}}</ref> **• Апалчэнне [[Сірт]]а<ref name="libyaobserver06012020"/> ** [[Выява:Libya Shield Force.png|22px]] [[Узброены шчыт Лівіі|Шчыт Лівіі]]<ref name="РБК"/><ref name="місурата"/>: ***• Брыгада [[Місурата|Місураты]] <small>(да снежня 2019)</small> * [[File:Flag of the Libyan Air Force.svg|22px]] [[Ваенна-паветраныя сілы]]: **• Аэрапорт Мітыга<ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/north-africa/2019/04/06/Haftar-forces-announce-no-fly-zone-after-being-targeted-by-air-strike-.html|title=Haftar forces announce no-fly zone after being targeted by air strike|website=english.alarabiya.net|language=en|access-date=2019-04-08}}</ref> **• Аэрапорт Місурата<ref name="самалёт"/> * [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]]<ref name="Коц">[https://m.kp.by/daily/26978.5/4037279/ Битва за Триполи: армия маршала Халифы Хафтара штурмует ливийскую столицу //Комсомольская правда, Александр Коц, 19 мая 2019]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="Малдова"/><ref name="7 мая"/><ref name="чадийцы"/> [[File:Flag of the Muslim Brotherhood.png|22px]] '''[[Браты-мусульмане]]'''<ref name="Коц"/><ref>[https://politros.com/154740-ssha-vzyali-pod-krylo-terroristov-pns-livii-i-tradicionno-obvinili-rf-vo-vmeshatelstve] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191117143028/https://politros.com/154740-ssha-vzyali-pod-krylo-terroristov-pns-livii-i-tradicionno-obvinili-rf-vo-vmeshatelstve |date=17 лістапада 2019 }}</ref><br />{{Сцяг|Джыхад}} '''[[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]]'''<ref name="исламисты"/> <small>(з верасня 2019)</small><br />[[File:Flag of Syria (2025-).svg|22px]] '''[[Сірыйская нацыянальная армія]]'''<ref name="Xinhuasyrianrebels">[http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191229131630/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm |date=29 снежня 2019 }}</ref> <small>(са снежня 2019)</small><br />'''{{Сцягафікацыя|Турцыя}}'''<ref name="OperationsOngoingDailySabah">[https://www.dailysabah.com/politics/war-on-terror/turkeys-peacekeeping-security-operations-in-syria-libya-and-east-mediterranean-ongoing]</ref><ref name="TurkishInvolvementGNABoost">[https://thearabweekly.com/turkish-involvement-gives-military-boost-gna-libyas-west]</ref><ref group="~">Прэзідэнт Турцыі Р. Эрдаган аб’явіў аб адпраўцы ваеннаслужачых у Лівію 5 студзеня 2020 года. Афіцыйна да гэтага Турцыя толькі займалася пастаўкамі зброі і тэхнікі для сіл урада Фаіза Сараджа. Аднак у ЛНА паведамлялі аб прысутнасці турэцкіх ваенных яшчэ з лета 2019 года.</ref> <small>(са студзеня 2020)</small><br />[[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] ''[[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|ІДІЛ]]''<ref name="игил">[https://news-front.info/2020/03/15/turcziya-perebrosila-v-liviyu-okolo-2-tysyach-boevikov/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews Турция перебросила в Ливию около 2 тысяч боевиков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710092705/https://news-front.info/2020/03/15/turcziya-perebrosila-v-liviyu-okolo-2-tysyach-boevikov/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |date=10 ліпеня 2021 }} // Newsfront, 15 марта 2020</ref><ref name="фан"/> <small>(з сакавіка 2020, спрэчна)</small><br />{{Сцяг|Джыхад}} ''[[Фронт аль-Нусра]]''<ref name="игил"/> <small>(з сакавіка 2020, спрэчна)</small><br />{{Collapsible list |bullets =yes |title = пры падтрымцы: |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Коц"/><ref>[[:en:2019 Western Libya Offensive]]</ref> |{{Сцягафікацыя|Італія}}<ref name="Коц"/><ref>{{Cite web |url=https://southfront.org/military-situation-in-libya-on-april-27-2019-map-update/ |title=MILITARY SITUATION IN LIBYA ON APRIL 27, 2019 (MAP UPDATE) |access-date=27 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427163403/https://southfront.org/military-situation-in-libya-on-april-27-2019-map-update/ |archive-date=27 красавіка 2019 |url-status=dead }}</ref> |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]<ref name="eadaily.com"/><ref name="Коц"/> |{{Сцягафікацыя|Ukraine}}<ref>{{Cite web |url=http://za-kaddafi.org/node/47151 |title=Украинский грузовой самолет из Анкары прибыл в Мисурату с оружием для ПНС-2 |access-date=9 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117030434/http://za-kaddafi.org/node/47151 |archive-date=17 студзеня 2020 |url-status=dead }}</ref> |{{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref name="газ"/><ref>[https://inforeactor.ru/263399-rezhim-terroristov-iz-pns-livii-davno-rukhnul-by-bez-podderzhki-zapada-i-boevikov Режим террористов из ПНС Ливии давно рухнул бы без поддержки Запада и боевиков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191117140030/https://inforeactor.ru/263399-rezhim-terroristov-iz-pns-livii-davno-rukhnul-by-bez-podderzhki-zapada-i-boevikov |date=17 лістапада 2019 }}</ref><ref name=":)"/> |{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<ref name="газ"/><ref>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200418-libya-foreign-ministry-britain-stands-with-gna |title=Libya Foreign Ministry: ‘Britain stands with GNA’ |access-date=23 April 2020 |issue=18 April 2020}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Судан}}<ref>[https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229188869.html UN appeals for urgent release of migrants trapped in Libya]</ref> |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref name="газ"/><ref>{{cite news |last1=Alharathy |first1=Safa |title=Tunisian President reiterates his country's position towards GNA as the legitimate authority in Libya |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |access-date=17 April 2020 |issue=16 April 2020 |archive-date=21 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |url-status=dead }} {{Cite web |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |title=Архіўная копія |access-date=23 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |archive-date=21 красавіка 2020 |url-status=dead }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Алжыр}}<ref name="газ"/> }} | камандзір1= [[Выява:Libyan National Army.png|22px]] [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтар]]<br />[[Выява:Libyan National Army.png|22px]] Саліх Бухаліка<br />[[Выява:Libyan National Army.png|22px]] Абдулсалам Хасі<br />[[Выява:Libyan National Army.png|22px]] Валід ад-Дзібар аль-Фарджані †<br />{{Сцяг|Лівія|1977}} [[Саіф аль-Іслам Кадафі]]<br />[[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Махамед Хамдан Дагала]] | камандзір2= {{Сцяг|Лівія}} [[Фаіз Сарадж]]<br />{{Сцяг|Лівія}} Асама аль-Джуваілі<br />{{Сцяг|Лівія}} [[Фатхі Башага]]<br />{{Сцяг|Турцыя}} [[Рэджэп Таіп Эрдаган]]<br />{{Сцяг|Турцыя}} Хулусі Акар<br />[[File:Flag of Syria (2025-).svg|22px]] Анас аль-Абдах<br />{{Сцяг|Джыхад}} Ісмаіл Мухамад аль-Салабі | сілы1 = 3 000—25 000<ref>[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2019/04/05/en-libye-le-marechal-haftar-intensifie-la-pression-sur-tripoli_5446168_3212.html En Libye, le maréchal Haftar intensifie la pression sur Tripoli]</ref><ref name="fr"/> чалавек, 27 баявых самалётаў, 21 верталёт<ref>[https://www.ispionline.it/en/pubblicazione/forces-libyan-ground-who-who-20640 Forces on the Libyan ground: Who is Who]</ref> | сілы2 = 3 000—35 000<ref name="fr">[http://www.lefigaro.fr/international/tripoli-les-tensions-se-poursuivent-20190406 Tripoli: les tensions se poursuivent]</ref><ref>[https://www.france24.com/fr/20190406-libye-milices-haftar-tripoli Qui s’affrontent sur le terrain en Libye ?]</ref> чалавек, 15 баявых самалётаў<ref>[https://www.liberation.fr/planete/2019/04/08/libye-le-marechal-haftar-fait-trembler-tripoli_1720166 Libye: le maréchal Haftar]</ref> | страты1 = {{Сцяг|Лівія}} прыкладна 1 000 забітых байцоў<ref name="lemonde">[https://www.lemonde.fr/international/article/2020/01/05/libye-au-moins-28-morts-dans-un-raid-contre-une-ecole-militaire_6024817_3210.html Libye : au moins vingt-huit morts dans un raid contre une école militaire] // Le Monde, 5 января 2020</ref>, 4 самалёты<ref name="самалёт"/><ref name="7дек"/><ref name="транспорнтик в Тархуне"/><ref name="май2020"/>, 1 верталёт<ref name="Ми-24П"/>, 3 БПЛА збіты<ref name="август"/><ref name="орлан"/><ref name="дрон3апреля"/><br />{{Сцяг|ААЭ}} 6 ваеннаслужачых загінулі<ref name="ААЭ">[https://www.libyanexpress.com/libyas-gna-air-force-destroys-haftars-defenses-at-al-jufra-airbase-6-uae-soldiers-killed/ Libya’s GNA Air Force destroys Haftar’s defenses at Al-Jufra airbase, 6 UAE soldiers killed]</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/news/six-uae-soldier-killed-operations-field-accident-state-media Six UAE soldiers killed in 'operations field' accident: State media]</ref><br />{{Сцяг|Расія}} 53—78 наймітаў ПВК загінулі<ref name="Вагнер">[https://meduza.io/en/feature/2019/10/02/a-small-price-to-pay-for-tripoli A small price to pay for Tripoli Between 10 and 35 Russian mercenaries have been killed in the Libyan Civil War. We identified several of them.]</ref><ref name="Вагнер"/><ref name="махач 6-7 красавіка"/><ref name="ЧВК2">[https://madamasr.com/en/2019/12/28/feature/politics/from-tripolis-front-lines-how-haftar-recovered-from-the-setback-in-gharyan-and-whats-next-for-the-advancing-lna/ From Tripoli’s front lines: How Haftar recovered from the setback in Gharyan and what’s next for the advancing LNA]</ref> | страты2 = {{Сцяг|Лівія}} прыкладна 1 000 забітых байцоў<ref name="lemonde"/><ref>{{Cite web|url=https://www.alhadath.net/alhadath/2019/12/27/المسماري-نستعد-لدخول-معركة-الأحياء-الرئيسية-بطرابلس.html|title=المسماري: عشرات الجثث للميليشيات بطريق مطار طرابلس|first=العربية|last=نت|date=27 December 2019|website=العربية نت}}</ref>, 6 самалётаў<ref name="7 мая"/><ref name="MiG"/><ref name="Эль-Джуфра"/><ref name=lnajune13/><ref name="панцирь-с1"/><ref name="3 красавіка"/> i 1 верталёт збіты<ref>[https://www.alaraby.co.uk/english/news/2019/6/13/haftars-forces-down-helicopter-killing-pilot-in-western-libya Haftar's forces 'shoot down helicopter, killing pilot' in western Libya]</ref><br />{{Сцяг|Турцыя}} 3<ref name="22 лютага"/>—27<ref>[https://www.egypttoday.com/Article/2/81946/LNA-kills-16-Turkish-military-personnel-including-3-commanders LNA kills 16 Turkish military personnel including 3 commanders]<br>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security/eastern-libya-forces-say-16-turkish-soldiers-killed-in-fighting-idUSKCN20H0JX|title=Eastern Libya forces say 16 Turkish soldiers killed in fighting - Libya as Haftar’s forces advance on Misrata|website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.alarabiya.net/ar/north-africa/2020/02/28/بعد-ادلب-7-قتلى-أتراك-بقصف-الجيش-الليبي-على-معيتيقة.html|title=7 قتلى أتراك بقصف الجيش الليبي على معيتيقة|first=العربية|last=نت|date=February 28, 2020|website=العربية نت}}</ref><ref>[https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ Libyan Army killed 4 Turkish soldiers, Syrian militant leader near Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200420121509/https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ |date=20 красавіка 2020 }}</ref> ваеннаслужачых загінулі і 27 БПЛА знішчаны<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2920938.html Армия Хафтара в Ливии сбила 28 турецких БПЛА] — ИА REGNUM, 18 апреля 2020</ref><br />[[File:Flag of Syria (2025-).svg|22px]] 403<ref name="Syrian">{{cite web|url=https://www.syriahr.com/en/?p=169902|title= Celebrating the return of commander from Libya - Al-Hamza Division members open fire up in the air in Jendires triggering panic among people |date=15 June 2020}}</ref>—500<ref>{{Cite web |url=https://aawsat.com/english/home/article/2212856/lna-says-turkish-battleship-strikes-area-western-libya |title=LNA Says Turkish Battleship Strikes Area in Western Libya |access-date=7 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404104209/https://aawsat.com/english/home/article/2212856/lna-says-turkish-battleship-strikes-area-western-libya |archive-date=4 красавіка 2020 |url-status=dead }}</ref> баевікоў загінулі<br />{{Сцяг|Украіна}} 3 Іл-76 знішчаны<ref name="укр"/><br />{{Сцяг|ЗША}} 1 дрон збіты<ref name="БПЛА1"/><br />{{Сцяг|Італія}} 1 дрон збіты<ref name="БПЛА2"/> |агульныя страты = Па даных Нацыянальнага камітэта па правах чалавека на 4 красавіка 2020 года<ref name="гадавіна">[https://news-front.info/2020/04/05/v-livii-za-god-boev-v-rajone-tripoli-pogibli-bolee-43-tysyach-chelovek/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews В Ливии, за год боев в районе Триполи, погибли более 4,3 тысяч человек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220630221602/https://news-front.info/2020/04/05/v-livii-za-god-boev-v-rajone-tripoli-pogibli-bolee-43-tysyach-chelovek/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |date=30 чэрвеня 2022 }} // News Front, 5 апреля 2010</ref>: 506 грамадзянскіх загінулі і 800 атрымалі раненні, а ўсяго '''4 387''' забітых <small>(у тым ліку па 1 грамадзяніну [[Украіна|Украіны]]<ref name="укр"/>, [[Марока]]<ref name="мараканец">[http://russian.news.cn/2019-10/04/c_138447854.htm Еще два мирных жителя были убиты в результате обстрела в Триполи]</ref> і [[Сірыя|Сірыі]]<ref name="22 лютага"/>)</small>, '''12 753''' параненых, '''342 000''' бежанцаў. }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Наступле́нне на Тры́палі''' (кодавая назва аперацыі: '''«Паво́дка го́днасці»'''<ref>{{Cite web|url=https://southfront.org/libyan-national-army-reaches-tripolis-outskirt-map/|title=Libyan National Army Reaches Tripoli's Outskirt (Map)|work=South Front|date=6 April 2019|access-date=15 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406172628/https://southfront.org/libyan-national-army-reaches-tripolis-outskirt-map/|archive-date=6 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref>; контраперацыя сіл УНЗ: '''«Вулка́н гне́ву»'''<ref>[https://news.ru/russia/vulkan-gneva-v-livii-nachalas-grazhdanskaya-vojna/ «Вулкан гнева»: в Ливии началась гражданская война]</ref>) — наступальная аперацыя [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміі (ЛНА)]] на чале з фельдмаршалам [[Халіфа Хафтар]]ам, які падпарадкоўваўся [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаце прадстаўнікоў Лівіі (ППЛ)]], супраць сіл [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|Урада нацыянальнай згоды (УНЗ)]] прэм’ер-міністра [[Фаіз Сарадж|Фаіза Сараджа]], мэтай чаго была лівійская сталіца [[Трыпалі]]. ППЛ і УНЗ (да [[2016]] года замест яго быў [[Усеагульны нацыянальны кангрэс Лівіі|Усеагульны нацыянальны кангрэс]]) вялі паміж сабой барацьбу за поўны кантроль над Лівіяй з [[2014]] года, што прывяло да фактычнага двоеўладдзя ў краіне. У канцы мая 2019 года паміж прыхільнікамі ўрада Сараджа і сіламі [[Народны фронт вызвалення Лівіі|Народнага фронту вызвалення Лівіі]], што выступалі за аднаўленне [[Джамахірыя (дзяржаўны лад)|даваенных парадкаў]], адбылося буйное сутыкненне. Праз месяц НФВЛ падтрымаў наступленне Хафтара, хоць да гэтага «фронт» не супрацоўнічаў ні з адным бокам канфлікту, выступаючы трэцяй сілай. Пазней хафтараўцам аказала дапамогу суданскае апалчэнне [[Сілы аператыўнай падтрымкі|САП]]. Акрамя таго, у баях пад Трыпалі на баку Хафтара ўдзельнічалі прыватныя ваенныя кампаніі з [[Расія|Расіі]] і армія [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]. У сваю чаргу, войскі ўрада нацыянальнай згоды карысталіся падтрымкай ісламісцкіх сіл, звязаных з [[Аль-Каіда]]й, такіх як [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]] і [[Браты-мусульмане]]. Паведамлялася і аб удзеле замежных наймітаў з [[Туніс]]а, [[Судан]]а, [[Афганістан]]а, [[Чад]]а, [[Емен]]а, [[Партугалія|Партугаліі]], [[Малдова|Малдовы]]. Вельмі значную падтрымку аказала [[Турцыя]], якая дастаўляла зброю і боепрыпасы для трыпалітанскіх уладаў. Таксама турэцкія ваенныя перакідалі паўстанцаў з [[Сірыя|Сірыі]] ў Лівію. Са снежня сірыйская ўзброеная апазіцыя стала прымаць актыўны ўдзел у баявых дзеяннях. Галоўным чынам гэта байцы [[Сірыйская нацыянальная армія|СНА]], пратурэцкага сегмента [[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай сірыйскай арміі]]. 5 студзеня 2020 года прэзідэнт [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] заявіў, што турэцкія вайскоўцы афіцыйна накіраваліся ў Лівію. [[Інтэрвенцыя Турцыі ў Лівію|Ваенная інтэрвенцыя Турцыі]] стала ключавым момантам і ў далейшым прывяла ўрад Сараджа да поспеху ў справе супрацьстаяння з Хафтарам. == Папярэдняя абстаноўка == У [[2011]] годзе ў краіне пачаліся масавыя пратэсты, якія неўзабаве перараслі ў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскую вайну]]. Канфлікт скончыўся звяржэннем і забойствам [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]], лідара дзяржавы з [[1969]] года, і перамогай паўстанцкага [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|ПНС]], падтрыманага замежнай кааліцыяй на чале з [[ЗША]]. [[De facto|Дэ-факта]], адбыўся распад Лівіі на шэраг самастойных [[Дзяржава|дзяржаўных утварэнняў]], а сама грамадзянская вайна перайшла ў [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|баявыя сутыкненні паміж рознымі племяннымі апалчэннямі і групоўкамі]]. У [[2014]] годзе ў Лівіі былі абвешчаныя два парламенты — Усеагульны нацыянальны кангрэс у Трыпалі і Палата прадстаўнікоў у [[Табрук]]у, паміж якімі развязалася [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|барацьба за кантроль над краінай]]. У [[2016]] годзе, у адпаведнасці з умовамі Схірацскага пагаднення, для аб’яднання дзяржавы ўтвораны Урад Нацыянальнай Згоды, якому перадаў усе свае паўнамоцтвы трыпалітанскі кангрэс. Аднак Палата прадстаўнікоў не спяшалася пераходзіць пад кантроль УНЗ. Больш за тое, падкантрольная ППЛ армія фельдмаршала Хафтара пачала з ім канфрантацыю. Але значныя сутыкненні паміж прыхільнікамі двух урадаў не адбываліся, паколькі абодва бакі былі сканцэнтраваны на барацьбе з [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]], маджахедамі, племяннымі і замежнымі апалченнямі. У адрозненне ад Сараджа, які абапіраўся на ЗША і Захад, Хафтар карыстаўся падтрымкай ААЭ, Егіпта, Расіі, Саудаўскай Аравіі, Францыі, [[Іран]]а, што лічылі яго здольным аднавіць стабільнасць у краіне і даць адпор ісламістам. 75-гадовы Халіфа Хафтар, былы набліжаны М. Кадафі, у папярэднія гады неаднаразова наведваў [[Масква|Маскву]] і праводзіў перамовы з [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|міністрам абароны РФ]] [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргеем Шайгу]]. Наступленне хафтараўцаў на Трыпалі пачалося напярэдадні [[Лівійская нацыянальная канферэнцыя (2019)|Лівійскай нацыянальнай канферэнцыі]], прызначанай на 14—16 красавіка ў [[Гадамес]]е, размешчаным на стыку межаў Лівіі, [[Алжыр]]а і [[Туніс]]а, і накіраванай на пераадоленне крызісу ў краіне і стану двоеўладдзя. У ёй павінны былі прыняць удзел дэлегаты ўсіх супрацьлеглых бакоў, каб скласці «дарожную карту» для аб’яднання разрозненых дзяржаўных інстытутаў і правядзення агульнанацыянальных прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў, неабходнасць у якіх была зацверджана яшчэ ў маі [[2018]] года<ref>[https://iz.ru/865034/andrei-ontikov/stolitca-v-ogne-liviiskaia-armiia-vedet-nastuplenie-na-tripoli Столица в огне: ливийская армия ведет наступление на Триполи] // Известия</ref>. З-за пачатку наступлення ЛНА канферэнцыя была перанесена на нявызначаны тэрмін<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6351325]</ref>. == Арміі варагуючых бакоў == Лівійская нацыянальная армія прадстаўлена рознымі рухамі, былымі вайскоўцамі Узброеных сіл [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійскай Джамахірыі]], а таксама рэвалюцыйнымі фарміраваннямі, створанымі ў [[2011]] годзе. Многія эксперты зводзіліся да меркавання, што пад кіраўніцтвам высокапастаўленага ваеннага афіцэра падобныя фарміраванні хутка перараслі б у паўнавартаснае войска з належным узроўнем баявой падрыхтоўкі, маральна валявых якасцей і воінскай дысцыпліны. У той жа час атрады Сараджа былі расколатыя, мелі розныя супярэчнасцямі. Не раз яны ўступалі ў адкрытыя канфрантацыі паміж сабой. На гэта і разлічвала камандаванне ЛНА, лічачы, што пры наступленні войскі УНЗ будуць расколатыя, жадаючы правесці імгненную аперацыю<ref name="армии">[https://anna-news.info/shturm-tripoli-neudachnyj-blitskrig-haftara/ Штурм Триполи. Неудачный блицкриг Хафтара // Anna news, 29 апреля 2019]</ref>. Аднак кампанія зацягнулася на многія месяцы, аб чым не меркавалася ў штабах Хафтара<ref>[https://russian.rt.com/world/article/619063-haftar-liviya-nastuplenie «Разногласия очень велики»: как наступление армии Хафтара на Триполи может изменить ситуацию в Ливии // RT на русском, 7 апреля 2019]</ref>. Баявая тэхніка абодвух бакоў складалася ў асноўным са спадчыны арміі М. Кадафі. Аднак у Хафтара была перавага ў тым, што яму прыходзіла дапамога ад [[ААЭ]] ў выглядзе паставак узбраення, у тым ліку і ваеннай тэхнікі. Так, у фельдмаршала меліся на ўзбраенні сучасныя МРАПы. Велізарную ролю гуляла магчымасць падтрымліваць наяўную тэхніку ў спраўным стане. Аднак якія-небудзь сур’ёзныя бранятанкавыя або артылерыйскія злучэнні бакам канфлікту стварыць не ўдалося. Адсутнасць добрых спецыялістаў для абслугоўвання цяжкай ваеннай тэхнікі гэтак жа з’яўлялася слабым бокам як сіл УНЗ, так і фарміраванняў ЛНА. У гэтых умовах узрасла роля [[Узброены пікап|пікап-тачанак]], узброеных ДШК і КПВ. Толькі ў ЛНА іх налічваецца звыш 1800 адзінак<ref>[https://rg.ru/2019/12/18/vojna-pikapov-bolee-tysiachi-vooruzhennyh-avtomobilej-brosheny-v-boj-v-livii.html Война пикапов: более тысячи вооруженных автомобилей брошены в бой в Ливии // «Российская газета», 18 декабря 2019]</ref>. Падчас бітвы значна вырасла роля авіяцыі<ref name="ВПС">[http://anna-news.info/vozdushnaya-vojna-v-livii/ Война в воздухе в Ливии] — Anna-News</ref>. Сілы Хафтара і Сараджа адчувалі дэфіцыт добра падрыхтаваных спецыялістаў для такога сур’ёзнага віду войскаў. Гэта прывяло да таго, што за штурвалы самалётаў садзіліся замежныя найміты альбо ўжо пажылыя лётчыкі<ref name="армии"/>. Што датычна авіяцыі ЛНА, то на працягу 2018 года яна была істотна ўзмоцнена. За кошт аднаўлення авіяцыйнай тэхнікі яе колькасць узрасла. Так, да восені 2018 г. у складзе ВПС меліся 12 прыдатных да палётаў [[МіГ-21]], 3 [[МіГ-23]], 2 [[Су-22]], 2 знішчальнікі [[Dassault Mirage F1|«Міраж F1»]], 6 машын Air Tractor, а таксама 7 верталётаў [[Мі-24|Мі-24 (35)]] і 14 [[Мі-8]]<ref name="авиация">[https://anna-news.info/vvs-livijskoj-natsionalnoj-armii/ ВВС Ливийской национальной армии // Anna News, 9 апреля 2019]</ref>. Аднак у пачатку кампаніі ўдзел ВПС ЛНА насіў абмежаваны характар. Адбівалася аддаленасць раёна баявых дзеянняў ад падкантрольных Хафтару авіябаз. Па колькасці, групоўка войскаў Сараджа разам з замежнымі сіламі ацэньваецца ад 3000 да 35000 чалавек, а Хафтара — ад 3000 да 25000. Сярод іх знаходзіліся 1000—4000 суданцаў з САП<ref name="суданцы"/>, 50 турэцкіх ваенных<ref>{{cite news | last1= McKernan | first1= Bethan | last2= Akoush | first2=Hussein | title= Exclusive: 2,000 Syrian fighters deployed to Libya to support government | date= 2020-01-15 |newspaper= The Guardian | url= https://www.theguardian.com/world/2020/jan/15/exclusive-2000-syrian-troops-deployed-to-libya-to-support-regime |access-date=2020-01-17}}</ref>, звыш 13000 сірыйскіх баевікоў<ref name="Syrian"/>, 200<ref>[https://www.nytimes.com/2019/11/05/world/middleeast/russia-libya-mercenaries.html Russian Snipers, Missiles and Warplanes Try to Tilt Libyan War]</ref>—1400<ref>[https://www.libyanexpress.com/number-of-russian-mercenaries-fighting-for-haftar-in-libya-rises-to-1400-report-says Russian mercenaries fighting for Haftar in Libya rises to 1400, report says]</ref> расійскіх наймітаў, прыкладна 2000 тэрарыстаў ІДІЛ і Фронт-ан-Нусра<ref name="игил"/>, каля 120 апалчэнцаў НФВЛ<ref name="libyaobserver.ly1">{{cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/tripoli-revolutionaries-brigade-fights-gaddafi-loyalists-south-capital|title=Tripoli Revolutionaries Brigade fights off Gaddafi loyalists south of the capital|work=The Libya Observer|date=4 October 2017|access-date=6 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006200304/https://www.libyaobserver.ly/news/tripoli-revolutionaries-brigade-fights-gaddafi-loyalists-south-capital|archive-date=2018-10-06|url-status=live}}</ref>. == Баявыя дзеянні ў 2019 годзе == === Красавік === {{external media |topic = Відэаматэрыял красавіцкіх баёў |subtopic = |width = |image1 = |image2 = |audio1 = |video1 = [https://youtu.ru/DPpEOI7MaEY Бой на трыпалітанскім кірунку з удзелам пікап-тачанак і танка Т-55.] |video2 = [https://youtu.ru/ucadV_mEGAQ Бой за Айн Зара.] |video3 = [https://youtu.ru/-724DL8HJrw Знішчэнне МіГ-21 ВПС ЛНА на поўдзень ад сталіцы.] }} [[File:Western Libya (April 1 2019).svg|thumb|Становішча на паўночным захадзе краіны перад наступленнем Хафтара.]] [[File:Western Libya (April 7 2019).svg|thumb|Становішча на 7 красавіка.]] [[4 красавіка]] камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй маршал Халіфа Хафтар загадаў вайскоўцам пачаць наступленне на сталіцу краіны<ref>[https://lenta.ru/news/2019/04/04/tripoli/ Приезжавший к Шойгу ливийский маршал приказал наступать на Триполи] // Лента. Ру, 4 апреля 2019</ref>. На наступны дзень яго байцы ўступілі ў першы бой з атрадамі трыпалітанскіх уладаў<ref name="РБК">[https://www.rbc.ru/politics/04/04/2019/5ca65e679a7947b319e401ec?from=from_main Армия фельдмаршала Хафтара вступила в первые бои при атаке на Триполи] // РБК</ref>. У той жа дзень падраздзяленні ЛНА ўвайшлі на тэрыторыю міжнароднага аэрапорта Трыпалі, разбуранага з 2014 года<ref>[https://vz.ru/news/2019/4/5/971906.html Армия Хафтара взяла под контроль аэропорт Триполи] // Взгляд, 4 апр 2019</ref>. Паводле папярэдніх даных, на тэрыторыі аб’екта пачаліся ўзброеныя сутыкненні паміж падраздзяленнямі нацыянальнай арміі і прыхільнікамі Урада нацыянальнай згоды. Ваенны савет рэвалюцыянераў Місураты ў сваім камюніке абвясціў пра гатоўнасць супрацьстаяць «злавеснаму наступленню» — палявыя камандзіры, якія фармальна падпарадкоўваліся Сараджу, заклікалі прэм’ера «неадкладна» аддаць загады камандуючым усіх падраздзяленняў захаду краіны, каб сарваць прасоўванне «мяцежнага тырана», як яны назвалі Хафтара, і яго спробы стаць «кіраўніком» Лівіі<ref>[https://vz.ru/news/2019/4/4/971738.html Эксперт рассказал о новой войне в Ливии] // Взгляд, 4 апреля 2019</ref>. Станам на [[5 красавіка]], ЛНА знаходзілася ў 17 км ад сталіцы. Войскам Хафтара атрымалася даволі хутка і без бою ўзяць гарады Зінтан, Гар’ян, Сідзі Білан, якія знаходзяцца недалёка ад Трыпалі, а таксама некалькі раёнаў на паўднёвым захадзе сталіцы<ref>[https://youtu.ru/lO0m27rS5P4 Відэа]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сілы лівійскага военачальніка перш за ўсё захапілі некалькі буйных дарог, якія вядуць да горада. Падобную тактыку Хафтар выкарыстаў у [[Бітва за Дэрну (2018)|бітве за Дэрну]]<ref name="livejournal">[https://colonelcassad.livejournal.com/4897204.html?utm_source=vksharing&utm_medium=social Наступление на Триполи. 04.04.2019]</ref>. У гэты ж дзень адбыліся першыя буйныя сутыкненні. Баі зафіксаваныя ў 27 км ад горада, дзе ў палон патрапілі 128 салдат Хафтара. Таксама паведамлялася, што ў раёне населенага пункта Сідзі Білан ЛНА высадзіла марскі дэсант<ref name="палон">{{Cite web |url=https://news-front.info/2019/04/05/korotko-po-livii-05-04-2019-colonel-cassad/ |title=Ситуация вокруг Триполи |access-date=5 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407190929/https://news-front.info/2019/04/05/korotko-po-livii-05-04-2019-colonel-cassad/ |archive-date=7 красавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. Тым часам, па некаторыя паведамленнях, прэм’ер-міністр Ф. Сарадж часова збег у Туніс<ref>[https://achtungpartisanen.ru/novaja-vojna-v-livii-haftar-nastupaet-na-tripoli-poslednie-novosti/ Новая война в Ливии: Хафтар наступает на Триполи (последние новости)]</ref>. [[6 красавіка]] ВПС УНЗ нанеслі авіяўдары па сілам фельдмаршала Хафтара, што наступалі на сталіцу. У той жа дзень, як паведамлялася, на дапамогу прыхільнікам прэм’ера Сараджа прыбылі фарміраванні з Місураты<ref>[https://www.gazeta.ru/army/2019/04/06/12287647.shtml Новая Сирия? Удары по штабу фельдмаршала] // Газета. Ru, 6 апр 2019</ref>. Праз некалькі гадзін пасля гэтага Хафтар абвясціў аб увядзенні беспалётнай зоны для ваеннай авіацыі над заходняй Лівіяй<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6303099 Армия Хафтара ввела бесполетную зону для боевой авиации в западном регионе Ливии]</ref>. [[7 красавіка]] ў выніку ўзброеных сутыкненняў паміж войскамі УНЗ і ЛНА ў раёне Трыпалі загінуў па меншай меры 21 чалавек. Таксама самалёт ваенна-паветраных сіл урада Сараджа намаляваў сэрца ў небе над Трыпалі, тым самым зрабіўшы жэст у падтрымку жыхароў сталіцы<ref>[https://news.rambler.ru/africa/41995961-vvs-livii-narisovali-ogromnoe-serdtse-v-nebe-nad-tripoli-video/ ВВС Ливии нарисовали огромное сердце в небе над Триполи: видео]</ref>. [[8 красавіка]] сілы ЛНА Х. Хафтара адступілі з аэрапорта ля Трыпалі (пры гэтым прадстаўнік хафтараўцаў заявіў, што яны не здавалі аэрапорт і да гэтага часу яго кантралююць). Працягваліся ўдары па авіябазе Аль-Ватыя за 130 кіламетраў на паўднёвы захад ад Трыпалі, якую займалі сілы фельдмаршала і выкарыстоўвалі для налётаў на пазіцыі УНЗ<ref>[https://lenta.ru/news/2019/04/08/airport/ Ливийский маршал Хафтар потерял аэропорт Триполи] // Лента.ру, 8 апреля 2019</ref>. Па даных рускай службы [[Бі-бі-сі|BBC]], колькасць загінуўшых сярод сіл УНЗ вырасла да 32 чалавек<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-47851037 Ливия: число погибших выросло до 32, призывы ООН проигнорировали] // русская служба Би-би-си, 8 апреля 2019</ref>. [[9 красавіка]] ВПС ЛНА нанеслі ўдар па міжнародным аэрапорце горада Трыпалі<ref>[https://ria.ru/20190409/1552517622.html Силы Хафтара нанесли удар по аэропорту в Триполи, сообщают СМИ]</ref>. Таксама войскі Хафтара збілі ваенны самалёт УНЗ, які выляцеў з горада Місурата<ref name="самалёт">[https://ria.ru/20190410/1552566222.html Армия Хафтара сбила военный самолет] // — РИА Новости, 10 апреля 2019</ref>. У ноч з 9 на 10 красавіка Нацыянальная армія адбіла магутнае наступленне сіл [[Узброены шчыт Лівіі|«Шчыта Лівіі»]] і УНЗ на горад Эль-Азізія. Разам з тым, у раёне аэрапорта зафіксаваны жорсткія сутыкненні. Таксама ЛНА пачала прасоўваенне на поўдні Трыпалі ў раёнах Халет і Айн Зара<ref name="наступ">{{Cite web|url=https://ria.ru/20190410/1552563364.html|title=Источник сообщил об ударах армии Хафтара по войскам ПНС к югу от Триполи|date=20190410T1907+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-04-10}}</ref>. [[10 красавіка]] авіяцыя сараджыстаў нанесла ўдары па аб’ектах арміі Хафтара ў раёне Сук аль-Ахад у 40 кіламетрах ад Трыпалі, у той час як сілы ЛНА ўзялі пад кантроль базу 42-й брыгады ў Айн-Зара<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BgTXdKikWH0&feature=youtu.be|title=Libya: LNA takes control of GNA military base in Ain Zara|author=Ruptly|date=2019-04-11|access-date=2019-04-13}}</ref>. [[11 красавіка]] авіяцыя маршала Х. Хафтара нанесла ўдары па ваеннай базе Урада Нацыянальнай Згоды ля сталіцы<ref>[https://riafan.ru/1169362-aviaciya-lna-khaftara-nanesla-udary-po-voennoi-baze-v-tripoli Авиация ЛНА Хафтара нанесла удары по военной базе в Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190412154400/https://riafan.ru/1169362-aviaciya-lna-khaftara-nanesla-udary-po-voennoi-baze-v-tripoli |date=12 красавіка 2019 }}</ref>. [[12 красавіка]] сілы УНЗ выбіты з пазіцый у раёне населенага пункта Свані. У гэты жа дзень авіяцыйныя падраздзяленні хафтараўцаў у чарговы раз выкарыстоўвалі баявую авіяцыю для атак на атрады УНЗ (задзейнічаны [[Су-22]]М3)<ref>[https://rg.ru/2019/04/14/vozdushnaia-vojna-su-22m3-i-mig-23-brosheny-v-boj-v-livii.html Воздушная война: Су-22М3 и МиГ-23 брошены в бой в Ливии] // РГ, 14 апр 19</ref>. [[14 красавіка]] самалёт ЛНА быў збіты ў раёне населенага пункта Вадзі ар-Рабі. Вядома, што пілот катапультаваўся<ref name="MiG">[https://m.lenta.ru/news/2019/04/14/crash/ Самолет армии фельдмаршала Хафтара сбили в Ливии]</ref>. Адначасова фельдмаршал Хафтар сустрэўся з прэзідэнтам Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі|Абдулам Фатахам ас-Сісі]], каб заручыцца яго падтрымкай<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/04/14/lna-nastupaet-na-tripoli-marshal-haftar-vstretilsya-s-prezidentom-egipta ЛНА наступает на Триполи, маршал Хафтар встретился с президентом Египта]</ref>. [[15 красавіка]] паведамлялася пра цяжкія сутыкненні паміж сіламі УНЗ і ЛНА ў прыгарадзе Айн-Зара<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/Lyobserver/status/1117798300047106056|title=Heavy clashes in Ain Zara district, south of #Tripoli, between #Libya Army units and armed groups of warlord Khalifa Haftarpic.twitter.com/OFJJKRmxj7|last=Observer|first=The Libya|date=15 April 2019|website=@Lyobserver|language=en|access-date=15 April 2019}}</ref>. Ваенна-інфармацыйны аддзел арміі Хафтара заявіў, што ў Гар’яне, які знаходзіўся пад іх кантролем, прыбыла «вялікае падмацаванне», што рухалася далучыцца да штурму сталіцы<ref>{{Cite web|url=http://www.addresslibya.com/en/archives/44630|title=LNA new reinforcements arrive in Gharian to participate in Tripoli liberation|date=15 April 2019|website=The Libyan Address Journal|language=en-US|access-date=16 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202405/http://www.addresslibya.com/en/archives/44630|archive-date=15 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. Прадстаўнік УНЗ заявіў, што ў выніку абстрэлу будынка лівійскага міністэрства адукацыі было знішчана больш за 3 мільёна кніг<ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-idUKKCN1RR1NH|title=U.N. Libya envoy says Haftar made coup attempt with advance on Tripoli|date=15 April 2019|work=Reuters|access-date=15 April 2019|language=en|archive-date=15 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415163130/https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-idUKKCN1RR1NH|url-status=dead}}</ref>. [[16 красавіка]] агенства Sky News апублікавала відэа, дзе сілы УНЗ адступаюць пасля таго, як іх пазіцыі былі абстраляны цяжкай артылерыяй<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/LiBya_73/status/1117890109045641217|title=فيديو تم بثه الآن من طرف التلفزيون الإيطالي يوضح أحد محاور القتال في هذا المساء ، والصحفية تقول ان القوات المهاجمة تملك سلاح ثقيل ولها قوة نارية عالية أجبرت قوات السراج على التراجع .. ونحن يتم نقلنا في سيارة مصفحة لترك خط القتال.. #طوفان_الكرامةpic.twitter.com/dzXbwyEkoE|last=الخوارج|first=غصة|date=2019-04-15|website=@LiBya_73|language=ar|access-date=2019-04-16}}</ref>. Тым жа часам ЛНА абвінаваціла апалчэнцаў з Трыпалі і Місураты, якія падтрымлівалі Сараджа, у наўмысным абстрэле грамадзянскага аб’екта з дапамогай БМ-21 «Град», каб наладзіць грамадства супраць войскаў ППЛ. У гэты жа дзень паведамлялася, што сілы сараджыстаў аднавілі кантроль над мостам Аль-Захра ў паўднёвай частцы Трыпалі. Паступалі паведамленні аб цяжкіх сутыкненнях паміж сіламі УНЗ і ЛНА паблізу Азізіі<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1118156312582475776|title=مصادر العربية: اشتباكات عنيفة بالأسلحة الثقيلة في محيط العزيزية جنوب طرابلس #العربية_عاجل|last=عاجل|first=العربية|date=2019-04-16|website=@AlArabiya_Brk|language=ar|access-date=2019-04-16}}</ref>. У ноч з 16 на [[17 красавіка]] сталіца падвергнулася ракетнаму абстрэлу. Прадстаўнікі ЛНА практычна адразу адкінулі дачыненне да гэтай падзеі. Як заявіў кіраўнік прэс-службы камандавання Хафтара, мінулай ноччу Нацыянальная армія не ўжывала цяжкую зброю падчас ваенных аперацый. Акрамя таго, ён абвінаваціў у наўмысным абстрэле жылых кварталаў сталіцы з установак «Град» мясцовыя трыпалітанскія групоўкі Сараджа. На яго думку, іх мэтай было пасля ўскласці ўсю віну за гэта на хафтараўцаў<ref>[https://m.gazeta.ru/army/2019/04/17/12306853.shtml Ракетный удар: кто обстрелял Триполи // Газета.ру, 17 апреля 2019]</ref>. Паводле выдання The Libya Observer, падчас абстрэлу загінулі чатыры чалавекі і яшчэ дваццаць тры паранены<ref>[https://www.newsru.com/world/17apr2019/tripoli_obstrel.html По Триполи нанесен ракетный удар, есть погибшие среди мирных жителей (ФОТО)]</ref>. [[18 красавіка]] адбываліся цяжкія сутыкненні ў раёне Саад і прыгарадзе Вадзі, дзе паветраныя сілы Хафтара здзейснілі некалькі авіяўдараў па цэлях УНЗ<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/libyaalahrartv/status/1118646078117695489|title=#عاجل {{!}} مراسل الأحرار: غارة جوية على تمركزات قوات الوفاق في #وادي_الربيع وتحليق مستمر للطيران في سماء العاصمة #العدوان_على_طرابلس|last=الأحرار|first=Libya Alahrar TV-قناة ليبيا|date=2019-04-17|website=@libyaalahrartv|language=ar|access-date=2019-04-18}}</ref>. З 19 па 20 красавіка на подступах да лівійскай сталіцы ішлі баі з прымяненнем авіяцыі: сілы, падкантрольныя Сараджу, спрабвалі атакаваць падраздзяленні ЛНА на паўднёвым і ўсходнім напрамках; авіяцыя УНЗ пяць разоў бамбіла населены пункт Гар’ян і тры разы — ваенную базу «Аль-Ватыя»<ref>[https://lenta.ru/news/2019/04/20/tripoli/ В Ливии заявили о тяжелых боях под Триполи] // Лента.ру, 20 апреля 2019</ref>. [[23 красавіка]] камандаванне Лівійскай Нацыянальнай Арміі абвесціла пра пачатак другога этапу наступальнай аперацыі на сталіцу<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/4/23/974553.html Армия Хафтара начала вторую фазу наступления на Триполи]</ref>. Прадстаўнік ЛНА распавёў, што атрады Хафтара вызначылі асноўныя і другарадныя пазіцыі УНЗ. Цяпер, паводле яго слоў, пачынаецца наступны этап аперацыі з удзелам пяхоты і артылерыі. У гэты жа дзень сілы хафтараўцаў у раёне авіябазы Эль-Джуфра падвергліся паветранай атацы з боку трох баявых самалётаў урада Сараджа, адзін з якіх атрымалася збіць<ref name="Эль-Джуфра">[https://ria.ru/20190423/1552970527.html Армия Хафтара заявила, что сбила самолет, пытавшийся атаковать авиабазу]</ref>. Пасля гэтага, [[24 красавіка]], ЛНА значна прасунуліся ў напрамку цэнтра Трыпалі, адкінуўшы апалчэнцаў-сараджыстаў<ref>{{Cite web|url=https://mobile.twitter.com/LiBya_73/status/1121178518476529664|title=Twitter}}</ref>. [[27 красавіка]] БПЛА хафтараўцаў нанёс удар па сталіцы. Сярод забітых былі чатыры мясцовых жыхара і дзесяць салдат Сараджа<ref name="ВПС"/><ref>[https://m.kp.ru/online/news/3461617/ Столица Ливии подверглась авиаудару]</ref>. Таксама ваенна-паветраныя сілы лівійскай нацыянальнай арміі абстралялі склад боепрыпасаў узброеных груповак у Трыпалі. На наступны дзень прадстаўнікі УНЗ заявілі, што ў бамбардзіроўцы сталіцы прымаюць удзел замежныя ВПС, у прыватнасці некаторыя арабскія краіны<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/4/28/975513.html В ПНС заявили об участии иностранной авиации в боях над Триполи]</ref>. [[29 красавіка]] ў прыгарадзе Салах-эд-Дзін сілы ўрада нацыянальнай згоды змаглі адцясніць атрады ЛНА<ref name="бои">[https://eadaily.com/ru/news/2019/04/29/al-arabiya-voyska-marshala-haftara-otstupili-pod-tripoli «Аль-Арабия»: Войска маршала Хафтара отступили под Триполи]</ref>. У гэты ж час хафтараўцы значна прасунуліся да цэнтральных раёнаў сталіцы. Паведамлялася аб баях на подступах да сталіцы. Супрацьстаялыя бакі ўжывалі артылерыю і гранатамёты<ref>[https://www.mk.ru/incident/2019/04/29/armiya-khaftara-zayavila-chto-prorvalas-k-centru-tripoli.html Армия Хафтара заявила, что прорвалась к центру Триполи]</ref>. Баявая авіяцыя ЛНА нанесла ўдары па ваеннаму каледжу ў гэтым раёне<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6389590 СМИ: армия Хафтара находится в 7 км от центра Триполи]</ref>. [[30 красавіка]] з’явіліся паведамленні, што ў Місурату нібыта прыбыла група амерыканскіх ваеннаслужачых<ref>[https://ria.ru/20190430/1553197311.html Американские военные прибыли в ливийский город Мисрата]</ref>. === Май === [[2 мая]] дэпутаты ППЛ на першым сходзе ў Трыпалі выступілі за любую ініцыятыву па спыненні баявых дзеянняў і наступлення на сталіцу. Пасяджэнне праходзіла ў няпоўным складзе і пад старшынствам дэпутата Садэка Кхэйлі. Гэта стала першым пасяджэннем ППЛ у сталіцы краіны<ref>[https://ria.ru/20190502/1553233172.html Ливийские парламентарии выступили против наступления на Триполи]</ref>. На наступны дзень, [[3 мая]], склалася спрэчная сітуацыя, паколькі сілы УНЗ заявілі аб адступленні арміі Хафтара на некалькі кіламетраў ад горада<ref>{{Cite web |url=https://news-front.info/2019/05/03/armiya-haftara-otstupila-ot-tripoli/ |title=Архіўная копія |access-date=3 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503195936/https://news-front.info/2019/05/03/armiya-haftara-otstupila-ot-tripoli/ |archive-date=3 мая 2019 |url-status=dead }}</ref>, калі як ЛНА — аб поўным сваім кантролі над усімі паўднёвымі кварталамі Трыпалі<ref>[https://ura-inform.com/ru/society/2019/05/03/livijskaja-natsionalnaja-armija-vzjala-pod-kontrol-vsju-juzhnuju-chast-tripoli]</ref>. Ужо [[4 мая]] кіраўнік урада нацыянальнай згоды Фаіз Сарадж на фоне поспехаў ЛНА заявіў аб жаданні супрацоўніцтва з Масквой «ва ўсіх абласцях»<ref>[https://vz.ru/news/2019/5/4/976208.html В осажденном Хафтаром Триполи захотели сотрудничать с Москвой во всех областях] // Взгляд, 4 мая 2019</ref>. [[5 мая]] лівійская нацыянальная армія ў ходзе паветраных удараў знішчыла аператыўны штаб сараджыстаў. Прамым ударам падвергліся дыпламатычны клуб і дарога, якая вядзе да мячэці Эль-Кахілі. Раней лівійскае аддзяленне [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]] паведаміла, што ў выніку баявых дзеянняў за месяц загінулі 345 чалавек<ref>[https://russian.rt.com/world/news/628199-liviya-haftar-shtab-nacsoglasiya?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop]</ref>. [[7 мая]] байцам Лівійскай нацыянальнай арміі Халіфа Хафтара ўдалося збіць знішчальнік УНЗ Mirage F1 пад Трыпалі. Пілот быў узяты ў палон. Як паведамлялася, лётчык апынуўся грамадзянінам [[Партугалія|Партугаліі]]<ref name="7 мая">[https://m.5-tv.ru/news/249939/pilot-sbitogo-lna-pod-tripoli-istrebitela-zahvacen-vplen/ Пилот сбитого ЛНА под Триполи истребителя захвачен в плен]</ref>. [[9 мая]] самалёты ЛНА нанеслі ўдары па батальёне Cenzur Atlılar у раёне Джанзур на захад ад Трыпалі. Адначасова Ф. Сарадж сустрэўся з прэзідэнтам Францыі Э. Макрон. Апошні выказаў сваю падтрымку трыпалітанскаму ўраду<ref name="eadaily.com">[https://eadaily.com/ru/news/2019/05/09/shestaya-nedelya-boyov-za-tripoli-lna-bombit-pns-saradzh-vstretilsya-s-makronom Шестая неделя боёв за Триполи: ЛНА бомбит ПНС, Сарадж встретился с Макроном]</ref>. [[11 мая]] армія Хафтара захапіла значную частку раёна Аль-Азізія, у той час як ВПС нанеслі шэраг авіяўдараў па пазіцыях сараджыстаў у раёнах Вадзі-эль-Рабіх і Айн-Зара<ref>{{Cite web |url=https://aawsat.com/english/home/article/1718551/lna-advances-tripoli-opens-new-front-sirte |title=Архіўная копія |access-date=14 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629104727/https://aawsat.com/english/home/article/1718551/lna-advances-tripoli-opens-new-front-sirte |archive-date=29 чэрвеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. [[13 мая]] сілы Хафтара авалодалі аэрапортам Трыпалі, і цалкам захапілі населеныя пункты Гар’ян, Касір-Бенгашыр, Сук-эль-Хаміс, Аль-Завія<ref>https://www.libyanexpress.com/libyan-air-force-targets-haftars-forces-in-tripoli-airport-and-gharyan-positions/</ref>. [[22 мая]] на малдаўскім інфасайце «Блокнот» з’явіўся артыкул, у якім паведамлялася, што, як мяркуецца, на баку Сараджа ў раёне Трыпалі змагаюцца найміты з [[Малдова|Малдовы]]. Сайт спасылаўся на лівійскага журналіста Фараха Альярыха. Той на сваёй старонцы ў [[Twitter|Твітары]] размясціў фота карабля Amazon Giurgiulesti пад малдаўскім сцягам. На борце былі МРАПы амерыканскай вытворчасці, а таксама ўзброеныя людзі, якія магчыма з’яўляліся грамадзянамі Рэспублікі Малдова<ref name="Малдова">[http://bloknot-moldova.md/news/moldavskie-nayemniki-voyuyut-v-livii-1103334 Молдавские наёмники воюют в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190524042604/http://bloknot-moldova.md/news/moldavskie-nayemniki-voyuyut-v-livii-1103334 |date=24 мая 2019 }}</ref>. [[28 мая]] брыгада Місураты распачала спробу захапіць паўднёвы раён Азізія, утрымоўваны прыхільнікамі Джамахірыі з НФВЛ. У выніку шматгадзіннага бою брыгада страціла 19 чалавек забітымі, больш за 30 параненымі, поўнасцю знішчаны 1 танк [[Т-55]], а таксама бранявік турэцкай вытворчасці BMC Kirpi II<ref name="28 мая">[https://ja-za-kaddafi.livejournal.com/1469993.html Бой за Триполи.]</ref>. === Чэрвень === [[File:MiG23s (12573874093).jpg|thumb|left|Даваенны фотаздымак аэропорта Мітыга.]] У пачатку чэрвеня трыпалітанскі ўрад разгарнуў наступленне на міжнародны аэрапорт Мітыга, але пацярпеў няўдачу. [[6 чэрвеня]] ўзлётна-пасадачная паласа міжнароднага аэрапорта ў Трыпалі была абстраляная вайсковым самалётам сараджыстаў<ref>[https://www.mk.ru/incident/2019/06/06/v-tripoli-zayavili-ob-obstrele-aeroporta-voennym-samoletom.html В Триполи заявили об обстреле аэропорта военным самолетом]</ref>. [[3 чэрвеня]] хафтараўцы падчас сутычкі захапілі 21 баявы аўтамабіль праціўніка ў паўднёвай частцы горада<ref>{{Cite web |url=https://southfront.org/clashes-between-gna-and-lna-forces-continue-near-tripoli-airport-map-update/ |title=Архіўная копія |access-date=18 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611201001/https://southfront.org/clashes-between-gna-and-lna-forces-continue-near-tripoli-airport-map-update/ |archive-date=11 чэрвеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. [[13 чэрвеня]] яны абвясцілі аб знішчэнні самалёта УНЗ, які быў збіты імі ў 20 км ад Місураты. Прыхільнікі Сараджа пацвердзілі страту лятальнага апарата, але паведамілі, што крушэнне адбылося з-за непаладак у машыне<ref name=lnajune13>{{cite news|url=https://www.libyaobserver.ly/news/libya-air-force-aircraft-crashes-pilot-killed-haftars-forces-claim-shoot-down|title=Libya Air Force aircraft crashes, pilot killed as Haftar's forces claim the shoot-down|author=AbdulkaderAssad|publisher=Libya Observer|date=13 June 2019|access-date=14 June 2019|archive-date=16 чэрвеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616084826/https://www.libyaobserver.ly/news/libya-air-force-aircraft-crashes-pilot-killed-haftars-forces-claim-shoot-down|url-status=dead}}</ref>. [[26 чэрвеня]] фарміраванні прэм’ера Фаіза Сараджа адбілі ў ЛНА стратэгічна важны горад Гар’ян у 75 км на поўдзень ад сталіцы<ref name="Ахмед аль-Місмары"/> Па даных штаба сіл Хафтара, [[28 чэрвеня]] беспілотнік УНЗ быў збіты ў небе над шашой у Міжнародны аэрапорт Трыпалі пасля таго, як ён паспрабаваў атакаваць пазіцыі ЛНА. Збіты беспілотнік, як дадалі вайскоўцы, быў выраблены ў Турцыі<ref>{{Cite web |url=https://news-front.info/2019/06/29/armiya-haftara-sbila-bespilotnik-pravitelstvennyh-sil-v-tripoli/ |title=АРМИЯ ХАФТАРА СБИЛА БЕСПИЛОТНИК ПРАВИТЕЛЬСТВЕННЫХ СИЛ В ТРИПОЛИ |access-date=29 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629190139/https://news-front.info/2019/06/29/armiya-haftara-sbila-bespilotnik-pravitelstvennyh-sil-v-tripoli/ |archive-date=29 чэрвеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. [[29 чэрвеня]] афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмед аль-Місмары абвінаваціў Турэцкую Рэспубліку ў прамым ваенным умяшанні ў баявыя дзеянні ў раёне Трыпалі. Ён заявіў<ref name="Ахмед аль-Місмары">[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6609422 Ливийская армия обвинила Турцию во вторжении и пригрозила атаками на своей территории]</ref>: {{Цытата|''Турцыя ажыццявіла прамое ўмяшальніцтва ў бітву за Трыпалі з боку мора, паветра і сушы. Яна забяспечыла паветраную падтрымку падчас уварвання паўстанцаў [сіл Сараджа] у горад Гар’ян. Турцыя ўдзельнічае ў баях, падаючы сілу і тэхніку. Турэцкія мэты ў Лівіі — варожыя мэты. Армія рашуча адкажа на гэтую агрэсію.''}} У той жа час, Халіфа Хафтар аддаў загад закрыць паветраную прастору над Трыпалі для грамадзянскіх самалётаў Турцыі, і атакаваць турэцкія караблі ў выпадку іх набліжэння да берагоў Лівіі. Прычынай гэтаму паслужыла падтрымка Урада нацыянальнай згоды, у якой ЛНА абвінавачвала дзяржаву<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190629/1556034778.html|title=Армия Хафтара получила приказ атаковать турецкие корабли у берегов Ливии|date=20190629T0104+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-07-04}}</ref>. У той жа час сілы Хафтара затрымалі шасцярых турэцкіх грамадзян, якія падазраваліся ў супрацоўніцтве з турэцкімі спецслужбамі. Анкара запатрабавала іх неадкладнага вызвалення, і папярэдзіла, што агрэсіўныя дзеянні прывядуць да сур’ёзных наступстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2019/07/01/turciya-predupredila-liviyskuyu-nacionalnuyu-armiyu-o-sereznykh-posledstviyakh.html|title=Турция предупредила Ливийскую национальную армию о серьезных последствиях|publisher=www.mk.ru|lang=ru|access-date=2019-07-04}}</ref>. Ужо [[1 ліпеня]] хафтараўцы вызвалілі затрыманых турэцкіх грамадзян<ref>{{Cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2019/07/01/marshal-haftar-osvobodil-tureckih-grazhdan|title=Маршал Хафтар освободил турецких граждан|publisher=EADaily|lang=ru|access-date=2019-07-04}}</ref>. === Ліпень === [[File:Situation in Libya (July 2019).svg|thumb|Агульная сітуацыя ў Лівіі ў ліпені.]] [[File:Combattants du GNA Tripoli 2019 (1).jpg|thumb|Сараджысты ў Трыпалі, Лівія, 7 ліпеня 2019.]] [[3 ліпеня]] па цэнтры ўтрыманні мігрантаў у прыгарадзе Трыпалі быў нанесены [[Авіяўдар па Цэнтру міграцыі ў Таджуры (2019)|авіяўдар]]. У выніку 53 чалавекі загінулі, больш за сотню параненыя. Сцвярджаецца, што налёт здзейснены сіламі ЛНА<ref>{{Cite news|access-date=2019-07-04|date=2019-07-03|website=Reuters|title=По меньшей мере 44 человека погибли в результате авиаудара по...|url=https://ru.reuters.com/article/topNews/idRUKCN1TY1F2-ORUTP|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704191706/https://ru.reuters.com/article/topNews/idRUKCN1TY1F2-ORUTP|archive-date=4 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref>. [[4 ліпеня]] комплекс «Панцыр-С1» збіў баявы самалёт Л-39 УНЗ у раёне горада Тархун ля Трыпалі<ref name="панцирь-с1">[https://rg.ru/2019/07/05/kompleks-pancir-s1-sbil-boevoj-samolet-v-livii.html Комплекс "Панцирь-С1" сбил боевой самолет в Ливии]</ref>. [[6 ліпеня]] [[Народны фронт вызвалення Лівіі]] афіцыйна далучыўся да наступлення ЛНА на Трыпалі<ref name="джамахирия">{{Cite web|url=https://www.uprising.today/tobruk-mp-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar/|title=Tobruk MP claims terrorists from Turkey support Tripoli government against Haftar|date=2019-07-06|website=Uprising Today|language=en-US|quote=There are also reports that the Popular Front for the Liberation of Libya, a pro-Jamahiriya resistance organisation led by Saif al-Islam al-Gaddafi, the son of Brotherly Leader Muammar al-Gaddafi who was overthrown and murdered in 2011, is supporting the Tobruk-based forces.|access-date=9 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706203248/https://www.uprising.today/tobruk-mp-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar/|archive-date=6 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref>. 7—8 ліпеня сілы прем’ера Сараджа распачалі магутнае контрнаступленне ў паўднёвым прыгарадзе Трыпалі Калат Аль-Фурджан. Атаку падтрымлівалі танкі [[Т-55]] і [[Т-62]]. Лівійская Нацыянальная Армія таксама ўжыла артылерыю і бранятэхніку. У адбіцці атакі былі задзейнічаныя разлікі СТРК. На дапамогу пяхоце высунуліся танкі Т-55 арміі Хафтара. У выніку кароткага, але жорсткага бою агнём з СТРК і РПГ былі знішчаныя як мінімум два Т-62 сіл УНЗ, а таксама да 20 чалавек<ref>[http://anna-news.info/armiya-haftara-otrazila-tankovuyu-ataku-pns-na-yuge-tripoli/ Армия Хафтара отразила танковую атаку ПНС на юге Триполи]</ref>. [[10 ліпеня]] авіяцыя ЛНА нанесла авіяўдар па паліцэйскай школе ў Гар’яне<ref>{{Cite web|url=http://www.trt.net.tr/russian/mir/2019/07/10/aviatsiia-liviiskoi-natsional-noi-armii-naniesla-udary-po-politsieiskoi-shkolie-v-ghorodie-gir-ian-1233212|title=Авиация Ливийской национальной армии нанесла удары по полицейской школе в городе Гирьян {{!}} TRT Russian Русский|publisher=www.trt.net.tr|lang=ru-RU|access-date=2019-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710092349/https://www.trt.net.tr/russian/mir/2019/07/10/aviatsiia-liviiskoi-natsional-noi-armii-naniesla-udary-po-politsieiskoi-shkolie-v-ghorodie-gir-ian-1233212|archive-date=10 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref>. [[14 ліпеня]] камандуючы 73-й перадавой брыгады ЛНА генерал Саліх Бухаліка паведаміў, што войскі Хафтара рыхтуюць новае наступленне на Трыпалі<ref name="73-я перадавая">[https://ria.ru/20190714/1556498756.html Ливийская национальная армия начинает новое наступление на Триполи]</ref>. [[19 ліпеня]] Ваенна-паветраныя сілы Лівійскай нацыянальнай арміі абстралялі самалёт сараджыстаў на ваеннай базе ў раёне міжнароднага аэрапорта Мітыга блізу Трыпалі. Паветраная гавань была экстрана зачыненая на некаторы час<ref>[https://rg.ru/2019/07/19/aeroport-tripoli-priostanovil-rabotu-iz-za-raketnogo-obstrela.html Аэропорт Триполи приостановил работу из-за ракетного обстрела]</ref>. [[22 ліпеня]] самалёт L-39ZO «Альбатрос» войскаў фельдмаршала Хафтара з-за пашкоджанняў ад дзеянняў СПА трыпалітанскага ўрада прызямліўся на аўтатрасе на поўдні Туніса. Лётчыка затрымалі<ref name="Тунис">[https://regnum.ru/news/accidents/2670178.html В Тунисе совершил аварийную посадку ливийский учебный истребитель]</ref>. Адначасова ў аэрапорце Мітыга ў Трыпалі (на той час цалкам кантраляваўся ЛНА Хафтара) у выніку баёў 21—22 чэрвеня і падчас артылерыйскага абстрэлу знішчаны ўкраінскі грузавы Ан-124 (бартавы нумар 5A-DKN)<ref>[http://avia.pro/news/samolyot-124-polnostyu-unichtozhen-minomyotnym-udarom] // avia.pro</ref><ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2019/06/22/tripoli/|title=Ан-124 разбомбили в Ливии|publisher=lenta.ru|access-date=2019-06-22}}</ref>. [[25 ліпеня]] каля 1000 байцоў [[Сілы аператыўнай падтрымкі|САП]] прыбылі ў Лівію для падтрымкі наступлення на Трыпалі<ref name="суданцы">{{cite news | title= 1,000 Sudanese militiamen arrive in Libya | date= 2019-07-25 |newspaper= Radio Dabanga | url= https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |access-date= 2019-07-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190726192708/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |archive-date= 2019-07-26 |url-status=live}}</ref>. [[26 ліпеня]] ў аэрапорце Аль-Джуфра на паўночным захадзе краіны пад ударам БПЛА хафтараўцаў трапілі два ўкраінскіх Іл-76ТД. Адзін з лётчыкаў загінуў. Пра інцыдэнт стала вядома толькі праз два дні<ref>[https://strana.ua/news/213977-podrobnosti-ataki-na-ukrainskie-samolety-v-livii.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop "Летчик погиб, спасая документы". Подробности атаки на украинские самолеты в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628074709/https://strana.ua/news/213977-podrobnosti-ataki-na-ukrainskie-samolety-v-livii.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop |date=28 чэрвеня 2021 }}</ref>. Таксама казалася, што сілы Хафтара атакавалі Міжнародны аэрапорт Місураты, знішчыўшы ангар з турэцкімі ўдарнымі беспілотнікамі<ref>[http://avia.pro/news/samolyot-124-polnostyu-unichtozhen-minomyotnym-udarom Самолёт Ан-124 полностью уничтожен миномётным ударом]</ref>. [[27 ліпеня]] ВПС ЛНА маршала Халіфа Хафтара нанеслі ўдары па ваенных мэтах на тэрыторыі лётнага вучылішча ў горадзе Місурата на паўночным захадзе краіны. У той жа дзень сараджысты захапілі ваенны лагер Эн-Наклія, размешчаны на поўдзень ад Трыпалі<ref name="27 июля">[https://ria.ru/20190727/1556927865.html Источник: ВВС армии Хафтара нанесли удары по летному училищу в Мисрате]</ref>. [[28 ліпеня]] Урад нацыянальнай згоды абвінаваціў хафтараўцаў y нанясенні авіяўдару па палявому шпіталю ў Трыпалі, заявіўшы, што яго ахвярамі сталі пяць лекараў. Яшчэ восем членаў медыцынскага персаналу атрымалі раненні<ref>[https://ria.ru/20190728/1556955560.html ПНС обвинило армию Хафтара в авиаударе по полевому госпиталю в Триполи]</ref>. === Жнівень === [[3 жніўня]], згодна з непацверджанымі данымі, у раёне горада Місурата быў збіты БПЛА Wing Loong кітайскай вытворчасці. Машына належала УС [[ААЭ|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]]. Гэты беспілотнік выкарыстоўваўся хафтараўцамі. Паведамляецца, што БПЛА быў знішчаны пры дапамозе комплексу СПА С-125 сіл урада Фаіза Сараджа<ref name="август">[https://topwar.ru/160872-v-livii-sbit-kitajskij-bpla-prinadlezhaschij-oaje.html В Ливии сбит китайский БПЛА, принадлежащий ОАЭ]</ref>. [[6 жніўня]] войскі фельдмаршала Хафтара нанеслі авіяўдар па базе ВПС урада нацыянальнай згоды ў раёне горада Місурата, у выніку чаго быў знішчаны яшчэ адзін самалёт Іл-76. Таксама знішчана вялікая колькасць зброі, якая, як сцвярджаў ваенны аналітык Бабак Тагвей, прызначалася для сараджыстаў у Лівіі<ref name="укр">{{Cite web |url=https://m.tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201986628-m6cw2.html |title=В Ливии уничтожили еще один самолет Ил-76 с оружием |access-date=6 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806182549/https://m.tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201986628-m6cw2.html |archive-date=6 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref>. Паводле яго заявы, зброю перавезлі з Турцыі. Як высветлілася пазней, перавоз праводзіў самалёт, які быў арандаваны ў адной з украінскіх кампаній<ref>[https://ria.ru/20190806/1557234152.html Уничтоженный в Ливии Ил-76 с боеприпасами был арендован на Украине]</ref>. [[10 жніўня]] лівійская нацыянальная армія Халіфа Хафтара абвясціла аб спыненні агню з суботы па панядзелак у сувязі са святам [[Курбан-байрам|Ід аль-Адха (Курбан-байрам)]]<ref>[https://ria.ru/20190810/1557377279.html Ливийская армия Хафтара согласилась на перемирие на время Курбан-байрама]</ref>. [[12 жніўня]] паўднёваеменскія сепаратысты заявілі пра гатоўнасць дапамагчы сілам ЛНА ўзяць пад кантроль Трыпалі. Як напісаў у сваім Twitter намеснік кіраўніка [[Паўднёвы Пераходны Савет|Пераходнага савета Паўднёвага Емена]] Хані бен Брэк, «у гэтыя дні фельдмаршал Хафтар прадпрымае рашучыя дзеянні ў дачыненні да тэрарыстычных атрадаў, падтрымоўваных Катарам і Турцыяй»<ref name="сепары">[https://ria.ru/20190812/1557430039.html Сепаратисты хотят помочь Хафтару взять под контроль Триполи]</ref>. Пасля трохдзённага перамір’я падчас свята баі аднавіліся: [[13 жніўня]] самалёты ЛНА нанеслі паветраныя ўдары па паўднёвых ускраінах Трыпалі. Таксама бамбілі ваенна-паветраную базу ў Місураце; па словах прадстаўнікоў ЛНА, ім удалося знішчыць турэцкі самалёт і дзве радыёлакацыйныя станцыі (меркавана П-12 і П-14) на тэрыторыі каледжа ВПС. Прадстаўнікі Хафтара заяўлялі, што на тэрыторыі Лівіі дзейнічалі як вайсковыя афіцэры УС Турцыі, так і кадравыя разведчыкі, а таксама джыхадзісты, якіх перакідваюць з [[Сірыя|Сірыі]]<ref>[http://www.ng.ru/world/2019-08-13/6_7648_war.html Ливия снова погрузилась в гражданскую войну] // НГ, 13.08.2019</ref>. [[15 жніўня]] ВПС ЛНА нанеслі ўдар па міжнародным аэрапорце Зуара, непадалёк ад мяжы з Тунісам. Па даных тэлеканала Libya A-Ahrar, ахвяраў няма<ref>[https://ria.ru/20190815/1557528116.html ВВС Хафтара ударили по международному аэропорту Зуара в Ливии]</ref>. Як пазней заявілі хафтараўцы, мэтай удару былі турэцкія беспілотнікі<ref>[https://ria.ru/20190815/1557542898.html В армии Хафтара объяснили, почему нанесли удар по аэропорту Зуара]</ref>. [[18 жніўня]] ваенна-паветраныя сілы арміі Халіфа Хафтара знішчылі недабудованую турэцкую ваенную базу недалёка ад горада Місурата. Прадстаўнік аператыўнага камандавання ЛНА паведаміў, што самалёты нанеслі некалькі ракетных удараў па тэрыторыі, дзе рэалізоўвалася будаўніцтва ваеннага аб’екта<ref>[https://military.pravda.ru/news/1429859-lna/ Армия Хафтара уничтожила турецкую базу около Мисурата]</ref>. [[21 жніўня]] войскі Хафтара абвясцілі аб акружэнні горада Гар’ян, падкантрольнага УНЗ. Па словах іх прадстаўніка палкоўніка Халеда аль-Махджуба, сілы ЛНА праводзяць аперацыі з мэтай знішчэння баз турэцкіх беспілотнікаў, якія былі задзейнічаныя ў баях на баку сараджыстаў. [[25 жніўня]] падчас авіаналёта ЛНА на горад Гар’ян загінулі сем прыхільнікаў урада Сараджа. Акрамя таго, у ходзе ўзброеных сутыкненняў блізу Гар’яна, па даных камандавання хафтараўцаў, былі ліквідаваныя яшчэ 12 байцоў УНЗ і 20 параненыя. Сярод забітых — верхавод мясцовай групоўкі баевікоў Валід аль-Башыр Бельхадж і два палявых камандзіра, што раней ваявалі ў шэрагах тэрарыстычнай групоўкі «[[Ісламская дзяржава]]». Прадстаўнік камандавання таксама адзначыў, што войскі ўзялі пад кантроль мясцовасць у раёне Гут ар-Рых на поўдні Гар’яна. У сваю чаргу, галоўная медустанова горада была пераведзена ў рэжым надзвычайнай сітуацыі з прычыны «паступлення забітых і параненых у выніку паветранай бамбардзіроўкі»<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6797047 Ливийская армия заявила о семи убитых при авианалете близ города Гарьян]</ref><ref>[https://ria.ru/20190825/1557891049.html Армия Хафтара рассказала об успешном проведении операции в Гарьяне]</ref>. [[29 жніўня]] армія Хафтара абвінаваціла Турцыю ў нападах на мірных жыхароў у Асбіі за 120 км на паўднёвы захад ад Трыпалі. Армія паведаміла пра турэцкі беспілотнік, якія нібыта атакаваў Асбію. У выніку гэтай бамбардзіроўкі былі забітыя чацвёра мірных жыхароў<ref>[https://nation-news.ru/470227-armiya-khaftara-obvinila-turciyu-v-gibeli-prostykh-grazhdan-livii Армия Хафтара обвинила Турцию в гибели простых граждан Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190901051236/https://nation-news.ru/470227-armiya-khaftara-obvinila-turciyu-v-gibeli-prostykh-grazhdan-livii |date=1 верасня 2019 }}</ref>. === Верасень === [[3 верасня]] аэрапорт Мітыга з-за меркаванняў бяспекі зноў прыпыніў сваю працу<ref>[https://riafan.ru/1208925-pravitelstvo-nacsoglasiya-livii-priostanovilo-polety-v-aeroportu-tripoli Правительство нацсогласия Ливии приостановило полеты в аэропорту Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190903160133/https://riafan.ru/1208925-pravitelstvo-nacsoglasiya-livii-priostanovilo-polety-v-aeroportu-tripoli |date=3 верасня 2019 }}</ref>. [[8 верасня]] хафтараўцы ўзялі паўднёвы раён Трыпалі — Эр-Рамле, што размешчаны ў непасрэднай блізкасці ад нефункцыянуючага доўгі час міжнароднага аэрапорта. Паступала таксама інфармацыя аб баях у населеным пункце Эс-Сбіа, што знаходзіцца за 10 км на поўдзень ад паветранай гавані. У сутыкненнях з абодвух бакоў прымянялася баявая авіяцыя, у тым ліку беспілотнікі. Між іншым, як перадаў партал навінаў Al Mutawassit, у падкантрольны УНЗ горад Эз-Завія паступілі дзесяткі загінулых і параненых з шэрагаў атрадаў Сараджа. У ліку забітых — адзін з верхаводаў экстрэмісцкіх фармаванняў «[[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]]», касцяк якога складаюць фарміраванні ўльтрарадыкальнай [[салафія|салафіцкай]] групоўкі «[[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аль-Шарыя]]»<ref name="исламисты ">[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6860856 СМИ: ливийская армия отбила у сил Сараджа один из южных пригородов Триполи]</ref>. [[9 верасня]] войскі прэм’ер-міністра Сараджа перашлі ў контрнаступленне на поўдзень ад сталіцы. Па словах прадстаўніка арміі УНЗ Мухамада Кануну, байцы Хафтара пацярпелі паразу ў гэтым раёне<ref>[https://ria.ru/20190909/1558465734.html В ПНС Ливии заявили, что силы Хафтара терпят поражение под Триполи]</ref>. [[13 верасня]] ЛНА збіла два турэцкіх БПЛА ў раёне авіябазы «Аль-Джуфра», яшчэ адзін — у раёне Куфры<ref>[https://nation-news.ru/473542-liviiskie-vvs-sbili-tureckie-bespilotniki-v-misrate Ливийские ВВС сбили турецкие беспилотники в Мисрате]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[14 верасня]] трое вайскоўцаў-хафтараўцаў загінулі ў выніку ўдару турэцкіх беспілотнікаў на поўдзень ад Трыпалі. Ахвярамі ўдару сталі байцы ў званнях палкоўніка, капітана і салдата. Між тым афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмад аль-Місмары ў відэазвароце заявіў, што армія Хафтара адбіла спробу паветрана-наземнага нападу УНЗ на базу «Аль-Джуфра»<ref>[https://ria.ru/20190914/1558682513.html Армия Хафтара сообщила о гибели трех военных при ударе турецких БПЛА]</ref>. Адначасова ў горадзе Гар’ян успыхнулі жорсткія сутыкненні пасля таго, як сілы Сараджа прыступілі да нарошчвання групоўкі сваіх войск побач з населеным пунктам. У ЛНА паведамілі, што масіраваныя перастрэлкі пачаліся ў выніку барацьбы за кантроль за адну з заправачных станцый — стратэгічны аб’ект у горадзе, які забяспечвае палівам. Акрамя таго, войскі Урада нацыянальнай згоды пачалі аперацыю ''«Буркан аль-Гадаб»'' з мэтай ліквідацыі анклаваў ЛНА ў горадзе Урбан, што за 30 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад Гар’яна. Паводле звестак мясцовых уладаў, абвастрэнне сітуацыі ўжо стала прычынай новага патоку бежанцаў у Трыпалі<ref>[https://regnum.ru/news/2719103.html В Ливии возобновились вооруженные столкновения к югу от Триполи]</ref>. [[20 верасня]] ў выніку авіяўдару па паўднёвых раёнах Трыпалі загінулі 14 прыхільнікаў УНЗ. Таксама была знішчана ваенная тэхніка. На працягу папярэдніх 48 гадзін ВПС ЛНА атрымалася правесці 30 авіяўдараў паблізу сталіцы<ref>[https://www.depo.ua/rus/svit/u-livii-armiya-khaftara-aviaudarom-vbila-14-uryadovikh-viyskovikh-201909201031946 В Ливии армия Хафтара авиаударом убила 14 правительственных военных]</ref>. [[21 верасня]] прадстаўнік ЛНА заявіў аб пачатку шырокамаштабнага наступлення ў паўднёвай частцы Трыпалі. Баі пачаліся ў напрамку алеі і дарогі аэрапорта, Салах-эд-Дзін і Айн-Зара. Да [[22 верасня]] ў баях на поўдні сталіцы загінула адзінаццаць прыхільнікаў урада Сараджа і сямёра вайскоўцаў ЛНА<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2726207.html военнослужащих погибли в Триполи за истекшие сутки]</ref>. У гэты ж дзень сілы УНЗ збілі беспілотнік «Арлан». Беспілотнікі гэтага тыпу ў свой час былі пастаўлены Расіяй у Аб’яднаныя Арабскія Эміраты. ААЭ ў сваю чаргу адправілі іх ЛНА Хафтара. Па некаторых даных, дроны абслугоўваліся спецыялістамі з Эміратаў<ref name="орлан">[http://anna-news.info/v-livii-sbit-bespilotnik-orlan/ В Ливии сбит беспилотник «Орлан»]</ref>. Між тым авіяцыя фельдмаршала Хафтара атакавала склады УНЗ. Па заяве ЛНА, больш за 90 сараджыстаў загінулі і 150 параненыя<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6914492 https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6914492 В Триполи погибли более 90 бойцов правительственных отрядов из-за авиаударов армии Хафтара]</ref>. [[23 верасня]], падчас свайго наступлення на Эз-Завію, у горадзе Бір-Алак ЛНА, па словах аднаго з мясцовых жыхароў, сутыкнулася з чадскімі наёмнікамі. Ваенныя вымусілі наймітаў адступіць, але апошнія ў адказ пайшлі ў контратаку пры падтрымцы турэцкіх ударных беспілотнікаў. Бой доўжылася цэлы дзень, у выніку чаго хафтараўцы занялі горад. Мячэць і некалькі дамоў мясцовага насельніцтва апынуліся разбуранымі<ref name="чадийцы">[https://polit.info/470366-liviec-rasskazal-o-srazhenii-tureckikh-i-chadskikh-boicov-s-lna Ливиец рассказал о сражении турецких и чадских бойцов с ЛНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210302194641/https://polit.info/470366-liviec-rasskazal-o-srazhenii-tureckikh-i-chadskikh-boicov-s-lna |date=2 сакавіка 2021 }}</ref>. [[24 верасня]] авіяцыя Сараджа нанесла ўдар па горадзе Эз-Завія, падчас чаго былі забітыя трое расійскіх наймітаў<ref name="24сент">[https://news.ru/africa/tri-rossijskih-nayomnika-pogibli-pri-aviaudarah-v-livii/ Три российских наёмника погибли при авиаударах в Ливии]</ref>. Тым жа часам італьянскі карабель Grande Gabon даставіў сараджыстам у Місураце парадку 2 тысяч аўтамабіляў, 180 адзінак БТР, беспілотнікаў і стралковай зброі. [[26 верасня]] ваенна-паветраныя сілы Хафтара нанеслі ўдар па аэрапорце Мітыга, знішчыўшы адзін турэцкі беспілотнік, ваенны склад і агнявыя пазіцыі<ref>[https://ria.ru/20190926/1559139530.html Армия Хафтара заявила об уничтожении турецкого беспилотника в Триполи]</ref>. Па заяве УНЗ, атака была здзейсненая пры прамым удзеле ААЭ<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/09/26/smi-drony-vs-oae-atakovali-aeroport-liviyskogo-tripoli СМИ: Дроны ВС ОАЭ атаковали аэропорт ливийского Триполи]</ref>. [[29 верасня]] авіяцыя фельдмаршала Хафтара нанесла новы ўдар па Мітызе, знішчыўшы МіГ-23 ВПС УНЗ<ref name="29сент">[http://anna-news.info/vvs-haftara-unichtozhili-mig-23-pns/ ВВС Хафтара уничтожили МиГ-23 ПНС]</ref>. === Кастрычнік === [[2 кастрычніка]] армія фельдмаршала Хафтара заявіла аб знішчэнні ў ходзе паветранай аперацыі некалькіх турэцкіх беспілотных лятальных апаратаў, што захоўваліся ў аэрапортах гарадоў Мітыга і Місурата<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6952197 СМИ: ВВС Ливийской национальной армии уничтожили турецкие беспилотники в двух аэропортах]</ref>. [[3 кастрычніка]] ЛНА абстраляла паўднёвыя кварталы Трыпалі, з-за чаго загінулі двое мірных жыхароў. На наступны дзень абстрэлы аднавіліся. У выніку новых атак загінулі яшчэ двое некамбатантаў, адзін з іх з’яўляўся грамадзянінам [[Марока]]<ref name="мараканец"/>. [[8 кастрычніка]] падчас авіяўдару ВПС ЛНА па шпіталі на поўдні Трыпалі загінуў адзін лекар. Таксама былі параненыя дзве медсястры. Міністэрства аховы здароўя УНЗ у сваёй заяве асудзіла налёт, ахарактарызаваўшы яго як «неапраўданую і зверскую атаку на палявы шпіталь і яго персанал»<ref>[http://russian.news.cn/2019-10/08/c_138455790.htm Один врач погиб, две медсестры пострадали в результате авиудара на юге Триполи]</ref>. [[15 кастрычніка]] ў выніку чарговага авіяналёта ВПС ЛНА ў Трыпалі загінулі трое непаўналетніх. Таксама паведамлялася аб некалькіх параненых. Камандаванне Лівійскай нацыянальнай арміі адмаўляла датычнасць да інцыдэнту<ref>[http://russian.news.cn/2019-10/15/c_138472867.htm Три ребенка погибли в результате авиаудара в Триполи]</ref>. [[17 кастрычніка]] афіцыйны прадстаўнік урадавых сіл Махамед Ганона заявіў, што сараджысты нанеслі дзевяць паветраных удараў па пазіцыях ЛНА. У выніку авіяўдараў былі знішчаныя два аўтамабілі, два танкі, адна артылерыйская ўстаноўка, якая, як гаворыцца ў заяве, ужывалася для бамбардзіровак жылых раёнаў. У той жа час сілы фельдмаршала Хафтара абвясцілі аб нанясенні ўдару па УНЗ у цэнтральнай частцы Трыпалі, аднак падрабязнасцяў аб ахвярах не раскрылі<ref>[http://russian.news.cn/2019-10/18/c_138481975.htm Поддерживаемые ООН правительственные силы нанесли 9 авиаударов по позициям "Ливийской Национальной армии" близ Триполи]</ref>. [[22 кастрычніка]] авіяцыя хафтараўцаў нанесла авіяўдары па доўгачасовых агнявых кропках, складах зброі і інфраструктуры ваеннай часці ў аэрапорце Мітыга, якія фарміраванні і ўзброеныя групоўкі выкарыстоўвалі для захоўвання тэхнікі і ракет турэцкіх беспілотнікаў. У сваю чаргу, урад нацыянальнай згоды заявіў, што авіяцыя ЛНА нанесла ўдары па іх пазіцыях у шэрагу раёнаў на ўсходзе і поўдні лівійскай сталіцы<ref>[https://ria.ru/20191022/1560087942.html ВВС армии Хафтара нанесли удары по складам оружия в аэропорту Триполи]</ref>. [[28 лістапада]] Турцыя і УНЗ заключылі мемарандум аб супрацоўніцтве, у тым ліку ваенным. Эрдаган зацвердзіў яго [[26 снежня]] і ў той жа дзень паведаміў, што ўжо ў студзені запытае ў парламента дазвол адправіць у Лівію войскі<ref name="дамова">[https://www.newsru.com/world/27dec2019/libyaturk.html ПНС Ливии запросило военную поддержку у Турции]</ref>. === Лістапад === [[4 лістапада]] авіяцыя Хафтара нанесла чатыры ўдары па тэрыторыі аэрапорта Мітыга<ref name="4 лiстапада">[https://eadaily.com/ru/news/2019/11/04/saradzh-obvinyaet-haftara-v-novyh-aviaudarah-po-aeroportu-tripoli Сарадж обвиняет Хафтара в новых авиаударах по аэропорту Триполи]</ref>. У гэты ж дзень сямёра хафтараўцаў на поўдні Трыпалі былі ўзятыя ў палон<ref>[http://russian.news.cn/2019-11/04/c_138527475.htm Семеро солдат армии, базирующейся на востоке Ливии, были захвачены в ходе столкновений на юге Триполи]</ref>. [[16 лістапада]] Палата прадстаўнікоў заявіла, што падкантрольная ёй ЛНА разгарнула інтэнсіўныя авіяўдары па сілах урада Сараджа. Акрамя паветраных удараў, быў праведзены шэраг наземных нападаў на пазіцыі і аб’екты УНЗ вакол сталіцы. Паведамлялася, што хафтараўцам атрымалася знішчыць тры грузавікі, загружаных боепрыпасамі<ref>[http://russian.news.cn/2019-11/17/c_138561613.htm Базирующаяся на востоке Ливии армия совершила авиаудары по силам поддерживаемого ООН правительства]</ref>. У гэты момант міністр унутраных спраў УНЗ Лівіі Фатхі Башага сустрэўся з намеснікам саветніка [[Кангрэс ЗША|Кангрэса ЗША]] па нацбяспецы на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы Вікторыяй Коц. У перамовах таксама прыняў удзел кіраўнік МЗС сараджыстаў Мухамад Зяла. Гаворка ішла аб умацаванні бяспекі, гуманітарнай сітуацыі, а таксама аб узмацненні ўлады УНЗ у краіне<ref name=":)">[https://riafan.ru/1227722-terroristy-pns-livii-napryamuyu-konsultiruyutsya-s-ssha Террористы ПНС Ливии напрямую консультируются с США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191117141538/https://riafan.ru/1227722-terroristy-pns-livii-napryamuyu-konsultiruyutsya-s-ssha |date=17 лістапада 2019 }}</ref>. [[18 лістапада]] дзесяць чалавек, у тым ліку два лівійцы і некалькі мігрантаў, былі забітыя, а 35 чалавек атрымалі раненні ў выніку авіяўдару ЛНА па фабрыцы ў квартале Вадзі-Рабія ў Трыпалі<ref name="UNSMIL_18Nov_biscuit_factory">{{cite web | title= SRSG Ghassan Salame Briefing to the Security Council - 18 November 2019 |trans-title = <!-- trans-title is the English translation --> | website= UNSMIL |date =2019-11-18 | url = https://unsmil.unmissions.org/srsg-ghassan-salame-briefing-security-council-18-november-2019 | access-date = 2019-11-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191119140758/https://unsmil.unmissions.org/srsg-ghassan-salame-briefing-security-council-18-november-2019 |archive-date= 2019-11-19 |url-status=live <!-- live|dead|unfit|usurped -->}}</ref>. [[20 лістапада]] ля Тархуны быў збіты СПА ЛНА італьянскі разведвальна-ўдарны беспілотнік MQ-9 Reaper. Міністэрства абароны Італіі паведаміла, што БПЛА італьянскіх ВПС выконваў місію ''«Бяспечнае мора»'' і здзяйсняў пралёт па маршруце, які быў загадзя ўзгоднены з лівійскім урадам. Пры гэтым гаворыцца, што сувязь з дронам была страчана і ён пацярпеў крушэнне на лівійскай тэрыторыі. «Федэральнае агенцтва навінаў» палічыла паведамленне італьянскага ваеннага ведамства няпэўным, бо ў ім не ўдакладняецца, з кім менавіта ў Лівіі быў узгоднены маршрут палёту. Таксама не згадана, якім чынам шматмэтавы ўдарны беспілотнік з ракетамі на борце, які выконваў місію, мог апынуцца на адлегласці 40 кіламетраў ад берагавой лініі. Верагодней за ўсё, як гавораць некаторыя крыніцы, БПЛА аказваў падтрымку атрадам сараджыстаў<ref name="БПЛА1">[https://polit.info/476945-mo-italii-pytaetsya-oprovergnut-dokazatelstva-svoei-pomoshi-terroristam-pns-livii МО Италии пытается опровергнуть доказательства своей помощи террористам ПНС Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191127192505/https://polit.info/476945-mo-italii-pytaetsya-oprovergnut-dokazatelstva-svoei-pomoshi-terroristam-pns-livii |date=27 лістапада 2019 }}</ref>. [[21 лістапада]] сілы ЛНА па памылцы знішчылі амерыканскі дрон, прыняўшы яго за турэцкі. Камандаванне арміі Хафтара з ваеннымі ЗША дамовілася каардынаваць дзеянні, каб пазбегнуць падобных інцыдэнтаў у далейшым<ref name="БПЛА2">[https://rg.ru/2019/11/26/bespilotnik-ssha-nad-liviej-sbili-po-oshibke.html Беспилотник США над Ливией сбили по ошибке]</ref>. [[26 лістапада]] ў [[Telegram]]-канале ''Directorate 4'' з’явілася паведамленне, што вайскоўцы 128-га пяхотнага батальёна ЛНА на пазіцыях УНЗ Лівіі выявілі дакументы сірыйскага баевіка з групоўкі «Ліва Аль-Ума», якая ўваходзіла ў склад «[[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай сірыйскай арміі]]» (ССА). У дакументах утрымліваліся доказы таго, што Турцыя перакідае ў Лівію баевікоў з Сірыі<ref name="inforeactor">{{Cite web |url=https://inforeactor.ru/268594-naidennye-v-tripoli-dokumenty-podtverzhdayut-tureckoe-vmeshatelstvo-v-dela-livii |title=Найденные в Триполи документы подтверждают турецкое вмежательство в дела Ливии |access-date=27 лістапада 2019 |archive-date=27 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127192506/https://inforeactor.ru/268594-naidennye-v-tripoli-dokumenty-podtverzhdayut-tureckoe-vmeshatelstvo-v-dela-livii |url-status=dead }}</ref>. === Снежань === [[4 снежня]] байцы брыгады Місураты паспрабавалі ажыццявіць [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Лівіі (2019)|дзяржаўны пераварот у Лівіі]], імкнучыся звергнуць Урад нацыянальнай згоды прэм’ер-міністра Фаіза Сараджа. [[7 снежня]] на поўдні горада Эз-Завія сараджысты збілі МіГ-23 ВПС ЛНА. Пілот паспеў катапультавацца, але трапіў у палон да праціўніка. Паводле ўдакладненых звестак, самалёт быў збіты турэцкім комплексам СПА Hisar<ref name="7дек">[https://newinform.com/200088-terroristy-pns-livii-pokazali-izdevatelstva-nad-pilotom-sbitogo-mig-23-lna Террористы ПНС Ливии показали издевательства над пилотом сбитого МиГ-23 ЛНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191208151859/https://newinform.com/200088-terroristy-pns-livii-pokazali-izdevatelstva-nad-pilotom-sbitogo-mig-23-lna |date=8 снежня 2019 }}</ref>. Штаб ЛНА заявіў, што прычынай крушэння самалёта стала тэхнічная няспраўнасць, з-за якой пілот быў вымушаны катапультавацца на варожай тэрыторыі. Пры гэтым, як удакладняецца ў заяве, з палонным «дрэнна звяртаюцца ў парушэнне [[Жэнеўскія канвенцыі|Жэнеўскай канвенцыі]]»<ref>[https://ria.ru/20191208/1562123795.html Генштаб армии Хафтара заявил, что МиГ-23 упал в Ливии из-за поломки]</ref>. [[12 снежня]] Хафтар абвясціў аб апошнім наступальным удары па Трыпалі, падчас якога горад будзе ўзяты<ref>{{Cite web |url=https://telegraf.by/2019/12/464995-haftar-obyavil-o-reshayuschei-bitve-za-tripoli |title=Хафтар объявил о решающей битве за Триполи |access-date=13 снежня 2019 |archive-date=13 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213135944/https://telegraf.by/2019/12/464995-haftar-obyavil-o-reshayuschei-bitve-za-tripoli |url-status=dead }}</ref>. [[20 снежня]] Лівійская нацыянальная армія запатрабавала ад узброеных фарміраванняў, якія падтрымліваюць Урад нацыянальнай згоды Фаіза Сараджа, на працягу 72 гадзін пакінуць Трыпалі і Сірт. За гэты час ЛНА абавязваецца не атакаваць сілы, якія адыходзяць адтуль. Калі ж лаяльныя УНЗ фарміраванні не выканаюць умовы ўльтыматума, то атакі пачнуцца зноў<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/12/20/1014675.html Хафтар дал войскам Сараджа три дня на уход из Триполи и Сирта]</ref>. Ужо [[25 снежня]] брыгада Місураты прыняла ўльтыматум фельдмаршала і вывяла свае атрады як з Сірта, так і з Трыпалі<ref name="місурата">{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2817821.html |title=СМИ: в Ливии часть защитников Триполи прекратила борьбу с армией Хафтара |access-date=27 снежня 2019 |archive-date=29 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429112850/https://regnum.ru/news/polit/2817821.html |url-status=dead }}</ref>. У ноч на [[26 снежня]] ЛНА аднавіла ўдары па пазіцыях варожых апалчэнняў у горадзе Місурата. Нападам падвергліся штаб-кватэры і склады са зброяй, размешчаныя ў цэнтры горада, а таксама пазіцыі груповак, лаяльных УНЗ, у ваколіцах Сірта<ref name="дамова"/>. [[27 снежня]] ўрад Сараджа звярнуўся з афіцыйным запытам да Турцыі аб аказанні ваеннай дапамогі. Да гэтага прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] не раз заяўляў пра гатоўнасць накіраваць вайскоўцаў у Лівію, калі УНЗ з Трыпалі папросіць яго аб дапамозе<ref name="дамова"/>. == Баявыя дзеянні ў 2020 годзе == {{external media |topic = Відэахроніка за 2020 год |subtopic = |width = |image1 = |image2 = |audio1 = |video1 = [https://youtu.ru/X_rBJbnkJ78 Бой ля Абу Грэйна ў 100 км ад Місураты. Студзень.] |video2 = [https://news.rambler.ru/army/43995055-ataka-mi-24-armii-haftara-v-livii-popala-na-video/ Атака Мі-24Р ВПС ЛНА на сілы УНЗ блізу Місураты. Вечар 9-га альбо раніца 10-га красавіка.] |video3 = [https://youtu.ru/dB65vYW9eVk Знішчэнне турэцкімі дронамі аўтамабіляў забяспячэння ЛНА ля Бені-Валіда. Ноч 6 красавіка.] |video4 = [https://m.vk.com/video-190598687_456239045?list=52a375b02de89b56a8&from=wall-190598687_542 Здымкі з дрона руін поўдня Трыпалі. Чэрвень.] }} === Студзень === [[4 студзеня]] [[2020]] Халіфа Хафтар абвясціў у краіне масавую мабілізацыю для «выгнання замежных сіл» у адказ на планы ўладаў Турцыі адправіць войскі ў Трыпалі. Ён заклікаў лівійцаў забыцца пра рознагалоссі, «аб’яднацца і ўзяцца за зброю», каб «абараніць зямлю і гонар». Камандуючы нацыянальнай арміяй абвінаваціў прэзідэнта Турцыі Рэджэпа Эрдагана ў імкненні адрадзіць «асманскае валадарства» ў Лівіі і назваў магчымае сутыкненне «бітвай з каланізатарамі»<ref>[https://news.tut.by/world/667554.html Фельдмаршал Халифа Хафтар объявил всеобщую мобилизацию в Ливии для «изгнания иностранных сил»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421142142/https://news.tut.by/world/667554.html |date=21 красавіка 2021 }}</ref>. У той жа час з’явіліся паведамленні аб авіяўдарах ВПС ЛНА па Трыпалі. Атакам падвергліся аэрапорт Мітыга, ваенны каледж і жылы квартал Эль-Хадба эль-Хадрах. Як казалася, загінула 28 кадэтаў армейскай навучальнай установы, яшчэ 18 атрымалі раненні, а ў аэрапорце пасля удараў успыхнуў пажар<ref>[https://www.obozrevatel.com/abroad/v-livii-nanesli-aviaudar-po-mezhdunarodnomu-aeroportu-est-zhertvyi.htm В Ливии сбросили бомбы на аэропорт и военный колледж: десятки убитых]</ref>. 5 студзеня Эрдаган заявіў, што турэцкія вайскоўцы накіраваліся ў Лівію. Яны, паводле слоў прэзідэнта, зоймуцца каардынацыяй атрадаў Урада нацыянальнай згоды. Гаворка ішла, па даных СМІ, аб паветранай, наземнай і марской ваеннай падтрымцы для адлюстравання наступлення ЛНА. Адпраўку вайскоўцаў у Лівію ўхваліў турэцкі парламент<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200105/1563136154.html Президент Турции сообщил об отправке военных в Ливию // Радио Sputnik, 5 января 2020]</ref>. [[6 студзеня]] на бок ЛНА перайшла 604-я брыгада, якая раней змагалася за Сараджа<ref name="libyaobserver06012020">{{Cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/sirte-falls-haftars-forces-thanks-madkhali-brigade-inside|title=Sirte falls to Haftar's forces, thanks to a Madkhali brigade from the inside {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|access-date=2020-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112093709/https://www.libyaobserver.ly/news/sirte-falls-haftars-forces-thanks-madkhali-brigade-inside|archive-date=12 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. [[8 студзеня]] ў Трыпалі прыбылі першыя атрады [[Узброеныя сілы Турцыі|Узброеных сіл Турцыі]] для падтрымкі арміі Фаіза Сараджа<ref>[https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html Первые отряды турецкой армии прибыли в столицу Ливии Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221173835/https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html |date=21 лютага 2020 }} // 112.ua, 8 января 2020</ref>. [[9 студзеня]] Лівійская нацыянальная армія ўвяла паветраную блакаду міжнароднага аэрапорта Мітыга пасля таго, як прыхільнікі Урада нацыянальнай згоды Лівіі выкарыстоўвалі гавань для перакідання наймітаў і вайскоўцаў з Турцыі<ref>[https://polit.info/482789-lna-blokirovala-aeroport-tripoli-iz-za-perebroski-cherez-nego-boevikov-iz-turcii ЛНА блокировала аэропорт Триполи из-за переброски через него боевиков из Турции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221162437/https://polit.info/482789-lna-blokirovala-aeroport-tripoli-iz-za-perebroski-cherez-nego-boevikov-iz-turcii |date=21 лютага 2020 }} // Политика Сегодня, 9 января 2020</ref>. [[12 студзеня]], шмат у чым дзякуючы намаганням Расіі і Турцыі, на паўночным захадзе Лівіі быў абвешчаны рэжым спынення агню<ref>[https://ria.ru/20200112/1563331520.html ПНС Ливии объявило о прекращении огня на западе страны]</ref>. Аднак ужо праз некалькі гадзін і хафтараўцы, і сараджысты абвінавацілі адзін аднаго ў парушэнні перамір’я. Паведамлялася пра сутыкненні з выкарыстаннем розных відаў узбраення, у тым ліку артылерыі<ref>[https://www.rbc.ua/rus/news/haftara-utverzhdayut-pravitelstvennye-sily-1578808185.html У Хафтара утверждают, что правительственные силы нарушили перемирие в Ливии]</ref><ref>[https://ria.ru/20200112/1563329081.html ПНС в ответ обвинило армию Хафтара в нарушении перемирия в Ливии]</ref>. [[13 студзеня]] ў [[Масква|Маскве]] павінна была прайсці сустрэча паміж Фаізам Сараджам і Халіфам Хафтарам, а таксама прадстаўнікамі іншых лівійскіх сіл<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200113/1563352741.html В МИД подтвердили встречу Хафтара и Сарраджа в Москве]</ref>, але першы адмовіўся весці перамовы з апанентам. Нягледзячы на ​​гэта, адбылася мірная канферэнцыя з удзелам розных кіраўнікоў дзяржаў, у тым ліку і лідараў варагуючых бакоў. Чакалася, што бакі падпішуць мірны дагавор. Сарадж і прадстаўнік парламента Лівіі на ўсходзе краіны падпісалі двухбаковыя пагадненні, аднак Хафтар узяў час на роздум. Замінка звязана з тым, што камандуючы ЛНА падчас перамоў настойваў на неабходнасці бесперашкоднага ўводу сваіх падраздзяленняў у Трыпалі, што не мелася на ўвазе праектам пагаднення. Праект прадугледжваў адмову ад усіх наступальных дзеянняў і стварэнне ваеннай камісіі для вызначэння лініі судакранання і назірання за перамір’ем. Згодна з распрацаваным дакументам, таксама планавалася стварыць рабочыя групы па ўрэгуляванні сітуацыі ў рэгіёне<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2020/01/13/820487-podpisat-mirnoe Подписать мирное соглашение по Ливии в Москве не удалось]</ref>. [[File:Demonstration against Haftar in Berlin 2020-01-19 13.jpg|thumb|Дэманстрацыя супраць фельдмаршала Хафтара ў Берліне падчас канферэнцыі па Лівіі.]] [[19 студзеня]] ў [[Берлін]]е ([[Германія]]) прайшла [[Саміт па Лівіі ў Берліне|канферэнцыя па Лівіі]], дзе ў тым ліку прысутнічалі Хафтар і Сарадж, аднак арганізаваць прамыя перамовы паміж імі не ўдалося. Нягледзячы на ​​гэта, быў распрацаваны план урэгулявання лівійскага канфлікту. Згодна з прапанаванай рэзалюцыяй, працэс прапанавалася разбіць на шэсць «кошаў»: спыненне агню, выкананне эмбарга на зброю, палітычны працэс, рэформа сектара бяспекі, эканамічная рэформа і захаванне гуманітарных нормаў і [[Правы чалавека|правоў чалавека]]. Усім замежным удзельнікам канферэнцыі дакумент прапананаваў адмовіцца ад умяшальніцтва ў лівійскі канфлікт<ref>[https://news.ru/world/uchastniki-konferencii-po-livii-soglasovali-tekst-itogovogo-dokumenta/ Участники конференции по Ливии согласовали текст итогового документа // Информационно-аналитический центр "МедиаНьюс", 19 января 2020]</ref>. Падкрэслівалася, што ў выпадку, калі праект выніковага дакумента канферэнцыі будзе прыняты, то за ходам яго выканання будзе сачыць спецыяльна створаная міжнародная структура, якая будзе знаходзіцца пад эгідай ААН<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2833500.html В Берлине приняли окончательную версию резолюции саммита по Ливии – СМИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200316042611/https://regnum.ru/news/polit/2833500.html |date=16 сакавіка 2020 }} // ИА REGNUM, 19 января 2020</ref>. [[22 студзеня]] з-за ракетных абстрэлаў з боку ЛНА аэрапорт Мітыга быў вымушаны ў чарговы раз спыніць сваю працу, але неўзабаве ён аднавіў дзейнасць<ref>[https://ria.ru/20200122/1563749082.html Аэропорт в Триполи возобновил работу после ракетного обстрела]</ref>. [[23 студзеня]] аэрапорт перанёс усё свае рэйсы на аэрапорт у Місураце<ref>[https://ria.ru/20200123/1563760419.html Аэропорт в Триполи приостановил свою работу]</ref>. У канцы студзеня хафтараўцы пачалі наступленне на Місурату<ref>[http://xn----8sbeybxdibygm.ru-an.info/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0-%D1%85%D0%B0%D1%84%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4-%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%80%D0%B0%D1%82/]</ref>. Падчас гэтага, [[28 студзеня]], сілы Сараджа збілі варожы беспілотнік. Як заявілі ў ЛНА, войскі УНЗ па памылцы збілі ўласны дрон<ref>[https://ria.ru/20200128/1563974216.html]</ref>. Паводле інфармацыі тэлеканала ''«218»'', 28 і 29 студзеня турэцкія ваенныя высадзіліся ля Трыпалі з двух ваенных караблёў, яшчэ адзін прывёз тэхніку. Партал ''«Ахмар Лівія»'' паведаміў пра дастаўку боепрыпасаў і абсталявання на базу ВПС у цэнтры лівійскай сталіцы. Раней радыё ''«Sputnik»'' заявіла, што Макрон абвінаваціў Эрдагана ў парушэнні «абяцання» па Лівіі<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200130/1564043660.html?in=t Турция перебросила в Триполи солдат и танки, сообщили ливийские СМИ]</ref>. === Люты === У лютым бакі канфлікту пачалі абмяркоўваць план чарговага перамір’я. [[3 лютага]] пачала працу Аб’яднаная вайсковая камісія 5+5, стварэнне якой было прапісана ў берлінскім пагадненні. У яе ўвайшлі пяць прадстаўнікоў ад ЛНА і ад Урада нацыянальнай згоды. Мэта работы ваеннага камітэта — весці перамовы аб паўнавартасным спыненні агню ў Лівіі<ref>[https://ria.ru/20200203/1564203481.html В Женеве начала работу совместная ливийская военная комиссия] // РИА Новости, 3 января 2020</ref>. [[5 лютага]] ў лівійскіх сацыяльных сетках са спасылкай на прадстаўніка арміі Хафтара Ахмада аль-Місмары з’явілася інфармацыя аб тым, што Турцыя нібыта пачала перакідваць пад Трыпалі баевікоў з [[Ірак]]а<ref>[https://riafan.ru/1248114-v-liviiskikh-socsetyakh-soobshili-o-perebroske-turkami-v-tripoli-boevikov-iz-iraka В ливийских соцсетях сообщили о переброске турками в Триполи боевиков из Ирака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221173837/https://riafan.ru/1248114-v-liviiskikh-socsetyakh-soobshili-o-perebroske-turkami-v-tripoli-boevikov-iz-iraka |date=21 лютага 2020 }}</ref>. [[13 лютага]] ад абстрэлу ЛНА пяць грамадзянскіх атрымалі раненні<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2856969.html Пятеро мирных жителей пострадали от артобстрелов в Ливии]</ref>. [[15 лютага]] падчас чарговага артабстрэлу хафтараўцамі ўсходніх раёнаў Трыпалі загінуў адзін мірны жыхар<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2859537.html Ситуация в Ливии: на востоке столицы от обстрела погиб гражданский]</ref>. [[17 лютага]] аэрапорт Мітыга быў вымушаны зноў адмяніць усе рэйсы з-за чарговай атакі. Армія Хафтара заклікала авіякампаніі выконваць беспалётную зону і «не ставіць самалёты пад пагрозу знішчэння»<ref>[https://www.trend.az/world/arab/3193297.html Международный аэропорт в Триполи приостановил работу из-за обстрела]</ref>. [[18 лютага]] войскі фельдмаршала Хафтара нанеслі два ракетных удара па порце Трыпалі, у выніку чаго загінулі трое мірных жыхароў. У той жа дзень у сетцы былі апублікаваныя спадарожнікавыя здымкі месца атакі на турэцкае судна ў порце Трыпалі, якое, як заявілі ў ЛНА, перавозіла зброю і боепрыпасы. Акрамя таго, увечары 18 лютага ў арміі Хафтара паведамілі пра знішчэнне беспілотніка на поўдні Трыпалі. Як мяркуецца, апарат вылеціў для нападу на пазіцыю ЛНА як адказ на атаку на порт<ref name="18 лютага">[https://m.lenta.ru/news/2020/02/19/haftarstrikesagain/ Появились подробности атаки на турецкий корабль с оружием в Ливии]</ref>. Пазней ''«Al Arabiya»'' са спасылкай на іншыя крыніцы паведаміла, што ў выніку абстрэлу Лівійскай нацыянальнай арміяй судна ў порце Трыпалі 18 лютага загінулі трое турэцкіх афіцэраў і іх сірыйскі перакладчык. Інфармацыя была пацверджана прэзідэнтам Эрдаганам<ref name="22 лютага">[https://regnum.ru/news/2866091.html Эрдоган рассказал о гибели турецких военных в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628032245/https://regnum.ru/news/2866091.html |date=28 чэрвеня 2021 }} — ИА REGNUM, 22 февраля 2020</ref>. [[21 лютага]] хафтараўцы апублікавалі фатаграфіі з нядаўна захопленым наймітам з Чада, які ваяваў за ўрад Сараджа. Таксама быў выкладзены дакумент, зыходзячы з якога можна заявіць, што замежнік уступіў у шэрагі войскаў УНЗ у кастрычніку 2019 года<ref>[https://vk.com/wall-112262144_66252 ️Ливийские военные взяли в плен иностранного добровольца из Чада, воевавшего в рядах сил ПНС]</ref>. [[28 лютага]] карыстальнікі Twitter з Лівіі расказалі, што артылерыя сараджыстаў на поўдні Трыпалі знішчыла варожы БМП, а на іншай вуліцы горада — танк. Акрамя гэтага, снарады трапілі таксама ў сховішча боепрыпасаў, размешчанае побач з горадам Каср бен Гашыр<ref>{{Cite web |url=https://rueconomics.ru/431101-zhiteli-livii-v-socsetyakh-delyatsya-podrobnostyami-atak-terroristov-psn-v-tripoli |title=Жители Ливии в соцсетях делятся подробностями атак террористов ПСН в Триполи |access-date=29 лютага 2020 |archive-date=29 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229100341/https://rueconomics.ru/431101-zhiteli-livii-v-socsetyakh-delyatsya-podrobnostyami-atak-terroristov-psn-v-tripoli |url-status=dead }}</ref>. [[29 лютага]] старонка, якая звязана з УНЗ, у сацыяльнай сетцы [[Facebook]] паведаміла аб артылерыйскім абстрэле прыхільнікамі Сараджа пазіцый арміі Хафтара на ўскраінах сталіцы. Пры гэтым загінулі больш за сорак мірных жыхароў, паколькі абстрэл вёўся не толькі па пазіцыях ваеннаслужачых ЛНА, але і па жылых кварталах на некалькіх напрамках<ref>[https://riafan.ru/1254937-terroristy-pns-vo-vremya-obstrela-pozicii-lna-ubili-desyatki-mirnykh-zhitelei-tripoli?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews Террористы ПНС во время обстрела позиций ЛНА убили десятки мирных жителей Триполи]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адначасова генерал-маёр ЛНА Ахмад Місмары пацвердзіў інфармацыю аб тым, што армія Хафтара пры адбіцці нападу праціўніка збіла 6 турэцкіх беспілотнікаў<ref name="сбитые">[https://rueconomics.ru/431160-mismari-podtverdil-informaciyu-o-shesti-sbityh-lna-tureckih-bespilotnikah Мисмари подтвердил информацию о шести сбитых ЛНА турецких беспилотниках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200229100343/https://rueconomics.ru/431160-mismari-podtverdil-informaciyu-o-shesti-sbityh-lna-tureckih-bespilotnikah |date=29 лютага 2020 }}</ref>. === Сакавік === [[1 сакавіка]] армія фельдмаршала Хафтара абвясціла аб захопе Эль-Азізіі — стратэгічна важнага плацдарму ў прыгарадзе Трыпалі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7873795 Sky: ливийская армия захватила стратегический плацдарм в пригороде Триполи]</ref>. За дзень да гэтага хафтараўцы ўзялі ваенную базу Алакір паміж Трыпалі і Эль-Азізіяй<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/256f83b3 Ливийская армия захватила военную базу к югу от столицы]</ref>. Тым часам карыстальнікі Facebook з Лівіі паведамлялі аб працяглай працы цяжкай артылерыі УНЗ Лівіі ў раёне аль-Мадзіна ар-Рыядзе. Акрамя таго, ёсць звесткі пра артабстрэл ЛНА з пазіцый праціўніка, якія ўмацаваліся ў трыпалійскім парку ан-Наср<ref>[https://riafan.ru/1255198-boeviki-pns-livii-vedut-ogon-iz-zhiloi-zastroiki-tripoli Боевики ПНС Ливии ведут огонь из жилой застройки Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200301173215/https://riafan.ru/1255198-boeviki-pns-livii-vedut-ogon-iz-zhiloi-zastroiki-tripoli |date=1 сакавіка 2020 }}</ref>. [[3 сакавіка]] сілы Хафтара абстралялі міжнародны аэрапорт у Мітызе. Ракеты пашкодзілі прыпаркаваныя самалёты авіякампаній Afriqiyah Airways і Burak Air. У момант абстрэлу ў лайнерах нікога не было<ref>https://www.unian.net/m/world/10900013-v-aeroportu-tripoli-rakety-porazili-dva-passazhirskih-samoleta.html</ref>. Перад гэтым, [[2 сакавіка]], паўднёвыя кварталы сталіцы трапілі пад абстрэл, які вёўся з тэрыторыі аэрапорта<ref>[https://politexpert.net/187252-yuzhnye-kvartaly-tripoli-podverglis-artobstrelu-s-territorii-aeroporta-mitiga Южные кварталы Триполи подверглись артобстрелу с территории аэропорта «Митига»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[9 сакавіка]] кіраўнік Сірыйскага цэнтра маніторынгу за выкананнем правоў чалавека (SOHR) Рамі Абд ар-Рахман паведаміў, што баевікі з краін [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] працягваюць прыбываць на тэрыторыю Лівіі, многія з іх з’яўляюцца былымі байцамі ІДІЛ. Тысячы джыхадзістаў аказваліся на занятай урадам Ф. Сараджа тэрыторыі пры турэцкай падтрымцы<ref>{{Cite web |url=https://news-front.info/2020/03/09/turcziya-perebrasyvaet-boevikov-s-liviyu-dlya-pomoshhi-tripoli/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |title=Архіўная копія |access-date=10 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630230348/https://news-front.info/2020/03/09/turcziya-perebrasyvaet-boevikov-s-liviyu-dlya-pomoshhi-tripoli/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |archive-date=30 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Пасля артылерыйскага ўдару сіл УНЗ 9 сакавіка пацярпелі два фермерскіх дома ў вёсцы Аль-Хікамая. Урон быў нанесены і будынку гасцініцы «аш-Шарыф». Трое чалавек загінулі<ref>[https://riafan.ru/1257494-iz-za-obstrela-terroristov-pns-postradali-zhilye-doma-yuzhnee-tripoli]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[12 сакавіка]] ў сябе на старонцы Facebook прэс-сакратар ЛНА Ахмад аль-Місмары даў справаздачу пра знішчэнне некалькіх адзінак замежнай ваеннай тэхнікі, якая належала Ураду нацыянальнай згоды. Тэхніка была знішчана ў баях у раёне Місураты, дзе размяшчалася турэцкая авіябаза. Місмары адзначыў, што ўзбраенне было знішчана дзякуючы разведзвесткам, а сама аперацыя па знішчэнні ўзбраення на ўсход ад Місураты працягваецца<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/61eaafd3 Турецкие радары и зенитки уничтожены ливийской армией под Триполи] // ИА Красная Весна, 13 марта 2020</ref>. [[15 сакавіка]] армія Хафтара нанесла ўдары па аэрадроме Мітыга, нібыта ліквідаваўшы некалькіх турэцкіх вайскоўцаў. Па заяве прэс-службы ЛНА, армія ўвайшла ў некалькі раёнаў Трыпалі, але пры гэтым выконвае перамір’е, праводзячы аперацыі толькі ў якасці адказу на правакацыі сіл Урада нацыянальнай згоды<ref>[https://ria.ru/20200315/1568627253.html ЛНА заявила о ликвидации турецких военных при ударе в Ливии]</ref>. Разам з тым, ЛНА выпусціла заяву, у якой паведамляла, што Турцыя перакідае ў Лівію баевікоў з [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|ІД]] і [[Фронт аль-Нусра]], агульнай колькасцю ў дзве тысячы чалавек. На той момант у Трыпалітаніі ўжо знаходзіліся 7,5 тысяч іншых сірыйскіх баевікоў. ЛНА заявіла, што ў краіне ёсць каля тысячы афіцэраў і турэцкіх ваенных спецыялістаў, пры гэтым Анкара ўсталёўвае радыёлакацыйныя станцыі і ракетныя сістэмы на тэрыторыі Лівіі для перакідання з Сірыі яшчэ 6,5 тысячы баевікоў. Таксама яна зафіксавала факт уцёкаў у Еўропу 190 турэцкіх наймітаў<ref name="игил"/>. [[18 сакавіка]] СМІ паведамілі, што сілы ўрада Трыпалі ўжылі цяжкую артылерыю. Ваенныя дзеянні былі зафіксаваныя ў Ар-Рамле, на мосце Ас-Сван і на кірунку Тарык аль-Матар. Як заявіў 128-ы пяхотны батальён хафтараўцаў, была праведзена паспяховая аперацыя па знішчэнні пунктаў назірання турэцкіх і сірыйскіх баевікоў<ref name="18 сакавіка">[https://inforeactor.ru/291421-boeviki-pns-aktivizirovali-ataki-na-yuge-tripoli Боевики ПНС активизировали атаки на юге Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200319182640/https://inforeactor.ru/291421-boeviki-pns-aktivizirovali-ataki-na-yuge-tripoli |date=19 сакавіка 2020 }}</ref>. Падчас сутыкненняў [[21 сакавіка]] байцам ЛНА атрымалася знішчыць некалькі турэцкіх машын. Былі ліквідаваныя замежныя найміты, якія меркавана адкрылі агонь па мірным насельніцтву ў Трыпалі<ref name="21 марта">[https://news-front.info/2020/03/25/boeviki-pns-livii-obstrelyali-zhilye-rajony-tripoli/ Боевики ПНС Ливии обстреляли жилые районы Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710092703/https://news-front.info/2020/03/25/boeviki-pns-livii-obstrelyali-zhilye-rajony-tripoli/ |date=10 ліпеня 2021 }} // News Front, 25 марта 2020</ref>. [[22 сакавіка]] ЛНА Хафтара абвясціла аб прыпыненні баявых дзеянняў, каб дазволіць краіне засяродзіцца на барацьбе з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй COVID-19]]. У сваю чаргу, Урад нацыянальнай згоды аб’явіў каменданцкі час у начны час, уведзена забарона на вяселлі і пахаванні, былі зачыненыя рэстараны, кафэ і іншыя забаўляльныя ўстановы<ref>[https://vlast.kz/novosti/38029-v-livii-priostanovili-boevye-dejstvia-iz-za-koronavirusa.html?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews В Ливии приостановили боевые действия из-за коронавируса] // Vласть, 22 марта 2020</ref>. Аднак ужо [[23 сакавіка]] УНЗ здзейсніў шэраг артылерыйскіх абстрэлаў наваколляў Трыпалі і Тархуны, а 24-га адбыўся абстрэл з цяжкай артылерыі раёна Ас-Сабія паўднёвей Трыпалі. Ад атакі пацярпелі апорныя пункты і асноўныя месцы размяшчэння арміі Хафтара ў раёне Вадзі ар-Рабія. Тым не менш, ЛНА ўсё яшчэ падтрымлівала палітыку спынення баявых дзеянняў<ref>[https://polit.info/490334-pozicii-lna-na-yuge-tripoli-podverglis-artilleriiskomu-obstrelu-so-storony-pns Позиции ЛНА на юге Триполи подверглись артиллерийскому обстрелу со стороны ПНС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200324150138/https://polit.info/490334-pozicii-lna-na-yuge-tripoli-podverglis-artilleriiskomu-obstrelu-so-storony-pns |date=24 сакавіка 2020 }}</ref>. [[26 сакавіка]] інфармацыйнае агенцтва ''News Front'' паведаміла, што прыхільнікі прэм’ер-міністра Сараджа абстрэльваюць жылыя кварталы раёна Каср бен Гашыр, а ў небе над раёнам Вадзі ар-Рабія былі заўважаныя беспілотнікі УНЗ. Напярэдадні ў выніку бою ў раёне Айн Зары былі ліквідаваныя 19 сараджыстаў<ref name="21 марта"/>. Гэтая ж крыніца казала, што лаяльныя Сараджу атрады па памылцы збілі турэцкі беспілотнік вытворчасці ''Bayraktar Mini''<ref name="дрон21">[https://news-front.info/2020/03/26/v-livii-sbit-bpla-tureczkogo-proizvodstva-bayraktar-mini/ В Ливии сбит БПЛА турецкого производства Bayraktar Mini] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210425205330/https://news-front.info/2020/03/26/v-livii-sbit-bpla-tureczkogo-proizvodstva-bayraktar-mini/ |date=25 красавіка 2021 }} // News Front, 26 марта 2020</ref>. Адначасова турэцкія ваенныя і прыхільнікі УНЗ, як паведамляе ''Sham Center'', змаглі захапіць стратэгічную ваенную базу Аль-Ватыя (потым высветлілася, што атрады Хафтара не страцілі базу), дзе акрамя ЛНА меркавана грунтаваліся найміты расійскай ПВК Вагнера. Турцыя задзейнічала ўдарныя дроны і разграміла абарону войскаў Хафтара. Пасля гэтага найміты, уключаючы расійскіх салдат, беглі, кінуўшы тэхніку і зброю. Пратурэцкія сілы завалодалі трафеямі ў выглядзе дзясятка танкаў і цэлых 6 расійскіх самалётаў. Таксама ў палон нібыта патрапіў адзін расійскі наёмнік<ref name="26 сакавіка">[https://www.dialog.ua/war/203931_1585227771 Армия Турции захватила стратегическую авиабазу ЧВК Вагнера в Ливии - россияне бежали, бросив танки, фото] // Диалог, 26 марта 2020</ref>. Як высветлілася потым, штурм базы праходзіў з тэрыторыі суседняга Туніса<ref>[https://vpk-news.ru/articles/56333 Штурм Триполи продолжается, итог предрешен] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710094214/https://vpk-news.ru/articles/56333 |date=10 ліпеня 2021 }} — VPK News, 7 апреля 2020</ref>. [[27 сакавіка]] сілам Лівійскай нацыянальнай арміі, па яе заяве, удалося ўзяць пад кантроль заходнія раёны сталіцы. Таксама ВПС нанеслі авіяўдары па аб’ектах, кантраляваных урадам Сараджа, у некалькіх рэгіёнах на захадзе краіны ў раёне Вадзі-Замзам<ref name="авиаторы Хафтара">[https://news-front.info/2020/03/27/armiya-haftara-zahvatila-rajony-k-zapadu-ot-tripoli/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews Армия Хафтара захватила районы к западу от Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220630233428/https://news-front.info/2020/03/27/armiya-haftara-zahvatila-rajony-k-zapadu-ot-tripoli/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |date=30 чэрвеня 2022 }} // News Front, 27 марта 2020</ref>. 128-ы батальён ЛНА паведаміў, што ўзяў у палон аднаго з сірыйскіх баевікоў, якога клічуць Ібрагім Мухамад Дарвіш. Як распавёў 23-гадовы Дарвіш, спачатку яго даставілі на ваенна-транспартным самалёце ўзброеных сіл Турцыі з Сірыі ў [[Стамбул]], далей на грамадзянскім самалёце з асабістай зброяй у аэрапорт «Мітыга» у Лівіі. Баявік прызнаўся, што ён не мае дачынення да Сірыйскай свабоднай арміі, а з’яўляецца членам групоўкі «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]»<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2897588.html Турция направляет в Ливию боевиков террористических группировок] // ИА REGNUM, 27 марта 2020</ref>. У гэты ж час, у выніку авіяўдару па галоўнаму аператыўнаму штабу Лівійскай нацыянальнай арміі ў раёне Аль-Вішка, загінулі камандзір аператыўнага штаба Вялікага Сірта генерал-маёр Салім Дэр’як аль-Фарджані і яго памочнік Кадафі ас-Садаі. 27 сакавіка ў ходзе сутыкненняў паміж сіламі УНЗ і ЛНА загінула пяць высокапастаўленых генералаў, у тым ліку — лідар брыгады па абароне нафтавых радовішчаў у раёне Ас-Серыр Алі Сэйда ат-Табаві. Немалаважна адзначыць, што ён лічыўся адным з самых блізкіх паплечнікаў Халіфа Хафтара і адказваў за вярбоўку наймітаў з былых «[[джанджавід]]аў» і афрыканцаў. На працягу двух дзён было забіта яшчэ некалькі палявых камандзіраў, у тым ліку — кіраўнік 302-й брыгады Салех аль-Кабсі аль-Магрыбы, камандуючы артылерыяй 302-й брыгады Муса аль-Магрыбы, камандуючы аператыўным штабам Валід ад-Дзібар аль-Фарджані і начальнік разведкі аператыўнага штаба Вялікага Сірта Дау аль-Меграхі. Камандзір берагавой аховы ў раёне Аль-Вішка Сабер аль-Матхар, супрацоўнік аператыўнага штаба Вялікага Сірта Мухамед аль-Мадждуб аль-Вафі і камандзір 103-й брыгады Халід Крыс таксама былі забітыя<ref name="камандуючыя Хафтара">[https://inosmi.ru/politic/20200330/247163251.html Al Jazeera (Катар): десятки военнослужащих убиты за два дня. С чем связано массовое истребление полевых командиров в армии Халифы Хафтара?]</ref>. [[29 сакавіка]] войскі УНЗ здзейснілі абстрэл па лагеры ЛНА ў раёне горада Каср-бен-Гашыр. Відавочцы расказалі пра некалькі атак, учыненых на пазіцыі арміі Хафтара ў раёнах Ар-Раваджых, Аз-Зіяна і Аль-Хавалік. Адзін з палявых военачальнікаў Сараджа Абдул Малік Мадані заявіў у сваім Twitter-акаўнце пра знішчэнне пяці адзінак ваеннай тэхнікі праціўніка ў Аз-Затарне, дзе сараджысты на працягу некалькіх гадзін вялі бой з войскамі фельдмаршала<ref>{{Cite web |url=https://nation-news.ru/512037-koronavirus-ne-meshaet-pns-livii-narushat-rezhim-peremiriya-s-lna |title=Коронавирус не мешает ПНС Ливии нарушать режим перемирия с ЛНА |access-date=29 сакавіка 2020 |archive-date=29 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329175305/https://nation-news.ru/512037-koronavirus-ne-meshaet-pns-livii-narushat-rezhim-peremiriya-s-lna |url-status=dead }}</ref>. У ходзе гэтых акцый фарміраванні Урада нацыянальнай згоды ўжылі пастаўленую з Турцыі БМП [[ACV-15]]. Аднак падчас баёў яна была падбітая байцамі Хафтара і кінута на нейтральнай паласе<ref>[https://anna-news.info/v-livii-unichtozhena-turetskaya-bmp/ В Ливии уничтожена турецкая БМП] // Anna News, 29 марта 2020</ref>. ''Al-Masdar News'' са спасылкай на Сірыйскую абсерваторыю па правах чалавека са штаб-кватэрай у Лондане апублікавала паведамленне аб незадаволенасці ў шэрагах сірыйскіх наймітаў. Яны скардзяцца на цяжкія ўмовы жыцця, а таксама на тое, што ім не выплочваюць узнагароджанне ў агавораным памеры. Абяцаную зарплату ў памеры двух тысяч долараў ім заплацілі толькі за адзін месяц. Таксама атрымана аўдыёзапіс, у якой сірыйскі баявік кажа, што шкадуе пра паездку ў Лівію і заклікае патэнцыйных наймітаў перагледзець свой выбар. Ён у прыватнасці нібыта сказаў наступнае<ref>https://regnum.ru/news/polit/2899576.html</ref>: {{Цытата|''Турцыя заплаціла нам заробак толькі за адзін месяц. Яна нічым нас не забяспечыла. Нават цыгарэты мы амаль не атрымлівалі. Мы застаемся ў доме, але не можам выйсці з яго, так як пазіцыі сіл Хафтара разгорнутыя па ўсім раёне. Усе мы хочам вярнуцца ў Сірыю.''}} [[31 сакавіка]] падраздзяленні маршала Халіфа Хафтара заявілі пра тое, што ім атрымалася збіць ударны турэцкі беспілотнік Bayraktar TB2<ref name="31 марта">{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2901128.html |title=Архіўная копія |access-date=1 красавіка 2020 |archive-date=20 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420054020/https://regnum.ru/news/polit/2901128.html |url-status=dead }}</ref>. === Красавік === [[File:Western Libya Operation (2019).png|thumb|left|Завяршальны этап кампаніі (красавік—чэрвень 2020 года).]] [[1 красавіка]] з’явіліся паведамленні, што прыхільнікі Хафтара захапілі ў якасці трафеяў два БМП турэцкай вытворчасці<ref>[https://news.rambler.ru/middleeast/43943831-dve-turetskie-bronemashiny-acv-15-stali-trofeyami-sil-haftara-v-livii/ Две турецкие бронемашины ACV-15 стали трофеями сил Хафтара в Ливии Об этом сообщает "Рамблер".]</ref>. [[2 красавіка]] падчас ракетнага ўдару па аэрапорце Мітыга загінулі двое мірных жыхароў<ref>https://regnum.ru/news/accidents/2903427.html</ref>. [[3 красавіка]] падраздзяленні супрацьпаветранай абароны Хафтара паведамілі пра знішчэнне варожага самалёта. Як мяркуецца, быў збіты вучэбна-баявы L-39 Albatros чэхаславацкай вытворчасці. Паведамляецца аб гібелі двух пілотаў, якія няўдала катапультаваліся. У якасці доказу прад’яўлены парашут аднаго з іх<ref name=" 3 красавіка">[https://rg.ru/2020/04/03/sily-haftara-sbili-samolet-pns-v-livii.html Силы Хафтара сбили самолет ПНС в Ливии]</ref>. Прэс-сакратар лівійскай арміі УНЗ Махамед Гануну заявіў у [[Facebook]], што СПА ўразіла дрон войск Хафтара<ref name="дрон3апреля">[https://m.vk.com/burkanly Ливийская армия правительства национального согласия (GNA) сбила беспилотник (Wing Loong, предоставленный ОАЭ Хафтару), когда он пытался совершить налёт на позиции кувват аль-Вефак в южной части Аль-Аджилат, на западе Ливии.] — Операция «Вулкан гнева» (сообщество в ВК), 3 апреля 2020</ref>. 5 красавіка прэс-служба ЛНА на сваёй старонцы ў Twitter паведаміла пра страту прыхільнікамі Сараджа 37 забітымі і 27 параненымі ў выніку нядаўняга бою. Удакладняецца, што сярод загінулых быў дваццаць адзін сірыец<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/524565b6 Армия Ливии озвучила потери отрядов ПНС на севере страны], ИА Красная Весна, 5 апреля 2020</ref>. 6 красавіка паведамлялася аб знішчэнні прыхільнікамі Сараджа транспартнага самалёта байцоў Хафтара, які быў атакаваны на ўзлётна-пасадачнай паласе ля Тархуны. Па паведамленні Лівійскай нацыянальнай арміі, на борце былі медыкаменты, неабходныя для барацьбы з вірусам новага тыпу [[COVID-19]]. Аднак Урад нацыянальнай згоды сцвярджаў, што самалёт перавозіў боепрыпасы і амуніцыю<ref name="транспорнтик в Тархуне">[https://aif.ru/incidents/v_livii_sbit_voenno-transportnyy_samolet В Ливии сбит военно-транспортный самолет]</ref>. У той жа час ВПС ЛНА заявілі аб знішчэнні турэцкага беспілотніка і склада са зброяй у раёне Бугрэйн у Місураце<ref name="беспилотник6апр">[https://rossaprimavera.ru/news/5bede3fe В Ливии сбит беспилотник турецкого производства] — ИА Красная Весна, 6 апреля 2020</ref>. У ноч з 6 на 7 красавіка адбыўся шэраг буйных атак БПЛА войск Сараджа і яго турэцкіх саюзнікаў на ЛНА<ref name="махач 6-7 красавіка"/>. Спачатку, у 23:26, дроны УС Турцыі разбамбавалі тры машыны з боепрыпасамі сіл Хафтара пад Бені-Валідам. У 23:35 ля Сірта меркавана забітыя 20 наймітаў ПВК «Вагнер». Расіяне ліквідаваныя пры суправаджэнні ваеннай калоны і грузавікоў з боепрыпасамі, а таксама бензавозаў. У адказ у 23:44 ЛНА абстраляла бальніцу Аль-Хадрах у Трыпалі больш чым 20 ракетамі «Град». Значная частка пашкоджанняў унутры бальніцы прыпадала на аддзяленне інтэнсіўнай тэрапіі для нованароджаных і радзільнае аддзяленне. У 23:58 дроны Сараджа атакавалі варожую калону ў Бені-Валідзе, уразіўшы пагрузчык, што буксіраваў хафтараўскі [[Т-55]]<ref>[https://m.vk.com/burkanly Ударные беспилотники ливийской армии снова атаковали колонну наёмников Хафтара к югу от города Бени Валид. Результат одного из таких налётов на фото - поражен погрузчик, буксировавший хафтаровский Т55 к линии фронта.] — Операция «Вулкан гнева» (сообщество в ВК), 6 апреля 2020</ref>. Паведамлялася аб мінімум двух дзясятках загінулых вагнераўцах. Прыкладна ў 0:12 дроны ўзарвалі паліўныя цыстэрны<ref name="махач 6-7 красавіка">[https://real-vin.com/v-livii-unichtozhili-kolonnu-rossijskih-naemnikov-iz-chvk-vagnera/amp В Ливии уничтожили колонну российских наемников из ЧВК Вагнера]</ref>. У ноч з 7 на 8 красавіка стала вядомая аб авіяцыйным удары ВПС трыпалітанскага ўрада, у якім загінуў памочнік камандзіра 604-га батальёна Міфтах аль-Бакара<ref>[https://m.vk.com/wall-189813647_1002 Помошник командира 604-го батальона террористов "ЛНА", Мифтах аль-Бакар был ликвидирован в результате удара Ливийских ВВС.] — Операция «Вулкан Гнева» (сообщество в ВК), 8 апреля 2020</ref>. Вечарам 9 красавіка ВПС УНЗ разбамбілі авіябазу Аль-Ватыя, знішчыўшы парадку шасці хафтараўцаў і грузавік з забеспячэннем<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/54b50c2b ВВС Триполи совершили налет на базу армии Хафтара]</ref>. 10 красавіка стала вядома, што верталёт Мі-24Р ВПС ЛНА атакаваў пазіцыі праціўніка блізу Місураты, выпусціўшы па іх дзве ракеты<ref>[https://news.rambler.ru/army/43995055-ataka-mi-24-armii-haftara-v-livii-popala-na-video/ Атака Ми-24 армии Хафтара в Ливии попала на видео]</ref>. У той жа дзень атрады горада Налут абвясцілі, што больш не падтрымліваюць урад у Трыпалі. Мясцовы ваенны савет пачаў вывад усіх сваіх узброеных людзей з памежных пунктаў і пастоў бяспекі, размешчаных уздоўж мяжы Туніса і Лівіі. Прычынай таму стала адсутнасць якой-небудзь ваеннай дапамогі з боку УНЗ і пандэмія COVID-19<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/61f0fa08 Войска ливийского города Налут отказались поддерживать Триполи] // ИА Красная Весна, 10 апреля</ref>. 13 красавіка зафіксаваныя баі ў раёне Абу-Эса. Часці трыпалітанскага ўрада захапілі горад Сарман, у якім ім у якасці трафеяў дасталіся не менш за 10 бронемашын ЛНА<ref>[https://vk.com/wall-76669927_244675 В Ливии идут масштабные бои между частями триполитанцев и хафтаровцев в районе Абу-Эсса.]</ref>. Таксама жорсткія баявыя дзеянні зафіксаваны ў раёне населенага пункта Абу-Грэйн, дзе ЛНА задзейнічала авіяцыю. Там ваенна-паветраныя сілы страцілі ў ходзе баявых дзеянняў верталёт агнявой падтрымкі Мі-24П. Увесь экіпаж у складзе трох чалавек загінуў. У той жа час крыніцы, блізкія да Урада нацыянальнай згоды, сцвярджалі, што ім нібыта атрымалася паланіць аднаго з пілотаў<ref name="Ми-24П">[https://news.rambler.ru/army/44008045/?utm_content=mnews_media&utm_medium=read_more&utm_source=copylink Ми-24П сил Хафтара сбили в ходе масштабных боев в Ливии Об этом сообщает "Рамблер".]</ref>. 18 красавіка стала вядома, што атрады УНЗ пачалі абстрэлы ў Тархуне, аб чым паведамілі жыхары размешчанага непадалёк ад Трыпалі горада ў сацыяльных сетках<ref>[https://nation-news.ru/516658-zhiteli-okrestnostei-tarhuny-soobshchayut-o-nastuplenii-terroristov-pns-livii Жители окрестностей Тархуны сообщают о наступлении террористов ПНС Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200425001113/https://nation-news.ru/516658-zhiteli-okrestnostei-tarhuny-soobshchayut-o-nastuplenii-terroristov-pns-livii |date=25 красавіка 2020 }}</ref>. 20 красавіка сілы Урада нацыянальнай згоды Лівіі здзейснілі абстрэл мірных раёнаў ускраін Трыпалі. У выніку загінулі пяць мірных жыхароў, уключаючы падлетка<ref>[https://nation-news.ru/517132-pyat-mirnyh-zhitelei-pogibli-v-rezultate-obstrela-so-storony-pns-v-tripoli Пять мирных жителей погибли в результате обстрела со стороны ПНС в Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200426174603/https://nation-news.ru/517132-pyat-mirnyh-zhitelei-pogibli-v-rezultate-obstrela-so-storony-pns-v-tripoli |date=26 красавіка 2020 }}</ref>. Таксама паведамлялася аб гібелі ў баях у сталіцы аднаго байца ўзброеных сіл УНЗ<ref>[https://regnum.ru/news/accidents/2922164.html Столкновения в ливийском Триполи: погиб один военнослужащий]</ref>. 21 красавіка войскі трыпалітанскага ўрада ажыццявілі беспаспяховую спробу ўзяць Тархуну<ref>[https://ria.ru/20200422/1570383072.html Армия Хафтара заявила, что отбила атаки отрядов ПНС]</ref>. 22 красавіка байцы «Батальёна рэвалюцыянераў Трыпалі» паднялі паўстанне ў дачыненні да ўрада Фаіза Сараджа. Некаторы час таму кіраўнік МУС УНЗ Лівіі Ф. Башага загадаў арыштаваць двух камандзіраў батальёна — Адхама Насуфа і Хані Місбаха, якія карысталіся аўтарытэтам сярод байцоў. Прычынай заключэння стала зробленая імі публікацыя ў сацыяльных сетках, дзе аўтары паста непахвальна адклікаліся да міністра ўнутраных спраў<ref name="брт">[https://inforeactor.ru/298356-boeviki-iz-batalona-revolyucionerov-tripoli-podnyali-vosstanie Боевики из "Батальона революционеров Триполи" подняли восстание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210515023336/https://inforeactor.ru/298356-boeviki-iz-batalona-revolyucionerov-tripoli-podnyali-vosstanie |date=15 мая 2021 }}</ref>. Адначасова ў раёне авіябазы Аль-Ватыя ў палон захопленыя некалькі байцоў арміі Хафтара, а палкоўнік Амар Зентані, камандзір 134-й брыгады ЛНА, быў ліквідаваны ў выніку атакі турэцкіх дронаў у гэтым жа рэгіёне<ref name="134 брыгада">[https://real-vin.com/turki-unichtozhili-rukovodstvo-boevikov-haftara-i-chvk-vagnera-na-aviabaze-v-livii/amp Турки уничтожили руководство боевиков Хафтара и ЧВК Вагнера на авиабазе в Ливии]</ref>. 23 красавіка ЛНА паланіла егіпецкага найміта, які на радзіме завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за арганізацыю падрыву копскіх цэркваў<ref>[https://ria.ru/20200423/1570475217.html?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews Армия Хафтара объявила о захвате египетского террориста в Триполи]</ref>. [[Сірыйская абсерваторыя па правах чалавека]] (SOHR) паведаміла аб вярбоўцы Турцыяй баевікоў міжнароднай тэрарыстычнай арганізацыі «Ісламская дзяржава», якія накіроўваліся ў Лівію. Адпаведную заяву зрабіў Рамі Абд ар-Рахман, кіраўнік SOHR. У сваю чаргу, тэлеканал Al-Arabiya атрымаў у сваё распараджэнне спіс з 28 імёнаў баевікоў ІД, якія знаходзяліся ў шэрагах атрадаў, што дапамагаюць УНЗ<ref name="фан">[https://riafan.ru/1270461-sohr-soobshila-o-perebroske-turciei-boevikov-igil-v-liviyu SOHR сообщила о переброске Турцией боевиков ИГИЛ в Ливию]{{Недаступная спасылка}} // Федеральное агентство новостей, 23 апреля 2020</ref>. 25 красавіка ў Тархуне падчас абстрэлу загінуў адзін непаўнагадовы. Яшчэ 13 мясцовых жыхароў атрымалі раненні<ref>[https://riafan.ru/1271166-v-tarkhune-iz-za-obstrela-terroristov-pns-livii-pogib-rebenok-13-zhitelei-poluchili-raneniya В Тархуне из-за обстрела террористов ПНС Ливии погиб ребенок, 13 жителей получили ранения]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На базе «Аль-Ватыя» пад абстрэлам былі забітыя тры байцы з войска Хафтара<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/6650d6a1]</ref>. На поўдні Бені-Валіда сілы Сараджа пры падтрымцы туркаў атакавалі аўтакалону нацыянальнай арміі<ref>[https://riafan.ru/1271167-terroristy-pns-livii-sozhgli-avtokolonnu-na-yuge-tripoli Террористы ПНС Ливии сожгли автоколонну на юге Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210302041617/https://riafan.ru/1271167-terroristy-pns-livii-sozhgli-avtokolonnu-na-yuge-tripoli |date=2 сакавіка 2021 }}</ref>. Паведамлялася, што СПА ЛНА збілі ў небе над Вадзі аль-Дзінары, на поўдзень ад горада Бені-Валід, два турэцкіх дрона Bayraktar TB2<ref>[https://riafan.ru/1271261-lna-unichtozhila-dva-tureckikh-bpla-bayraktar-tb2-pns-livii-vblizi-bani-valid ЛНА уничтожила два турецких БПЛА Bayraktar TB2 ПНС Ливии вблизи Бани-Валид]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 27 красавіка фельдмаршал Хафтар заявіў, што ўлада ў Лівіі пераходзіць да ЛНА. Ён таксама заявіў, што армія раздзірае Схірацкае пагадненне 2015 года<ref>[https://reform.by/haftar-objavil-o-perehode-vlasti-v-livii-k-armii Хафтар объявил о переходе власти в Ливии к армии]</ref>. 29 красавіка (з двух да пяці ночы) турэцкія дроны, ВПС і артылерыя УНЗ атакавалі шэраг пазіцый хафтараўцаў на поўдзень ад Трыпалі і ў Бені-Валідзе, знішчыўшы шэсць адзінак тэхнікі, якая належала расійскай ПВК «Вагнер»<ref>[https://real-vin.com/chvk-vagnera-poterjala-shest-edinic-tehniki-i-otstupila-ot-tripoli/amp ЧВК Вагнера потеряла шесть единиц техники и отступила от Триполи] // Реал, 29 апреля 2020</ref>. === Май === 1 мая атрады ЛНА захапілі блізу Трыпалі варожую тэхніку — бронемабіль турэцкай вытворчасці, што кінулі ў ходзе бою прыхільнікі ўрада нацыянальнай згоды. Аб загінуўшых або параненых у выніку інцыдэнту невядома<ref>{{Cite web |url=https://news-front.info/2020/05/01/podrazdeleniya-marshala-haftara-zahvatili-tureczkuyu-tehniku-v-rajone-tripoli/ |title=Подразделения маршала Хафтара захватили турецкую технику в районе Триполи |access-date=2 мая 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509021202/https://news-front.info/2020/05/01/podrazdeleniya-marshala-haftara-zahvatili-tureczkuyu-tehniku-v-rajone-tripoli/ |archive-date=9 мая 2020 |url-status=dead }}</ref>. У сваю чаргу, іх апаненты з УНЗ абстралялі базу «Аль-Ватыя»<ref>[https://regnum.ru/news/society/2935184.html Вооруженные силы ПНС Ливии нанесли удар по военной базе Хафтара] // ИА REGNUM, 1 мая 2020</ref>. 3 мая сараджысты атакавалі склады са зброяй на «Аль-Ватыя», падчас чаго забітыя два байцы ЛНА<ref>[https://regnum.ru/news/accidents/2937007.html Военные ПНС Ливии атаковали авиабазу Хафтара, есть погибшие] // ИА REGNUM, 3 мая</ref>. 5 мая армія ўрада нацыянальнай згоды і турэцкія дроны атакавалі шэраг ваенных мэтаў ЛНА блізу Тархуны. Па некаторых звестках, нападам падвергліся грамадзянскія грузы, што праходзілі па тэрыторыях, пратэкцыю якіх забяспечвала армія Хафтара. Паведамлялася, што згарэла машына з курыцай, кіроўцу якой цудам атрымалася сысці з-пад удару<ref>[https://riafan.ru/1273950-boeviki-pns-livii-razbombili-gruzovik-s-kuricei-vydav-ego-za-voennuyu-cel Боевики ПНС Ливии разбомбили грузовик с курицей, выдав его за военную цель]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У ноч на 8 мая адбыўся артабстрэл квартала Трыпалі, дзе размяшчаліся дыпмісіі Італіі і Турцыі, у выніку чаго загінула двое чалавек. МЗС Італіі абвінаваціў у здарэнні армію Хафтара, у той час як яна ўсклала адказнасць на лаяльныя УНЗ групоўкі. Разам з тым хафтараўцы заявілі аб прыпыненні баявых дзеянняў на перыяд святога для мусульман месяца [[Рамадан]] (да 24 мая)<ref>[https://ria.ru/20200509/1571192917.html Армия Хафтара отрицает причастность к обстрелам посольств в Триполи]</ref>. 9 мая ў аэрапорце Мітыга два пасажырскіх лайнеры былі моцна пашкоджаны ракетным ударам ЛНА, шэсць чалавек загінулі. У гэты ж дзень, па заяве штаба аперацыі «Вулкан гневу», байцы Хафтара выпусцілі прыкладна 80 ракет па жылых раёнах сталіцы<ref>https://ria.ru/20200509/1571219292.html</ref>. 11 мая ў баях у паўднёвых кварталах Трыпалі загінулі дзесяць прыхільнікаў Хафтара, яшчэ васемнаццаць паранены<ref>https://regnum.ru/news/accidents/2945350.html</ref>. 12 мая, як стала вядома ад УНЗ, яго сілы нанеслі ракетны ўдар па авіябазе Аль-Ватыя, у выніку чаго было знішчана адно ваенна-транспартнае судна. Пра чалавечыя ахвяры інфармацыі не паступала<ref name="май2020">https://regnum.ru/news/accidents/2946507.html</ref>. 13 мая войскі трыпалітанскага ўрада нанеслі ўдар па сілах праціўніка на паўднёвым захадзе сталіцы, у выніку чаго было знішчана два транспартныя сродкі з 10-ю вайскоўцамі. Мэтай спецаперацыі было спыненне забеспячэння сіл ЛНА<ref>[https://regnum.ru/news/accidents/2948078.html Столкновения на юго-западе Триполи: погибли 10 военных ЛНА]</ref>. 17 мая дроны сараджыстаў атакавалі авіябазу Аль-Ватыя, дзе знішчылі зенітны комплекс вытворчасці Расіі «Панцыр», які ЛНА атрымала ад ААЭ. Са слоў турэцкіх ваенных, удар быў нанесены менавіта па дыслакацыі атрадаў Хафтара. Таксама быў атакаваны адзін з ангараў базы. Паводле даных трыпалітанскага ўрада, забіта як мінімум чацвёра байцоў. Былі прадэманстраваны таксама відэазапісы атакі<ref>[https://vk-smi.ru/strana-i-mir/libya/170876 В Ливии уничтожили российский ЗРК «Панцирь-1С»]{{Недаступная спасылка}} // Вечерний курьер, 17 мая 2020</ref>. 18 мая стала вядома, што атрады лаяльныя ўраду Трыпалі занялі авіябазу Аль-Ватыя, пры гэтым былі знішчаны дзесяткі наймітаў, вялікая колькасць тэхнікі і ўзбраення, у тым ліку яшчэ два ЗРГК «Панцыр» расійскай вытворчасці. Пра захоп аб’екта паведаміў асабіста Фаіз Сарадж<ref>[https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ Правительственные войска Ливии отбили авиабазу у армии Хафтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508050800/https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ |date=8 мая 2021 }} // Telegraf.by, 18 мая 2020</ref>. Адзначаецца, што аперацыя прайшла пры падтрымцы турэцкіх сіл. Гэтая база мела вялікае стратэгічнае значэнне для Хафтара: яе выкарыстоўвалі ў аперацыі ЛНА па захопу Трыпалі<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/05/18/lna/ Армию Хафтара выбили с авиабазы у Триполи] // Lenta.ru, 18 мая 2020</ref>. [[File:Western Libya (May 21 2020).svg|thumb|Становішча пасля захопу УНЗ базы «Аль-Ватыя».]] На 20 мая паведамлялася, што ўсяго было знішчана 8—9 «Панцыраў», пераважна турэцкімі беспілотнікамі<ref>[https://nv.ua/world/geopolitics/voyna-v-livii-turciya-unichtozhila-rossiyskie-rakety-poslednie-novosti-50089402.html Турция уничтожила более восьми российских ЗРПК Панцирь в Ливии]</ref>. Да гэтага часу фельдмаршал Хафтар прыняў рашэнне аб адводзе сваіх часцей ад сталіцы на 2—3 км. Як заявіў прэс-сакратар Місмары, гэта было зроблена дзеля павялічэння прастору ў раёне Трыпалі, каб выправіць рэлігійныя абрады. У ЛНА разлічвалі, што апаненты рушаць услед гэтаму прыкладу, каб пазбегнуць кровапраліцця пасля заканчэння месяца Рамадан<ref name="Геворгян">[https://radiosputnik.ria.ru/20200520/1571734734.html "Благородный жест". Почему Хафтар отводит армию от Триполи] // Radio Sputnik, 20 мая 2020</ref>. 21 мая ЛНА прыстрашыла ажыццявіць у бліжэйшы час найбуйнейшую паветраную аперацыю з магчымым удзелам расійскіх самалётаў. Паводле інфармацыі міністра ўнутраных спраў УНЗ Фатхі Башага, Расія адправіла Хафтару транзітам праз Сірыю восем самалётаў. Гаворка ідзе пра шэсць МіГ-29 і два Су-24. 23 мая войскі Урада нацыянальнай згоды значна прасунуліся ў раёнах Салахадзін і Аль-Мешру на поўдзень ад Трыпалі. Яны працягнулі паспяховыя аперацыі супраць сіл ворага, заняўшы дзве вайсковыя базы — Хамза і Ярмук. Прадстаўнік штаба арміі УНЗ палкоўнік Мухамед Кунуну распавёў, што сапёры праводзяць размініраванне аб’ектаў, кінутых арміяй Хафтара<ref>[https://korrespondent.net/world/4232220-v-lyvyy-armyia-khaftara-poteriala-kontrol-nad-esche-dvumia-bazamy В Ливии армия Хафтара потеряла контроль над еще двумя базами]</ref>. На поўдні лівійскага горада Трыпалі загінуў расійскі найміт. Відэазапіс, на якой паказана цела загінулага, апублікаваў Telegram-канал «Ваенны Інфарматар». Сілы УНЗ Лівіі паказалі цела і асабістыя рэчы, як мяркуецца, грамадзяніна Расіі<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/05/23/telo/ В Ливии погиб предполагаемый российский наемник]</ref>. 26 мая ЛНА ўзяла пад поўны кантроль адзін са стратэгічных раёнаў у прыгарадзе Трыпалі, выбіўшы адтуль фарміраванні сараджыстаў. Акрамя таго, раней днём сутычкі ішлі ў іншых раёнах на подступах да сталіцы краіны, у тым ліку Айн-Зара, Эр-Рамле, Эль-Хадбе і на трасе, якая вядзе ад разбуранага яшчэ ў 2014 годзе і нефункцыянуючага міжнароднага аэрапорта Трыпалі. Па сцвярджэннях крыніцы, падчас сутычак бакі панеслі вялікія страты ў жывой сіле і тэхніцы, у палон узята мноства наймітаў з Сірыі, якія змагаліся на баку УНЗ<ref>https://centercomfort.by/trainings/#programm-7</ref>. 29 мая з’явіліся паведамленні пра ўдзел наймітаў з Вялікабрытаніі і [[ПАР|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]] ў баявых дзеяннях на баку хафтараўцаў<ref>[https://regnum.ru/news/society/2966119.html В Ливии обнаружили пятерых британских наемников – Anadolu Ajansi]</ref>. Тады жа тры бачных лідары сіл Урада нацыянальнай згоды Трыпалі былі забітыя падчас жорсткіх сутыкненняў на поўдзень ад сталіцы. У ходзе баёў разам з імі былі знішчаныя па меншай меры яшчэ дзесяць байцоў. Адзначаецца, што ў пачатку тыдня забітыя камандзір атрада УНЗ Нурэдын Аль-Наас, а таксама палявыя камандзіры Махмуд Аль-Ханкары і Аль-Таеб Аль-Буш<ref>https://rossaprimavera.ru/news/dac5054f</ref>. 31 мая па меншай меры пяць мірных жыхароў загінулі ў выніку абстрэлаў у лівійскай сталіцы, яшчэ трое атрымалі раненні. Раней, па даных прыхільнікаў Сараджа, сілы трыпалітанскага ўрада нанеслі артылерыйскія ўдары па пазіцыях арміі фельдмаршала Хафтара ў міжнародным аэрапорце на поўдзень ад сталіцы Лівіі. У выніку знішчаны тры бронемашыны<ref>[https://telegraf.com.ua/mir/drugie/5488746-v-tripoli-ot-obstrelov-pogibli-pyat-mirnyih-zhiteley.html В Триполи от обстрелов погибли пять мирных жителей]</ref>. === Чэрвень === 1 чэрвеня армія Хафтара аднавіла кантроль над горадам аль-Асабіа, размешчаным у 100 кіламетрах ад Трыпалі. Заяўлена, што гэта адбылося пасля серыі авіяцыйных налётаў і нападаў у горадзе Аль-Гарбі. Пачынаючы з 21 мая горад кантраляваўся УНЗ<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/06/01/armiyhaftar/ Армия Хафтара заявила о новой победе в Ливии]</ref>. У штабе аперацыі «Вулкан гневу» Урада Нацыянальнай Згоды абвясцілі аб гібелі сямі сапёраў — яны падарваліся пры размініраванні захопленых пазіцый ЛНА на поўдзень ад Трыпалі<ref>[https://vk.com/wall-76669927_250929 В штабе операции «Вулкан гнева» Правительства Национального Согласия (ПНС) объявили о гибели семи сапёров]</ref>. 2 чэрвеня лаяльныя УНЗ байцы абстралялі канвой хафтараўцаў. Салдаты спрабавалі бегчы, адна з машын згарэла. Адначасова ўрад Сараджа абвясціў аб зачыстцы раёнаў вакол міжнароднага аэрапорта Трыпалі. Пры гэтым бакі канфлікту ў Лівіі пагадзіліся аднавіць перамовы. Яны павінны былі прайсці ў фармаце «5+5» пры пасярэдніцтве ААН<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/06/03/videoizzasady/ Армия Хафтара попала в засаду у Триполи]</ref>. 3 чэрвеня сараджысты выбілі ворага з наваколля аэропорта Трыпалі (аэропорт Мітыга)<ref>{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/libyan-army-launches-operation-to-recapture-tripoli-airport/1863090 |title=Libyan army launches operation to recapture Tripoli airport |publisher=Anadolu Agency |date=2020-06-03 |access-date=2020-06-03}}</ref>. 4 чэрвеня байцы Лівійскай нацыянальнай арміі пакінулі свае пазіцыі ў Трыпалі<ref>[https://iz.ru/1019948/2020-06-04/armiia-khaftara-pokinula-svoi-pozitcii-v-tripoli?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile Армия Хафтара покинула свои позиции в Триполи]</ref>. Адначасна сілам урада ў Трыпалі атрымалася займець верталёт Мі-35, які належаў ЛНА. Па даных Telegram-канала ''«Военный осведомитель»'', баявая машына была захоплена ў аэрапорце лівійскай сталіцы Трыпалі, што раней цалкам перайшоў пад кантроль атрадаў УНЗ<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/06/04/mi35/ Правительство Ливии заполучило Ми-35 фельдмаршала Хафтара]</ref>. Таксама стала вядома, што Урад нацыянальнай згоды ўзяў пад кантроль Тархуну<ref>[https://ria.ru/20200605/1572511592.html Войска ПНС Ливии захватили город Тархуна]</ref>. Пасля гэтага наступальная аперацыя Лівійскай Нацыянальнага арміі лічыцца беспаспяхова закончанай: Хафтар не толькі не захапіў сталіцу, але і страціў раней узятую тэрыторыю. У той жа час сілы Сараджа працягвалі наступленне на поўдзень, а менавіта на Сірт<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-18/the-war-for-tripoli-is-over-but-new-battles-loom The War for Tripoli Is Over, But New Battles Loom]</ref>. == Ахвяры == Паводле даных Нацыянальнага камітэта па правах чалавека на 4 красавіка 2020 года, падчас кампаніі былі забітыя 4387 чалавек, у тым ліку 506 грамадзянскіх асоб. Раненні атрымалі 12753 чалавекі, у тым ліку 800 мірных жыхароў. Сярод ахвяр — 41 медыцынскі работнік, 64 жанчыны і 81 дзіця. Таксама 342 тысячы чалавек сталі бежанцамі<ref name="гадавіна"/>. Дакладныя даныя па стратах войскаў ЛНА і УНЗ адсутнічаюць, аднак вядома, што кожны бок мае каля 1000 загінулых на пачатак студзеня 2020<ref name="lemonde"/>. Ёсць сярод усіх загінулых і замежнікі. Так, у канцы ліпеня 2019 г. падчас атакі на аэрадром Аль-Джуфра забіты ўкраінскі лётчык з [[Мелітопаль|Мелітопаля]] Уладзімір Бухальскі<ref>[https://ria.ru/20190729/1556956249.html Стали известны подробности гибели пилота украинского Ил-76 в Ливии // РИА Новости, 29 июля 2019]</ref>, а ў кастрычніку пад артабстрэлам загінуў грамадзянін [[Марока]]<ref name="мараканец"/>. У лютым падчас чарговага абстрэла загінуў сірыйскі перакладчык, які знаходзіўся пры турэцкіх сілах<ref name="22 лютага"/>. Згодна са спрэчнай інфармацыяй, у баях загінулі двадцаць сем турэцкіх ваенных (траіх забітых афіцыйна падзвердзіла Турцыя), шасцёра байцоў арміі [[ААЭ]]<ref name="ААЭ"/> і ад 53 да 78 наймітаў расійскай [[Група Вагнера|ПВК Вагнер]]<ref name="Вагнер"/><ref name="Вагнер"/><ref name="махач 6-7 красавіка"/><ref name="ЧВК2"/>. Таксама, па даных SOHR на 15 чэрвеня 2020 года, былі забітыя 403 сірыйскіх баевіка<ref name="Syrian"/>. == Вынікі == Пасля сваёй перамогі ў пачатку лета 2020 года УНЗ пачынае [[Баі ва Усходняй Трыпалітаніі|наступленне ва Усходняй Трыпалітаніі]]. Разам з тым, у адказ на поспехі Сараджа і Эрдагана, прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што яго краіна можа ўварвацца ў Лівію на законных падставах, і заклікаў егіпецкую армію да поўнай баявой гатоўнасці. Ён адзначыў, што Егіпет атрымаў прамыя пагрозы ад «тэрарыстычных наймітаў і апалчэнцаў», таму любое ваеннае ўмяшанне з боку Каіра з гэтага часу легітымна<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/06/22/libya/ Египет вторгся в Ливию]</ref>. Наступныя баявыя дзеянні не прывялі да поспеху таго ці іншага боку, і фронт стабілізаваўся па лініі Сірт—Джуфра, дзе фіксавалася нізкая актыўнасць абодвух армій. 21 жніўня Сарадж абвясціў аб спыненні ўсіх ваенных аперацый на тэрыторыі Лівіі. Акрамя таго, ён падтрымаў правядзенне прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў у сакавіку наступнага года на аснове канстытуцыі, якая будзе ўзгодненая ўсімі лівійцамі. Адначасова з аналагічнай заявай выступіў і спікер Палаты прадстаўнікоў Агіла Салех, які яшчэ вясной прапанаваў кожнаму з трох рэгіёнаў Лівіі выбраць сваіх прадстаўнікоў у Прэзідэнцкі савет і пачаць працэс палітычных рэформаў. Хутка ў Марока і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] пачаліся мірныя кансультацыі<ref name="сентябрь">{{Cite web |url=https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |title=Саррадж объявил об уходе с поста главы Правительства национального согласия Ливии |access-date=21 верасня 2020 |archive-date=27 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327002711/https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |url-status=dead }}</ref>. Растучая незадаволенасць насельніцтва пагаршэннем сацыяльна-эканамічнага становішча і бясконцай вайной прывяла да [[Пратэсты ў Лівіі (2020)|хваляванняў і пратэстаў]]. Аднак ужо ў жніўні і верасні шэраг палітыкаў як у УНЗ, так і ў ППЛ абвясцілі аб адстаўцы. 16 верасня аб планах пакінуць сваё крэсла да канца кастрычніка заявіў нават Фаіз Сарадж. За пару тыдняў да гэтага ён зняў Фатхі Башага з пасады кіраўніка МУС УНЗ<ref name="сентябрь"/>. 23 кастрычніка сумесная лівійская вайсковая камісія 5+5, якая прадстаўляла ЛНА і ПНС, дасягнула «сталага пагаднення аб спыненні агню ва ўсіх раёнах Лівіі». Дамова, якая ўступіла ў сілу неадкладна, патрабавала, каб усе замежныя баевікі пакінулі Лівію на працягу трох месяцаў, у той час як сумесныя паліцэйскія сілы будуць патруляваць спрэчныя раёны. У той жа дзень адбыўся першы камерцыйны рэйс паміж Трыпалі і Бенгазі. Мірныя перамовы пад эгідай ААН не прывялі да стварэння часовага ўрада да 16 лістапада 2020 года, хоць абодва бакі паабяцалі паўтарыць спробу праз тыдзень<ref name="LibHerald_Oct2020_ceasefire">{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva | date= 2020-10-23 |newspaper= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |access-date=2020-10-23 |archive-url= https://archive.today/20201023134857/https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |archive-date= 2020-10-23 |url-status=live }}</ref>. == Ваенныя злачынствы і абвінавачванні == === Прыхільнікі Хафтара === [[File:General Haftar.jpg|thumb|Фельдмаршал Халіфа Хафтар.]] 25 верасня, выступаючы ў ААН, Фаіз Сарадж абвінаваціў байцоў свайго апанента Хафтара ў шэрагу ваенных злачынстваў, у тым ліку бамбардзіроўках мірных жыхароў, нападах на аэрапорты, бальніцы, карэты хуткай дапамогі, крытычна важную інфраструктуру, а таксама ў прыцягненні дзяцей да баявых дзеянняў. Ён папрасіў [[Міжнародны крымінальны суд]] пачаць расследаванне ў дачыненні да Лівійскай Нацыянальнай Арміі<ref>[https://ria.ru/20190926/1559139716.html Из-за наступления Хафтара погибли три тысячи человек, заявил Саррадж в ООН]</ref>. Найбольшы шквал крытыкі і абвінавачванняў у адрас арміі Хафтара пачаўся пасля бамбардзіроўкі цэнтра ўтрымання мігрантаў у Таджуры 3 ліпеня. Місія ААН у Лівіі (UNSMIL) назвала гэты авіяўдар ваенным злачынствам. Яна заклікала неадкладна спыніць усе парушэнні і напады на мірных жыхароў і інфраструктуру, асабліва сістэмы аховы здароўя. UNSMIL таксама звярнулася да міжнароднай супольнасці, каб яна ўвяла адпаведныя санкцыі супраць тых, хто загадаў нанесці авіяўдар, выканаў загад і паставіў зброю для яго выканання<ref>[https://ria.ru/20190703/1556162625.html В ООН расценили авиаудар под Триполи как военное преступление]</ref>. 16 лютага 2020 года з’явіліся паведамленні, што ваенныя з ЛНА выкралі траіх чалавек — дваіх лівійцаў і аднаго замежнага грамадзяніна — і забілі іх у горадзе Мсалата. Прадстаўнікі Хафтара не пракаментавалі дадзены інцыдэнт<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2859817.html Гражданская война в Ливии: ПНС обвинило ЛНА в убийстве трех мирных граждан]</ref>. Пасля абстрэлу порта Трыпалі 18 лютага УНЗ абвінаваціла армію Хафтара ў здзяйсненні ваенных злачынстваў і парушэнні перамір’я, адзначыўшы, што гавань жыццёва важная для сталіцы, паколькі туды дастаўляюць ежу і медыкаменты для мірных грамадзян. Старшыня праўлення нацыянальнай нафтавай карпарацыі Мустафа Санала заявіў, што ў Трыпалі можа пачацца гуманітарны крызіс. Па заяве УНЗ, хафтараўцы сістэматычна атакуюць порт, жылыя раёны і аэрапорт Мітыга, а таксама блакуюць працу нафтавых установак, каб стварыць гараджанам праблемы ва ўсіх аспектах жыцця<ref name="18 лютага"/>. 6 красавіка снарады прыхільнікаў Хафтара трапілі ў шпіталь Аль-Хадрах, размешчаны ў раёне сталіцы, кантраляваным Урадам нацыянальнай згоды. У выніку ўдару пацярпелі па меншай меры шэсць супрацоўнікаў шпіталя. Удар ЛНА асудзіў прадстаўнік упраўлення ААН па каардынацыі гуманітарных пытанняў Джэнсен Лерке. Чыноўнік падкрэсліў, што дадзены акт парушае нормы міжнароднага права і асабліва недапушчальны ва ўмовах пагрозы распаўсюджвання каранавіруснай інфекцыі<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2909222.html В ООН осудили ракетный обстрел госпиталя в столице Ливии]</ref>. У той жа дзень армія Хафтара штурмавала ўчастак Аль-Шверэф сістэмы «Хасуна — Сахель аль-Джафара», якая займалася водазабяспячэннем сталіцы і яе наваколля. Салдаты вымусілі работнікаў зачыніць усе клапаны рэгулявання патоку і спыніць працу свідравін. За гэта ЛНА падвергнулася жорсткай крытыцы з боку міністра МУС УНЗ Ф. Башагі, які назваў зробленае ваенным злачынствам. У заяве здарэнне вызначаецца як «парушэнне правоў чалавека, а таксама ўнутраных і міжнародных законаў». У заяве ўтрымліваўся заклік да міжнародных органаў і праваабарончых арганізацый, што павінны «дакументаваць гэта злачынства і адсочваць вінаватых у адпаведнасці з механізмамі міжнароднага права і рэзалюцыямі Савета Бяспекі, якія датычацца Лівіі»<ref name="вада">[https://rossaprimavera.ru/news/b740b69e Правительство Триполи обвинило Ливийскую армию в перекрытии воды в городе] — ИА Красная Весна, 9 апреля</ref>. 23 красавіка ўрад Сараджа ў Трыпалі абвінаваціў расійскіх наймітаў з ПВК «Вагнер» у выкарыстанні нервова-паралітычнага газу ў раёне Салахадзін на поўдні сталіцы<ref name="газ">[https://m.zn.ua/WORLD/rossiyskie-naemniki-primenili-nervno-paraliticheskiy-gaz-v-tripoli-352041_.html Российские наемники применили нервно-паралитический газ в Триполи]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 15 мая па меншай меры 14 чалавек атрымалі раненні ў выніку бамбардзіроўкі бальніцы і жылых раёнаў у лівійскай сталіцы Трыпалі. Адказнасць за гэта Арганізацыя Аб’яднаных Нацый усклала на кіраўніка Лівійскай нацыянальнай арміі Х. Хафтара. Прадстаўнікі сараджыстаў паведамілі, што нападу падверглася адно з аддзяленняў цэнтральнай сталічнай бальніцы, выпушчаныя ракеты таксама закранулі дом аднаго з мясцовых жыхароў. Прадстаўнік міністэрства аховы здароўя Амін аль-Хашэмі сказаў, што некаторыя часткі будынка бальніцы былі пашкоджаныя, і дадаў, што сярод параненых былі дзеці. Напад на бальніцу адбыўся праз некалькі гадзін пасля таго, як сем арганізацый, якія знаходзяцца пад эгідай ААН, заклікалі супрацьстаялыя бакі спыніць баявыя дзеянні, каб улады сумесна з міратворчымі арганізацыямі засяродзіліся на барацьбе з распаўсюджваннем каранавіруснай інфекцыі. Але, нягледзячы на ​​неаднаразовыя заклікі да выканання міжнародных абавязацельстваў, ваенныя дзеянні ў Лівіі аднавіліся<ref>[https://rg.ru/2020/05/15/oon-vozlozhila-na-haftara-vinu-za-obstrel-gospitalia-v-tripoli.html ООН возложила на Хафтара вину за обстрел госпиталя в Триполи] // RG.ru, 15 мая 2020</ref>. Як паведамлялася 11 чэрвеня, у лівійскай Тархуне знайшлі печ, у якой салдаты Халіфа Хафтара, як мяркуецца, жыўцом спальвалі палонных. Пра гэта заявіў кіраўнік МУС Лівіі Фатхі Башага. Паводле яго слоў, у гэтым жа раёне выяўлена некалькі масавых пахаванняў. Спасылаючыся на словы мясцовых жыхароў, Башага дадаў, што «дзясяткі зняволеных былі пахаваныя тут жыўцом». Па заяве міністра, сілавікі задакументавалі «зверскія злачынствы незаконных узброеных груповак з усходу Лівіі ў горадзе Тархуна на паўднёвым усходзе ад Трыпалі», падкрэсліўшы, што вайскоўцы ЛНА і сам Хафтар павінны быць адданыя міжнароднаму суду<ref>[https://m.rosbalt.ru/world/2020/06/11/1848520.html СМИ: В Ливии нашли печь, в которой боевики Хафтара «заживо сжигали пленных»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200614071747/https://m.rosbalt.ru/world/2020/06/11/1848520.html |date=14 чэрвеня 2020 }} // Росбалт, 11 июня 2020</ref>. Станам на 24 чэрвеня, гаварылася аб адзінаццаці брацкіх магілах ахвяр ваенных злачынстваў арміі фельдмаршала ля Тархуны. Супрацоўнік пракуратуры Трыпалі Нуры аль-Галі паведаміў, што некаторыя целы былі пахаваныя ў кайданках. Паводле яго слоў, усе знойдзеныя целы былі пахаваныя не пазней як 12 месяцаў таму<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/55dc16cf В Ливии расследуют дело о массовых захоронениях в братских могилах] // ИА Красная Весна, 24 июня 2020</ref>. У магілах прысутнічалі жанчыны і нават дзеці. Справа была перададзеная ў [[Міжнародны крымінальны суд]]<ref>https://news.liga.net/world/news/mejdunarodnyy-ugolovnyy-sud-nameren-rassledovat-voennye-prestupleniya-v-livii?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile</ref>. === Прыхільнікі Сараджа === [[File:Libyan Prime Minister Fayez al-Sarraj.jpg|thumb|Прэм’ер-міністр Фаіз Сарадж.]] Палітыкі і журналісты Расіі неаднаразова выступалі з крытыкай урада Сараджа з-за яго сувязяў з тэрарыстамі і арыштаў расійскіх грамадзян<ref>[https://slovodel.com/542471-terroristy-pns-livii-pokazali-svoyu-sushnost-pokhitiv-rossiiskikh-sociologov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191127192506/https://slovodel.com/542471-terroristy-pns-livii-pokazali-svoyu-sushnost-pokhitiv-rossiiskikh-sociologov|date=27 лістапада 2019}}</ref><ref>[https://www.proekt.media/investigation/prigozhin-polittekhnologi/ Расследование о том, как Россия вмешивается в выборы в двадцати странах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190705174632/https://www.proekt.media/investigation/prigozhin-polittekhnologi/ |date=5 ліпеня 2019 }}</ref><ref>{{cite news|title=Малькевич назвал политическим шантажом удержание властями Ливии граждан РФ|url=https://news.ru/v-mire/malkevich-nazval-politicheskim-shantazhom-uderzhanie-vlastyami-livii-grazhdan-rf/|access-date=2019-08-05|date=2019-07-23}}</ref>. 25 верасня кіраўніку Фонду абароны нацыянальных каштоўнасцяў, журналісту [[Аляксандр Аляксандравіч Малькевіч|Аляксандру Малькевічу]] не далі выступіць на сесіі Савета ААН па правах чалавека з дакладам аб катаваннях, арганізаваных УНЗ<ref>[https://news.ru/africa/oon-otkazalas-obsuzhdat-pytki-v-livii/ ООН отказалась обсуждать пытки в Ливии]</ref>. 6 кастрычніка ''«Федеральное агентство новостей»'' паведаміла пра самавольства ўзброеных атрадаў урада Сараджа ў Трыпалі. Адным з прыкладаў бясчынстваў паказаны інцыдэнт, калі байцы УНЗ забілі маладога чалавека на вачах у сведкаў<ref>[https://riafan.ru/1217674-podruchnye-saradzha-ubivayut-i-terroriziruyut-mirnykh-zhitelei-tripoli Подручные Сараджа убивают и терроризируют мирных жителей Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191008045608/https://riafan.ru/1217674-podruchnye-saradzha-ubivayut-i-terroriziruyut-mirnykh-zhitelei-tripoli |date=8 кастрычніка 2019 }}</ref>. Таксама агенцтва апублікавала артыкул аб катаваннях у турмах УНЗ<ref>[https://riafan.ru/1217514-korrespondenty-fan-uznali-podrobnosti-o-pytkakh-v-liviiskoi-tyurme-mitiga Корреспонденты ФАН узнали подробности о пытках в ливийской тюрьме «Митига»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191008045606/https://riafan.ru/1217514-korrespondenty-fan-uznali-podrobnosti-o-pytkakh-v-liviiskoi-tyurme-mitiga |date=8 кастрычніка 2019 }}</ref>. 15 кастрычніка галоўнакамандуючы ЛНА Халіфа Хафтар выступіў з заявай, у якой сцвярджаў, што Урад нацыянальнай згоды кантралююць тэрарысты. Намеснік сакратара УНЗ Шабан Хадзія займаўся выкраданнем людзей і быў западозраны ў сувязях з «[[Аль-Каіда]]й». Абдул Рауф Кара, кіраўнік [[Мітыга (турма)|турмы ўрада ў Мітызе]], дзе, як паведамляцца, катуюць зняволеных, таксама быў абвінавачаны ў шэрагу злачынстваў<ref>[https://politros.com/153031-khaftar-uveren-chto-pns-v-livii-deistvuet-po-prikazam-terroristov Хафтар уверен, что ПНС в Ливии действует по приказам террористов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191018142206/https://politros.com/153031-khaftar-uveren-chto-pns-v-livii-deistvuet-po-prikazam-terroristov |date=18 кастрычніка 2019 }} // ПолитРоссия, 19 октября 2019</ref>. [[1 лістапада]] з’явіліся паведамленні, што каля 450 мігрантаў збеглі з цэнтра часовага ўтрымання «Абу-Салім», які кантралююць атрады, звязаныя з Урадам нацыянальнай згоды Лівіі. Мігранты стоўпіліся ноччу ля аб’екта ААН у Трыпалі. Уцекачы паведамілі, што яны не атрымлівалі ежу некалькі тыдняў. Мігранты адзначылі, што вымушаныя былі прасіць у сям’і грошай, каб заплаціць паліцыі і атрымаць страву. Тыя, хто не змог заплаціць, галадалі<ref>[https://riafan.ru/1224207-sotni-migrantov-poprosili-u-oon-zashity-posle-pobega-iz-tyurmy-podkontrolnoi-pns-livii Голодающие мигранты сбежали из подконтрольного террористам ПНС Ливии центра содержания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191104161849/https://riafan.ru/1224207-sotni-migrantov-poprosili-u-oon-zashity-posle-pobega-iz-tyurmy-podkontrolnoi-pns-livii |date=4 лістапада 2019 }}</ref>. Як паведамлялася 3 красавіка 2020, у выніку атакі турэцкіх беспілотнікаў на канвой, які ажыццяўляў транспарціроўку харчавання для лівійскіх рабочых, загінулі шэсць удзельнікаў перавозкі і яшчэ трое мясцовых жыхароў<ref>[https://politexpert.net/191171-tureckie-bpla-obstrelyali-prodovolstvennye-sklady-v-livii Турецкие БПЛА обстреляли продовольственные склады в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508191356/https://politexpert.net/191171-tureckie-bpla-obstrelyali-prodovolstvennye-sklady-v-livii |date=8 мая 2021 }}</ref>. У красавіку Арганізацыя Аб’яднаных Нацый выпусціла заяву, дзе выказала сваю занепакоенасць сітуацыяй у Сурмане і Сабраце, дзе саюзныя УНЗ групоўкі ўчынілі беспарадкі. Байцы напалі на мясцовае насельніцтва, падазраванае ў лаяльнасці да ЛНА. Акрамя таго, яны запалохвалі людзей, уладкоўваючы паказальныя расправы, у тым ліку і пакаранні смерцю. Рабочая група ААН таксама ў курсе, што ўзброеныя атрады Сараджа спрыялі незаконнаму вызваленню з турмаў больш за 400 зняволеных. Належнае судовае разбіральніцтва і праверкі адсутнічалі. Акрамя таго, салдаты не цураліся апаганьваць трупы і рабаваць насельніцтва<ref>[https://nation-news.ru/517197-oon-vozmutilas-poslednimi-deistviyami-pns-v-livii ООН возмутилась последними действиями ПНС в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200421232917/https://nation-news.ru/517197-oon-vozmutilas-poslednimi-deistviyami-pns-v-livii |date=21 красавіка 2020 }}</ref>. 2 мая ад ''«Федеральное агенство новостей»'' паведамлялася аб выпадках згвалтавання сірыйскімі наймітамі УНЗ дзяцей. Карыстальнік Twitter з Трыпалі нават паскардзіўся на афіцыйныя ўлады, што тыя бяздзейнічаюць у адносінах да злачынстваў баевікоў<ref>[https://nation-news.ru/519832-zhiteli-tripoli-soobshchili-ob-iznasilovanii-detei-siriiskimi-ekstremistami Жители Триполи сообщили об изнасиловании детей сирийскими экстремистами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200514160808/https://nation-news.ru/519832-zhiteli-tripoli-soobshchili-ob-iznasilovanii-detei-siriiskimi-ekstremistami |date=14 мая 2020 }}</ref>. == Паведамленні пра ПВК «Вагнер» == З пачаткам наступлення ў шэрагу інфармацыйных выданняў, якія спасылаліся на ''The Daily Telegraph'', якое ў сваю чаргу спасылаецца на ''The Sun'', з’явіліся паведамленні, што значную падтрымку ў трыпалітанскай аперацыі сілам Хафтара аказваюць 300 супрацоўнікаў расійскай [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]<ref>[https://www.newsru.com/world/05apr2019/nastuplenie.html Фельдмаршал Хафтар, получив поддержку от ЧВК Вагнера, начал наступление на Триполи]</ref><ref>[https://m.lenta.ru/news/2019/03/04/chvk_livia/ ЧВК Вагнера нашли в Ливии]</ref><ref>[http://www.ng.ru/world/2018-11-13/2_7437_marshal.html МАРШАЛУ ХАФТАРУ МОЖЕТ ПОМОЧЬ ЧВК ВАГНЕРА]</ref>. Падобныя паведамленні мелі месца ў 2018 і 2019, калі была апублікаваная інфармацыя аб прысутнасці наймітаў ПВК Расіі ў [[Венесуэла|Венесуэле]] і [[ЦАР]]. У абодвух выпадках даныя апынулася непацверджанымі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6091385 Пентагон: США ищут подтверждение данным о присутствии подразделений России в Венесуэле.] // ТАСС, 07.02.2019.</ref>. Як мяркуе агенцтва ''«Versia»'', гэтая навінавае паведамленне з’яўляецца інфармацыйным укідам, заснаваным толькі на чутках і домыслах<ref>[https://versia.ru/the-daily-telegraph-proshelsya-po-starym-fejkam-chtoby-najti-chvk-vagnera-v-livii Ретрансляция вбросов]</ref>. У верасні ў СМІ ўзнікла новая хваля паведамленняў аб удзеле ПВК «Вагнер» у баях пад Трыпалі. Усе яны грунтаваліся на сцвярджэннях і доказах сіл урада Сараджа. Адно з найбольш пераканаўчых з іх з’яўляецца відэа, дзе дэманструюцца асабістыя рэчы аднаго з супрацоўнікаў кампаніі, які загінуў у Лівіі<ref>[https://youtu.ru/-iLgj-p_K2U] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190930165251/https://youtu.ru/-iLgj-p_K2U|date=30 верасня 2019}}</ref>. Таксама ў сетку трапіла відэа з грузавымі аўтамабілямі пясочнага колеру «[[Урал-4320]]». На кадрах дэманстраваўся грузавік, у якім знаходзіцца найміт расійскай прыватнай ваеннай кампаніі, што размаўляе па-руску. У прыватнасці ён заявіў аб накіраванні «ў Аджабію» на паўночным усходзе Лівіі. Аднак, згодна з расследаваннем Федэральнага агенцтва навін, прыхільнікі Сараджа выкарыстоўвалі скарочаную версію відэа і з перазапісам зыходных фраз з арабскай мовы на рускую. Журналісты знайшлі поўную версію дадзенага відэа і пацвердзілі, што аўтамабіль быў зняты ў Сірыі, а не ў Лівіі. На аддаленых кадрах быў захаваны сірыйскі сцяг, а само відэа апублікавана яшчэ 17 верасня ў сірыйскай групе [[Facebook]]. Больш за тое, у арыгінальнай версіі роліка не было рускай гаворкі<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20190928/1559238865.html "Провал ЦРУ". Журналисты разоблачили фейк о русских в Ливии]</ref>. Пазней ФАН паведаміла, што распаўсюджваннем фэйкавых навін аб ПВК Вагнер займаецца арганізацыя «[[Браты-мусульмане]]»<ref>[https://riafan.ru/1218403-ocherednoi-russkii-sled-v-livii-okazalsya-feikom-ot-bratev-musulman Очередной «русский след» в Ливии оказался фейком от «Братьев-мусульман»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012110049/https://riafan.ru/1218403-ocherednoi-russkii-sled-v-livii-okazalsya-feikom-ot-bratev-musulman |date=12 кастрычніка 2019 }}</ref>. [[2 кастрычніка]] латвійскае агенцтва ''«Meduza»'' апублікавала расследаванне, прысвечанае ўдзелу расійскіх наймітаў у лівійскім канфлікце. Журналісты спасылаліся на кіраўніка Уральскага аддзялення ''«Саюза Добраахвотнікаў Данбаса»'' (СДД) Максіма Хлопіна, які паведаміў ім імёны загінуўшых у Трыпалі байцоў з Расіі. Пазней на старонцы СДД у сацыяльнай сетцы ''«[[УКантакце]]»'' Хлопін апублікаваў запіс, дзе абвяргаў даныя карэспандэнтаў, заявіўшы, што не перадаваў ім ніякай інфармацыі<ref>[https://riafan.ru/1217033-meduza-postroila-rassledovanie-o-chvk-vagner-v-livii-na-feikakh «Медуза» построила расследование о ЧВК «Вагнер» в Ливии на фейках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210517101426/https://riafan.ru/1217033-meduza-postroila-rassledovanie-o-chvk-vagner-v-livii-na-feikakh |date=17 мая 2021 }}</ref><ref>[https://youtu.ru/_8TNjk84MHA Либерда слепила очередной фейко о «ЧВК Вагнера» (Руслан Осташко)]{{Недаступная спасылка}} — відэа на [[Youtube]]</ref>. Па даных выдання ''The New York Times'', у пачатку лістапада ў раён Трыпалі былі перакінутыя да 200 расійскіх наймітаў. На думку журналістаў, гэта з’яўляецца часткай шырокай кампаніі па аднаўленні расійскага ўплыву на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і ў [[Афрыка|Афрыцы]], страчанага пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]. Разам з тым, міністр унутраных спраў УНЗ Фатхі Башага абвінаваціў Расію ў распальванні шматмесячнага канфлікту ў Лівіі з тым, каб распаўсюдзіць свой уплыў на краіну-вытворцу нафты, і заклікаў ЗША ўзмацніць свае намаганні для спынення канфлікту<ref>{{Cite web |url=https://www.segodnya.ua/world/wnews/rossiyskie-naemniki-v-livii-tripoli-prosit-pomoshchi-u-ssha-1358152.html |title=Российские наемники в Ливии: Триполи просит помощи у США |access-date=11 лістапада 2019 |archive-date=11 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111141237/https://www.segodnya.ua/world/wnews/rossiyskie-naemniki-v-livii-tripoli-prosit-pomoshchi-u-ssha-1358152.html |url-status=dead }}</ref>. МЗС Расіі адмаўляла дадзеныя абвінавачванні<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20191107/1560661146.html В МИД РФ опровергли сообщения о российских наемниках в Ливии]</ref>. 4 лютага 2020 года генеральны сакратар ААН [[Антоніу Гутэрыш]] заявіў, што арганізацыя не знайшла пацверджанняў прысутнасці наймітаў ПВК «Вагнер» у Лівіі. За месяц да гэтага прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што калі ў Лівіі і ёсць расійскія грамадзяне, то яны не прадстаўляюць інтарэсы дзяржавы і грошай ад яе не атрымліваюць<ref>[https://riafan.ru/1247893-oon-ne-nashla-podtverzhdenii-nalichiya-chvk-vagnera-v-livii ООН не нашла подтверждений наличия ЧВК «Вагнера» в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200205163240/https://riafan.ru/1247893-oon-ne-nashla-podtverzhdenii-nalichiya-chvk-vagnera-v-livii |date=5 лютага 2020 }}</ref>. 26 сакавіка, як паведамляў ''«Sham Center»'', падчас бою за стратэгічную ваенную базу Аль-Ватыя турэцкая армія і атрады Сараджа сутыкнуліся з ПВК «Вагнер», пасля чаго ў палон патрапіў адзін з расійскіх наёмнікаў<ref name="26 сакавіка"/>. Паведамлялася, што падчас дронавых атак у ноч з 6 на 7 красавіка арміі УНЗ і Турцыі загінулі парадку 40 расіян<ref name="махач 6-7 красавіка"/>. 7 мая прадстаўнікі ААН выступілі з заявай аб прысутнасці супрацоўнікаў ПВК «Вагнер» у Лівіі. Па іх інфармацыі, на той момант у краіне знаходзіліся ад 800 да 1200 яе наймітаў. Па даных ананімнай крыніцы, расіяне дапамагалі сілам Хафтара з абслугоўваннем і рамонтам тэхнікі, а таксама ўдзельнічалі ў баявых аперацыях: аказвалі падтрымку ў якасці наводчыкаў артылерыі і авіяцыі, снайпераў і спецыялістаў па радыёэлектроннай барацьбе. Крыніцы ААН таксама ўсталявалі, што аператыўнікі з расійскай ПВК знаходзяцца ў Лівіі з кастрычніка 2018 года. Па іх ацэнцы, прысутнасць наймітаў істотна ўзмацніла армію Хафтара. Акрамя таго, сцвярджалася, што ў краіне прысутнічала і іншая прыватная ахоўная кампанія — «[[РСБ-Груп|Расійскія сістэмы бяспекі]]». Яе спецыялісты меркавана ажыццяўлялі абслугоўванне і рамонт ваеннай авіяцыі<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/05/07/vagner_wagner/ ООН подсчитала бойцов ЧВК Вагнера в Ливии] // Lenta.ru, 7 мая 2020</ref>. Гэта справаздача міжнароднай арганізацыі падвергнулася крытыцы з боку расійскіх журналістаў і экспертаў. Як заявіў крымскі палітолаг Уладзімір Джарала, даклад ААН заснаваны на інфармацыі са скандальнага ўкраінскага сайта «[[Міратворца (вэб-сайт)|Миротворець]]», таму ён не можа быць аб’ектыўным. Раней стала вядома, што эксперты ААН ўнеслі ў спіс з 122 імёнаў 106 чалавек, даныя аб якіх ўзялі з гэтага сайта. У даклад трапіў расіянін Дзмітрый Варанцоў, што ніколі не быў у Лівіі, працуючы на будоўлі, а у 2019 годзе, па яго словах, быў толькі ў Маскве і Пецярбургу. Мужчына здзіўляўся, чаму яго прылічылі да байцоў расійскіх ПВК ву Лівіі, і назваў гэтыя даныя «трызненнем»<ref>[https://nation-news.ru/523180-politolog-dzharalla-nazval-neobektivnym-doklad-oon-o-rossiiskih-chvk-v-livii Политолог Джаралла назвал необъективным доклад ООН о российских ЧВК в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200525180352/https://nation-news.ru/523180-politolog-dzharalla-nazval-neobektivnym-doklad-oon-o-rossiiskih-chvk-v-livii |date=25 мая 2020 }}</ref>. У пачатку чэрвеня карыстальнікі сетак паведамлялі, што войскі УНЗ узялі ў палон чатырох расійскіх наймітаў. Факт наяўнасці палонных расіян прызнаў і МЗС Расіі<ref>[https://real-vin.com/v-livii-pri-otstuplenii-chetvero-naemnikov-chvk-vagnera-popali-v-plen/amp В Ливии при отступлении четверо наемников ЧВК Вагнера попали в плен]</ref>. Як паведаміў 7 чэрвеня інфасайт ''«Обозреватель»'', паблізу Трыпалі, у раёне Аль-Хала былі выяўленыя агнявыя кропкі расійскай ПВК «Вагнер», якія размяшчаліся ў жылых дамах лівійцаў<ref>[https://www.obozrevatel.com/russia/kak-vagnerovtsyi-prikryivayutsya-mirnyim-naseleniem-v-livii.htm?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile Как вагнеровцы прикрываются мирным населением в Ливии]</ref>. Тады ж у сетку была выкладзена пасведчанне аб нараджэнні аднаго з наймітаў ПВК «Вагнер», забітага ў Лівіі. Пры гэтым імя загінулага было жаночым, а на фатаграфіі ля дакумента быў мужчына<ref>https://vk.com/wall-55849790_1290105</ref>. == Адлюстраванне ў мастацтве == Падзеі расійска-туніскага фільма «[[Шугалей (фільм)|Шугалей]]» (2020), які распавядае гісторыю двух расіян, захопленых у палон лівійскімі баевікамі, разгортваюцца на фоне дадзенай аперацыі ЛНА. Прысутнічае ў карціне адна сцэна, дзе ёсць сам фельдмаршал Халіфа Хафтар у выкананні Алега Мяцелева<ref>[https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/ros/139913/titr/ Шугалей (2020): актёры и роли]</ref><ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/1366040/cast/ Съёмачная группа фильма]</ref>. == Гл. таксама == * [[Бітва за Трыпалі (2011)]] * [[Бітва за Трыпалі (2018)]] * [[Сехам Сергева]] == Зноскі == {{reflist|3}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://www.gazeta.ru/army/2019/04/06/12287647.shtml Армия ливийского правительства атаковала силы Хафтара — хроника событий] // Газета.Ru, 6 апр 2019 * [https://vz.ru/world/2019/4/24/177686.html Что мешает у захватить Триполи] // Взгляд, 24 апреля 2019 * Marie Verdier. [https://www.la-croix.com/Monde/Afrique/En-Libye-marechal-Haftar-tente-lassaut-Tripoli-2019-04-05-1201013772 En Libye, le maréchal Haftar tente l’assaut de Tripoli] // La Croix, 5 avril 2019 * Frédéric Bobin. [https://www.lemonde.fr/afrique/article/2019/08/19/libye-menace-de-declin-khalifa-haftar-va-opter-pour-une-escalade-destructrice_5500659_3212.html Libye: «Menacé de déclin, Khalifa Haftar va opter pour une escalade destructrice»] // Le Monde, 19 août 2019 {{Вонкавыя спасылкі}} {{Добры артыкул|Гісторыя}} {{Артыкул года|2020}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:2019 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] [[Катэгорыя:2020 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Турцыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі (Лівія)]] 0v6bzx87zvtqipy5ld3pmqlmn3pk9ol 0 597305 5186818 5097485 2026-08-25T19:05:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186818 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Галіна Валянцінаўна Пальянава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская лінгвістка, [[перакладчык|перакладчыца]]<ref>{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar2765070&strq=l_siz=20|title=Пальянова, Галина Валентиновна (кандидат филологических наук, языкознание ; род. 1980)|website=unicat.nlb.by|access-date=2025-01-07}}</ref>. == Біяграфія == Скончыла Свіслацкую сярэднюю школу № 1 імя Кастуся Каліноўскага з залатым медалём. Без уступных экзаменаў залічана ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] як пераможца рэспубліканскай алімпіяды па беларускай мове. Стажыравалася ў [[Люблінскі ўніверсітэт|Люблінскім універсітэце імя М. Складоўскай-Кюры]] і Чанстахоўскай вышэйшай педагагічнай школе. У сакавіку—ліпені 2003 года вучылася ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] ў Кракаве. Скончыла БДУ з адзнакай па спецыяльнасці «Славянская філалогія». Скончыла аспірантуру БДУ. У 2005—2006 гадах вучылася ў [[Уроцлаўскі ўніверсітэт|Вроцлаўскім універсітэце]] па праграме Ураду Рэспублікі Польшча для маладых вучоных. Кандыдат філалагічных навук. Абараніла дысертацыю па тэме «Дзеяслоўныя дэрывацыйныя спалучэнні ў сучаснай польскай мове». У 2008 годзе атрымала дыплом за найлепшую дысертацыю, прысвечаную польскай тэматыцы, на конкурсе навуковых работ пад патранатам Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасла Рэспублікі Польшча ў Рэспубліцы Беларусь. Даследуе з’яву аналітызму ў славянскіх мовах, аўтар манаграфіі «Глагольные деривационные сочетания в современном польском языке» (Мінск, 2010). Вымушана звольнілася з пасады дацэнта кафедры беларускага мовазнаўства БДПУ імя М. Танка. З 2011 года — перакладчыца ў Пасольстве Польшчы ў Рэспубліцы Беларусь. Супрацоўнічае з былым Міністрам замежных спраў Рэспублікі Беларусь [[Пятро Краўчанка|Пятром Краўчанкам]]. У 2015 годзе падчас урачыстасцей да 250-годдзя [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]], арганізаваных пры падтрымцы Пасольства Рэспублікі Польшча ў Рэспубліцы Беларусь, адбылася прэзентацыя невядомых лістоў і дакументаў роду [[Агінскія|Агінскіх]] з перакладам на беларускую мову, пра што была публікацыя ў «[[Звязда (газета)|Звяздзе]]» ад 4 лістапада 2015 года. Праца над перакладамі лістоў і дакументаў, важных для беларускай гісторыі і культуры, працягваецца. Іншыя культурныя праекты: выставы «Сацыяльныя наступствы Першай сусветнай вайны ў архіўных матэрыялах» (Мінск, 2014), «Пілігрым свабоды» (Нацыянальны мастацкі музей, Мінск, 22 кастрычніка 2015), «Хрышчэнне 966. Ля вытокаў Польшчы» (Касцёл св. Сымона і св. Алены, Мінск, 25 верасня 2016), паказ дакументальных фільмаў «Свет Іосіфа» і «Стэла» (Гродна, 20 лістапада 2016), выстаўка ў Нацыянальным мастацкім музеі і альбом «Польскі пейзаж. Францішак Рышард Мазурэк. Жывапіс» (Мінск, 2017), выстаўка «Святы крыж супраць свастыкі» (Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, Мінск, 12 снежня 2017), альбом «Радзівілы: лёсы краіны і роду» (Мінск, 2017), выстаўка «Рада дапамогі габрэям Жэгота» (Гістарычная майстэрня імя Леаніда Левіна, Мінск, 19 красавіка 2018). Разам з сястрой Ірынай Пальянавай падрыхтавала падручнікі «Польский для всех: Читай. Слушай. Говори» (Масква, 2012, 2014, 2016), «Польский язык без трудностей перевода» (Мінск, 2016), «Język polski dla każdego. Польский для всех» (Мінск, 2017), «Język polski. Teksty do uzupełniania i tłumaczenia» (Мінск, 2018)<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=http://pmsgrodno.org/nowy-podrecznik-do-nauki-jezyka-polskiego/|title=NOWY PODRĘCZNIK DO NAUKI JĘZYKA POLSKIEGO – PMS|first=ZS „POLSKA MACIERZ|last=SZKOLNA|website=pmsgrodno.org|access-date=2025-01-07|archive-date=22 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422143521/http://pmsgrodno.org/nowy-podrecznik-do-nauki-jezyka-polskiego/|url-status=dead}}</ref>, «Język polski dla każdego. Польский для всех. Polish for everyone» (Мінск, 2020, 2022), «Польский для всех. Сборник упражнений» (Мінск, 2023); пераклала з польскай мовы: [[Славамір Копер]] «Жанчыны Другой Рэчы Паспалітай» (Мінск, 2017, на беларускай мове), [[Рычард Цвірлей]] «Контрабанда без правил» (Мінск, 2019) і «Смертельный удар» (Мінск, 2020). У студзені 2025 года ўпершыню на беларускай мове ў выдавецтве «Новыя веды» выдадзены «Медальёны» [[Зоф’я Налкоўская|Зоф’і Налкоўскай]] на польскай, беларускай і рускай мовах. == Сям’я == * Сястра — Ірына Валянцінаўна Пальянава (нар. 7 лістапада 1980) — беларуская лінгвістка. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Пальянава Галіна Валянцінаўна}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] lxtvasgntiod9iw4pa4dsaxj6a50dht 0 597775 5186837 5186343 2026-08-25T20:34:53Z DBatura 73587 5186837 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Другая бітва за Трыпалі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)]] |выява = |загаловак = |дата = [[27 жніўня]] — [[23 кастрычніка]] [[2018]] |месца = [[Трыпалі]] |прычына = канкурэнцыя паміж узброенымі фармаваннямі |вынік = [[26 верасня]] абвешчана перамір’е, якое ў кастрычніку некалькі разоў парушалася |праціўнік1 = {{Сцяг|Лівія}} Брыгада Тархуна |праціўнік2 = {{Сцяг|Лівія}} Брыгада Трыпалі<ref>{{cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/gunfight-re-emerges-south-tripoli|title=Gunfight re-emerges south of Tripoli - The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|accessdate=22 September 2018}}</ref><br>{{Сцяг|Лівія}} [[Узброены шчыт Лівіі|Брыгада Місурата]]<ref>{{cite web|url=https://www.libyanexpress.com/misrata-takes-its-military-might-to-tripolis-militia-battle/|title=Misrata takes its military might to Tripoli's militia battle - Libyan Express - Libya News, Opinion, Analysis and Latest Updates from Libya|date=22 September 2018|publisher=|accessdate=27 September 2018}}</ref><br>{{Сцяг|Лівія}} [[Брыгады Зінтан|Брыгада Зінтан]]<br>{{Сцяг|Лівія}} Брыгада Навасі |праціўнік3 ={{Сцяг|Лівія}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|УНЗ]] |камандзір1= |камандзір2= |сілы1 = ''невядома'' |сілы2 = ''невядома'' |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = больш за 115 забітых<ref name="страты"/>, 383 параненых<ref>{{cite news |last1=Elumami |first1=Ahmed |title=Tripoli clashes leave 115 dead, 383 injured- health ministry |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security/tripoli-clashes-leave-115-dead-383-injured-health-ministry-idUSKCN1M30PO |accessdate=27 September 2018 |work=Reuters}}</ref>, 25 000 бежанцаў<ref>{{cite web|url=https://en.brinkwire.com/news/25000-displaced-by-fighting-in-libyas-tripoli-unicef/|title=25,000 displaced by fighting in Libya’s Tripoli: UNICEF – Brinkwire|website=en.brinkwire.com|accessdate=27 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180925142326/https://en.brinkwire.com/news/25000-displaced-by-fighting-in-libyas-tripoli-unicef/|archivedate=25 верасня 2018|url-status=dead}}</ref> }} '''Другая бітва за Трыпалі''' — узброеныя сутыкненні ў [[Трыпалі]] паміж рознымі фарміраваннямі, якія не падпарадкоўваліся УНЗ. Сутыкненні пачаліся [[27 жніўня]] паміж брыгадамі Зінтан і [[Узброены шчыт Лівіі|Місурата]], з аднаго боку, і брыгадай Тархуны («Сёмая пяхотная брыгада»), з другога<ref>[https://www.afrigatenews.net/a/191431 Перастрэлкі ўспыхнулі ў сталіцы Трыпалі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250810065008/https://www.afrigatenews.net/a/191431 |date=10 жніўня 2025 }} — Afrigatenews</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/45446 Главарь разбоев Мисураты: «ситуация была бы лучше, если бы атакующие заняли Триполи»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427034018/http://za-kaddafi.org/node/45446 |date=27 красавіка 2019 }} — сайт сообщества «За Каддафи и его народ»</ref>. Баі таксама вяліся ў раёне міжнароднага аэрапорта Трыпалі<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45435 Разбои Зинтана во главе с Имадом Трабелси выдвинулись к международному аэропорту Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033846/http://za-kaddafi.org/node/45435 |date=27 красавіка 2019 }} — сайт сообщества «За Каддафи и его народ»</ref>. [[1 верасня]] [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]] [[Лівія|Лівіі]] абвясціў рэжым надзвычайнага становішча ў сталіцы і яе наваколлі з-за бесперапынных баёў<ref>[https://ria.ru/world/20180902/1527692884.html Власти Триполи объявили режим ЧП из-за боев в окрестностях города] РІА Навіны, 02.09.2018</ref>. Сутыкненні працягваліся аж да [[26 верасня]], калі УНЗ абвясціў аб спыненні баявых дзеянняў у ваколіцах Трыпалі і заключэнні перамір’я паміж канкуруючымі групоўкамі<ref>[https://ria.ru/world/20180926/1529396238.html В Ливии объявили о новом перемирии между вооруженными группировками] — ''РИА Новости'', 26 сентября 2018</ref>. У пачатку кастрычніка, нягледзячы на абвешчанае 26 верасня перамір’е, баі ў раёне Трыпалі аднавіліся. Асноўныя сутыкненні вяліся ў раёне міжнароднага аэрапорта паміж брыгадамі гарадоў Тархуна і Трыпалі («Суар Трыпалі»)<ref>[https://ria.ru/world/20180918/1528847814.html В Ливии силовые органы привели в готовность из-за боев у Триполи] — ''РИА Новости'', 18.09.2018</ref>. Падчас новых баёў кіраўніком МУС Лівіі брыгада Зінтан была абвінавачана ў шэрагу злачынстваў, у тым ліку рабаванні, шантажу, пераследах і забойствах мірных жыхароў<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45782 Главарь «МВД» ПНС-2 Ашур возложил на зинтанцев Трабелси ответственность за столкновения в районе Андалус в Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033925/http://za-kaddafi.org/node/45782 |date=27 красавіка 2019 }}— ''За Каддафи и его народ'', 2 октября 2018</ref>. На працягу ўсяго месяца ў сталіцы і яе наваколлі адбываліся ўзброеныя сутыкненні паміж рознымі непадкантрольнымі УНЗ узброенымі брыгадамі<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45858 Больница университета Триполи получила пять тел, погибших в столкновениях в столице] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033845/http://za-kaddafi.org/node/45858 |date=27 красавіка 2019 }} — ''За Каддафи и его народ'', 23.10.2018</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/45855 Стрельба в здании «центральной безопасности» в Завия Дахмани] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427034016/http://za-kaddafi.org/node/45855 |date=27 красавіка 2019 }} — ''За Каддафи и его народ'', 23.10.2018</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/45815 Нападение на офис компании по водоснабжению и канализации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033847/http://za-kaddafi.org/node/45815 |date=27 красавіка 2019 }} — ''За Каддафи и его народ'', 13.10.2018</ref>. Усяго ў баях у сталіцы загінулі больш за 115 чалавек<ref name="страты">[https://ria.ru/world/20180923/1529177066.html/ Число погибших в столкновениях в Триполи выросло до 115 человек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180924010100/https://ria.ru/world/20180923/1529177066.html |date=24 верасня 2018 }} — ''РИА Новости'', 23 сентября 2018</ref>. == Гл. таксама == * [[Сутыкненні ў Трыпалі (2022)]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2018 года]] [[Катэгорыя:Верасень 2018 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2018 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі]] tq8aokjdjya95xu305x12u1fqobgtag 5186850 5186837 2026-08-25T20:39:29Z DBatura 73587 5186850 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Другая бітва за Трыпалі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)]] |выява = |загаловак = |дата = [[27 жніўня]] — [[23 кастрычніка]] [[2018]] |месца = [[Трыпалі]] |прычына = канкурэнцыя паміж узброенымі фармаваннямі |вынік = [[26 верасня]] абвешчана перамір’е, якое ў кастрычніку некалькі разоў парушалася |праціўнік1 = {{Сцяг|Лівія}} Брыгада Тархуна |праціўнік2 = {{Сцяг|Лівія}} Брыгада Трыпалі<ref>{{cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/gunfight-re-emerges-south-tripoli|title=Gunfight re-emerges south of Tripoli - The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|accessdate=22 September 2018}}</ref><br>{{Сцяг|Лівія}} [[Узброены шчыт Лівіі|Брыгада Місурата]]<ref>{{cite web|url=https://www.libyanexpress.com/misrata-takes-its-military-might-to-tripolis-militia-battle/|title=Misrata takes its military might to Tripoli's militia battle - Libyan Express - Libya News, Opinion, Analysis and Latest Updates from Libya|date=22 September 2018|publisher=|accessdate=27 September 2018}}</ref><br>{{Сцяг|Лівія}} [[Брыгады Зінтан|Брыгада Зінтан]]<br>{{Сцяг|Лівія}} Брыгада Навасі |праціўнік3 ={{Сцяг|Лівія}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|УНЗ]] |камандзір1= |камандзір2= |сілы1 = ''невядома'' |сілы2 = ''невядома'' |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = больш за 115 забітых<ref name="страты"/>, 383 параненых<ref>{{cite news |last1=Elumami |first1=Ahmed |title=Tripoli clashes leave 115 dead, 383 injured- health ministry |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security/tripoli-clashes-leave-115-dead-383-injured-health-ministry-idUSKCN1M30PO |accessdate=27 September 2018 |work=Reuters}}</ref>, 25 000 бежанцаў<ref>{{cite web|url=https://en.brinkwire.com/news/25000-displaced-by-fighting-in-libyas-tripoli-unicef/|title=25,000 displaced by fighting in Libya’s Tripoli: UNICEF – Brinkwire|website=en.brinkwire.com|accessdate=27 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180925142326/https://en.brinkwire.com/news/25000-displaced-by-fighting-in-libyas-tripoli-unicef/|archivedate=25 верасня 2018|url-status=dead}}</ref> }} '''Другая бітва за Трыпалі''' — узброеныя сутыкненні ў [[Трыпалі]] паміж рознымі фарміраваннямі, якія не падпарадкоўваліся УНЗ. Сутыкненні пачаліся [[27 жніўня]] паміж брыгадамі Зінтан і [[Узброены шчыт Лівіі|Місурата]], з аднаго боку, і брыгадай Тархуны («Сёмая пяхотная брыгада»), з другога<ref>[https://www.afrigatenews.net/a/191431 Перастрэлкі ўспыхнулі ў сталіцы Трыпалі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250810065008/https://www.afrigatenews.net/a/191431 |date=10 жніўня 2025 }} — Afrigatenews</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/45446 Главарь разбоев Мисураты: «ситуация была бы лучше, если бы атакующие заняли Триполи»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427034018/http://za-kaddafi.org/node/45446 |date=27 красавіка 2019 }} — сайт сообщества «За Каддафи и его народ»</ref>. Баі таксама вяліся ў раёне міжнароднага аэрапорта Трыпалі<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45435 Разбои Зинтана во главе с Имадом Трабелси выдвинулись к международному аэропорту Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033846/http://za-kaddafi.org/node/45435 |date=27 красавіка 2019 }} — сайт сообщества «За Каддафи и его народ»</ref>. [[1 верасня]] [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]] [[Лівія|Лівіі]] абвясціў рэжым надзвычайнага становішча ў сталіцы і яе наваколлі з-за бесперапынных баёў<ref>[https://ria.ru/world/20180902/1527692884.html Власти Триполи объявили режим ЧП из-за боев в окрестностях города] РІА Навіны, 02.09.2018</ref>. Сутыкненні працягваліся аж да [[26 верасня]], калі УНЗ абвясціў аб спыненні баявых дзеянняў у ваколіцах Трыпалі і заключэнні перамір’я паміж канкуруючымі групоўкамі<ref>[https://ria.ru/world/20180926/1529396238.html В Ливии объявили о новом перемирии между вооруженными группировками] — ''РИА Новости'', 26 сентября 2018</ref>. У пачатку кастрычніка, нягледзячы на абвешчанае 26 верасня перамір’е, баі ў раёне Трыпалі аднавіліся. Асноўныя сутыкненні вяліся ў раёне міжнароднага аэрапорта паміж брыгадамі гарадоў Тархуна і Трыпалі («Суар Трыпалі»)<ref>[https://ria.ru/world/20180918/1528847814.html В Ливии силовые органы привели в готовность из-за боев у Триполи] — ''РИА Новости'', 18.09.2018</ref>. Падчас новых баёў кіраўніком МУС Лівіі брыгада Зінтан была абвінавачана ў шэрагу злачынстваў, у тым ліку рабаванні, шантажу, пераследах і забойствах мірных жыхароў<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45782 Главарь «МВД» ПНС-2 Ашур возложил на зинтанцев Трабелси ответственность за столкновения в районе Андалус в Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033925/http://za-kaddafi.org/node/45782 |date=27 красавіка 2019 }}— ''За Каддафи и его народ'', 2 октября 2018</ref>. На працягу ўсяго месяца ў сталіцы і яе наваколлі адбываліся ўзброеныя сутыкненні паміж рознымі непадкантрольнымі УНЗ узброенымі брыгадамі<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45858 Больница университета Триполи получила пять тел, погибших в столкновениях в столице] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033845/http://za-kaddafi.org/node/45858 |date=27 красавіка 2019 }} — ''За Каддафи и его народ'', 23.10.2018</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/45855 Стрельба в здании «центральной безопасности» в Завия Дахмани] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427034016/http://za-kaddafi.org/node/45855 |date=27 красавіка 2019 }} — ''За Каддафи и его народ'', 23.10.2018</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/45815 Нападение на офис компании по водоснабжению и канализации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033847/http://za-kaddafi.org/node/45815 |date=27 красавіка 2019 }} — ''За Каддафи и его народ'', 13.10.2018</ref>. Усяго ў баях у сталіцы загінулі больш за 115 чалавек<ref name="страты">[https://ria.ru/world/20180923/1529177066.html/ Число погибших в столкновениях в Триполи выросло до 115 человек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180924010100/https://ria.ru/world/20180923/1529177066.html |date=24 верасня 2018 }} — ''РИА Новости'', 23 сентября 2018</ref>. == Гл. таксама == * [[Сутыкненні ў Трыпалі (2022)]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2018 года]] [[Катэгорыя:Верасень 2018 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2018 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі (Лівія)]] 5ouu1d887rzgdb7sjw8xzyqp56ls6zl 0 602767 5186959 5130767 2026-08-26T02:26:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186959 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Ruberta |rang = Від |latin = Geranium robertianum |author = [[L.]] |syn = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |wikispecies = Geranium robertianum |grin = 444 }} '''Герань Робертава'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|59}}</ref> (''Geránium robertiánum'') — [[Расліны|расліна]] сямейства {{bt-bellat|Гераніевыя|Geraniaceae}}, [[Біялагічны від|від]] [[Род (біялогія)|роду]] [[Герань]]. Расце ў шыракалістых лясах [[Еўропа|Еўропы]], [[Азія|Азіі]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] і [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] на вышынях да 1 500 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]. == Біялагічнае апісанне == Гэта аднагадовая травяністая расліна з тымі, што адыходзяць ад [[Корань расліны|каранёў]] рамбічным, глыбока рассечаным пяціраздзельным [[Ліст|лісцем]]. [[Сцябло|Сцёблы]] валасістыя, прамыя, 20-30 см вышынёй, галінастыя, на кожным [[Парастак|кветканосе]] па адной бледна-ружовай кветцы. [[Кветка|Кветкі]] невялікія, дыяметрам каля 2 см, з закругленымі пялёсткамі<ref>{{Cite web |url=http://flower.onego.ru/other/gerani_s.html |title=Виды садовой герани |access-date=10 чэрвеня 2019 |archive-date=22 верасня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090922155254/http://flower.onego.ru/other/gerani_s.html |url-status=dead }}</ref>. {{Фотарадок|(MHNT) Geranium robertianum - xanthophyll leaf.jpg|Geranium robertianum - haisev kurereha.jpg|ш1=200|ш2=200|тэкст=Лісце, кветка|color=#BBDD99}} == Таксанамія == Від '''Герань Робертава''' ўваходзіць у род {{bt-bellat|Герань|Geranium}} сямейства {{bt-bellat|Гераніевыя|Geraniaceae}} [[Атрад (біялогія)|парадку]] {{bt-bellat|Геранекветныя|Geraniales}}. {{Табліца12222 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, або Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Геранекветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін <br />(згодна з&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэмай&nbsp;APG&nbsp;II]]) |c1=ещё 4 семейства <br />(згодна з&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэмай&nbsp;APG&nbsp;II]]) |c2=сямейства '''[[Гераніевыя]]''' |d1=род '''[[Герань]]''' |d2=яшчэ 4 рода |e1=яшчэ больш 300 відаў |e2=<span style{{eq}}"background-color:#99C999; font-size:150%">від <br />'''Герань&nbsp;Робертава''' |color=#630000 |bgcolor=#FFC99B }} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга:Ілюстраваны вызначальнік раслін Сярэдняй Расіі|том=2}} == Спасылкі == * [http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/30044/synthese Герань Роберта]{{Недаступная спасылка}} ў базе дадзеных Tela Botanica — Le réseau des Botanistes Francophones {{ref-fr}}{{V|25|10|2009}} * [http://herbsarespecial.com.au/free-herb-information/herb-robert.html Herb information at herbsarespecial.com.au] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171007141419/http://www.herbsarespecial.com.au/free-herb-information/herb-robert.html |date=7 кастрычніка 2017 }} * [https://web.archive.org/web/20040418014004/http://www.bioimages.org.uk/HTML/T593.HTM Images at Bioimages (UK)] * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Geranium+robertianum Species treatment from the Manual Jepson] * [http://www.pfaf.org/database/plants.php?Geranium+robertianum Entry in the Plants a Future for database] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070313094105/http://www.pfaf.org/database/plants.php?Geranium+robertianum |date=13 сакавіка 2007 }} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GERO USDA plants Profile: ''Geranium robertianum''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130429113327/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GERO |date=29 красавіка 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] [[Катэгорыя:Флора Афрыкі]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Герань]] 6ml68goienqa4zbxgec315ijva2a5qf 0 610661 5186820 5161028 2026-08-25T19:14:14Z Антон 740 76022 дадана літаратура 5186820 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = {{bt-bellat|Крапінец звычайны|Polygala vulgaris}} |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Polygala |author = [[L.]], 1753<ref>[[Sp. Pl.]] [http://www.biodiversitylibrary.org/page/358722#page/143/mode/1up 2: 701. 1753]</ref> |syn = * {{btname|Acanthocladus|[[Klotzsch]] [[ex (таксанамія)|ex]] [[Hassk.]]}} * {{btname|Badiera|[[DC.]]}} * {{btname|Phlebotaenia|[[Griseb.]]}} |typus = |children name = Віды |children = [[#Віды|Гл. тэкст]] |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Polygala |grin = 9707 }} [[Файл:Polygala_chamaebuxus_IP0805024.jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala chamaebuxus}}]] [[Файл:Polygala_amara_a1.jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala amara}}]] [[Файл:Bog_Batchelors_Button_(5385569343).jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala lutea}}]] [[Файл:Polygala_macradenia_var_macradenia_7.jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala macradenia{{!}}Polygala macradenia var. macradenia}}]] [[Файл:Polygala_japonica_6.JPG|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala japonica}}]] [[Файл:Gaywings.jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala paucifolia}}]] [[Файл:Polygalanana.jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala nana}}]] [[Файл:Flickr_-_João_de_Deus_Medeiros_-_Polygala_poaya.jpg|справа|міні|{{bt-bellat||Polygala poaya}}]] '''Крапіне́ц'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|100}}</ref> (''Polýgala'') — [[Род (біялогія)|род]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{bt-bellat|Крапінцовыя|Polygalaceae}}. Крапінец расце амаль ва ўсіх ўмераных і цёплых [[клімат]]ычных зонах<ref name=jeps>[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?tid=39031 ''Polygala''.] The Jepson eFlora 2013.</ref>. == Назва == Назва роду ''Polygala'' паходзіць ад старажытнагрэчаскага {{lang-el|πολύς}} + {{lang-el|γάλα}} — «шмат малака», лічылася, што расліна здольна павялічыць надоі малака ў буйной рагатай жывёлы<ref name=AZPLA>{{cite book|last=Coombes|first=A. J.|title=The A to Z of Plant Names|year=2012|publisher=Timber Press|location=USA|isbn=9781604691962|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/312 312]|url=https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/312}}</ref>. == Батанічнае апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] [[Трава|травы]], [[паўкуст]]ы або [[куст]]ы. [[Чашачка]] пяцілісточкавая, пасля адцвітання застаецца пры [[Плод|плодзе]]. Два ўнутраных [[Чашалісцік|чашалісцікі]] (крылцы) буйней іншых і ярка афарбаваныя. [[Пялёстак|Пялёсткаў]] ад трох да пяці, зрослых у рознай ступені. Плод — [[каробачка]], сціснутая з бакоў, зваротнасэрцападобная. [[Насенне]] з зубчастым прынасеннікам, вярхушка яго выгнутая, пашыраная, звычайна падзеленая на дзве няроўныя лопасці; [[завязь]] верхняя, двухгнёздавая, у кожным гняздзе развіваецца па адной насеніне. == Віды == Род ўключае віды<ref name=usda>[http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=POLYG ''Polygala''.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160421155645/http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=POLYG |date=21 красавіка 2016 }} North American species. USDA PLANTS.</ref><ref>[http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=2&start_taxon_id=126390 ''Polygala'': list of species.] Flora of China.</ref><ref>[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?9707 GRIN Species Records of ''Polygala''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001206183500/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?9707 |date=6 грудень 2000 }} Germplasm Resources Information Network (GRIN).</ref><ref>[https://florabase.dpaw.wa.gov.au/search/advanced?genus=polygala ''Polygala''.] FloraBase. Western Australian Herbarium.</ref><ref>[http://bie.ala.org.au/species/POLYGALA#tab_classification ''Polygala''.] Atlas of Living Australia.</ref><ref>[http://redlist.sanbi.org/genus.php?genus=3614 ''Polygala''.] Red List of South African Plants. SANBI.</ref>: {{Кал}} * {{bt-latbel|Polygala acanthoclada|}} * {{bt-latbel|Polygala africana|}} * {{bt-latbel|Polygala alba|}} * {{bt-latbel|Polygala alpestris|}} * {{bt-latbel|Polygala amara|}} * {{bt-latbel|Polygala amarella|Крапінец горкі|Крапінец горкі{{!}}Крапінец гаркаваты}} * {{bt-latbel|Polygala ambigua|}} * {{bt-latbel|Polygala apopetala|}} * {{bt-latbel|Polygala arillata|}} * {{bt-latbel|Polygala arvensis|}} * {{bt-latbel|Polygala asbestina|}} * {{bt-latbel|Polygala balduinii|}} * {{bt-latbel|Polygala barbeyana|}} * {{bt-latbel|Polygala bifoliata|}} * {{bt-latbel|Polygala boykinii|}} * {{bt-latbel|Polygala brevifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala butyracea|}} * {{bt-latbel|Polygala calcarea|}} * {{bt-latbel|Polygala californica|}} * {{bt-latbel|Polygala canaliculata|}} * {{bt-latbel|Polygala chamaebuxus|}} * {{bt-latbel|Polygala chapmanii|}} * {{bt-latbel|Polygala chinensis|}} * {{bt-latbel|Polygala comosa|Крапінец чубаты|Крапінец чубаты{{!}}Вераднік|Малыя козлікі|Шчэпа}} * {{bt-latbel|Polygala cornuta|}} * {{bt-latbel|Polygala cowellii|}} * {{bt-latbel|Polygala crassitesta|}} * {{bt-latbel|Polygala crenata|}} * {{bt-latbel|Polygala crotalarioides|}} * {{bt-latbel|Polygala crucianelloides|}} * {{bt-latbel|Polygala cruciata|}} * {{bt-latbel|Polygala curtissii|}} * {{bt-latbel|Polygala cymosa|}} * {{bt-latbel|Polygala dasyphylla|}} * {{bt-latbel|Polygala eriocephala|}} * {{bt-latbel|Polygala erubescens|}} * {{bt-latbel|Polygala exsquarrosa|}} * {{bt-latbel|Polygala floribunda|}} * {{bt-latbel|Polygala fruticosa|}} * {{bt-latbel|Polygala gerrardii|}} * {{bt-latbel|Polygala glandulosa|}} * {{bt-latbel|Polygala glochidiata|}} * {{bt-latbel|Polygala grandiflora|}} * {{bt-latbel|Polygala hecatantha|}} * {{bt-latbel|Polygala hemipterocarpa|}} * {{bt-latbel|Polygala heterorhyncha|}} * {{bt-latbel|Polygala hookeri|}} * {{bt-latbel|Polygala hottentotta|}} * {{bt-latbel|Polygala incarnata|}} * {{bt-latbel|Polygala intermontana|}} * {{bt-latbel|Polygala japonica|}} * {{bt-latbel|Polygala karensium|}} * {{bt-latbel|Polygala klotzschii|}} * {{bt-latbel|Polygala langebergensis|}} * {{bt-latbel|Polygala lasiosepala|}} * {{bt-latbel|Polygala leptocaulis|}} * {{bt-latbel|Polygala leptostachys|}} * {{bt-latbel|Polygala lewtonii|}} * {{bt-latbel|Polygala linariifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala lindheimeri|}} * {{bt-latbel|Polygala longicaulis|}} * {{bt-latbel|Polygala longifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala lutea|}} * {{bt-latbel|Polygala macowaniana|}} * {{bt-latbel|Polygala macradenia|}} * {{bt-latbel|Polygala major|}} * {{bt-latbel|Polygala maravillasensis|}} * {{bt-latbel|Polygala mariana|}} * {{bt-latbel|Polygala microphylla|}} * {{bt-latbel|Polygala monspeliaca|}} * {{bt-latbel|Polygala mossii|}} * {{bt-latbel|Polygala myrtifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala nana|}} * {{bt-latbel|Polygala nicaeensis|}} * {{bt-latbel|Polygala nitida|}} * {{bt-latbel|Polygala nudata|}} * {{bt-latbel|Polygala nuttallii|}} * {{bt-latbel|Polygala obscura|}} * {{bt-latbel|Polygala ohlendorfiana|}} * {{bt-latbel|Polygala ovatifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala palmeri|}} * {{bt-latbel|Polygala paniculata|}} * {{bt-latbel|Polygala paucifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala penaea|}} * {{bt-latbel|Polygala persicariifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala piliophora|}} * {{bt-latbel|Polygala planellasii|}} * {{bt-latbel|Polygala podolica|}} * {{bt-latbel|Polygala polifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala polygama|}} * {{bt-latbel|Polygala pottebergensis|}} * {{bt-latbel|Polygala pungens|}} * {{bt-latbel|Polygala ramosa|}} * {{bt-latbel|Polygala rectipilis|}} * {{bt-latbel|Polygala rehmannii|}} * {{bt-latbel|Polygala rimulicola|}} * {{bt-latbel|Polygala rugelii|}} * {{bt-latbel|Polygala rupestris|}} * {{bt-latbel|Polygala rusbyi|}} * {{bt-latbel|Polygala sanguinea|}} * {{bt-latbel|Polygala scabra|}} * {{bt-latbel|Polygala scoparioides|}} * {{bt-latbel|Polygala sekhukhuniensis|}} * {{bt-latbel|Polygala senega|}} * {{bt-latbel|Polygala serpentaria|}} * {{bt-latbel|Polygala serpyllifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala setacea|}} * {{bt-latbel|Polygala sibirica|}} * {{bt-latbel|Polygala smallii|}} * {{bt-latbel|Polygala subspinosa|}} * {{bt-latbel|Polygala succulenta|}} * {{bt-latbel|Polygala tatarinowii|}} * {{bt-latbel|Polygala tenuifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala tepperi|}} * {{bt-latbel|Polygala teretifolia|}} * {{bt-latbel|Polygala triflora|}} * {{bt-latbel|Polygala umbellata|}} * {{bt-latbel|Polygala vayredae|}} * {{bt-latbel|Polygala venenosa|}} * {{bt-latbel|Polygala verticillata|}} * {{bt-latbel|Polygala violacea|}} * {{bt-latbel|Polygala virgata|}} * {{bt-latbel|Polygala vulgaris|Крапінец звычайны|Зязюльчыны ручнікі|Надсаднік}} {{Тып}} * {{bt-latbel|Polygala watsonii|}} * {{bt-latbel|Polygala wattersii|}} {{Канец кал}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Крапінец||452}} * {{Крыніцы/ЭПБ|3|''Лярскі А. М.'' Крапінец}} — С. 63. * Определитель высших растений Украины / Акад. наук Украинской ССР; Ин-т ботаники им. Н. Г. Холодного; Редкол.: Ю. Н. Прокудин, Д. Н. Доброчаева, Б. В. Заверуха, В. И. Чопик; Авт.: М. И. Котов, Ю. Н. Прокудин, А. И. Барбарич и др. — 2-е изд., стереот., с незначительными доп. и исправлениями. — К. : Фитосоциоцентр, 1999. — 548 с. — ISBN 966-7459-18-7. == Спасылкі == * {{Плантарыум|44151|Истод — род Polygala}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=POLYG ''Крапінец'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130523082745/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=POLYG |date=23 мая 2013 }}{{Ref-en}} * [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Polygalaceae/Polygala/ Polygala]{{Ref-en}} // [[The Plant List]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крапінец| ]] 1vv8b6gl017c8mw5e2t6bn3hmy6o6ua 10 613984 5186690 5182337 2026-08-25T12:44:48Z Ueschar 151377 /* Выкарыстанне */ 5186690 wikitext text/x-wiki {{docpage}} == Выкарыстанне == {{Мора |Назва = Балтыйскае мора |lat_deg = 58 |lat_min = 37 |lat_dir = N |lon_deg = 20 |lon_min = 25 |lon_dir = E |CoordScale = 5000000 |Размяшчэнне = [[Паўночная Еўропа]] |Даўжыня = |Шырыня = |Плошча = 419 тыс. |Аб'ём = 21,5 тыс. |Даўжыня берагавой лініі = каля 8 тыс. |Найбольшая глыбіня = 470 |Сярэдняя глыбіня = 51 |Плошча вадазбору = |Пазіцыйная карта = Еўропа |Карта = Baltic Sea map ru.svg }} <pre> {{Мора |Назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Размяшчэнне = |Даўжыня = |Шырыня = |Плошча = |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = |Найбольшая глыбіня = |Сярэдняя глыбіня = |Плошча вадазбору = |Упадаюць = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} </pre> <templatedata> { "description": "Картка для артыкулаў пра моры. Пры адсутнасці шэрагу параметраў даныя могуць аўтаматычна падцягвацца з Вікіданых.", "format": "block", "params": { "Назва": { "label": "Назва", "description": "Назва мора ў загалоўку карткі. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца назва старонкі.", "type": "string", "suggested": true }, "Выява": { "label": "Выява", "description": "Назва файла асноўнай выявы без прэфікса «Файл:». Калі не зададзена, выкарыстоўваецца выява з Вікіданых (P18).", "type": "wiki-file-name" }, "Шырыня выявы": { "label": "Шырыня выявы", "description": "Шырыня асноўнай выявы, напрыклад 280px.", "type": "string", "default": "280px" }, "Подпіс": { "label": "Подпіс да выявы", "description": "Подпіс пад асноўнай выявай.", "type": "content" }, "Колер1": { "label": "Колер афармлення", "description": "Колер фону метак і загалоўкаў карткі ў CSS-фармаце.", "type": "string", "default": "#e0e8ff" }, "Размяшчэнне": { "label": "Размяшчэнне", "description": "Больш буйны геаграфічны або водны аб'ект, часткай якога з'яўляецца мора. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P361 з Вікіданых.", "type": "content" }, "Краіны": { "label": "Краіны", "description": "Краіны, да якіх адносіцца мора. Мае прыярытэт над параметрам «Краіны басейна» і данымі з Вікіданых.", "type": "content" }, "Краіны басейна": { "label": "Краіны басейна", "description": "Краіны басейна мора. Калі параметр не зададзены, шаблон спачатку спрабуе выкарыстаць P205, а затым P17 з Вікіданых.", "type": "content" }, "Даўжыня": { "label": "Даўжыня", "description": "Даўжыня мора ў кіламетрах. Уводзіцца толькі лік, без адзінкі вымярэння. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2043.", "type": "number" }, "Шырыня": { "label": "Шырыня", "description": "Шырыня мора ў кіламетрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2049.", "type": "number" }, "Плошча": { "label": "Плошча", "description": "Плошча мора ў квадратных кіламетрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2046.", "type": "number" }, "Аб'ём": { "label": "Аб'ём", "description": "Аб'ём вады ў кубічных кіламетрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2234.", "type": "number" }, "Даўжыня берагавой лініі": { "label": "Даўжыня берагавой лініі", "description": "Даўжыня берагавой лініі ў кіламетрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2547.", "type": "number" }, "Найбольшая глыбіня": { "label": "Найбольшая глыбіня", "description": "Найбольшая глыбіня ў метрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P4511 з адпаведным кваліфікатарам.", "type": "number" }, "Сярэдняя глыбіня": { "label": "Сярэдняя глыбіня", "description": "Сярэдняя глыбіня ў метрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P4511 з адпаведным кваліфікатарам.", "type": "number" }, "Плошча вадазбору": { "label": "Плошча вадазбору", "description": "Плошча вадазборнага басейна ў квадратных кіламетрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2053.", "type": "number" }, "Салёнасць": { "label": "Салёнасць", "description": "Салёнасць вады. Можна задаць значэнне разам з адзінкай; калі не зададзена, выкарыстоўваецца P4350.", "type": "content" }, "Час абнаўлення вады": { "label": "Час абнаўлення вады", "description": "Сярэдні час поўнага абнаўлення вады. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P3020.", "type": "content" }, "Упадаюць": { "label": "Асноўныя ўпадаючыя рэкі", "description": "Асноўныя рэкі або іншыя водатокі, што ўпадаюць у мора. Калі не зададзена, шаблон бярэ да пяці значэнняў P200 з найлепшым рангам.", "type": "content" }, "Выцякае": { "label": "Выцякае", "description": "Водны аб'ект або водаток, праз які адбываецца сцёк з мора. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца параметр «Выцякаюць», а затым P201.", "type": "content" }, "Выцякаюць": { "label": "Выцякаюць", "description": "Стары варыянт параметра «Выцякае», захаваны дзеля сумяшчальнасці.", "type": "content", "deprecated": "Выкарыстоўвайце параметр «Выцякае»." }, "Злучаецца з": { "label": "Злучаецца з", "description": "Іншыя водныя аб'екты, пралівы або каналы, з якімі мора фізічна злучана. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2789.", "type": "content" }, "Пазіцыйная карта": { "label": "Пазіцыйная карта", "description": "Назва пазіцыйнай карты для шаблона «На карце». Каардынаты могуць быць узяты з параметраў lat/lon або з P625.", "type": "string" }, "altname": { "label": "Альтэрнатыўная назва карты", "description": "Дадатковая або альтэрнатыўная назва для пазіцыйнай карты.", "type": "string" }, "Шырыня Пазкарты": { "label": "Шырыня пазіцыйнай карты", "description": "Шырыня пазіцыйнай карты ў пікселях, без «px».", "type": "number", "default": "280" }, "Карта": { "label": "Карта", "description": "Назва файла статычнай карты без прэфікса «Файл:». Выкарыстоўваецца, калі пазіцыйная карта не зададзена; пры адсутнасці параметра можа выкарыстоўвацца P242.", "type": "wiki-file-name" }, "Шырыня карты": { "label": "Шырыня карты", "description": "Шырыня статычнай карты, напрыклад 280px.", "type": "string", "default": "280px" }, "Подпіс карты": { "label": "Подпіс да карты", "description": "Подпіс пад статычнай картай.", "type": "content" }, "lat_deg": { "label": "Шырата: градусы", "description": "Градусы геаграфічнай шыраты. Калі ручныя каардынаты не зададзены, могуць выкарыстоўвацца каардынаты P625 з Вікіданых.", "type": "number" }, "lat_min": { "label": "Шырата: мінуты", "description": "Мінуты геаграфічнай шыраты.", "type": "number" }, "lat_sec": { "label": "Шырата: секунды", "description": "Секунды геаграфічнай шыраты.", "type": "number" }, "lat_dir": { "label": "Шырата: паўшар'е", "description": "Напрамак шыраты: N або S.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "N", "S" ] }, "lon_deg": { "label": "Даўгата: градусы", "description": "Градусы геаграфічнай даўгаты.", "type": "number" }, "lon_min": { "label": "Даўгата: мінуты", "description": "Мінуты геаграфічнай даўгаты.", "type": "number" }, "lon_sec": { "label": "Даўгата: секунды", "description": "Секунды геаграфічнай даўгаты.", "type": "number" }, "lon_dir": { "label": "Даўгата: паўшар'е", "description": "Напрамак даўгаты: E або W.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "E", "W" ] }, "crosses180": { "label": "Перасякае 180-ы мерыдыян", "description": "Параметр пазіцыйнай карты для аб'ектаў, якія перасякаюць 180-ы мерыдыян.", "type": "boolean" }, "Катэгорыя на Вікісховішчы": { "label": "Катэгорыя на Вікісховішчы", "description": "Назва катэгорыі на Вікісховішчы без прэфікса «Category:». Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P373.", "type": "string" }, "region": { "label": "Рэгіён каардынат", "description": "Код рэгіёна для геаграфічных каардынат, напрыклад BY, RU або US.", "type": "string" }, "CoordScale": { "label": "Маштаб каардынат", "description": "Маштаб, які перадаецца шаблону каардынат.", "type": "number", "default": "10000000" } }, "paramOrder": [ "Назва", "Выява", "Шырыня выявы", "Подпіс", "Размяшчэнне", "Краіны", "Краіны басейна", "Даўжыня", "Шырыня", "Плошча", "Аб'ём", "Даўжыня берагавой лініі", "Найбольшая глыбіня", "Сярэдняя глыбіня", "Плошча вадазбору", "Салёнасць", "Час абнаўлення вады", "Упадаюць", "Выцякае", "Выцякаюць", "Злучаецца з", "Пазіцыйная карта", "altname", "Шырыня Пазкарты", "Карта", "Шырыня карты", "Подпіс карты", "lat_deg", "lat_min", "lat_sec", "lat_dir", "lon_deg", "lon_min", "lon_sec", "lon_dir", "crosses180", "region", "CoordScale", "Катэгорыя на Вікісховішчы", "Колер1" ] } </templatedata> [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты|Мора]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Водныя аб’екты|Мора]] divcu40pc91bd5kd8l4p1pkhajevc9f 0 617163 5186745 5176547 2026-08-25T13:31:43Z Autumndancer 168015 /* Казахстан */ +1 5186745 wikitext text/x-wiki '''Енбек''' — тапонім. == Казахстан == * [[Енбек (Акмолінская вобласць)]] * [[Енбек (Акольскі раён)]] * [[Енбек (Аксу)]] * [[Енбек (Жалагашскі раён)]] * [[Енбек (Жанакарганскі раён)]] * [[Енбек (Паўладарская вобласць)]] * [[Енбек (Усходне-Казахстанская вобласць)]] * [[Енбек (Ярэйментаўскі раён)]] {{неадназначнасць}} 758m0qxyxxic8dukx8ghzmo4ze6achu 0 627801 5186755 4967695 2026-08-25T13:38:41Z Spokiyny 153126 5186755 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=1700|год перапісу=2026}} '''Грушыўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Грушівка}}) — вёска ў [[Апосталаўскі раён|Апосталаўскім раёне]] [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Апосталаўскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Апосталаўскага раёна]] tv1wza589ux9u38ruipn7rvek5dr8kl 0 628585 5186762 5183813 2026-08-25T13:44:04Z JerzyKundrat 174 5186762 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} {{Значэнні2|тып=тапонім|Малыніўка (значэнні)}} '''Малыніўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Мали́нівка}}) — вёска ў [[Гуляйпольскі раён|Гуляйпольскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Гуляйпольскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гуляйпольскага раёна]] j5pgq1uzrdhdnxgx6ovabth4yt1f215 0 629338 5186761 5181264 2026-08-25T13:43:49Z JerzyKundrat 174 5186761 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} {{Значэнні2|тып=тапонім|Вэрбовэ}} '''Вэрбовэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Вербо́ве}}) — вёска ў [[Палогыўскі раён|Палогыўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Палогыўскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Палогыўскага раёна]] nrmc17wgefzg2yceb0ggb6gl2hv2v00 0 634966 5186952 4886283 2026-08-25T23:54:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186952 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Генадзь Каралёнак | Арыгінал імя = Генадзь Антонавіч Каралёнак | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Навуковая сфера = | Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} {{Цёзкі2|Каралёнак}} '''Генадзь Антонавіч Каралёнак''' (нар. {{ДН|17|1|1951}}, в. Лапухоўка, [[Пастаўскі раён]]) — беларускі вучоны-эканаміст, [[доктар эканамічных навук]] (1993), [[прафесар]] (1995). == Біяграфія == У 1973 годзе скончыў [[Беларускі інстытут народнай гаспадаркі]]. Паралельна, з гэтага ж года, працуе ў філіяле Цэнтральнай навукова-даследчай лабараторыі Цэнтрсаюза. У 1977—1980 гадах і 1989—1992 гадах — у [[Расійскі эканамічны ўніверсітэт імя Г. В. Пляханава|Расійскай эканамічнай акадэміі імя Пляханава]] ([[Масква]]). З 1974 года працуе ў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце]] (з 1997 года — загадчык кафедры, з 1998 года — прарэктар). == Навуковая дзейнасць == У навуковых працах Г. А. Каралёнак разглядае пытанні рынкавай эканомікі, менеджменту ў гандлі<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/karaljonak-genadz-antonavich Каралёнак Генадзь Антонавіч // Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць]</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Францыска Скарыны]] (2018)<ref name="edu">[https://edu.gov.by/by-be/about-ministry/obshchaya-informatsiya/doska-pochyeta/karalyenak-genadziy-antonavich/ Каралёнак Генадзій Антонавіч // Дошка гонару]{{Недаступная спасылка}} на сайце [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]</ref> * [[Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (2003) * [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2008) * Ганаровая грамата [[Міністэрства гандлю Рэспублікі Беларусь]]<ref name="НПШ" /> * Нагрудны знак «[[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]]» (2008) * [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2019) за шматгадовую плённую працу<ref name="НПШ">[http://fcti.by/ses/ Королёнок Геннадий Антонович // Научно-педагогическая школа]</ref> * Ганаровая грамата [[ВАК Беларусі]], граматы Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта і [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref name="НПШ" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|18-1|Каралёнак Генадзь Антонавіч||401}} * Каралёнак Генадзь Антонавіч // Памяць: Пастаўскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: Г. К. Кісялёў [і інш.]; уклад.: К. І. Козак, А. І. Кузняцоў; рэд.-склад. Г. К. Кісялёў; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Белта, 2001. — С. 509. * Королёнок Геннадий Антонович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн, 2010. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 1. — С. 516—517. * Короленок Геннадий Антонович // Ученые-уроженцы Витебщины — для инновационной Беларуси : [справочное издание] / А. В. Русецкий, Н. К. Толочко. — Витебск : издательство УО «ВГУ им. П. М. Машерова», 2007. — С. 124. * {{Кніга|загаловак=Белорусский государственный экономический университет в биографиях преподавателей и выпускников. 75 лет, 1933—2008|спасылка=http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/71071/1/BGEU_v_biografiyakh_vypusknikov_i_prepodavateley.pdf|адказны=[редкол.: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў|В. Н. Шимов]] (гл. ред.) и др.]|месца=Мн.|год=2008|выдавецтва=БДЭУ|старонак=320|серыя=БГЭУ — 75|тыраж=1000|мова=ru|ref=БДЭУ|isbn= 978-985-484-515-9|частка=Короленок Геннадий Антонович|старонкі=16—17}} == Спасылкі == * [https://bseu.by/personalpages/Korolenok/scientificactivities.htm Короленок Геннадий Антонович]{{ref-ru}} // Персанальная старонка на сайце [[БДЭУ]] * [https://edu.gov.by/by-be/about-ministry/obshchaya-informatsiya/doska-pochyeta/karalyenak-genadziy-antonavich/ Каралёнак Генадзій Антонавіч // Дошка гонару]{{Недаступная спасылка}} на сайце [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] * [https://www.ekonomika.by/ekonomisty/korolenok-gennadij-antonovich Короленок Геннадий Антонович // Портал ЭКОНОМИКА.BY]{{ref-ru}} * [https://fcti.bseu.by/by/факультет-коммерции-и-туристической/научно-педагогическая-школа/ Навукова-педагагічная школа] на сайце [[БДЭУ]] * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar822571&strq=l_siz=40 Каралёнак, Генадзь Антонавіч (доктар эканамічных навук; нар. 1951)] // База даных «Вучоныя Беларусі» * [https://nagrady.by/persona/26846/ Каралёнак Генадзій Антонавіч // Узнагароды Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214193920/https://nagrady.by/persona/26846/ |date=14 снежня 2024 }} * [https://www.adscientificindex.com/scientist/-i-henadzi-karalionak/6064935 Геннадий Антонович Королёнок, Короленок, Генадзь Антонавіч Караленак, Henadzi Karalionak // AD Scientific Index 2025] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Каралёнак Генадзь Антонавіч}} [[Катэгорыя:Эканамісты СССР]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] 0hudlqtp628t9bnjvkxp2nq084gqg83 0 639808 5187011 4818504 2026-08-26T07:30:53Z Ueschar 151377 шаблон 5187011 wikitext text/x-wiki {{Косць}} [[Файл:Pectoral girdles-en.svg|thumb|200пкс|Ключыца]] '''Ключы́ца''' ({{lang-la|clavicula}}) — невялікая [[косць]] змяшанага тыпу ў [[Анатомія чалавека|анатоміі чалавека]] з пояса верхняй канцавіны, мае S-падобную форму і злучае [[Лапатка (косць)|лапатку]] з грудной косткай плечавага пояса і ўмацоўвае яго. Лацінскі назоў — ''clavicula'', «ключык», грунтуецца на своеасаблівым руху косці вакол сваёй восі ў момант узняцця [[Плячо (частка цела)|пляча]], якое нагадвае рух [[Замак (прылада для замыкання двярэй)|ключа]] ў замочнай свідравіне. Ключыца ёсць у многіх [[чатырохногія|чатырохногіх]] жывёлаў, якія выкарыстоўваюць пярэднія канцавіны для хапання або [[брахіяцыя|брахіяцыі]]. Яны рудыментарныя, або адсутнічаюць у тых чатырохногіх, якія выкарыстоўваюць пярэднія канцавіны для апоры або бегу. == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.jpy.com/john/clavicle Ключыца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080723161115/http://www.jpy.com/john/clavicle/ |date=23 ліпеня 2008 }} {{Косці чалавека}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Касцявая сістэма]] sknpuobfkem2mek5moahfnmje93uosy 0 640871 5186840 4866136 2026-08-25T20:36:13Z DBatura 73587 5186840 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Пратэсты ў Трыпалі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]] |выява = |загаловак = |дата = 17—26 лютага 2011 |месца = [[Трыпалі]], [[Лівія]] |прычына = |вынік = перамога праўрадавых сіл<ref>{{cite web|url=http://homelandsecuritynewswire.com/gaddafi-solidifies-control-west-will-turn-east-next|title=Gaddafi Solidifies Control in West, Will Turn East Next|date=24 February 2011|publisher=Homeland Security News Wire|access-date=9 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110712214505/http://www.homelandsecuritynewswire.com/gaddafi-solidifies-control-west-will-turn-east-next|archive-date=12 July 2011|url-status=live}}</ref> |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] Урад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] '''Замежная падтрымка''':<br>Найміты з [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] і [[Чорная Афрыка|Чорнай Афрыкі]]<ref name="славянарумыны">{{Cite web |url=https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |title=СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии |access-date=23 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708145309/https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |archive-date=8 July 2019 |url-status=live }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] Пратэстоўцы |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = невядома |страты2 = 300<ref>275 killed (by 24 Feb.),[http://www.news.com.au/breaking-news/over-640-die-in-libya-unrest/story-e6frfku0-1226011080864] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629173402/http://www.news.com.au/breaking-news/over-640-die-in-libya-unrest/story-e6frfku0-1226011080864 |date=29 June 2011 }} 25 killed (25 Feb.),[http://in.reuters.com/article/2011/02/26/idINIndia-55172920110226] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228212303/http://in.reuters.com/article/2011/02/26/idINIndia-55172920110226 |date=28 February 2011 }} total of 300 reported killed</ref>—700<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13785053 "Tripoli Mortuary Eyewitness: 'Haunted by Libya Deaths'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404234645/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13785053 |date=4 April 2018 }}. BBC News.</ref> забітых |агульныя страты = |заўвага = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} '''Пратэсты ў Трыпалі''' — шэраг акцый, беспарадкаў і сутыкненняў ў [[2011]] годзе паміж антыўрадавымі дэманстрантамі і сіламі, вернымі лівійскаму лідару [[Муамар Кадафі|Муамару Кадафі]] ў сталічным [[Трыпалі]], якія адбыліся ў самым пачатку [[Грамадзянская вайна ў Лівіі|грамадзянскай вайны ў Лівіі]]. Тады ў горадзе адбыліся значныя хваляванні, але Трыпалі застаўся пад кантролем урада<ref>[http://www.walesonline.co.uk/news/latest-world-news/2011/02/21/libyan-protesters-battle-for-control-of-tripoli-91466-28207204/ "Libyan Protesters Battle for Control of Tripoli"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013180351/http://www.walesonline.co.uk/news/latest-world-news/2011/02/21/libyan-protesters-battle-for-control-of-tripoli-91466-28207204/ |date=13 October 2012 }}. ''South Wales Echo''.</ref><ref>[http://www.afrol.com/articles/37438 "Protesters Control Great Part of Tripoli"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211172148/http://www.afrol.com/articles/37438 |date=11 February 2017 }}. afrol News.</ref><ref>{{cite news | url=http://www.hindu.com/2011/02/22/stories/2011022258342000.htm | work=The Hindu | title=Protesters Battle Regime in Tripoli | date=22 February 2011 | location=Chennai, India | access-date=28 красавіка 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130311043038/http://www.hindu.com/2011/02/22/stories/2011022258342000.htm | archive-date=11 сакавіка 2013 | url-status=dead }}</ref><ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/6454/World/Region/Terror-in-Tripoli-as-Gaddafi-set-for-battle.aspx "Terror in Tripoli as Gaddafi Set for Battle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214436/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/6454/World/Region/Terror-in-Tripoli-as-Gaddafi-set-for-battle.aspx |date=4 March 2016 }}. ''Al-Ahram''.</ref>. == Храналогія == * [[17 лютага]] — прыхільнікі лівійскай апазіцыі выйшлі на вуліцы і [[Зялёная плошча (Плошча Пакутнікаў)|Зялёную плошчу]] ў рамках так званага Дня гневу<ref>{{cite news|title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash|url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hiRm6or7fqLxkFUiE4v8PN3hn6Kw?docId=ac0fdf1479e844578db73ae3a0abd841|agency=Associated Press|publisher=Google News|access-date=12 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220064429/https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hiRm6or7fqLxkFUiE4v8PN3hn6Kw?docId=ac0fdf1479e844578db73ae3a0abd841|archive-date=20 February 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i90XPftOIEQ29EuNr0c-jJkjxoXg?docId=CNG.30a7eb6de98a36de2dbb441ffee98187 |title=Libya follows Deadly Crackdown with Mass Arrests |agency=Agence France-Presse |publisher=Google News |access-date=20 February 2011 |archive-url=https://archive.today/20120904184402/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i90XPftOIEQ29EuNr0c-jJkjxoXg?docId=CNG.30a7eb6de98a36de2dbb441ffee98187 |archive-date=4 September 2012 |url-status=dead }}</ref>. * [[20 лютага]] — на Зялёнай плошчы, калі ўдзельнікі акцыі пратэставалі ля будынку [[Усеагульны народны кангрэс Лівіі|Усеагульнага народнага кангрэса]], па людзях быў адкрыты агонь невыдомых снайпераў<ref name=rianov>{{cite web|url=http://en.rian.ru/world/20110221/162699766.html|title=Libyan People's Hall on Fire as Protesters Riot|agency=RIA Novosti|date=21 February 2011|access-date=26 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110226224736/http://en.rian.ru/world/20110221/162699766.html|archive-date=26 February 2011|url-status=live}}</ref><ref name=reutersbuildingfire>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFLDE71K0OP20110221|title=Update 1-Government Building on Fire in Libyan Capital|author=Lowe, Christian|agency=Reuters Africa|date=21 February 2011|access-date=28 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508014009/http://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFLDE71K0OP20110221|archive-date=8 мая 2016|url-status=dead}}</ref>. * [[21 лютага]] — раніцай актывісты акружылі кіраўніка дзяржавы М. Кадафі ў раёне Баб Аль-Азіза і паспрабавалі захапіць таго, але пратэстоўцы папалі пад моцную стрэльбу сілавых структур і аховы, у выніку якой загінула да 80 чалавек<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/blog/2011/feb/21/arab-and-middle-east-protests-middleeast#block-75 | location=London | work=The Guardian | first1=Mark | last1=Tran | first2=Paul | last2=Owen | first3=Matthew | last3=Taylor | first4=Adam | last4=Gabbatt | first5=Peter | last5=Walker | title=Libya uprising – live updates | date=21 February 2011 | access-date=18 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160310071933/http://www.theguardian.com/world/blog/2011/feb/21/arab-and-middle-east-protests-middleeast#block-75 | archive-date=10 March 2016 | url-status=live }}</ref>. * [[22 лютага]] — будынкі дзяржаўнага тэлебачання<ref>{{cite web | url = http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Libya-Violent-Protests-Paralyse-Country-As-Colonel-Gaddafis-Son-Warns-Of-Civil-War/Article/201102315937579?lpos=World_News_Right_Promo_Region_2&lid=ARTICLE_15937579_Libya%3A_Violent_Protests_Paralyse_Country_As_Colonel_Gaddafis_Son_Warns_Of_Civil_War |title=Libya: Violent Protests Paralyse Country As Colonel Gaddafi's Son Warns Of Civil War |publisher=Sky News |date=22 February 2011 |access-date=21 February 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://mystateline.com/fulltext-news?nxd_id=231506|title=Report: Military Aircraft Bomb Libyan Protesters|work=MyStateline|date=21 February 2011|access-date=28 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224185056/http://mystateline.com/fulltext-news?nxd_id=231506|archive-date=24 лютага 2011|url-status=dead}}</ref>, міністэрства юстыцыі на плошчы Аль-Шухада і штаб-кватэры Шаабіі<ref name=rianov/><ref name=reutersbuildingfire/> падвергнуліся нападу апазіцыі. Адначасова з тым, амерыканскае агенцтва ваенных даследаванняў Stratfor заявіла аб удзеле ўсходнееўрапейскіх наймітаў у падаўленні беспарадкаў, у прыватнасці, гаварылася аб нападах самалётаў і верталётаў ВПС Лівіі на дэманстрантаў, якія пілатавалі грамадзяне [[Украіна|Украіны]], [[Сербія|Сербіі]] і [[Румынія|Румыніі]]<ref name="славянарумыны"/>. * [[25 лютага]] — Мітыга і будынак міжнароднага аэрапорта Трыпалі захоплены антыўрадавымі сіламі<ref name="timesmalta">{{cite news | title = Fresh Reports of Tripoli Fighting – Air Base May Have Fallen to Rebels | date = 25 February 2011 | work = The Times | url = http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110225/local/fresh-reports-of-tripoli-fighting-air-base-may-have-fallen-to-rebels | access-date = 25 February 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110228041239/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110225/local/fresh-reports-of-tripoli-fighting-air-base-may-have-fallen-to-rebels | archive-date = 28 February 2011 | url-status = live }}</ref><ref name="guardian201102251558">{{cite news |title=Libya in Turmoil – Live Updates |date=25 February 2011 |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/blog/2011/feb/25/libya-turmoil-gaddafi-live |access-date=25 February 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/5wlT4XM4G?url=http://www.guardian.co.uk/world/blog/2011/feb/25/libya-turmoil-gaddafi-live |archive-date=25 February 2011 |url-status=live |author1=Taylor, Matthew |author2=Owen, Paul |author3=Davis, Rowenna |author4=Gabbatt, Adam |location=London }}</ref>. Разам з тым адбылося паўстанне ў раёне Таджура<ref>{{cite news | title=Gaddafi Forces Abandon Parts of Tripoli | date=26 February 2011 | work=National Post | url=https://nationalpost.com/news/world/Gaddafi+forces+abandon+parts+Tripoli/4353233/story.html | archive-url=https://archive.today/20110301053248/http://www.nationalpost.com/news/world/Gaddafi+forces+abandon+parts+Tripoli/4353233/story.html | archive-date=1 March 2011 | url-status=live | access-date=4 October 2018 }}</ref>, аднак праваахоўнікі хутка вярнулі квартал пад свой кантроль, ліквідаваўшы каля 25 апазіцыянераў<ref>{{cite news | url = http://in.reuters.com/article/2011/02/26/idINIndia-55172920110226 | title = US Imposes Sanctions on Gaddafi, Tripoli the Focus | agency = Reuters India | date = 26 February 2011 | access-date = 26 February 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110228212303/http://in.reuters.com/article/2011/02/26/idINIndia-55172920110226 | archive-date = 28 February 2011 | url-status = dead }}</ref>. Потым сілы ўрада канчаткова падавілі беспарадкі ў Трыпалі, пры гэтым шэраг крамаў і банкаў часова прыпынілі сваю працу<ref>{{cite web|url=http://www.thisisgloucestershire.co.uk/news/Teacher-wants-return-Libya/article-3275471-detail/article.html|title=Teacher Wants To Return to Libya|work=This is Gloucestershire|date=1 March 2011|access-date=1 March 2011|archive-url=https://archive.today/20130114021331/http://www.thisisgloucestershire.co.uk/news/Teacher-wants-return-Libya/article-3275471-detail/article.html|archive-date=14 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У той жа дзень Кадафі выступіў з публічнай прамовай на Зялёнай плошчы, заявіўшы: «Мы будзем змагацца з імі, і мы будзем іх біць. Спявай, танцуй і рыхтуйся. Калі трэба, мы адкрыем усе арсеналы»<ref name="australianbc">{{cite news| title=Tripoli Braces for Battle as Gaddafi Digs In| date=27 February 2011| publisher=ABC News| url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/27/3149926.htm?section=justin| access-date=19 November 2011| agency=Agence France-Presse] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110629015638/http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/27/3149926.htm?section=justin| archive-date=29 June 2011| url-status=live}}</ref>. * [[26 лютага]] — нягледзячы на разгром бунту, яшчэ праходзіла зачыстка вуліц, якой, па сведчаннях відавочцаў, займаліся ўзброеныя сербы і беларусы, што патрулявалі горад на трох джыпах разам з чорнаскрурымі наймітамі<ref name="славянарумыны"/>. == Гл. таксама == * [[Бітва за Трыпалі (2011)]] == Зноскі == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Люты 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2011 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі]] gwywusf22l2cetiqd9h1f0ggpqc1yjv 5186854 5186840 2026-08-25T20:40:52Z DBatura 73587 5186854 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Пратэсты ў Трыпалі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]] |выява = |загаловак = |дата = 17—26 лютага 2011 |месца = [[Трыпалі]], [[Лівія]] |прычына = |вынік = перамога праўрадавых сіл<ref>{{cite web|url=http://homelandsecuritynewswire.com/gaddafi-solidifies-control-west-will-turn-east-next|title=Gaddafi Solidifies Control in West, Will Turn East Next|date=24 February 2011|publisher=Homeland Security News Wire|access-date=9 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110712214505/http://www.homelandsecuritynewswire.com/gaddafi-solidifies-control-west-will-turn-east-next|archive-date=12 July 2011|url-status=live}}</ref> |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] Урад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] '''Замежная падтрымка''':<br>Найміты з [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] і [[Чорная Афрыка|Чорнай Афрыкі]]<ref name="славянарумыны">{{Cite web |url=https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |title=СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии |access-date=23 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708145309/https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |archive-date=8 July 2019 |url-status=live }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] Пратэстоўцы |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = невядома |страты2 = 300<ref>275 killed (by 24 Feb.),[http://www.news.com.au/breaking-news/over-640-die-in-libya-unrest/story-e6frfku0-1226011080864] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629173402/http://www.news.com.au/breaking-news/over-640-die-in-libya-unrest/story-e6frfku0-1226011080864 |date=29 June 2011 }} 25 killed (25 Feb.),[http://in.reuters.com/article/2011/02/26/idINIndia-55172920110226] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228212303/http://in.reuters.com/article/2011/02/26/idINIndia-55172920110226 |date=28 February 2011 }} total of 300 reported killed</ref>—700<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13785053 "Tripoli Mortuary Eyewitness: 'Haunted by Libya Deaths'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404234645/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13785053 |date=4 April 2018 }}. BBC News.</ref> забітых |агульныя страты = |заўвага = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} '''Пратэсты ў Трыпалі''' — шэраг акцый, беспарадкаў і сутыкненняў ў [[2011]] годзе паміж антыўрадавымі дэманстрантамі і сіламі, вернымі лівійскаму лідару [[Муамар Кадафі|Муамару Кадафі]] ў сталічным [[Трыпалі]], якія адбыліся ў самым пачатку [[Грамадзянская вайна ў Лівіі|грамадзянскай вайны ў Лівіі]]. Тады ў горадзе адбыліся значныя хваляванні, але Трыпалі застаўся пад кантролем урада<ref>[http://www.walesonline.co.uk/news/latest-world-news/2011/02/21/libyan-protesters-battle-for-control-of-tripoli-91466-28207204/ "Libyan Protesters Battle for Control of Tripoli"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013180351/http://www.walesonline.co.uk/news/latest-world-news/2011/02/21/libyan-protesters-battle-for-control-of-tripoli-91466-28207204/ |date=13 October 2012 }}. ''South Wales Echo''.</ref><ref>[http://www.afrol.com/articles/37438 "Protesters Control Great Part of Tripoli"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211172148/http://www.afrol.com/articles/37438 |date=11 February 2017 }}. afrol News.</ref><ref>{{cite news | url=http://www.hindu.com/2011/02/22/stories/2011022258342000.htm | work=The Hindu | title=Protesters Battle Regime in Tripoli | date=22 February 2011 | location=Chennai, India | access-date=28 красавіка 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130311043038/http://www.hindu.com/2011/02/22/stories/2011022258342000.htm | archive-date=11 сакавіка 2013 | url-status=dead }}</ref><ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/6454/World/Region/Terror-in-Tripoli-as-Gaddafi-set-for-battle.aspx "Terror in Tripoli as Gaddafi Set for Battle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214436/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/6454/World/Region/Terror-in-Tripoli-as-Gaddafi-set-for-battle.aspx |date=4 March 2016 }}. ''Al-Ahram''.</ref>. == Храналогія == * [[17 лютага]] — прыхільнікі лівійскай апазіцыі выйшлі на вуліцы і [[Зялёная плошча (Плошча Пакутнікаў)|Зялёную плошчу]] ў рамках так званага Дня гневу<ref>{{cite news|title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash|url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hiRm6or7fqLxkFUiE4v8PN3hn6Kw?docId=ac0fdf1479e844578db73ae3a0abd841|agency=Associated Press|publisher=Google News|access-date=12 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220064429/https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hiRm6or7fqLxkFUiE4v8PN3hn6Kw?docId=ac0fdf1479e844578db73ae3a0abd841|archive-date=20 February 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i90XPftOIEQ29EuNr0c-jJkjxoXg?docId=CNG.30a7eb6de98a36de2dbb441ffee98187 |title=Libya follows Deadly Crackdown with Mass Arrests |agency=Agence France-Presse |publisher=Google News |access-date=20 February 2011 |archive-url=https://archive.today/20120904184402/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i90XPftOIEQ29EuNr0c-jJkjxoXg?docId=CNG.30a7eb6de98a36de2dbb441ffee98187 |archive-date=4 September 2012 |url-status=dead }}</ref>. * [[20 лютага]] — на Зялёнай плошчы, калі ўдзельнікі акцыі пратэставалі ля будынку [[Усеагульны народны кангрэс Лівіі|Усеагульнага народнага кангрэса]], па людзях быў адкрыты агонь невыдомых снайпераў<ref name=rianov>{{cite web|url=http://en.rian.ru/world/20110221/162699766.html|title=Libyan People's Hall on Fire as Protesters Riot|agency=RIA Novosti|date=21 February 2011|access-date=26 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110226224736/http://en.rian.ru/world/20110221/162699766.html|archive-date=26 February 2011|url-status=live}}</ref><ref name=reutersbuildingfire>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFLDE71K0OP20110221|title=Update 1-Government Building on Fire in Libyan Capital|author=Lowe, Christian|agency=Reuters Africa|date=21 February 2011|access-date=28 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508014009/http://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFLDE71K0OP20110221|archive-date=8 мая 2016|url-status=dead}}</ref>. * [[21 лютага]] — раніцай актывісты акружылі кіраўніка дзяржавы М. Кадафі ў раёне Баб Аль-Азіза і паспрабавалі захапіць таго, але пратэстоўцы папалі пад моцную стрэльбу сілавых структур і аховы, у выніку якой загінула да 80 чалавек<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/blog/2011/feb/21/arab-and-middle-east-protests-middleeast#block-75 | location=London | work=The Guardian | first1=Mark | last1=Tran | first2=Paul | last2=Owen | first3=Matthew | last3=Taylor | first4=Adam | last4=Gabbatt | first5=Peter | last5=Walker | title=Libya uprising – live updates | date=21 February 2011 | access-date=18 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160310071933/http://www.theguardian.com/world/blog/2011/feb/21/arab-and-middle-east-protests-middleeast#block-75 | archive-date=10 March 2016 | url-status=live }}</ref>. * [[22 лютага]] — будынкі дзяржаўнага тэлебачання<ref>{{cite web | url = http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Libya-Violent-Protests-Paralyse-Country-As-Colonel-Gaddafis-Son-Warns-Of-Civil-War/Article/201102315937579?lpos=World_News_Right_Promo_Region_2&lid=ARTICLE_15937579_Libya%3A_Violent_Protests_Paralyse_Country_As_Colonel_Gaddafis_Son_Warns_Of_Civil_War |title=Libya: Violent Protests Paralyse Country As Colonel Gaddafi's Son Warns Of Civil War |publisher=Sky News |date=22 February 2011 |access-date=21 February 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://mystateline.com/fulltext-news?nxd_id=231506|title=Report: Military Aircraft Bomb Libyan Protesters|work=MyStateline|date=21 February 2011|access-date=28 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224185056/http://mystateline.com/fulltext-news?nxd_id=231506|archive-date=24 лютага 2011|url-status=dead}}</ref>, міністэрства юстыцыі на плошчы Аль-Шухада і штаб-кватэры Шаабіі<ref name=rianov/><ref name=reutersbuildingfire/> падвергнуліся нападу апазіцыі. Адначасова з тым, амерыканскае агенцтва ваенных даследаванняў Stratfor заявіла аб удзеле ўсходнееўрапейскіх наймітаў у падаўленні беспарадкаў, у прыватнасці, гаварылася аб нападах самалётаў і верталётаў ВПС Лівіі на дэманстрантаў, якія пілатавалі грамадзяне [[Украіна|Украіны]], [[Сербія|Сербіі]] і [[Румынія|Румыніі]]<ref name="славянарумыны"/>. * [[25 лютага]] — Мітыга і будынак міжнароднага аэрапорта Трыпалі захоплены антыўрадавымі сіламі<ref name="timesmalta">{{cite news | title = Fresh Reports of Tripoli Fighting – Air Base May Have Fallen to Rebels | date = 25 February 2011 | work = The Times | url = http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110225/local/fresh-reports-of-tripoli-fighting-air-base-may-have-fallen-to-rebels | access-date = 25 February 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110228041239/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110225/local/fresh-reports-of-tripoli-fighting-air-base-may-have-fallen-to-rebels | archive-date = 28 February 2011 | url-status = live }}</ref><ref name="guardian201102251558">{{cite news |title=Libya in Turmoil – Live Updates |date=25 February 2011 |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/blog/2011/feb/25/libya-turmoil-gaddafi-live |access-date=25 February 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/5wlT4XM4G?url=http://www.guardian.co.uk/world/blog/2011/feb/25/libya-turmoil-gaddafi-live |archive-date=25 February 2011 |url-status=live |author1=Taylor, Matthew |author2=Owen, Paul |author3=Davis, Rowenna |author4=Gabbatt, Adam |location=London }}</ref>. Разам з тым адбылося паўстанне ў раёне Таджура<ref>{{cite news | title=Gaddafi Forces Abandon Parts of Tripoli | date=26 February 2011 | work=National Post | url=https://nationalpost.com/news/world/Gaddafi+forces+abandon+parts+Tripoli/4353233/story.html | archive-url=https://archive.today/20110301053248/http://www.nationalpost.com/news/world/Gaddafi+forces+abandon+parts+Tripoli/4353233/story.html | archive-date=1 March 2011 | url-status=live | access-date=4 October 2018 }}</ref>, аднак праваахоўнікі хутка вярнулі квартал пад свой кантроль, ліквідаваўшы каля 25 апазіцыянераў<ref>{{cite news | url = http://in.reuters.com/article/2011/02/26/idINIndia-55172920110226 | title = US Imposes Sanctions on Gaddafi, Tripoli the Focus | agency = Reuters India | date = 26 February 2011 | access-date = 26 February 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110228212303/http://in.reuters.com/article/2011/02/26/idINIndia-55172920110226 | archive-date = 28 February 2011 | url-status = dead }}</ref>. Потым сілы ўрада канчаткова падавілі беспарадкі ў Трыпалі, пры гэтым шэраг крамаў і банкаў часова прыпынілі сваю працу<ref>{{cite web|url=http://www.thisisgloucestershire.co.uk/news/Teacher-wants-return-Libya/article-3275471-detail/article.html|title=Teacher Wants To Return to Libya|work=This is Gloucestershire|date=1 March 2011|access-date=1 March 2011|archive-url=https://archive.today/20130114021331/http://www.thisisgloucestershire.co.uk/news/Teacher-wants-return-Libya/article-3275471-detail/article.html|archive-date=14 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У той жа дзень Кадафі выступіў з публічнай прамовай на Зялёнай плошчы, заявіўшы: «Мы будзем змагацца з імі, і мы будзем іх біць. Спявай, танцуй і рыхтуйся. Калі трэба, мы адкрыем усе арсеналы»<ref name="australianbc">{{cite news| title=Tripoli Braces for Battle as Gaddafi Digs In| date=27 February 2011| publisher=ABC News| url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/27/3149926.htm?section=justin| access-date=19 November 2011| agency=Agence France-Presse] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110629015638/http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/27/3149926.htm?section=justin| archive-date=29 June 2011| url-status=live}}</ref>. * [[26 лютага]] — нягледзячы на разгром бунту, яшчэ праходзіла зачыстка вуліц, якой, па сведчаннях відавочцаў, займаліся ўзброеныя сербы і беларусы, што патрулявалі горад на трох джыпах разам з чорнаскрурымі наймітамі<ref name="славянарумыны"/>. == Гл. таксама == * [[Бітва за Трыпалі (2011)]] == Зноскі == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Люты 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2011 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі (Лівія)]] jsbqdgfx2jwv909hqd0t2hl1qypjgtv 0 642099 5186838 5186324 2026-08-25T20:35:25Z DBatura 73587 5186838 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Баі за аэрапорт Трыпалі | частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)]] | выява = | загаловак = | дата = [[13 ліпеня]] — [[23 жніўня]] [[2014]] года | месца = Міжнародны аэрапорт Трыпалі | прычына = | вынік = | праціўнік1 = {{Сцяг|Лівія}} [[Брыгады Зінтан]]: * Батальён Аль-Какі * Батальён Аль-Саваік * Батальёны Варшафана * Ахова аэрапорта '''пры падтрымцы''': * {{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref name="egyptuae">{{cite web | url=https://www.nytimes.com/2014/08/26/world/africa/egypt-and-united-arab-emirates-said-to-have-secretly-carried-out-libya-airstrikes.html | title=Egypt and United Arab Emirates Said to Have Secretly Carried Out Libya Airstrikes | publisher=The New York Times | date=August 25, 2014 | access-date=August 25, 2014 | author=D. Kirkpatrick, David|author2=Schmitt, Eric}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.libyaherald.com/2014/08/28/egypt-prepared-to-take-lead-in-ensuring-stability-in-libya/ |title=Архіўная копія |access-date=5 мая 2020 |archive-date=11 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140911002953/http://www.libyaherald.com/2014/08/28/egypt-prepared-to-take-lead-in-ensuring-stability-in-libya/ |url-status=dead }}</ref> * {{Сцягафікацыя|ААЭ}}<ref name="egyptuae"/> * [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійская Нацыянальная Армія]] | праціўнік2 = {{Сцяг|Джыхад}} Кааліцыя «Лівійскі світанак»: * [[Узброены шчыт Лівіі]] * [[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аш-Шарыя]] * [[Аперацыйная зала лівійскіх рэвалюцыянераў]] * Батальён Аль-Самуд * Батальён Гнева Аль-Кіклі * Батальён Аль-Кабра '''пры падтрымцы''': * {{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="egyptuae"/> * {{Сцягафікацыя|Турцыя}} | камандзір1 = | камандзір2 = | сілы1 = | сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Баі за аэрапорт Трыпалі''' — баі [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|Другой грамадзянскай вайны ў Лівіі]] за авалоданне міжнародным аэрапортам Трыпалі. Штурм паветранай гавані праходзіў у рамках серыі аперацый «Лівійскі світанак» ({{lang-ar|فجر ليبيا}}), што праводзіла кааліцыя ісламісцкіх апалчэнцаў, якія ўзначальвалі кампанію дзяржаўнага перавароту супраць [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў Лівіі]]. Баі скончыліся захопам аэрапорта і ў канчатковым выніку яго знішчэннем. Усё пачалося з паразы ісламісцкіх палітыкаў на парламенцкіх выбарах у Лівіі 2014 года, пасля чаго [[Аперацыйная зала лівійскіх рэвалюцыянераў]] і [[Узброены шчыт Лівіі|брыгады Місурата]] пачалі вайну з парламентам, які ў значнай ступені быў антыісламісцкім. Прыкметна, што самі кандыдаты ў дэпутаты ад ісламісцкіх сіл раней спрабавалі распусціць Аперацыйную залу лівійскіх рэвалюцыянераў у сувязі з спробай перавароту ў [[2013]] годзе, але змаглі зрабіць гэта пасля вынікаў выбараў. Тады, 13 ліпеня, кааліцыя «Лівійскі світанак» пачала аперацыю па захопу аэрапорта. Шмат самалётаў было знішчана на зямлі. Аперацыя атрымала дзяржаўную падтрымку ад вялікага муфтыя [[Садзік Аль-Гарыяні|Садзіка Аль-Гарыяні]]. Ужо 23 жніўня абараняючая яго брыгада Зінтана выйшла з аэрапорта. Яна заяўляла, што адступіла, бо атрымала даручэнне ў парламенце. Пазней гэта пацвердзілі парламенцкія крыніцы. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web |title=Libya’s highest spiritual leader banned from UK over support of Islamists |url=https://www.theguardian.com/world/2014/oct/30/libya-spiritual-leader-banned-uk-islamists |website=The Guardian |publisher=The guardian |access-date=27 March 2020 |ref="Speaking from the UK via the Libyan television station Tanasuh, the radical cleric celebrated the violent capture of Tripoli by Islamist militia force Libya Dawn, and ordered a widening of the rebellion."}} * {{cite web |title=Radical Cleric Al-Ghariani: Rebel Leaders Are Corrupt And LPA Is “A Lost Deal”! |url=https://www.addresslibya.com/en/archives/30621 |website=The Libyan Adress |publisher=The Libyan Adress 19 July، 2018 |access-date=27 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327162304/https://www.addresslibya.com/en/archives/30621 |archive-date=27 сакавіка 2020 |url-status=dead }} * {{cite web |last1=Mustafa |first1=Ajnadin |title=Grand Mufti again backs Libya Dawn operation, calls Zintanis and allies “traitors” |url=https://www.libyaherald.com/2014/08/21/grand-mufti-again-backs-libya-dawn-operation-calls-zintanis-and-allies-traitors/ |website=Libya Herald |publisher=Libya Herald |access-date=27 March 2020 |archive-date=27 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327155301/https://www.libyaherald.com/2014/08/21/grand-mufti-again-backs-libya-dawn-operation-calls-zintanis-and-allies-traitors/ |url-status=dead }} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Аэрапорт Трыпалі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ліпень 2014 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2014 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі]] o0h6a3yy21j0oy8uvhknlqv9snwyzjt 5186852 5186838 2026-08-25T20:40:15Z DBatura 73587 5186852 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Баі за аэрапорт Трыпалі | частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)]] | выява = | загаловак = | дата = [[13 ліпеня]] — [[23 жніўня]] [[2014]] года | месца = Міжнародны аэрапорт Трыпалі | прычына = | вынік = | праціўнік1 = {{Сцяг|Лівія}} [[Брыгады Зінтан]]: * Батальён Аль-Какі * Батальён Аль-Саваік * Батальёны Варшафана * Ахова аэрапорта '''пры падтрымцы''': * {{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref name="egyptuae">{{cite web | url=https://www.nytimes.com/2014/08/26/world/africa/egypt-and-united-arab-emirates-said-to-have-secretly-carried-out-libya-airstrikes.html | title=Egypt and United Arab Emirates Said to Have Secretly Carried Out Libya Airstrikes | publisher=The New York Times | date=August 25, 2014 | access-date=August 25, 2014 | author=D. Kirkpatrick, David|author2=Schmitt, Eric}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.libyaherald.com/2014/08/28/egypt-prepared-to-take-lead-in-ensuring-stability-in-libya/ |title=Архіўная копія |access-date=5 мая 2020 |archive-date=11 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140911002953/http://www.libyaherald.com/2014/08/28/egypt-prepared-to-take-lead-in-ensuring-stability-in-libya/ |url-status=dead }}</ref> * {{Сцягафікацыя|ААЭ}}<ref name="egyptuae"/> * [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійская Нацыянальная Армія]] | праціўнік2 = {{Сцяг|Джыхад}} Кааліцыя «Лівійскі світанак»: * [[Узброены шчыт Лівіі]] * [[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аш-Шарыя]] * [[Аперацыйная зала лівійскіх рэвалюцыянераў]] * Батальён Аль-Самуд * Батальён Гнева Аль-Кіклі * Батальён Аль-Кабра '''пры падтрымцы''': * {{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="egyptuae"/> * {{Сцягафікацыя|Турцыя}} | камандзір1 = | камандзір2 = | сілы1 = | сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Баі за аэрапорт Трыпалі''' — баі [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|Другой грамадзянскай вайны ў Лівіі]] за авалоданне міжнародным аэрапортам Трыпалі. Штурм паветранай гавані праходзіў у рамках серыі аперацый «Лівійскі світанак» ({{lang-ar|فجر ليبيا}}), што праводзіла кааліцыя ісламісцкіх апалчэнцаў, якія ўзначальвалі кампанію дзяржаўнага перавароту супраць [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў Лівіі]]. Баі скончыліся захопам аэрапорта і ў канчатковым выніку яго знішчэннем. Усё пачалося з паразы ісламісцкіх палітыкаў на парламенцкіх выбарах у Лівіі 2014 года, пасля чаго [[Аперацыйная зала лівійскіх рэвалюцыянераў]] і [[Узброены шчыт Лівіі|брыгады Місурата]] пачалі вайну з парламентам, які ў значнай ступені быў антыісламісцкім. Прыкметна, што самі кандыдаты ў дэпутаты ад ісламісцкіх сіл раней спрабавалі распусціць Аперацыйную залу лівійскіх рэвалюцыянераў у сувязі з спробай перавароту ў [[2013]] годзе, але змаглі зрабіць гэта пасля вынікаў выбараў. Тады, 13 ліпеня, кааліцыя «Лівійскі світанак» пачала аперацыю па захопу аэрапорта. Шмат самалётаў было знішчана на зямлі. Аперацыя атрымала дзяржаўную падтрымку ад вялікага муфтыя [[Садзік Аль-Гарыяні|Садзіка Аль-Гарыяні]]. Ужо 23 жніўня абараняючая яго брыгада Зінтана выйшла з аэрапорта. Яна заяўляла, што адступіла, бо атрымала даручэнне ў парламенце. Пазней гэта пацвердзілі парламенцкія крыніцы. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web |title=Libya’s highest spiritual leader banned from UK over support of Islamists |url=https://www.theguardian.com/world/2014/oct/30/libya-spiritual-leader-banned-uk-islamists |website=The Guardian |publisher=The guardian |access-date=27 March 2020 |ref="Speaking from the UK via the Libyan television station Tanasuh, the radical cleric celebrated the violent capture of Tripoli by Islamist militia force Libya Dawn, and ordered a widening of the rebellion."}} * {{cite web |title=Radical Cleric Al-Ghariani: Rebel Leaders Are Corrupt And LPA Is “A Lost Deal”! |url=https://www.addresslibya.com/en/archives/30621 |website=The Libyan Adress |publisher=The Libyan Adress 19 July، 2018 |access-date=27 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327162304/https://www.addresslibya.com/en/archives/30621 |archive-date=27 сакавіка 2020 |url-status=dead }} * {{cite web |last1=Mustafa |first1=Ajnadin |title=Grand Mufti again backs Libya Dawn operation, calls Zintanis and allies “traitors” |url=https://www.libyaherald.com/2014/08/21/grand-mufti-again-backs-libya-dawn-operation-calls-zintanis-and-allies-traitors/ |website=Libya Herald |publisher=Libya Herald |access-date=27 March 2020 |archive-date=27 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327155301/https://www.libyaherald.com/2014/08/21/grand-mufti-again-backs-libya-dawn-operation-calls-zintanis-and-allies-traitors/ |url-status=dead }} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Аэрапорт Трыпалі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ліпень 2014 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2014 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі (Лівія)]] ayzj9vlvtrxa4hm4wv0bzdt1ln20xrt 0 654162 5186927 3687621 2026-08-25T22:56:58Z Ілля Касакоў 21245 Мэта перасылкі зменена з [[Іосіф Саламонавіч Фрыдман]] на [[Фрыдман]] 5186927 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Фрыдман]] 6vreh44pu9nsdlrndhx4wacsgxwelhp 0 658347 5186668 5157259 2026-08-25T12:06:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186668 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Аверын}} '''Віктар Сяргеевіч Аверын''' (нар. {{ДН|5|7|1954}}, [[Магілёў]]) — [[Беларусь|беларускі]] навуковец і палітык. [[Доктар біялагічных навук]]. == Біяграфія == Скончыў [[Маскоўская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны і біятэхналогіі імя К. І. Скрабіна|Маскоўскую ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга ветэрынарную акадэмію імя К. І. Скрабіна]], біяхімік. Працаваў старшым лабарантам, малодшым навуковым супрацоўнікам, старшым навуковым супрацоўнікам Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута фізіялогіі, біяхіміі і харчавання жывёл, старшым навуковым супрацоўнікам лабараторыі № 2, намеснікам дырэктара па навуковай працы, выконваючым абавязкі дырэктара рэспубліканскага навукова-даследчага ўнітарнага прадпрыемства «Інстытут радыялогіі», загадчыкам аддзела радыяцыйнай аховы навуковага аддзела дзяржаўнай установы «Рэспубліканскі навуковапрактычны цэнтр радыяцыйнай медыцыны і экалогіі чалавека». Дырэктар рэспубліканскага навукова-даследчага ўнітарнага прадпрыемства «Інстытут радыялогіі» ў горадзе Гомелі. Займае пасаду дэкана [[Біялагічны факультэт ГДУ імя Ф. Скарыны|біялагічнага факультэта]] [[ГДУ імя Ф. Скарыны]]<ref>https://biology-old.gsu.by/depts/bio.asp{{Недаступная спасылка}}</ref>. Выбіраўся членам [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання|4-га]] склікання<ref>[http://sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/averin-viktor-193/ Аверин Виктор Сергеевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201020173406/http://sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/averin-viktor-193/ |date=20 кастрычніка 2020 }}</ref>. Аўтар больш як 160 навуковых прац, у тым ліку дзвюх манаграфій. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Юбілейны медаль «65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941 — 1945 гг.»|юбілейнымі медалямі «65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], «[[Юбілейны медаль «65 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў»|65 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў]]», медалямі «За супрацоўніцтва ў імя выратавання» [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], «За заслугі» II ступені Цэнтральнага Праўлення Агульнарасійскага саюза грамадскіх аб’яднанняў «Саюз „Чарнобыль“ Расіі», [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], Ганаровай граматай Камітэта па праблемах наступстваў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь, нагрудным знакам "Юбілейны медаль «У гонар 80-годдзя Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі», знакам «У памяць аб ліквідацыі наступстваў катастрофы на ЧАЭС» Прэзідыума Цэнтральнага Савета Саюза «Чарнобыль» Расіі<ref>[http://www.sovrep.gov.by/uploads/files/Parlament-4soz.pdf ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь чацвёртага склікання]</ref>. * 2024 — [[Медаль «За працоўныя заслугі»]]<ref>{{Cite web |url=https://president.gov.by/bucket/assets/uploads/documents/2024/40uk.pdf |title=Архіўная копія |access-date=5 лютага 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240203093939/https://president.gov.by/bucket/assets/uploads/documents/2024/40uk.pdf |archivedate=3 лютага 2024 |url-status=dead }}</ref> {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Аверын Віктар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дэканы біялагічнага факультэта ГДУ імя Ф. Скарыны]] [[Катэгорыя:Біяхімікі Беларусі]] jhu3cnzicrw7ku9kp1voyhmmy9crpno 0 661247 5186824 3731174 2026-08-25T19:40:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186824 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Ганаровы работнік банкаўскай сістэмы Беларусі |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |OriginalName = |Дэвіз = |Краіна = [[Беларусь]] |Тып = [[нагрудны знак]] |Каму ўручаецца = |Падставы ўзнагароджання = |Статус = уручаецца |Параметры = |Дата заснавання = 21 студзеня 2004 |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Старэйшая ўзнагарода = |Малодшая ўзнагарода = |Адпавядае = }} '''Ганаровы работнік банкаўскай сістэмы Беларусі''' — беларуская ведамасная ўзнагарода, нагрудны знак [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]]. Заснаваная 21 студзеня 2004 года ўказам № 29. == Статут == Узнагароджваюцца працаўнікі Нацыянальнага банка і банкаў Рэспублікі Беларусь за паспяховае выкананне задач, пастаўленых перад банкаўскай сістэмай рэспублікі, узорнае выкананне службовых абавязкаў, якія прапрацавалі ў банкаўскай сістэме, зазвычай, больш за 15 гадоў. Нагрудным знакам могуць узнагароджвацца іншыя асобы, што ўнеслі значны ўнёсак у забеспячэнне выканання паказнікаў грашова-крэдытнай палітыкі Рэспублікі Беларусь. == Парадак узнагароджання == # Узнагароджанне нагрудным знакам Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь праводзіцца па ініцыятыве начальніка Галоўнага ўпраўлення (самастойнага ўпраўлення) цэнтральнага апарата Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь. Узгодненае прадстаўленне накіроўваецца ва Упраўленне кадравай палітыкі Нацыянальнага банка. У структурных падраздзяленнях і арганізацыях Нацыянальнага банка, іншых дзяржаўных органах, арганізацыях прадстаўлення аб узнагароджанні нагрудным знакам ініцыіруецца іх кіраўнікамі (у банках — выканаўчымі органамі або заснавальнікамі (удзельнікамі) і прадстаўляецца ва Упраўленне кадравай палітыкі Нацыянальнага банка. # Рашэнне аб узнагароджанні нагрудным знакам прымае Праўленне Нацыянальнага банка. # За год можна ўзнагароджваць не болей дзесяці чалавек. # Нагрудны знак і пасведчанне да яго ўстаноўленага ўзору ўручаюцца Старшынёй Праўлення Нацыянальнага банка ці яго намеснікамі асабіста ўзнагароджанаму ва ўрачыстых абставінах. # Узнагароджаныя нагрудным знакам работнікі, якія здзейснілі наўмысна злачынства або груба парушылі працоўную дысцыпліну, могуць быць пазбаўлены нагруднага знака згодна з пастановай Праўлення Нацыянальнага банка. # Запісы аб узнагароджанні нагрудным знакам і аб пазбаўленні гэтага знака ўносяцца ў працоўную кніжку работніка. # Узнагароджанне нагрудным знакам не паўтараецца. Калі нагрудны знак згублены, дублікат не выдаецца. == Некаторыя з узнагароджаных<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/nagrada/702 |title=Нагрудный знак Национального банка «Ганаровы работнік банкаўскай сістэмы Беларусі» |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=16 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116005551/https://nagrady.by/nagrada/702 |url-status=dead }}</ref> == * [[Надзея Андрэеўна Ермакова]] (3 лютага 2006) * [[Валянціна Захараўна Лук’яненка]] (3 лютага 2006) * [[Марыя Васільеўна Валасюк]] (3 лютага 2006) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.nbrb.by/today/about/nbawards Награды Национального банка Республики Беларусь] [[Катэгорыя:Нагрудныя знакі Беларусі]] spxflt6g0k506ie3dtt5cu1jbj061mo 0 670763 5187082 3796019 2026-08-26T10:44:32Z M.L.Bot 261 афармленне, ачыстка карткі 5187082 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |міжназва = Kharkiv State Veterinary Academy }} '''Харкаўская дзяржаўная зоаветэрынарная акадэмія''' ({{lang-uk|Харківська державна зооветеринарна академія}}) — [[Украіна|украінская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]], размешчаная ў [[Харкаў|Харкаве]]. == Гісторыя == У 1847 годзе заснавана «Паўднёва-заходняя ферма» пад Харкавам — навучальная ўстанова для падрыхтоўкі аканомаў прыватных маёнткаў. У 1855 годзе пры ёй адкрылі земляробчае вучылішча. У 1911 годзе яно ператворана ў сярэднюю сельскагаспадарчую школу з 6-гадовым тэрмінам навучання. У 1928 годзе рэарганізоўваецца ў заатэхнікум, а з 1930 года становіцца заатэхнічным інстытутам. Харкаўскі ветэрынарны інстытут заснаваны ў 1960 годзе аб’яднаннем ветэрынарнага і заатэхнічнага інстытутаў. == Структура == * Факультэт ветэрынарнай медыцыны * Факультэт тэхналогій вытворчасці жывёлагадоўлі і менеджменту * Факультэт біятэхналогій і прыродакарыстання * Інстытут каняводства * Інстытут паслядыпломнай адукацыі == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://hdzva.edu.ua/ Афіцыйная старонка ўстановы] {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Харкава}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Харкава]] grwugbt4n2jczm9ivpr8vill2nxjxbf 0 673845 5187142 4940619 2026-08-26T11:49:31Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187142 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Брэнер}} {{Асоба}} '''Сафія Элізабэт Брэнер''', у дзявоцтве '''Вебер''' ({{lang-sv|Sophia Elisabet Brenner}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Швецыя|шведская]] [[Пісьменнік|пісьменніца]], [[паэт]]ка, феміністка, гаспадыня [[салон]]а. == Біяграфія == Нарадзілася 29 красавіка 1659 года ў [[Стакгольм]]е ў сям’і будаўніка Нікласа Вэбера, які быў нямецкім імігрантам, і Крысціны Шпур. У Швецыі XVII стагоддзя ёй далі незвычайна высокую адукацыю для жанчыны. Будучы дзіцём нямецкага імігранта, яна магла размаўляць як па-нямецку, так і па-шведску, а таксама вывучала лацінскую мову. Яе залічылі ў нямецкую школу для хлопчыкаў у [[Стакгольм]]е. Гэта не было ўнікальным — з 1575 года дзяўчынкам дазвалялася вучыцца ў першых школьных класах у Швецыі, але, тым не менш, гэта было рэдкасцю: паведамлялася, што яна была адзінай дзяўчынкай у сваёй школе. Пазней яна вучылася дома, ёй выкладалі мужчыны-рэпетытары. Адным з яе выхавальнікаў быў Каролус Андрэас Цэліній, для якога яна напісала пахавальны верш у 1676 годзе. Яна вывучыла дастаткова добра шэсць моў, каб на ніх складаць паэзію.<ref>http://sewsaonline.org/famous-women-served-inspirations-many-throughout-history/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200103004950/http://sewsaonline.org/famous-women-served-inspirations-many-throughout-history/ |date=3 студзеня 2020 }}</ref> У 1680 годзе выйшла замуж за [[Жывапіс|жывапісца]]-<nowiki/>мініяцюрыста і чыноўніка Эліяса Брэнера. Яна стала маці 15 дзяцей, з якіх яе перажылі толькі чацвёра. Пасля яе шлюбу, яна стала гаспадыняй літаратурнага і мастацкага гуртка: сярод эліты, якія наведваюць дом яе і яе мужа, былі знакамітая аматарская акторка Аўрора Кёнігсмарк, мастачка [[Ганна Марыя Эрэнстраль]], паэт Ёхан Раніус і лекар і пісьменнік Урбан Ернэ, вядомы праціўнік судоў над ведзьмамі. Памерла 14 верасня 1730 года ў [[Стакгольм]]е. == Пісьменніца == Сафія Элізабэт Брэнер была заахвочана мужам і яго сябрамі па мастацтве працягваць вучобу і пісаць творы падчас шлюбу: вядома, што яна займалася пісьменніцкай дзейнасцю з года яе шлюбу і да самай смерці. Адзіны вядомы старэйшы верш — гэта пахавальны верш пра яе настаўніка ў 1676 годзе. Яна вывучала галандскую, французскую і італьянскую паэзію і стварала паэзію на ўсіх гэтых мовах, за выключэннем галандскай: аднак яе найбольш распаўсюджанай мовай была [[нямецкая мова|нямецкая]]. Яе спосаб напісання быў названы больш асабістым і канкрэтным, чым гэта было распаўсюджана ў яе час. У большасці яе вершаў разглядаюцца вяселлі, пахаванні, віншаванні і ўрачыстасці дзяржаўных альбо прыватных асоб, асабліва жанчын і дзяцей. Яна не пісала за грошы і накіроўвала свае вершы сябрам і дабрачынцам. Сярод яе ўласных мадэляў натхнення былі працы дацкага пісьменніка- псаломшчыка Кінга, а таксама шведскіх паэтаў Самуэля Калумба і Петруса Лагерлофа. Сафія Элізабэт Брэнер прадстаўляла модную ў яе час форму фемінізму: у сваіх вершах яна абараняла правы жанчын на адукацыю і настойвала на тым, што жанчыны інтэлектуальна не саступаюць мужчынам. Яна стала ўзорам для пераймання для жанчын-навукоўцаў не толькі ў Швецыі, але і за мяжой, асабліва ў Германіі, была адзначана яе праца ''«Testimoniorum fasciculus»'' пад рэдакцыяй Урбана Ернэ. Яе называлі «Другой [[Сапфо]]» і «Дзесятай [[Музы|музай]]»'','' і яна была прадстаўлена шведскім адказам іншым вядомым жанчынам-навукоўцам у сучаснай Еўропе. Сама яна заявіла, што яе пісьменніцкая дзейнасць зусім не перашкаджае яе абавязкам маці і жонкі і, што ёй цалкам магчыма зрабіць і тое, і іншае. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] яна выказала патрыятызм, але таксама крытычна праілюстравала ўсе негатыўныя наступствы ваенных нягод. Брэнер была названа першай феміністкай у Швецыі з-за яе верша ''«Det Qwinliga Könetz rätmätige Förswar»'' (Апраўданая абарона жаночага полу) у 1693 годзе, які, як мяркуюць, быў натхнёны яе сяброўствам з Аўрорай Кёнінгсмарк. Праца, якую часта згадваюць як лепшую — верш пра рэлігіі ''«Wårs Herres och Frälsares Jesu Christi alldraheligaste pijons historia»'' (Найсвяцейшае пакутніцтва Госпада нашага і Збаўцы Ісуса Хрыста) 1710 года. У 1713 годзе яна апублікавала зборнік усіх сваіх вершаў і, такім чынам, стала першай жанчынай, якая выдала сябе як паэтка на шведскай мове. У яе было меркаванне, што мужчыны і жанчыны па-сапраўднаму аднолькавыя ў думках і адрозніваюцца толькі сваім целаскладам і іншым выглядам. Такое меркаванне яна выказала ў сваім вершы-каранацыі жанчыне-манарху [[Ульрыка Элеанора|Ульрыцы Элеаноры, каралеве Швецыі]] ў 1719 годзе:<blockquote>Сапраўды абыякава, якога колеру адзенне капітана, альбо як іго называюць, калі ён ведае як выратаваць карабель, і даставіць яго ад штормаў да гавані. Наша цела — гэта ні што іншае, як адзенне нашай душы, што робіць адзіную розніцу паміж ім і ёй, што тычыцца душы, яна такая ж добрая, ды яшчэ лепш, у целе шматлікіх жанчын.</blockquote> == Спадчына == У Нацыянальнай партрэтнай галерэі Швецыі ў [[Грыпсхольм]]е, якая была адкрыта ў 1822 годзе, яна была адной з першых шасці жанчын у гісторыі Швецыі, якая атрымала партрэт у калекцыі разам з [[Брыгіта Шведская|Брыгітай Шведскай]], [[Хедвіга Шарлота Нордэнфліхт|Хэдвігай Шарлотай Нордэнфліхт]], Барбрай Стыгсдотэр (Свінхувуд), Сафіяй Розэнхэйн і Вендэлай Скайт. {{Зноскі}} == Літаратура == * Sophia Elisabet Brenner at Svenskt kvinnobiografiskt lexikon * Штэйнберг, Ш. Х. «Брэнэр, Сафія Экісабет, у дзявоцтве Вэбер» ''Энцыклапедыя сусветнай літаратуры Касэла.'' Нью-Ёрк: Funk & Wagnalls, 1953. * Бохман, Нільс (рэд.), Svenska män och kvinnor: biografisk uppslagsbok. 1, AB, Bonnier, Стакгольм, 1942 (шведская) * Olsson, Bernt & Algulin, Ingemar, Litteraturens historia i Sverige, 5., uppl., Norstedt, Стакгольм, 2009 г. (шведская) * Österberg, Carin, Lewenhaupt, Inga & Wahlberg, Anna Greta, Svenska kvinnor: föregångare nyskapare, Signum, Lund, 1990 (шведская) * [https://runeberg.org/sqvinnor/0147.html Anteckningar om svenska qvinnor] (шведская) * А. Л. Сцэрнэльд (невядома.): ''Gripsholmgalleriet'', Стакгольм, 1833 (шведская) * [http://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=16945 Сафія Элізабэт Брэнер (ф. Вебер), urn: sbl: 16945, Svenskt biografiskt lexikon (art by Gunnar Castrén.), Hämtad 2015-09-19.] == Спасылкі == * [http://www.coronetbooks.com/books/new/lett1574.html Лісты вучонай лэдзі.] * [http://www.coronetbooks.com/books/new/lett1574.html Перапіска Сафіі Элізабэт Брэнер з выданнем яе лістоў да Ота Сперлінга Малодшага.] * [http://www.coronetbooks.com/books/new/lett1574.html Studia Graeca et Latina Lundensia, No 14] * http://www.sophiabrenner.se/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111021094450/http://www.sophiabrenner.se/ |date=21 кастрычніка 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брэнер Сафія Элізабет}} [[Катэгорыя:Нідэрландскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Італьянскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Шведскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Швецыі]] ap9gzpxptjvqyn5c1s6i4pk9j79yadw 5187143 5187142 2026-08-26T11:49:50Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Сафія Элізабет Брэнер]] у [[Сафія Элізабэт Брэнер]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187142 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Брэнер}} {{Асоба}} '''Сафія Элізабэт Брэнер''', у дзявоцтве '''Вебер''' ({{lang-sv|Sophia Elisabet Brenner}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Швецыя|шведская]] [[Пісьменнік|пісьменніца]], [[паэт]]ка, феміністка, гаспадыня [[салон]]а. == Біяграфія == Нарадзілася 29 красавіка 1659 года ў [[Стакгольм]]е ў сям’і будаўніка Нікласа Вэбера, які быў нямецкім імігрантам, і Крысціны Шпур. У Швецыі XVII стагоддзя ёй далі незвычайна высокую адукацыю для жанчыны. Будучы дзіцём нямецкага імігранта, яна магла размаўляць як па-нямецку, так і па-шведску, а таксама вывучала лацінскую мову. Яе залічылі ў нямецкую школу для хлопчыкаў у [[Стакгольм]]е. Гэта не было ўнікальным — з 1575 года дзяўчынкам дазвалялася вучыцца ў першых школьных класах у Швецыі, але, тым не менш, гэта было рэдкасцю: паведамлялася, што яна была адзінай дзяўчынкай у сваёй школе. Пазней яна вучылася дома, ёй выкладалі мужчыны-рэпетытары. Адным з яе выхавальнікаў быў Каролус Андрэас Цэліній, для якога яна напісала пахавальны верш у 1676 годзе. Яна вывучыла дастаткова добра шэсць моў, каб на ніх складаць паэзію.<ref>http://sewsaonline.org/famous-women-served-inspirations-many-throughout-history/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200103004950/http://sewsaonline.org/famous-women-served-inspirations-many-throughout-history/ |date=3 студзеня 2020 }}</ref> У 1680 годзе выйшла замуж за [[Жывапіс|жывапісца]]-<nowiki/>мініяцюрыста і чыноўніка Эліяса Брэнера. Яна стала маці 15 дзяцей, з якіх яе перажылі толькі чацвёра. Пасля яе шлюбу, яна стала гаспадыняй літаратурнага і мастацкага гуртка: сярод эліты, якія наведваюць дом яе і яе мужа, былі знакамітая аматарская акторка Аўрора Кёнігсмарк, мастачка [[Ганна Марыя Эрэнстраль]], паэт Ёхан Раніус і лекар і пісьменнік Урбан Ернэ, вядомы праціўнік судоў над ведзьмамі. Памерла 14 верасня 1730 года ў [[Стакгольм]]е. == Пісьменніца == Сафія Элізабэт Брэнер была заахвочана мужам і яго сябрамі па мастацтве працягваць вучобу і пісаць творы падчас шлюбу: вядома, што яна займалася пісьменніцкай дзейнасцю з года яе шлюбу і да самай смерці. Адзіны вядомы старэйшы верш — гэта пахавальны верш пра яе настаўніка ў 1676 годзе. Яна вывучала галандскую, французскую і італьянскую паэзію і стварала паэзію на ўсіх гэтых мовах, за выключэннем галандскай: аднак яе найбольш распаўсюджанай мовай была [[нямецкая мова|нямецкая]]. Яе спосаб напісання быў названы больш асабістым і канкрэтным, чым гэта было распаўсюджана ў яе час. У большасці яе вершаў разглядаюцца вяселлі, пахаванні, віншаванні і ўрачыстасці дзяржаўных альбо прыватных асоб, асабліва жанчын і дзяцей. Яна не пісала за грошы і накіроўвала свае вершы сябрам і дабрачынцам. Сярод яе ўласных мадэляў натхнення былі працы дацкага пісьменніка- псаломшчыка Кінга, а таксама шведскіх паэтаў Самуэля Калумба і Петруса Лагерлофа. Сафія Элізабэт Брэнер прадстаўляла модную ў яе час форму фемінізму: у сваіх вершах яна абараняла правы жанчын на адукацыю і настойвала на тым, што жанчыны інтэлектуальна не саступаюць мужчынам. Яна стала ўзорам для пераймання для жанчын-навукоўцаў не толькі ў Швецыі, але і за мяжой, асабліва ў Германіі, была адзначана яе праца ''«Testimoniorum fasciculus»'' пад рэдакцыяй Урбана Ернэ. Яе называлі «Другой [[Сапфо]]» і «Дзесятай [[Музы|музай]]»'','' і яна была прадстаўлена шведскім адказам іншым вядомым жанчынам-навукоўцам у сучаснай Еўропе. Сама яна заявіла, што яе пісьменніцкая дзейнасць зусім не перашкаджае яе абавязкам маці і жонкі і, што ёй цалкам магчыма зрабіць і тое, і іншае. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] яна выказала патрыятызм, але таксама крытычна праілюстравала ўсе негатыўныя наступствы ваенных нягод. Брэнер была названа першай феміністкай у Швецыі з-за яе верша ''«Det Qwinliga Könetz rätmätige Förswar»'' (Апраўданая абарона жаночага полу) у 1693 годзе, які, як мяркуюць, быў натхнёны яе сяброўствам з Аўрорай Кёнінгсмарк. Праца, якую часта згадваюць як лепшую — верш пра рэлігіі ''«Wårs Herres och Frälsares Jesu Christi alldraheligaste pijons historia»'' (Найсвяцейшае пакутніцтва Госпада нашага і Збаўцы Ісуса Хрыста) 1710 года. У 1713 годзе яна апублікавала зборнік усіх сваіх вершаў і, такім чынам, стала першай жанчынай, якая выдала сябе як паэтка на шведскай мове. У яе было меркаванне, што мужчыны і жанчыны па-сапраўднаму аднолькавыя ў думках і адрозніваюцца толькі сваім целаскладам і іншым выглядам. Такое меркаванне яна выказала ў сваім вершы-каранацыі жанчыне-манарху [[Ульрыка Элеанора|Ульрыцы Элеаноры, каралеве Швецыі]] ў 1719 годзе:<blockquote>Сапраўды абыякава, якога колеру адзенне капітана, альбо як іго называюць, калі ён ведае як выратаваць карабель, і даставіць яго ад штормаў да гавані. Наша цела — гэта ні што іншае, як адзенне нашай душы, што робіць адзіную розніцу паміж ім і ёй, што тычыцца душы, яна такая ж добрая, ды яшчэ лепш, у целе шматлікіх жанчын.</blockquote> == Спадчына == У Нацыянальнай партрэтнай галерэі Швецыі ў [[Грыпсхольм]]е, якая была адкрыта ў 1822 годзе, яна была адной з першых шасці жанчын у гісторыі Швецыі, якая атрымала партрэт у калекцыі разам з [[Брыгіта Шведская|Брыгітай Шведскай]], [[Хедвіга Шарлота Нордэнфліхт|Хэдвігай Шарлотай Нордэнфліхт]], Барбрай Стыгсдотэр (Свінхувуд), Сафіяй Розэнхэйн і Вендэлай Скайт. {{Зноскі}} == Літаратура == * Sophia Elisabet Brenner at Svenskt kvinnobiografiskt lexikon * Штэйнберг, Ш. Х. «Брэнэр, Сафія Экісабет, у дзявоцтве Вэбер» ''Энцыклапедыя сусветнай літаратуры Касэла.'' Нью-Ёрк: Funk & Wagnalls, 1953. * Бохман, Нільс (рэд.), Svenska män och kvinnor: biografisk uppslagsbok. 1, AB, Bonnier, Стакгольм, 1942 (шведская) * Olsson, Bernt & Algulin, Ingemar, Litteraturens historia i Sverige, 5., uppl., Norstedt, Стакгольм, 2009 г. (шведская) * Österberg, Carin, Lewenhaupt, Inga & Wahlberg, Anna Greta, Svenska kvinnor: föregångare nyskapare, Signum, Lund, 1990 (шведская) * [https://runeberg.org/sqvinnor/0147.html Anteckningar om svenska qvinnor] (шведская) * А. Л. Сцэрнэльд (невядома.): ''Gripsholmgalleriet'', Стакгольм, 1833 (шведская) * [http://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=16945 Сафія Элізабэт Брэнер (ф. Вебер), urn: sbl: 16945, Svenskt biografiskt lexikon (art by Gunnar Castrén.), Hämtad 2015-09-19.] == Спасылкі == * [http://www.coronetbooks.com/books/new/lett1574.html Лісты вучонай лэдзі.] * [http://www.coronetbooks.com/books/new/lett1574.html Перапіска Сафіі Элізабэт Брэнер з выданнем яе лістоў да Ота Сперлінга Малодшага.] * [http://www.coronetbooks.com/books/new/lett1574.html Studia Graeca et Latina Lundensia, No 14] * http://www.sophiabrenner.se/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111021094450/http://www.sophiabrenner.se/ |date=21 кастрычніка 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брэнер Сафія Элізабет}} [[Катэгорыя:Нідэрландскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Італьянскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Шведскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Швецыі]] ap9gzpxptjvqyn5c1s6i4pk9j79yadw 1 674877 5187145 3825632 2026-08-26T11:49:50Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Сафія Элізабет Брэнер]] у [[Размовы:Сафія Элізабэт Брэнер]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 3824894 wikitext text/x-wiki {{Артыкул праекта WikiGap 2021 Belarus}} 7ppu7hh36jo9x9aw6l7ada81dfe2anm 0 675412 5187155 5031135 2026-08-26T11:53:43Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187155 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кейзер}} {{Мастак}} '''Хільда Элізабэт Кейзер''' ({{Lang-sv|Hilda Elisabeth Keyser}}; [[22 студзеня]] [[1851]], [[Стакгольм]] — [[16 снежня]] [[1898]], [[Стакгольм]]) — [[Швецыя|шведская]] [[Мастак|мастачка]]. Працавала ў жанрах [[партрэт]]а і [[пейзаж]]у. == Біяграфія == [[File:Glaspalast München 1891 096b.jpg|thumb|left|''«Сялянка з Нармандыі»''.]] Элізабэт Кейзер нарадзілася ў [[1851]] годзе ў [[Стакгольм]]е. З [[1774]] па [[1778]] гады вучылася ў [[Каралеўская акадэмія вольных мастацтваў (Швецыя)|Каралеўскай акадэміі вольных мастацтваў у Стакгольме]], а затым працягнула навучанне ў [[Парыж]]ы ў Лявона Бона. У [[Францыя|Францыі]] Кейзер пераважна пісала сцэнкі паўсядзённага жыцця ў духу натуралізму. Акрамя таго, яна працавала ў жанры партрэта, аўтапартрэта і кніжнай ілюстрацыі. Мастачка неаднаразова выстаўляла свае працы ў Парыжскім Салоне. Адзін з яе пастэльных партрэтаў дэманстраваўся на Сусветнай выставе 1889 года ў [[Парыж]]ы, яшчэ адна з работ Кейзер («Сялянка з Нармандыі») была паказана на Сусветнай выставе 1893 года ў [[Чыкага]]. З 1890 па 1896 гады Элізабэт кіравала (сумесна з мастачкай Інгеборгай Вестфельт-Эгерц, з якой пасябравала ў Парыжы) мастацкай школай у Стакгольме. Адной з яе вучаніц была шведская мастачка Міна Карлсан-Брэдберг. У 1898 годзе Хільда Элізабэт наведала [[Санкт-Пецярбург]]. Элізабэт Кейзер памерла ў Стакгольме [[16 снежня]] [[1898]] года. Яе работы знаходзяцца ў [[Нацыянальны музей Швецыі|Нацыянальным музеі Швецыі]], Гётэбаргскім мастацкім музеі, Мастацкім музеі Лундскага ўніверсітэта і іншых музеях краіны. == Галерэя == <gallery> Файл:Self-Portrait (Elisabeth Keyser) - Nationalmuseum - 18544.tif|''Аўтапартрэт. 1880.'' Файл:Elisabeth Keyser - Fransk bondflicka med mjölkspannar.jpg|''«Французская сялянка з збанамі малака».'' Файл:Elisabeth Keyser-Drömmerier.jpg|''«Летуценніца».'' Файл:Elisabeth Keyser-Fångsten bärgas.jpg|''«Улоў. Арыльдслэге».'' </gallery> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Albin Hildebrand|частка=Hilda Elizabeth Keyser|загаловак=Svenskt porträttgalleri / XX. Arkitekter, bildhuggare, målare, tecknare, grafiker, mönsterritare och konstindustrialister|спасылка=https://runeberg.org/spg/20/0105.html|месца=Stockholm|год=1901|pages=87|ref=Svenskt porträttgalleri}} == Спасылкі == * {{cite web|author=|title=New acquisition: Works by female artists working in France in the 1880s|url=http://www.mynewsdesk.com/nationalmuseum/pressreleases/new-acquisition-works-by-female-artists-working-in-france-in-the-1880s-2891264|website=Nationalmuseum|lang=en|ref=Nationalmuseum. New acquisitions}} * {{cite web|title=New acquisitions: Works by female artists active in France during the 1880s|url=https://www.myguide2stockholm.com/new-acquisitions-works-by-female-artists-active-in-france-during-the-1880s/|lang=en|ref=Works by female artists|access-date=4 красавіка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200627135611/https://www.myguide2stockholm.com/new-acquisitions-works-by-female-artists-active-in-france-during-the-1880s/|archivedate=27 чэрвеня 2020|url-status=dead}} * {{cite web|author=|title=Elisabeth Keyser|url=https://www.lexikonettamanda.se/show.php?aid=16873|website=Konstnärlexikonett Amanda|lang=sv|ref=Konstnärlexikonett Amanda}} * {{cite web|author=|title=Работы мастачкі ў Нацыянальным музеі Швецыі|url=http://emp-web-84.zetcom.ch/eMP/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=artist&objectId=7540|website=Konstnärlexikonett Amanda|lang=sv|ref=Konstnärlexikonett Amanda}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кейзер Элізабет}} [[Катэгорыя:Жанчыны Швецыі]] [[Катэгорыя:Мастакі Швецыі]] fyh2134f3yyiw6ph49gq6pefp0vnq83 5187156 5187155 2026-08-26T11:54:04Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Элізабет Кейзер]] у [[Элізабэт Кейзер]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187155 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кейзер}} {{Мастак}} '''Хільда Элізабэт Кейзер''' ({{Lang-sv|Hilda Elisabeth Keyser}}; [[22 студзеня]] [[1851]], [[Стакгольм]] — [[16 снежня]] [[1898]], [[Стакгольм]]) — [[Швецыя|шведская]] [[Мастак|мастачка]]. Працавала ў жанрах [[партрэт]]а і [[пейзаж]]у. == Біяграфія == [[File:Glaspalast München 1891 096b.jpg|thumb|left|''«Сялянка з Нармандыі»''.]] Элізабэт Кейзер нарадзілася ў [[1851]] годзе ў [[Стакгольм]]е. З [[1774]] па [[1778]] гады вучылася ў [[Каралеўская акадэмія вольных мастацтваў (Швецыя)|Каралеўскай акадэміі вольных мастацтваў у Стакгольме]], а затым працягнула навучанне ў [[Парыж]]ы ў Лявона Бона. У [[Францыя|Францыі]] Кейзер пераважна пісала сцэнкі паўсядзённага жыцця ў духу натуралізму. Акрамя таго, яна працавала ў жанры партрэта, аўтапартрэта і кніжнай ілюстрацыі. Мастачка неаднаразова выстаўляла свае працы ў Парыжскім Салоне. Адзін з яе пастэльных партрэтаў дэманстраваўся на Сусветнай выставе 1889 года ў [[Парыж]]ы, яшчэ адна з работ Кейзер («Сялянка з Нармандыі») была паказана на Сусветнай выставе 1893 года ў [[Чыкага]]. З 1890 па 1896 гады Элізабэт кіравала (сумесна з мастачкай Інгеборгай Вестфельт-Эгерц, з якой пасябравала ў Парыжы) мастацкай школай у Стакгольме. Адной з яе вучаніц была шведская мастачка Міна Карлсан-Брэдберг. У 1898 годзе Хільда Элізабэт наведала [[Санкт-Пецярбург]]. Элізабэт Кейзер памерла ў Стакгольме [[16 снежня]] [[1898]] года. Яе работы знаходзяцца ў [[Нацыянальны музей Швецыі|Нацыянальным музеі Швецыі]], Гётэбаргскім мастацкім музеі, Мастацкім музеі Лундскага ўніверсітэта і іншых музеях краіны. == Галерэя == <gallery> Файл:Self-Portrait (Elisabeth Keyser) - Nationalmuseum - 18544.tif|''Аўтапартрэт. 1880.'' Файл:Elisabeth Keyser - Fransk bondflicka med mjölkspannar.jpg|''«Французская сялянка з збанамі малака».'' Файл:Elisabeth Keyser-Drömmerier.jpg|''«Летуценніца».'' Файл:Elisabeth Keyser-Fångsten bärgas.jpg|''«Улоў. Арыльдслэге».'' </gallery> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Albin Hildebrand|частка=Hilda Elizabeth Keyser|загаловак=Svenskt porträttgalleri / XX. Arkitekter, bildhuggare, målare, tecknare, grafiker, mönsterritare och konstindustrialister|спасылка=https://runeberg.org/spg/20/0105.html|месца=Stockholm|год=1901|pages=87|ref=Svenskt porträttgalleri}} == Спасылкі == * {{cite web|author=|title=New acquisition: Works by female artists working in France in the 1880s|url=http://www.mynewsdesk.com/nationalmuseum/pressreleases/new-acquisition-works-by-female-artists-working-in-france-in-the-1880s-2891264|website=Nationalmuseum|lang=en|ref=Nationalmuseum. New acquisitions}} * {{cite web|title=New acquisitions: Works by female artists active in France during the 1880s|url=https://www.myguide2stockholm.com/new-acquisitions-works-by-female-artists-active-in-france-during-the-1880s/|lang=en|ref=Works by female artists|access-date=4 красавіка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200627135611/https://www.myguide2stockholm.com/new-acquisitions-works-by-female-artists-active-in-france-during-the-1880s/|archivedate=27 чэрвеня 2020|url-status=dead}} * {{cite web|author=|title=Elisabeth Keyser|url=https://www.lexikonettamanda.se/show.php?aid=16873|website=Konstnärlexikonett Amanda|lang=sv|ref=Konstnärlexikonett Amanda}} * {{cite web|author=|title=Работы мастачкі ў Нацыянальным музеі Швецыі|url=http://emp-web-84.zetcom.ch/eMP/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=artist&objectId=7540|website=Konstnärlexikonett Amanda|lang=sv|ref=Konstnärlexikonett Amanda}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кейзер Элізабет}} [[Катэгорыя:Жанчыны Швецыі]] [[Катэгорыя:Мастакі Швецыі]] fyh2134f3yyiw6ph49gq6pefp0vnq83 1 675415 5187158 3832449 2026-08-26T11:54:05Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Элізабет Кейзер]] у [[Размовы:Элізабэт Кейзер]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 3827661 wikitext text/x-wiki {{Артыкул праекта WikiGap 2021 Belarus}} 7ppu7hh36jo9x9aw6l7ada81dfe2anm 0 680128 5187038 4748721 2026-08-26T08:57:22Z Ueschar 151377 вычытка 5187038 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Цзіньвэнь''' ({{кітайская|金文||jīn wén}}) — выгравіраваныя надпісы на кітайскіх бронзавых пасудзінах разных эпох да нашай эры: ад [[Шан (дынастыя)|дынастыі Шан]] (1.5 тыс. гадоў да н. э.) да [[Чжоу|дынастыі Чжоў]] (11—3 ст. да н.э), часам сустракаюцца надпісы больш позніх перыядаў. Да нашага часу захаваліся 12000 [[бронза]]вых артэфактаў з надпісамі. З гэтых надпісаў прыкладна 3000 датуюцца дынастыяй Шан, 6000 — дынастыяй Чжоў, а апошнія 3000 — перыядамі [[Дынастыя Цынь|дынастый Цынь]] і [[Імперыя Хань|Хань]]. На ранніх знаходках перыяду Шан налічваецца ад 1 да 6 сімвалаў, на больш позніх пасудзінах на сходзе Шан ужо каля 40 знакаў, і больш за сотні ў перыядзе Чжоў. Самы доўгі надпіс налічвае 497 сімвалаў. [[Файл:Chinese_characters_from_bronzes_rotated_90_degrees.svg|міні|250px|Прыклады сімвалаў: злева направа, mǎ 馬 «конь»; hǔ 虎 «тыгр», shĭ 豕 «свіння», quǎn 犬 «сабака», xiàng 象 «слон», guī 龜 «чарапаха», wèi 為 «рабіць», jí 疾 «хвароба»]] Гэтыя надпісы сустракаюцца на рэчах для ахвярапрынашэння: рытуальных музычных інструментах, званах «чжун» 鐘, трыножніках для маса «[[:en:Ding (vessel)|дзін]]» 鼎, посудзе для зерня «[[:en:Gui (vessel)|гуй]]» 簋, пасудзінах для віна і вады. Іерогліфы напісаны вертыкальнымі слупкамі зверху ўніз. У эпоху Заходняй Чжоў яны размяшчаюцца на дне альбо ўнутраных сценках пасудзін, такім чынам, пры запаўненні ахвярнай ежай надпісы не былі бачныя, то ёсць служылі сродкам камунікацыі паміж жывымі і духамі продкаў. У наступны перыяд, аднак, надпісы часта выносяцца на вонкавы бок матэрыяльнай рэчы і становяцца часткай эстэтычнага выгляду. == Галерэя == <gallery> Файл:Da Ke ding.jpg|Трыножнік з Шанхайскага музея Файл:Western Zhou Ritual Containers3.jpg|Злева: рытуальная пасудзіна для віна, каля 1000 г. да н. э. Зправа: рытуальны кантэйнер для ежы з надпісам у 180 сімвалаў Файл:編鐘 Bianzhong.jpg|Бронзавыя рытуальныя званы Файл:Bronze Ding of Song, Late Western Zhou, 9th C. to 771 BC 1b.jpg|Бронзавыя надпісы ўнутры трыножніка, дынастыя Чжоў, каля 9-7 ст. да н. э. </gallery> == Літаратура == * Chen Zhaorong 陳昭容 (2003) Qinxi wenzi yanjiu: cong hanzi-shi de jiaodu kaocha 秦系文字研究：从漢字史的角度考察 (Research on the Qin Lineage of Writing: An Examination from the Perspective of the History of Chinese Writing). Taipei: Academia Sinica, Institute of History and Philology Monograph. ISBN 957-671-995-X (кіт.). * Qiu Xigui (2000). Chinese Writing. Translated by Gilbert Mattos and Jerry Norman. Early China Special Monograph Series No. 4. Berkeley: The Society for the Study of Early China and the Institute of East Asian Studies, University of California, Berkeley. ISBN 1-55729-071-7. (англ.) * Rawson, Jessica (1980). Ancient China: Art and Archaeology. London: British Museum Publications. (англ.) {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кітайскае пісьмо]] 0rol11gyvf9tm0ntmvq26eejzvzswhw 0 693459 5186966 4854827 2026-08-26T04:27:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186966 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Герхард Эртль''' ({{Lang-de|Gerhard Ertl}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі вучоны-хімік, кіраўнік Інстытута Фрыца Габера [[Таварыства Макса Планка]] ([[1986]]—[[2004]]), ганаровы прафесар, лаўрэат [[Прэмія Вольфа па хіміі|прэміі Вольфа па хіміі]] ([[1998]]), лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] 2007 года. == Біяграфія == Герхард Эртль нарадзіўся ў [[Штутгарт|Штутгарце]]. З 1955 да 1957 года ён вучыўся ў [[Штутгарцкі ўніверсітэт|тэхнічным універсітэце Штутгарта]], затым у [[Сарбона|Парыжскім універсітэце]] (1957—1958) і [[Мюнхенскі ўніверсітэт|Мюнхенскім універсітэце імя Людвіга і Максімільяна]] (1958—1959). Пасля прысуджэння звання доктара філасофіі, ён стаў асістэнтам і лектарам у [[Мюнхенскі тэхнічны ўніверсітэт|Мюнхенскім тэхнічным універсітэце]] (1965—1968). З 1968 па 1973 год Герхард Эртль быў прафесарам і дырэктарам у [[Гановерскі ўніверсітэт імя Готфрыда Лейбніца|Гановерскім тэхнічным універсітэце]]. Быў таксама прафесарам у інстытуце фізічнай хіміі [[Мюнхенскі ўніверсітэт|Універсітэта імя Людвіга і Максіміліяна]] ў [[Мюнхен]]е (1973—1986). На працягу 1970-х і 1980-х гадоў вучоны чытаў лекцыі ў [[Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут|Каліфарнійскім тэхналагічным інстытуце]], ва ўніверсітэце Вісконсін-Мілуокі і [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі]]. У 1986 годзе ён стаў прафесарам у [[Берлінскі вольны ўніверсітэт|Вольным універсітэце Берліна]] і ў [[Берлінскі тэхнічны ўніверсітэт|Берлінскім тэхнічным універсітэце]]. У 1986 годзе Герхард Эртль заняў пасаду дырэктара Інстытута Фрыца Габера [[Таварыства Макса Планка]], які ўзначальваў да 2004 года. У 1996 годзе ён стаў прафесарам у [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім універсітэце імя Гумбальта]]. == Навуковыя даследаванні == Герхард Эртль дэталёва даследаваў малекулярны механізм каталітычнага сінтэзу [[аміяк]]у на [[Жалеза|жалезе]] (працэс Габера-Боша) і каталітычнага акіслення монааксіду вугляроду на [[паладый]]. Ён адкрыў важную з’яву вагальных рэакцый на плацінавых паверхнях і, выкарыстоўваючы фотаэлектронны мікраскоп, упершыню сфатаграфаваў вагальныя змены ў структуры паверхні і пакрыцці, якія адбываюцца ў ходзе рэакцыі. == Узнагароды і званні == Эртль падзяліў з Габорам Саморжаем з [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскага універсітэта ў Берклі]] [[Прэмія Вольфа|прэмію Вольфа]] па хіміі ў 1998 годзе за «асаблівы ўклад у галіне навукі аб паверхнях у цэлым і за тлумачэнне фундаментальных механізмаў гетэрагенных каталітычных рэакцый на асобнай крышталічнай паверхні ў прыватнасці». Герхард Эртль атрымаў Нобелеўскую прэмію па хіміі ў 2007 годзе за даследаванні хімічных працэсаў на цвёрдых паверхнях. Член Германскай акадэміі прыродазнаўцаў «Леапальдзіна» (1986)<ref>[https://www.leopoldina.org/mitglieder/mitgliederverzeichnis/member/345/ Prof. Dr. Gerhard Ertl] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190321141518/https://www.leopoldina.org/mitglieder/mitgliederverzeichnis/member/345/ |date=21 сакавіка 2019 }} {{ref-de}}</ref>, [[Папская акадэмія навук|Папскай акадэміі навук]] (2010)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/ordinary/ertl.html Gerhard L. Ertl] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190321141516/http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/ordinary/ertl.html |date=21 сакавіка 2019 }} {{ref-en}}</ref>, член-карэспандэнт [[Аўстрыйская акадэмія навук|Аўстрыйскай акадэміі навук]] (2001)<ref>[https://www.oeaw.ac.at/m/ertl-gerhard/ emer. Prof. Dr. Dr. h. c. mult. Gerhard Ertl]{{ref-de}}</ref>, замежны член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] (2002), [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]] (2011)<ref>[http://www.ras.ru/about/generalmeeting/meetingdecisions.aspx?ID=dc80e6f3-1f12-48f0-9f8a-ce03b1a3e683 Постановление Общего собрания Российской академии наук №&nbsp;24 от 22.12.2011 «Об избрании иностранных членов Российской академии наук»]</ref>. == Цікавыя факты == У гонар Герхарда Эртля ў 2011/2012 навучальным годзе была праведзена Міжнародная алімпіяда па асновах навук (па хіміі)<ref>{{Cite web|url=https://pandia.ru/text/78/142/14163.php|title=Положение о проведении первого этапа VIII Международной Олимпиады по основам наук 2011/2012 учебный год|author=|website=pandia.ru|date=|publisher=|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2007/ Інфармацыя на сайце Нобелеўскага камітэта] {{Ref-en}} {{Commonscat-inline|Gerhard Ertl|Герхард Эртль}} {{Нобелеўская прэмія па хіміі 2001—2025}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па хіміі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эртль Герхард}} [[Катэгорыя:Замежныя члены РАН]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Японіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Германіі]] [[Катэгорыя:Хімікі Германіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]] 86rximttt0j2m6lt628fhrhc8470fm4 0 696487 5187007 5149777 2026-08-26T07:26:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5187007 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} '''Гопнік''' (зборн. гоп, гапата; {{lang-ru|гопник}}) — [[жаргон]]нае прыніжальнае<ref name=brit>{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 17 ліпеня 2008| url = http://adelanta.info/news/england12/index2008/07/17/3090.html| archiveurl = | archivedate = | title = Британский исследовательский центр предлагает отказаться от слова "гопник"| format = | work = Англия, Великобритания: энциклопедия, новости, фото. Всё об Англии и про Англию. Аделанта| publisher = | accessdate = 30 жніўня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}}</ref> абазначэнне [[горад|гарадскага]]<ref name=bessonova>{{cite web| author = Елена БЕССОНОВА| url = http://www.rasklad.ru/articles/1307.html| archiveurl = https://web.archive.org/web/20121028175058/http://www.rasklad.ru/articles/1307.html| archivedate = 28 кастрычніка 2012| title = Не говори «гоп», пока его не перепрыгнешь…| work = Саратовский Расклад| accessdate = 30 жніўня 2013| url-status = dead}}{{ref-ru}}</ref> маладзёна, які належыць да [[СССР|савецкай]] і пост-савецкай субкультуры, блізкай да крымінальнага свету або з крымінальнымі рысамі паводзінаў, і які паходзіць з малазабяспечанай сям’і<ref name=bessonova />. Тэрмін шырока выкарыстоўваецца з канца XX стагоддзя<ref name=bessonova /> ў [[Расія|Расіі]] і іншых краінах колішняга [[СССР]]. == Паходжанне і значэнне == Слова ''гопнік'', як і іншыя шматлікія словы, узніклыя за савецкім часам для пазначэння разнастайных субкультур, з’яўляецца запазычаннем з рускай мовы. Рускі пісьменнік Аляксандр Сідараў (таксама вядомы як ''Фіма Жыганец''), аналізуючы паходжанне рускага паняцця ''гопник'', выкарыстоўвае звесткі рускага даследчыка [[Уладзімір Даль|Уладзіміра Даля]], які ў сваім «Тлумачальным слоўніку жывой вялікарускай мовы» падае слова ''гоп'' са значэннем скачку або ўдару. На думку Аляксандра Сідарава, слова ''гопник'' (альбо ''гопстопник'') пазначае вулічнага рабаўніка<ref name=fima>{{cite web | author = Фима Жиганец| last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 1999| url = http://www.lib.ru/NEWPROZA/SIDOROV_A/fima_zhemchug.txt| archiveurl = | archivedate = | title = Жемчужины босяцкой речи| format = | work = | publisher = Феникс| accessdate = 30 жніўня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}}</ref>. Такое ж акрэсліванне вызначаецца таксама паводле кароткага слоўніку крымінальнага жаргону Юрыя Аляксандрава, дзе пад паняццям ''гопник'' вызначаецца тэрмін «рабаўнік»<ref>{{cite web| author = Александров Ю. К.| url = http://planetaprava.ru/books/list-ocherki-kriminalnoy-subkl.html| archiveurl = https://web.archive.org/web/20090610031254/http://planetaprava.ru/books/list-ocherki-kriminalnoy-subkl.html| archivedate = 10 чэрвеня 2009| title = Краткий словарь уголовного жаргона| accessdate = 30 жніўня 2013| url-status = live}}{{ref-ru}}</ref>. Паводле версіі даведкавай службы [[Расія|расійскага]] партала [[Грамота.ру]], слова «гопник» адносіцца да жаргоннай лексікі ў рускай мове і мае на ўвазе «махляра, налётчыка; пагромніка, хулігана»<ref>[https://web.archive.org/web/20091009070703/http://gramota.ru/spravka/hardwords/25_61 ГРАМОТА.РУ — справочно-информационный интернет-портал «Русский язык | Справка | Непростые слова»]</ref>. Як адзначае Аляксандр Сідараў, слова «гопник» у рускай мове таксама выкарыстоўваецца для пазначэння «жабракоў, валацугаў, бамжоў»<ref name=fima />. На яго думку, гэта азначэнне паўстала яшчэ ў дарэвалюцыйныя часы Расіі — у часы існавання гэтак званых ''прыказаў грамадскага нагляду'' ({{lang-ru|«приказы общественного призрения»}}) — губернскіх камітэтаў, у сферы працы якіх знаходзіўся клопат пра «жабракоў, калекаў, хворых, сіротаў і г.д.», якія змяшчаліся ў адмысловых дамох нагляду за рахунак земскіх (то бок, муніцыпальных) сродкаў. У гэтым значэнні рускае ''гопник'' паходзіць ад абрэвіятуры ГОП («Городское общество призора», {{lang-be|«Гарадское таварыства нагляду»}}). З той нагоды, што вылучаных сродкаў не хапала на дапамогу бяздомным асобам і асобам з малым прыбыткам, кліенты дамоў нагляду займаліся бадзяжніцтвам, кленчаннем, дробнымі крадзяжамі. Праз гэта слова «гопник» набыла значэнне «валацугаў, абадранцаў ды жабракоў», яно ў сваю чаргу захавалася і па [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкім перавароце]]. Згодна са звесткамі «Вялікага тлумачальнага слоўніку рускай мовы» пад рэдакцыяй С. Кузняцова, «гопник» — «человек из социальных низов; босяк» ({{lang-be|«чалавек з сацыяльных нізоў; басяк»}})<ref>Большой толковый словарь русского языка / Гл. ред. С. А. Кузнецов.— СПб.: Норинт, 1998</ref>. Тлумачальна-словаўтваральны слоўнік рускай мовы кандыдата [[філалогія|філалагічных]] навук Таццяны Яфрэмавай пад словам «гопник» падае значэнне «опустившийся человек, бродяга»<ref>Ефремова Т. Ф. Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный.— М: Русский язык, 2000.</ref> ({{lang-be|«чалавек, які апусціўся; валацуга»}}). Іншыя версіі выводзяць [[этымалогія|этымалогію]] слова «гопнік» паводле іншых гіпотэзаў (якія таксама грунтуюцца на дзяржаўных установах). Так, у канцы XIX стагоддзя ў памяшканнях сучаснага атэлю «Октябрьская», што размяшчаецца на Лігаўскім праспекце, было арганізавана Дзяржаўнае таварыства нагляду ({{lang-ru|«Государственное общество призора», абрэвіятура — ГОП}}), у якое дастаўлялі безнаглядных дзяцей і падлеткаў, якія займаліся дробнымі крадзяжамі і хуліганствам. Па кастрычніцкім перавароце ў будынку арганізацыі з гэтымі ж мэтамі быў арганізаваны Дзяржаўны інтэрнат [[пралетарыят]]у. Паводле версіі гэтай этымалогіі, колькасць злачынцаў малога ўзросту ў гэтым раёне павялічылася ў некалькі разоў, а ў асяродку гараджан з’явіўся паняцце ''гопники'', якім пазначалі жыхароў таварыства; сама назва ўзнікла ад рускай абрэвіятуры назвы ўстановы. Паўстаў выраз «количество гопников измеряется в лигах» ({{lang-be|«колькасць гопнікаў вымяраецца ў лігах»}}), у асяродку жыхароў [[Петраград]]а (а потым — [[Ленінград]]а) з’явілася завядзёнка пытацца ў малавыхаваных людзей фразаю «Вы что, на Лиговке живёте?» ({{lang-be|«Вы што, на Лігаўцы жывяце?»}})<ref>Н. А. Синдаловский «Книга Перемен. Судьбы петербургской топонимики в городском фольклоре» Издатель: Центрполиграф {{ISBN|978-5-9524-4315-0}} Год: 2009</ref><ref>[http://walkspb.ru/ulpl/ligovskiy_pr.html Лиговский проспект — Прогулки по Петербургу]{{ref-ru}}</ref>. Як адзначае Аляксандр Сідараў, у канцы 1920-х гадоў г. зв. «''босяцкая братия''» словам «гоп» называла начлежкі, а іх насельнікаў — словам ''гопники'', ''гопа''<ref name=fima />. Сідараў засяроджвае ўвагу на сюжэце аповесці Л. Панцялеева і Рыгора Бялых «Рэспубліка ШКІД», у якой настаўніца, жадаючы напалохаць выхаванцаў, прыкрыквае на іх: «Вы ў меня побузите только. Я вам… Гопа канавская!» ({{lang-be|«Вы ў мяне пабузіце адно. Я вам... Гопа канаўская!»}}). Апавядаючы пра вандроўкі аднога з герояў твору, аўтары ўзгадваюць пра гэта з ужываннем слова ''гопничал''<ref name=fima />{{заўвага|Як і іншыя жаргонныя словы, пры засваенні беларускай мовай падлягае толькі даслоўнай транслітарацыі і адаптацыі рускага канчатка дзеяслова ў трэцяй асобе адзіночнага ліку на беларускі ''-аў'', а таму не перакладаецца.}}. Разважаючы наконт паходжання слова, Сідараў таксама звяртае ўвагу на распаўсюджаны выраз ''гоп-компания'', што атаясамліваецца са словам «гопник», і якое мае значэнне «вясёлага зборышча людзей не надта сур’ёзных і надзейных, на якіх лепей не спадзявацца ў надзейнай справе»<ref name=fima />. Таксама звязаны з гэтым словам і тэрмін ''гоп-стоп'', які пазначае вулічны [[рабунак]]. На думку Е. Калугінай, слова «гопник» можа мець значэнне «прымітыўны, малаадукаваны малады чалавек». [[сацыялогія|Сацыёлаг]] Альбіна Гарыфзянава характарызуе гопнікаў як «неадукаваных людзей, культурна адсталых, абсалютна не талерантных»<ref>''Дарья Золотухина.'' [https://web.archive.org/web/20120216200711/http://www.expert.ru/printissues/russian_reporter/2010/43/cennosti_molodezhi/ Комикс новой жизни] // Русский репортёр, № 43 (171), 4 ноября 2010</ref>. Расійскімі сацыёлагамі Уладзімірам Дабраньковым і Альбертам Краўчанкам адзначана, што слова «гопник» з’яўляецца вытворным ад ''гоп'' — жаргоннага слова жабракоў, што ўвабралі ў сябе элементы крымінальнай культуры, і якое пазначала «знаходжанне ў начлежцы»<ref>{{cite web| author = Добреньков В. И., Кравченко А. И.| date = 2000| url = http://lib.socio.msu.ru/l/library?e=d-000-00---001ucheb--00-0-0-0prompt-10---4------0-1l--1-ru-50---20-help---00031-001-1-0windowsZz-1251-10&a=d&c=01ucheb&cl=CL1&d=HASH4750bc6d894df9ec949ed2| archiveurl = https://web.archive.org/web/20090520073352/http://lib.socio.msu.ru/l/library?e=d-000-00---001ucheb--00-0-0-0prompt-10---4------0-1l--1-ru-50---20-help---00031-001-1-0windowsZz-1251-10&a=d&c=01ucheb&cl=CL1&d=HASH4750bc6d894df9ec949ed2| archivedate = 20 мая 2009| title = Социология: В 3 т. Т. 2: Социальная структура и стратификация.| publisher = М.: ИНФРА-М| accessdate = 30 жніўня 2013| url-status = dead}}</ref>. Блізкімі паводле значэння словамі і тэрмінамі з’яўляюцца ''урлы'', «[[хуліганства|хуліганы]]», ''шпана'', ''вулічныя пацаны'', «дваровыя банды», «[[люмпен-пралетарыят|люмпены]]». У іншых мовах, якія не карыстаюцца запазычаннем з рускай мовы альбо маюць свае тэрміны, існуюць свае аналагічныя тэрміны для пазначэння прадстаўнікоў падобных субкультур альбо блізкіх да іх. Напрыклад, [[англійская мова|англійскае]] ''[[chav]]'' (шырока ўжывальнае прыніжальнае [[слэнг]]авае слова, што азначай маладых людзей з нізкім [[сацыяльны статус|сацыяльным статусам]] і якія звычайна носяць «[[брэнд]]авае» [[спорт|спартыўнае]] адзенне<ref name=brit />, што таксама характэрна для гопнікаў), [[літоўская мова|літоўскае]] ''forsai'', [[латышская мова|латышскае]] ''urla'' і г.д. == Характарыстыка == У якасці ўстойлівага выразу, прсутнага ў рускай мове, слова з’явілася ў 1980-з гадах датычна прадстаўнікоў моладзі, для якіх вулічны крадзеж маёмасці, на думку расійскай даследніцы Алены Бяссонавай, ''«часткай іміджу крыміналізаванай супольнасці, спосабам забаваў і падтрымання аўтарытэту»''. Як мяркуе Бяссонава, у 1990-х гадах з’явіліся г.зв. «гопы», для якіх усё характэрнае для жыцця іх «прабацькоў», да якіх аўтар залічвае асоб з крымінальным мінулым, стала ''«свайго кшталту філасофіяй жыцця, светапоглядам, спосабам пазіцыянаваць сябе ў грамадстве»''. Бяссонава адзначае, што «для сучаснага гопа, перадусім, важней напалохаць і прынізіць чалавека, зазнаць над ім сваю ўладу, а потым ужо — просвоіць яго грошы»<ref name=bessonova />. Блізкасць да крымінальнага свету стала прычынай ужывання [[крымінальны жаргон|зладзейскага жаргону]] і [[абсцэнная лексіка|ненарматыўнай лексікі]]. З пункту сацыяльнага гледзішча прадстаўнікі субкультуры звычайна паходзяць з ускраін прамысловых гарадоў. Большасць гопнікаў выйшла з бедных, малазабяспечаных сем’яў<ref name=bessonova />. Імідж і паводзіны тыповага прадстаўніка гэта субкультуры прадстаўляюць сабою пародыю на прадстаўнікоў крымінальнага свету Расіі і іншых краін СНД перыяду 1990-х гадоў. Так, напрыклад, непасрэдна ад прадстаўнікоў крымінальнага свету гопнікі запазычылі звычку ўжытку чорных скураных куртак і спартыўных трыко, а таксама сталі займацца дробнымі крадзяжамі і вымагальніцтвам грошай. Прадстаўнікі субкультуры гопнікаў звычайна характарызуюцца выражанай [[агрэсія]]й супраць членаў грамадства, арыентаваных на заходнія каштоўнасці (звычайна, супраць арыентаваных на заходнюю культуру «нефармалаў»), а таксама пагардлівым стаўленнем да г.зв. ''лахоў'' — усіх прадстаўнікоў грамадства, якія не прытрымліваюцца ''пацанскіх паняццяў'' ({{lang-ru|пацанские понятия}}) — негалосных правілаў паводзінаў, якія склаліся ў крымінальным асяроддзі. Як адзначае Раміль Ханіпаў, ''«Гарадскі цэнтр па прафілактыцы безнагляднасці і нарказалежнасці непаўнагадовых Санкт-Пецярбургу пазначае гопнікаў у якасці „нефармальных аб’яднанняў“ і ўключае іх да раздзелу „агрэсівы“. Дыскусіі інтэрнэт-форумаў кажуць пра ўзровень развіцця гэтых нефармальных аб’яднанняў наступным чынам: „…ад [[Калінінград]]у да [[Уладзівасток]]у гопнікі і за цяперашнім часам з’яўляюцца найраспаўсюджанай формай моладзевых аб’яднанняў“, а ўсе выкарыстоўваныя крыніцы падкрэсліваюць яскрава выражаны крымінальны і групавы характар дадзенай субкультуры: „Пераважна гэта бойкі, рабункі, наезды, якія накіраваныя на здабычу грошай…, алкаголь і цыгарэты“»''<ref name="socident" />. Кіраўнік [[Масква|маскоўскага]] аддзялення расійскай партыі [[ЛДПР]] О. Лаўроў заяўляў, што гопнікі складаюць вызначаную частку выбарчай базы яго партыі<ref name="kp-exile">[http://www.kp.ru/daily/23915.4/68429/ Марк Эймс и Яша Левин. В&nbsp;поисках гопников: Exile устраивает сафари в России] // The Exile, перевод InoPressa.ru, 07 июня 2007</ref>: {{цытата|Мы лічым, што гопнікі — наймагутная ў Расіі палітычная сіла. Людзі з нас смяюцца, называюць нас партыяй маргіналаў: гопнікаў, злодзеяў, валацугаў і п'яніцаў. Але, разумееце, гэта ўсе людзі, чые інтарэсы ніхто больш не прадстаўляе. Мы стварылі нашыя пункты на чыгуначных вакзалах, і за некаторым часам мы мелі мільён членаў. Калі мы высунулі Малышкіна кандыдатам у прэзідэнты на выбарах 2004 года, людзі былі ў шоку. Ну так, ён, вядома, не інтэлектуал, але гопнікі за яго прагаласуюць.}} Доктар сацыялялгічных навук, дырэктар праекту «Новое поколение» фонду «Общественное мнение» Ларыса Паўтава ў 2009 годзе меркавала, што «гапата» — гэта не менш за 25 % ад сучаснай моладзі. Ларыса Паўтава мае на ўвазе пад гэтым тэрмінам маладых людзей, якія не імкнуцца ні да якое мэты і якія знаходзяць сябе ў масе падобных сабе<ref>{{cite web| date = 16 кастрычніка 2009| url = http://www.govoritmoskva.ru/articles.php?id=4144&cat=4| archiveurl = https://web.archive.org/web/20100425154945/http://www.govoritmoskva.ru/articles.php?id=4144&cat=4| archivedate = 25 красавіка 2010| title = Современная молодёжь| work = Говорит Москва| accessdate = 30 жніўня 2013| url-status = dead}}{{ref-ru}}</ref>. У адрозненне ад большасці нефармальных аб’яднанняў моладзі (напрыклад, [[хіпі]], [[панк]]аў, [[ралевікі|ралевікоў]]), гопнікі не надавалі астатняму насельніцтву будзь-якіх назваў і не вылучалі сябе ў асобную групу адносна ўсяго насельніцтва<ref name="novayagazeta">''Павел Каныгин.'' [http://www.novayagazeta.ru/society/40276.html Гопники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130901221133/http://www.novayagazeta.ru/society/40276.html |date=1 верасня 2013 }} // Новая Газета, № 33, 12 Мая 2008 г.</ref>, з чаго вынікае, што яны ніколі не ўсведамлялі сябе як [[субкультура|субкультуру]]. У большасці моладзевых субкультур характэрнае адмоўнае стаўленне да гопнікаў, якое даходзіць нават да крайняга [[антаганізм]]у. Даследніца Алена Бяссонава адзначае, што напачатку [[перабудова|перабудовы]] гопнікі былі адзінымі з моладзевага асяроддзя, хто не цікавіўся ніякаю музыкай<ref name=bessonova />. Пазней прадстаўнікі субкультуры былі схільныя да блатное музыкі, рускага шансону (у прыватнасці, творчасці [[Міхаіл Круг|Міхаіла Круга]], гурту «Бутырка»). Таксама шматлікія прадстаўнікі аддаюць перавагу ''папсе'' (поп-музыцы) і ''пацанскаму'' [[рэп]]у. == Стэрэатыпныя ўяўленні пра гопнікаў == {{Абсцэнная лексіка|секцыя}} Рознымі аўтарамі адзначаецца шэраг стэрэатыпаў датычна гопнікаў, якія распаўсюджаныя ў грамадстве і вядомыя ў ім як асноўныя і характэрныя асаблівасці дадзенай субкультуры. Напрыклад: * Большую частку вольнага часу бавяць на вуліцы або ў падваротнях, пад’ездах<ref name="socident">Ханипов Р. [https://web.archive.org/web/20081205014203/http://identities.org.ru/ «Гопники» — значение понятия, и элементы репрезентации субкультуры «гопников» в России] // [https://web.archive.org/web/20081205014203/http://identities.org.ru/ «Social Identities in Transforming Societies»]</ref>, іншымі ўлюбёнымі месцамі, дзе прадстаўнікі гэтай субкультуры бавяць час, ёсць паркі, скверы, старыя гарадскія двары, прыпынкі транспарту, гаражы, дворыкі ля дзіцячых садкоў, цёмныя дворыкі. * Не азначаюць сябе тэрмінам ''гопнікі'', не ўсведамляюць сваёй прыналежнасці да субкультуры гопнікаў, а таксама не ўсведамляюць свае групоўкі як субкультуры навогул. Замест гэтага называюць сябе ''пацаны'', ''рэальныя пацаны'', ''чёткие пацаны'' і г.д. * Маюць звычку сядзення на кукішках (''на корта́х'', ''на карташах'', ''на крабе''), звычка паходзіць з месцаў зняволення<ref name="socident" /> альбо атаясамліваецца з імі. * Гопнікі звычайна прытрымліваюцца развязнай хады і разам з гэтым агрэсіўнага стаўлення да мінакоў: пільны погляд (непрымальны для незнаёмай асобы), няветлівыя звароты, рэзка правакацыйныя фразы, што задаюцца з мэтай атрымаць нагоду на развязанне канфліктнай сітуацыі (прыкладам, ''«Ты чё такой дерзкий?»'', ''«Чё смотришь?!»'', ''«Ты кто такой по жизни?»'', ''«Ты с какого района?»'' і г.д.)<ref name="socident" />. * Пры камунікацыі з іншымі прадстаўнікамі грамадства выкарыстоўваюць фразы, каб распачаць вымагальніцтва грошай і іншых каштоўнасцей (напрыклад, ''«Слышь, мелочи не найдётся?»'', ''«Попрыгай!»'' (каб вызначыць наяўнасць у ахвяры дробных, металёвых грошай)). * Ужыванне насення [[сланечнік]]а (''семки'', ''сэмки'', ''семачки''), пры гэтым сланечнікавая шалупіна, якая ўтвараецца ў працэсе спажывання насення, сплёўваюцца на асфальт або падлогу<ref name="socident" />. * Для прадстаўнікоў субкультуры гопнікаў з’яўляецца характэрнай з’ява [[гамафобія|гамафобіі]], што, у прыватнасці, выражаецца ўжыткам словаў «пидор», «гомосек», «петух» датычна нават тых, хто не з’яўляецца геем, а, напрыклад, выкарыстоўвае ў адзенні стыль унісекс, не адпавядае ўсталяваным у асяродку гопнікаў канонам знешняга выгляду, паводзінаў і г.д. * У маўленні гопнікі часцяком карыстаюцца [[словы-паразіты|словамі-паразітамі]], напрыклад, «короче», «типа» и «слышь» («сышишь», «сышь»), «бля», «ёпт» («ёпта»). * Трыманне цыгарэты за вухам<ref name=bessonova />. * У вулічных канфліктах могуць ужываць біты, кастэты, іншую халодную зброю, пнеўматычную зброю, а таксама іншыя падручныя сродкі. * Адзначаецца характэрнае [[адзенне]] і [[абутак]]: спартыўнае адзенне і абутак (у прыватнасці, [[красоўкі]], трэніровачныя порткі, алімпійка (майстарка), часам з капюшонам<ref name=bessonova />), куртка са «скуры», у асобных выпадках абутак (туфлі, часта астраносыя) нацягваюцца пад спартыўны касцюм. У руках круцяць запальнічкі, пацеркі-«балтухі», часам вырабленыя ў месцах пазбаўлення волі. На галаве носіцца кепка (у прыватнасці, папулярная «качачка»), бейсболка або васьміклінка; падчас зімы — спартыўная шапка-«підарка» (іншая назва — «гандонка»). * Прычоска пад «паўбокс» або «вожыкам», часцей за ўсё — вельмі каротка альбо ўвогуле «пад ноль». Папулярныя пярсцёнкі-пячаткі, залатыя ланцужкі, пацеркі. * Некаторая частка насельніцтва паставіла «таўро» на спартыўнай вопратцы — на іх думку, часцей за ўсё гопнікі носяць курткі Adidas, а таксама некаторую іншую прадукцыю гэта маркі. У 1990-х гадах серад гопнікаў былі папулярныя падробкі вядомых марак адзення з надпісамі, якія былі знешне падобныя на лагатып арыгіналу: ''«Nice»'' (замест «[[Nike]]»), ''«Abibas»'' (замест «[[Adidas]]»), ''«Reebak»'' (замест «[[Reebok]]»). Падробкі такога кшталту набылі папулярнасць праз свой танны кошт і вялікую даступнасць, чым у арыгінала. * Гопнікі часта вельмі цікавяцца баявымі відамі [[спорт]]у: [[бокс]]ам, [[каратэ]], рукапашны бой і г.д., пры гэтым мала хто з іх сур’ёзна займаецца спортам. Звычайна гопнікам стае ведаў некалькіх прыёмаў, каб мець перавагу ў бойцы з непадрыхтаваным чалавекам. Разам з гэтым яны асуджальна ставяцца да «мірных» вулічных відаў спорту — скейтбордынгу, брэйк-дансу, апошні від спорту выклікае ў гопнікаў асаблівую непрыязнасць з прычыны сваёй прыналежнасці да субкультуры [[хіп-хоп (субкультура)|хіп-хопу]]. == Ужыванне слова ў палітычных мэтах == На думку некаторых публіцыстаў, грамадскіх дзеячаў і назіральнікаў, з канца першай дэкады XXI стагоддзя ў [[СМІ]], выступах расійскіх журналістаў, пісьменнікаў, апазіцыйных палітыкаў стала гучаць, як лічаць аўтары меркавання, ідэалагічнае клішэ «ликующая гопота» ({{lang-be|«гапата, што моцна ўзрадаваная»}}). На думку аўтараў, пры дапамозе гэтага эпітэту яны характарызавалі ўдзельнікаў разнастайных моладзевых масавых арганізацый, што падтрымліваюць палітычны курс уладаў Расіі. Упершыню яно, на думку аўтараў меркавання, з’явілася 29 студзеня 2008 года ў газеце «Коммерсант» у артыкуле пра расійскі рух «Наши»<ref name="chu">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=846635 «Наши» стали чужими] Коммерсант, № 12(3829), 27 января 2008</ref>. 2 лютага гэтага ж года расійскі пісьменнік, тэле- і радыёвядучы Віктар Шэндэровіч у сваёй аўтарскай радыёпраграме «Плавленый сырок», у іранічным сэнсе выкарыстоўвае новы эпітэт<ref>''Виктор Шендерович.'' [http://www.shender.ru/syrok/?date=20080202 Плавленый сырок] // www.shender.ru</ref>: {{цытата|Актывісты «Greenpeace» сур'ёзна ўсхваляваныя сітуацыяю ў расійскай глыбінцы, — інфармуе чытачоў часопіс «Хомячки на марше». Прыручаныя, але выкінутыя колішнімі гаспадарамі на вуліцу гэтак званыя «[[Наши]]» крочаць цяпер лясамі ды ўскраінамі гарадоў, збіваюцца ў зграі і ладзяць шумныя мітынгі на ўзлессях. Адлоў брадзячай гапаты і наступныя спробы навучыць іх чытанню, пісьмовасці і карыснай працы вынікаў пакуль не прынеслі}} Пазней словаспалучэнне актыўна выкарыстоўвалася праз [[СМІ]], палітыкамі і блогерамі. Прычым, калі першапачаткова яно ўжывалася толькі ў негатыўным сэнсе датычна руху «Наши», то затым стала ўжывацца шырэй. 19 верасня 2009 года ў артыкуле калюмніста Паўла Свяцянкова пад выразам «ликующая гопота» мелася на ўвазе «рэакцыйная сіла, што стаіць на шляху перавароту»<ref>''Святенкова П.'' [http://www.apn.ru/publications/article21960.htm Аура Медведева. Биоагроэкополис] // www.apn.ru</ref>. Гэтага ж года, 10 красавіка, у часопісе «Русский Обозреватель» упершыню з’явіўся матэрыял з выкарыстаннем трывалага выразу, што не датычыцца да палітычных дзеячаў Расіі. У гэтым матэрыяле яго аўтар, Ягор Халмагораў, распавядаў пра масавыя беспарадкі ў [[Кішынёў|Кішынёве]], сам матэрыял меў загаловак «За что ликующая гопота умучила светофорчик?»<ref>''Егор Холмогоров.'' [http://www.rus-obr.ru/day-comment/2510 За что ликующая гопота умучила светофорчик?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090416011925/http://www.rus-obr.ru/day-comment/2510 |date=16 красавіка 2009 }} //www.rus-obr.ru</ref> ({{lang-be|«Завошта ўзрадаваная гапата закатавала светлафорчык?»}}). 10 кастрычніка 2009 года ў шэрагу рэгіянальных парталаў Расіі з’явілася інфармацыя, прысвечаная канфлікту рэдакцыі калінінградскага інфармацыйнага сайту з колішнім кіраўніком мясцовага аддзялення моладзевага руху «Идущие вместе» і ўдзельнікам форуму «Селигер 2009» Канстанцінам Мінічам, якая мела загаловак «Контроль над „Калининград. Ru“ пытается получить „ликующая гопота“»<ref>[http://www.angrapa.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=705&Itemid=44 Контроль над «Калининград. Ru» пытается получить «ликующая гопота»] // www.angrapa.ru</ref><ref>[http://kaliningrad.net/news/news_16601.html Контроль над «Калининград. Ru» захватила «ликующая гопота»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508222458/http://kaliningrad.net/news/news_16601.html |date=8 мая 2013 }} // kaliningrad.net</ref> ({{lang-be|«Кантроль над „Калининград. Ru“ спрабуе атрымаць „узрадаваная гапата“»}}). Ва [[Украіна|Украіне]] палітычнае клішэ выкарыстоўвалася апанентамі кандыдата ў прэзідэнты [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]] падчас перадвыбарчай кампаніі канца 2009 года, так яны звалі прыхільнікаў [[Партыя Рэгіёнаў|Партыі Рэгіёнаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20091017062417/http://www.ua-today.com/modules/myarticles/article_storyid_26104.html Ликующая региональная гопота радостно обсосала прокол Тимошенко с Иваном Франко] // www.ua-today.com</ref>. == Адлюстраванне ў масавай культуры == === Фільмаграфія === * «Мяне завуць Арлекіна» ({{lang-ru|«Меня зовут Арлекино»}}, 1988 год) * «Адысея» ({{lang-ru|«Одиссея»}}, 1989 год) * «Хлопцы са сталі» ({{lang-ru|«Парни из стали»}}, 2004 год) * «Даеш моладзь!» ({{lang-ru|«Даёшь молодёжь!»}}, 2004 год) * «Бумер. Фільм другі» ({{lang-ru|«Бумер. Фильм второй»}}, 2006 год) * «Рэкетыр» ({{lang-ru|«Рэкетир»}}, 2007 год) * «Чужая» ({{lang-ru|«Чужая»}}, 2010 год) * «Рэальныя хлопцы» ({{lang-ru|«Реальные пацаны»}}, 2010 год) * «Гоп-стоп» ({{lang-ru|«Гоп-стоп»}}, 2010 год) * Дакументальны фільм з цыкла «[[Следствие вели…]]» пад назвай «Прага да смерці» ({{lang-ru|«Жажда смерти»}}), прысвечаны байцу, які забіваў хуліганаў і гопнікаў. === Літаратура === * «Гопнікі» ({{lang-ru|«Гопники»}}) — кніга (аповесць і 6 расказаў) беларускага пісьменніка Уладзіміра Казлова. === Музыка === Тэматыцы субкультуры гопнікаў і яе прадстаўнікам прысвечана шмат музычных твораў. Адна з першых згадак гопнікаў адзначаная ў песні савецкага эстраднага артыста і спеавака Леаніда Уцёсава «Гоп со смыком» з яго рэпертуару 1929—1933 гадоў. Таксама шырокую вядомасць набыла песня «Гопники» савецкага рок-музыканта Майка Навуменкі і гурту «Зоопарк» (1984). Серад песень, якія так ці іначай закранаюць гэту тэматыку, таксама адзначаюцца (у дужках — назва гурту або выканаўца): * «Гоп-стоп» («Сектор газа») * «Гопник» («Бен Ганн») * «Долой Гопоту» («Бригадный подряд») * «Реппер Гоня и гопник Личинка» («Красная Плесень») * «Местные» («Сектор газа») * «Блюз бродячих собак» («Секрет») * «Раскачаем этот мир» («Ария») * «Быдло» («CG Bros») * «Пацаны» («Chiliбомберс») * «Иди в отмах» («Lumen») * «Гопники» («АзЪ») * «Дети Сатаны» («Bad Balance») * «Разбуди зверя» («Виконт») * «Гопники» («Разные люди») * «Бум!» («ТТ-34») * «Финки» («ЯйцЫ Фаберже») * «Районы-кварталы» (гэты ж гурт) * «Псы с городских окраин» («Чайф»); пры гэтым назва песні нярэдка выкарыстоўваецца ў якасці пазначэння моладзевай вулічнай злачыннасці<ref>Напрыклад: Петелин Г. [https://web.archive.org/web/20081205023301/http://www.ruscourier.ru/archive/2404 Псы городских окраин: на Россию накатила новая волна молодёжной преступности] // Русский курьер.</ref> * «Палюбила гапара» («[[Разбітае сэрца пацана]]»). Амерыканскі музыкант Дэвід Браўн прысвяціў новы альбом «Teenage Summer Days» гурту Brazzaville расійскім гопнікам<ref>[http://www.infox.ru/afisha/music/2009/11/20/brazzaville.phtml «Brazzaville заступится за гопников»]</ref>. У жанры г.зв. ''блатной песні'' гопнікі і іхная дзейнасць апісваецца станоўча. Сярод такіх песень вылучаюцца «Гоп-стоп» (вядомая ў выкананні савецкага і расійскага аўтара-выканаўца і спевака [[Аляксандр Разенбаўм|Аляксандра Разенбаўм]]а) і «Гоп со смыком» (вядомая ў выкананні савецкага і расійскага музыкі і спевака [[Андрэй Макарэвіч|Андрэя Макарэвіч]]а і савецкага і расійскага саксафаніста і джазмена Аляксея Казлова). У 2000-х гадах з’явіліся артысты і калектывы, уся творчасць якіх прысвечаная парадаванню тыповых рысаў гопнікаў і іх хуліганскіх паводзінаў у стылі г.зв. ''пацанскага рэпу'': гурты «Гопота», «Gopnik» (Украіна), «Чорные GUN Доны», «a.b.i.b.a.s», «ОПГ», «Бешеные псы», «АК-47», выканаўца Рэпер Сява і гоп-панк калектыў «Холодный Дом»<ref>[https://web.archive.org/web/20100524115936/http://rock.sumy.ua/xd/ Команда: «Холодный дом»]</ref>. У кліпе спевакоў Патапа і Насці Каменскіх «У нас на раЁне» у пачатку і ў канцы выступаюць рэзідэнты «Comedy Club UA», што гуляюць ролю гопнікаў, у 2009 годзе на ўкраінскім міжнародным музычным тэлеканале М1 буднямі а 17 гадзіне выходзіла праграма «На РаЁне», вядучымі якой былі тыя самыя гопнікі з кліпу «У нас на раЁне». У 2011 годзе радыё «Рэкорд» (Record Radio) выпусціла зборнік «ГопFM Pump», які змяшчаў музыку пераважна расійскіх музыкантаў у стылі пампін-хаўз. Зборнік заснаваны на музыцы з тэматычнай вечарыны «ГопFM»<ref>[http://www.radiorecord.ru/gopfm/ Сайт проекта ГопFM] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110805151314/http://www.radiorecord.ru/gopfm/ |date=5 жніўня 2011 }}</ref>. Таксама рускую назву «Гопота» мае расійскі музычны гурт з горада [[Санкт-Пецярбург]]. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Фима Жиганец.'' [http://www.lib.ru/NEWPROZA/SIDOROV_A/fima_zhemchug.txt Жемчужины босяцкой речи.] — Ростов-на-Дону: Феникс, 1999 * ''Козлов В.'' Гопники. — М.: Ad Marginem, 2002. — 288 стр. — {{ISBN|5-93321-041-2}} * ''Александр Шерман''. [http://rwcdax.here.ru/gopnik.htm «В челюсть!» Исследование природы гопника и сопряжённых явлений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090210023326/http://rwcdax.here.ru/gopnik.htm |date=10 лютага 2009 }} * ''Ханипов Р. А.'' [https://web.archive.org/web/20081205014203/http://identities.org.ru/ «Гопники» — значение понятия, и элементы репрезентации субкультуры «гопников» в России] // [https://web.archive.org/web/20081205014203/http://identities.org.ru/ Social Identities in Transforming Societies] * ''Александр Паршиков.'' [http://www.molodoi-gazeta.ru/article-4361.html Гопники — тоже субкультура?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130316031303/http://www.molodoi-gazeta.ru/article-4361.html |date=16 сакавіка 2013 }} // www.molodoi-gazeta.ru * ''Владимир Богомяков.'' [http://www.bg.ru/article/7432/ Не говори гоп. Субкультура, растворившаяся в толпе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130826161957/http://bg.ru/ |date=26 жніўня 2013 }} // [http://www.bg.ru Большой город], № 7 (204), 2008 * ''Марк Эймс, Яша Левин.'' [http://www.exile.ru/articles/detail.php?ARTICLE_ID=8589&IBLOCK_ID=35&phrase_id=21613 Meet The Gopniks: An Exile Safari] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121102181649/http://www.exile.ru/articles/detail.php?ARTICLE_ID=8589&IBLOCK_ID=35&phrase_id=21613 |date=2 лістапада 2012 }} // www.exile.ru * ''Дмитрий Чегин.'' [http://www.rus-obr.ru/cult/2199 Теория происхождения и эволюции «гопников»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090913091618/http://www.rus-obr.ru/cult/2199 |date=13 верасня 2009 }} // www.rus-obr.ru * ''Марк Эймс, Яша Левин.'' [http://kp.ru/daily/23915.4/68429/ Куда ты делся, русский гопник?] // kp.ru == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web| author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = http://lurkmore.to/Гопник| archiveurl = | archivedate = | title = Гопник — Lurkmore| format = | work = Lurkmore| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013| language = | postscript = Артыкул пра з'яву гопнікаў у рускамоўнай інтэрнэт-энцыклапедыі інтэрнэт-мемаў і субкультур Lurkmore}}{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * {{cite web| author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = http://lurkmore.to/ГСР| archiveurl = | archivedate = | title = ГСР — Lurkmore| format = | work = Lurkmore| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013| language = | postscript = Артыкул пра слэнг сбкультуры гопнікаў у рускамоўнай інтэрнэт-энцыклапедыі мемаў і субкультур Lurkmore}}{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * {{cite web| author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = http://urlas.ru/| archiveurl = https://web.archive.org/web/20130906053846/http://urlas.ru/| archivedate = 6 верасня 2013| title = Гопники, быдло, пацаны - URLAS.RU| format = | work = Гопники, быдло, пацаны - URLAS.RU| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013| language = | postscript = | url-status = dead}}{{ref-ru}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 7 чэрвеня 2007| url = http://www.newsru.com/russia/07jun2007/gopniki.html&country=Russia| archiveurl = | archivedate = | title = Exile рассказывает о вымирающей субкультуре гопников| format = | work = Новости NEWSru.com| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 17 ліпеня 2008| url = http://adelanta.info/news/england12/index2008/07/17/3090.html| archiveurl = | archivedate = | title = Британский исследовательский центр предлагает отказаться от слова "гопник"| format = | work = Англия, Великобритания: энциклопедия, новости, фото. Всё об Англии и про Англию. Аделанта| publisher = | accessdate = 30 жніўня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}} * {{cite web| author = Елена БЕССОНОВА| url = http://www.rasklad.ru/articles/1307.html| archiveurl = https://web.archive.org/web/20121028175058/http://www.rasklad.ru/articles/1307.html| archivedate = 28 кастрычніка 2012| title = Не говори «гоп», пока его не перепрыгнешь…| work = Саратовский Расклад| accessdate = 30 жніўня 2013| url-status = dead}}{{ref-ru}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 26 снежня 2012| url = http://gtmarket.ru/laboratory/expertize/2007/1542| archiveurl = | archivedate = | title = Российская гоп-культура — перспективный сегмент для маркетологов| format = | work = Центр гуманитарных технологий. Гуманитарные технологии и развитие человека. Экспертно-аналитический портал| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}} * {{cite web| author = Елена Омельченко| date = 23 мая 2006| url = http://www.polit.ru/article/2006/05/23/gopniki/| archiveurl = https://web.archive.org/web/20140724144112/http://polit.ru/article/2006/05/23/gopniki/| archivedate = 24 ліпеня 2014| title = Ритуальные битвы на&nbsp;российских молодежных сценах начала века, или Как гопники вытесняют неформалов| work = ПОЛИТ.РУ| accessdate = 1 верасня 2013| url-status = dead}}{{ref-ru}} * {{cite web | author = Петерс Янис| last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 1 верасня 2008| url = http://newtimes.ru/articles/detail/3664/| archiveurl = | archivedate = | title = Гопники идут| format = | work = The New Times| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 11 снежня 2007| url = http://info.sibnet.ru/?id=86423| archiveurl = | archivedate = | title = «Мы подошли из-за ўгла…»| format = | work = Новости Сибири: Новосибирск Кемерово Красноярск Омск Барнаул Иркутск Томск - Sibnet| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = http://gopniki.net/| archiveurl = | archivedate = | title = Виртуальный музей гопников - сайт о гопниках, пацанах, гопники фото, видео — Виртуальный музей гопников| format = | work = Виртуальный музей гопников - сайт о гопниках, пацанах, гопники фото, видео — Виртуальный музей гопников| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}} * {{cite web | author = Тетяна Хома| last = | first = | authorlink = | coauthors = Олександр Хома| date = 2001| url = http://www.ji.lviv.ua/n24texts/homa.htm| archiveurl = | archivedate = | title = Гоп? Стоп! або про життя-буття одного соцугруповання…| format = | work = Ji Magazine| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Субкультуры]] [[Катэгорыя:Крымінальныя субкультуры]] [[Катэгорыя:Сацыяльныя групы]] [[Катэгорыя:Стэрэатыпы]] [[Катэгорыя:Прыніжальныя назвы людзей]] [[Катэгорыя:Савецкая культура]] mo2r2dce86534ia9pa5x88nafd4lte9 0 705896 5186814 5149417 2026-08-25T18:27:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186814 wikitext text/x-wiki {{Святы}} '''Лізавета''' (таксама ''Галшка'', ''Гальшка'', ''Гельжбета'' ад {{Lang-pl|Halszka, Halżbieta}}) '''Васільеўна Гулевіч''', вядомая як '''Галшка Гулевічаўна''' (нар. каля [[1575]] або [[1577]]—[[1642]], [[Луцк]], [[Валынь]]) — прадстаўніца старадаўняга ўкраінскага [[Дваране|шляхецкага]] роду Гулевічаў<ref group="k">Не блытаць з Ганнай Гулевічаўнай, пляменніцай Галшкі, якая была замужам за братам Сцяпана Лозкі і таксама жыла на Кіеўшчыне.</ref>, мецэнатка, фундатар Кіеўскага брацкага Богаяўленскага манастыра і [[Кіева-брацкая школа|Кіева-брацкай школы]], ад якой вядзе гісторыю [[Нацыянальны ўніверсітэт «Кіева-Магілянская акадэмія»|Кіева-Магілянская акадэмія]]. Завяшчала таксама грошы Луцкаму братэрству. Клапацілася аб развіцці духоўнасці і асветы. Праваслаўная [[Святы|святая]]. == Біяграфія == === Да 1615 года === Паходзіла з уплывовага шляхецкага роду Гулевічаў, вядомага з XV стагоддзя, прадстаўнікі якога займалі розныя пасады на [[Валынь|Валыні]] і іншых землях [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дасягалі высокіх царкоўных пасад, валодалі населенымі пунктамі. Верагодна паходзілі з [[Галічына|Галіцыі]]{{Sfn|Тесленко|2004|с=249—250}}. Дзед Галшкі Гулевічаўны, Фёдар (Феадосій) Гулевіч, быў валынскім [[Зямяне|зямянінам]], пазней пасвечаны ў праваслаўнага Луцкага і Астрожскага біскупа{{Sfn|Тесленко|2004|с=249—250}}, меў пяць сыноў. Бацька Галшкі Васіль Гулевіч-Затурэцкі быў уладзімірскім падстарастам і [[Валынь|валынскім]] [[войскі]]м. Ад трох яго жонак, акрамя дачкі Галшкі, у яго былі сыны Андрэй, Міхаіл, Васіль і Бенедыкт, дочкі Марыя і Ганна. Галшка нарадзілася, верагодна, у яго вёсцы [[Затурці]] на [[Валынь|Валыні]] ў 70-х гадах XVI стагоддзя{{Sfn|Брюховецький, Хижняк|2001|с=159–160}}{{Sfn|Щербак|2004|с=250}}{{Sfn|Лозко|2015}}. У 1594 годзе Галшка выйшла замуж за Крыштафа Пацея, сына [[Іпацій Пацей|Іпація Пацея]] — [[Бэрэстэчка|Бэрэстэцкага]] [[Земскі суд|земскага суддзі]] (1580—1588) і [[кашталян]]а (1588—1593), праваслаўнага [[Уладзімірская і берасцейская епархія (уніяцкая)|епіскапа Уладзімірскага і Берасцейскага]] (з 1593), аднаго з галоўных ініцыятараў [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]], пасля [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніяцкага]] [[мітрапаліт]]а Кіеўскага і Галіцкага. Пасля ранняй смерці мужа Галшка Гулевічаўна выхоўвала дачку Кацярыну, у 1615 годзе аддала яе замуж за [[Орша|аршанскага]] [[Харунжы|харунжага]] [[Мікалай Млечка|Мікалая Млечка]]{{Sfn|Брюховецький, Хижняк|2001|с=159–160}}. У 1601 ці 1602 годзе выйшла замуж другі раз за Стэфана Лозка, [[мазыр]]скага маршалка. Галшцы на той момант было каля 30 гадоў, Стэфану — 60. Муж і жонка мелі сына Міхаіла, жылі ў сямейнай сядзібе ў Кіеве на [[Падол (Кіеў)|Падоле]], недалёка ад гарадской ратушы{{Sfn|Брюховецький, Хижняк|2001|с=159–160}}. === Дароўная === У канцы XVI — пачатку XVII стагоддзяў на ўкраінскіх землях узнікаюць друкарні і школы. У іх падтрымку разгортваецца дабрачыннасць, да якой, як лічыцца, далучылася і Галшка{{Sfn|Осока|2016}}{{Sfn|Ільченко|2010}}. 14 кастрычніка 1615 склала і падпісала дароўную (фундуш), якая 15 кастрычніка была ўнесена ў кіеўскія гродскія кнігі. Такім чынам дароўная ўступіла ў юрыдычную сілу. У дароўнай яна адпісала свой дом з землямі ў [[Кіеў|Кіеве]] для заснавання новага манастыра, шпіталя і школы для дзяцей усіх саслоўяў. У дароўнай адзначалася: {{Цытата|Я, Галшка Гулевічаўна, жонка Яго Міласці пана Стэфана Лозкі, маршалка Мазырскага, са згоды Яго Міласці на ўсё наступнае, будучы здаровым целам і духам, ясна добраахвотна ўсведамляю ў гэтым сваім добраахвотным лісце, што я, пастаянна жывучы ў старажытнай святой праваслаўнай веры Усходняй Царквы і палаючы пабожнай руплівасцю да яе, з любові і дабрыні да братоў маіх - рускага народа і дзеля выратавання душы яе з даўніх часоў намерылася чыніць дабро Царкве Божай... у паветах Кіеўскім, Валынскім і Брацлаўскім духоўна-свецкім дзяржавам: манахі, святары і дыяканы манаскага і свецкага сану, прамяністыя князі, знатныя паны, дваранства і ўсе іншыя чыны і статусы рускага народа...|3=|4=}} Як і належыць, у дароўнай паказваліся межы дараванага маёнтка, размешчанага недалёка ад [[Кантрактовая плошча (Кіеў)|Кантрактовай плошчы]]. У дароўнай Галшка агаворвала прызначэнне ўкладу: {{Цытата|Усё пасеяна — у стаўрапійскі манастыр паспалітага жыцця ў чыне Васіля Вялікага, а таксама ў школу для дзяцей, як шляхецкіх, так і мяшчанскіх, і ў любы іншы лад жыцця пабожнага, які б <...> служаць для выхавання і навучання ветлівых дзяцей хрысціянскіх людзей, а разам з тым і карчмы вандроўнага духавенства <...> каб і манастыр, і школа, і ўвесь чын кіраваліся законам усходняй царквы грэчаскага абраду.|3=|4=}} Дзякуючы ахвяраванню Галшкі Гулевічаўны ініцыятары Кіеўскага братэрства атрымалі сядзібу з зямлёй у Ніжнім Кіеве, то бок на Падоле, для заснавання манастыра і школы. Развіццём манастыра займаўся [[Кіева-Пячэрская лаўра|Пячэрскі манах]], заснавальнік шэрагу манастыроў на ўкраінскіх землях Ісая Капінскі, імя якога згадвае Галшка ў сваёй дароўнай. Школа магла размясціцца ў доме Галшкі Гулевічаўны і Стэфана Лозкі, аднак у самой дароўнай аб будынку на «двары з пляцам» не згадана. Ахвяраваннем сваёй сядзібы Галшка Гулевічаўна зрабіла магчымым адкрыццё Кіева-брацкай школы, якой пасля рэформы Пятра Магілы давялося адыграць важную ролю ў гісторыі ўкраінскай адукацыі і культуры{{Sfn|Брюховецький, Хижняк|2001|с=159–160}}. [[Файл:Gulevychivha_r.jpg|міні|152x152пкс|Рэверс юбілейнай манеты «Галшка Гулевічаўна» ад [[Нацыянальны банк Украіны|Нацбанка]], 2015 год.]] Арыгінал дароўнага дакумента гісторыкам невядомы, гэтак жа не выяўленыя копіі Галшкінай дароўнай XVII стагоддзя. Самы старажытны дакумент — гэта рукапісная копія з капіарыя Кіева-брацкага манастыра другой паловы XVIII стагоддзя, якая захоўваецца ў Цэнтральным дзяржаўным гістарычным архіве. Яго ў 1774 годзе Кіеўскі мітрапаліт Гаўрыіл перадаў [[Свяцейшы правячы сінод|Свяцейшаму сіноду]] разам з копіямі іншых дакументаў, якія захоўваліся ў [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіева-Магілянскай акадэміі]]. З гэтых копій кіеўскі мітрапаліт Яўген склаў зборнік, які захоўваўся да пачатку XX стагоддзя ў бібліятэцы Кіеўскай духоўнай акадэміі. Спіс з дароўнай упершыню быў апублікаваны ў 1846 годзе. Пазней ён неаднаразова перадрукоўваўся і аналізаваўся гісторыкамі (напрыклад, у працах Віктара Аскочанскага{{Sfn|Аскоченскій|1856|с=71—74}}, Сцяпана Голубева{{Sfn|Голубевъ|1886|с=233–254}}, Мікалая Мухіна{{Sfn|Мухинъ|1893|с=10—21}}, Фёдара Цітова{{Sfn|Тітов|1924|с=71—74}}. Даследчык {{Не перакладзена 5|Максім Васільевіч Яраменка|Максім Яраменка|uk|Яременко Максим Васильович}} адзначыў, што да сярэдзіны XVIII стагоддзя заснаванне акадэміі звязвалі не з ёй, а з мітрапалітам [[Пётр Магіла|Пятром Магілай]] і гетманам [[Пётр Конанавіч Канашэвіч-Сагайдачны|Пятром Сагайдачным]]. Пра Галшку ўпершыню «узгадалі» у сярэдзіне 1760-х гадоў, калі прафесары [[Кіева-Магілянская акадэмія|акадэміі]] сутыкнуліся з праблемай — імкненнем [[Казацкая старшына|казацкай старшынскай эліты]] кардынальна рэфармаваць акадэмію, ператварыўшы яе ва ўніверсітэт. Сваё ўмяшанне ў справы ўстановы, якая знаходзілася ў царкоўнай юрысдыкцыі, казакі тлумачылі тым, што яе заснаваў [[Пётр Конанавіч Канашэвіч-Сагайдачны|Сагайдачны]]. Гэта прымусіла магілянцаў звярнуцца да больш глыбокіх пошукаў сваіх каранёў, адным з вынікаў гэтага і стала з’яўленне ў гісторыі Кіеўскай акадэміі фігуры Галшкі, як заснавальніцы школы. Гісторыя з дароўнай магла дапамагчы даказаць, што акадэмія была заснавана не гетманам, што яе заснавальнікамі былі не казакі, а высакародная дама. Яраменка таксама звярнуў увагу на тое, што няма ніякіх доказаў, акрамя запэўнівання прафесараў, што арыгінальная дароўная фігуравала ў нейкіх справах, якія патрабавалі прыцягнення дакументаў акадэміі і брацкага манастыра{{Sfn|Яременко|2009|с=18–44}}. === Вяртанне ў Луцк === Пасля смерці другога мужа, у 1618 годзе, Галшка Гулевічаўна стала апякункай свайго сына. Міхаіл стаў уладальнікам бацькоўскага [[Рожыў|Рожава]] пасля 1628 года{{Sfn|Літвін|2016|с=266}}. Пакінуўшы ўсе маёнткі свайму сыну, Галшка Гулевічаўна вярнулася ў [[Луцк]], дзе прайшлі апошнія гады яе жыцця. Захаваліся дакументы аб судова-зямельных справах Галшкі, аб маёнтках, пра тое, што сын Міхаіл перайшоў у [[Рымска-Каталіцкая Царква|каталіцтва]]. У Луцку Галшка Гулевічаўна актыўна ўдзельнічала ў жыцці Луцкага Крыжа-Узвіжанскага братэрства, а ў 1641 годзе — незадоўга да смерці — склала завяшчанне, у якім завяшчала амаль усе свае сродкі і тыя, што ёй запазычылі, на патрэбы Луцкага брацкага манастыра і яго царквы{{Sfn|Метліцька|2008}}. Галшка Гулевічаўна памерла ў 1642 годзе. Пахавана ў крыпце Луцкай брацкай Крыжаўзвіжанскай царквы{{Sfn|Брюховецький, Хижняк|2001|с=159–160}}. == Дом Галшкі ў Кіеве == [[Файл:Сковороди_2а_(17).jpg|міні|156x156пкс|Усходні бок дома Галшкі ў Кіеве.]] На думку даследчыцы Зоі Хіжняк, школа, якую фінансавала Галшка Гулевічаўна, магла размясціцца непасрэдна ў доме, які належаў Галшцы. Даследчыкі Юрый Ласіцкі і Ларыса Талочка лакалізуюць «Камяніцу» Галшкі Гулевічаўны на месцы Благавешчанскай царквы і кухарні брацкага манастыра, якія з наступнымі перабудовамі захаваліся да нашых дзён, размешчаны на [[Падол (Кіеў)|Падоле]] на тэрыторыі [[Нацыянальны ўніверсітэт «Кіева-Магілянская акадэмія»|Нацыянальнага ўніверсітэта «Кіева-Магілянскай акадэміі»]] па адрасе вуліца Рыгора Скаварады, 2{{Sfn|Лосицкий, Толочко|1982|с=25}}{{Sfn|Лосицкий, Толочко|2014|с=50—57}}. На думку даследчыкаў, дом з’яўляецца тыповым узорам украінскай архітэктуры XVI стагоддзя — домам «на дзве паловы». Будынак — цагляны, атынкаваны, са скляпеністым склепам, прамавугольны ў плане. Аднак археалагічнае вывучэнне «кухні» не выявіла будаўнічых матэрыялаў, старэйшых за XVI—XVII стагоддзі, яго падмурак і сцены выкладзеныя з аднолькавай чырвонай цэглы{{Sfn|Попельницька|2003|с=101}}. == Памяць == [[Файл:ЛуцькБрГал.jpg|міні|220x220пкс|Барэльеф Галшкі Гулевічаўны на Крыжаўзвіжанскай царкве ў Луцку.]] * Адзін з юнацкіх пластунскіх куранёў станіцы [[Трускавец]] названы імем Галшкі Гулевічаўны<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://gulevychivny.plast.org.ua/|title=Трускавецький курінь ім "Єлисавети Гулевичівни"|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221100011/http://gulevychivny.plast.org.ua/|archive-date=2020-02-21}}</ref>. * 1992 год — усталяваны барэльеф Галшкі Гулевічаўны на фасадзе Стараакадэмічнага корпуса Кіева-Магілянскай акадэміі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://ua.kiev-foto.info/memorialni-doshky/memorialna-doshka-galshtsi-gulevichivni/|title=Меморіальна дошка Галшці Гулевичівні|access-date=13 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413012113/http://ua.kiev-foto.info/memorialni-doshky/memorialna-doshka-galshtsi-gulevichivni/|archive-date=13 красавіка 2020|url-status=dead}}</ref>. * Пасля смерці Галшкі Гулевічаўны не засталося ніводнага яе жывапіснага або графічнага партрэта. Па ініцыятыве мужа і жонкі Наталлі і Івана Даніленка са Злучаных Штатаў Амерыкі ў 1997 годзе ў [[Нацыянальны ўніверсітэт «Кіева-Магілянская акадэмія»|Нацыянальным універсітэце «Кіева-Магілянская акадэмія»]] быў праведзены конкурс на стварэнне ўяўнага партрэта Галшкі Гулевічаўны, удзельнікі якога прадставілі свае творы на выставе «Вобраз жанчыны — вобраз нацыі». У конкурсе прынялі ўдзел каля 30 мастакоў, сярод якіх прафесійныя майстры і студэнты Кіева-Магілянскай акадэміі<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vm.ukma.edu.ua/exhibition/galshka-portraits/|title=Галшка Гулевичівна: портрети та образи|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303163007/https://vm.ukma.edu.ua/exhibition/galshka-portraits/|archive-date=03-03-2020}}</ref>. * [[Знакі паштовай аплаты Украіны (1999)|1999]] год — уведзеная ў абарачэнне марка «Галшка Гулевічаўна» з серыі «Слаўныя жанчыны Украіны» аўтарства {{Не перакладзена 5|Аляксей Уладзіміравіч Штанко|Аляксея Штанко|uk|Штанко Олексій Володимирович}}<ref>{{Cite web|url=http://shtankoalexei.arts.in.ua/gallery/w/342104/|title=Штанко Алексей - Сайт художника - Работа "Галшка Гулевичевна", почтовая марка из серии "Выдающиеся женщины Украины"|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226123339/http://shtankoalexei.arts.in.ua/gallery/w/342104/|archive-date=2019-12-26}}</ref> . * 2001 год — па ініцыятыве {{Не перакладзена 5|Саюз украінак|Саюза украінак|uk|Союз українок}} на сцяне Крыжаўзвіжанскай царквы ў Луцку ўсталяваная мемарыяльную дошку ў гонар Галшкі Гулевічаўны<ref>{{Cite book|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book/0013730.pdf|title=Луцьк у пам’ятниках і пам’ятних знаках. Історичні події та постаті|access-date=1 лістапада 2020}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book%2F0013730.pdf |access-date=13 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123224643/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book%2F0013730.pdf |archive-date=23 студзеня 2022 }}</ref>. * 2007 год — старажытную Армянскую вуліцу [[Луцк]]а перайменавалі ў гонар Галшкі<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/society/60675-u-lutsku-pereymenuvali-5-vulits-kuznetsova-na-shuhevicha-chervonoarmiysku-na-upa.html|title=У Луцьку перейменували 5 вулиць: Кузнєцова на Шухевича, Червоноармійську - на УПА|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412235200/https://www.unian.ua/society/60675-u-lutsku-pereymenuvali-5-vulits-kuznetsova-na-shuhevicha-chervonoarmiysku-na-upa.html|archive-date=2020-04-12}}</ref>. * 2015 год — [[Нацыянальны банк Украіны|Нацыянальным банкам Украіны]] ўведзена ў зварот манета наміналам 2 грыўны, прысвечаная Галшцы Гулевічаўне<ref>{{Cite journal|title=Про введення в обіг пам’ятної монети «Галшка Гулевичівна»|url=http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/Vnbu_2015_3_26.pdf|journal=Вісник Національного банку України|year=2015|volume=3 (229)|pages=42}}</ref> * 2015 год — быў уведзены ў зварот паштовы блок «Нацыянальны ўніверсітэт „Кіева-Магілянская акадэмія“. 400 гадоў», выраблены [[Укрпошта]]й. На марцы намаляваная Галшка Гулевічаўна ў коле [[:uk:Спудеї|спудзеяў]] Кіева-Магілянскай акадэміі, а таксама іншых дзеячаў акадэміі. Аўтар — Мікалай Качубей<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://ukrposhta.ua/vvedennya-v-obig-poshtovogo-bloku-nacionalnij-universitet-kiyevo-mogilyanska-akademiya-400-rokiv/|title=Введення в обіг поштового блоку «Національний університет «Києво-Могилянська академія». 400 років»»{{!}} УКРПОШТА|access-date=13 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303161215/https://ukrposhta.ua/vvedennya-v-obig-poshtovogo-bloku-nacionalnij-universitet-kiyevo-mogilyanska-akademiya-400-rokiv/|archive-date=3 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref>. * 15 кастрычніка, дзень падпісання дароўнай, з’яўляецца акадэмічным святам [[Нацыянальны ўніверсітэт «Кіева-Магілянская акадэмія»|Нацыянальнага ўніверсітэта «Кіева-Магілянскай акадэміі»]] — Днём акадэміі. Ад гэтай падзеі ўніверсітэт вядзе сваю храналогію<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.ukma.edu.ua/index.php/about-us/istoriya-akademiji|title=Історія академії: КМА - 400 років|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829175319/http://www.ukma.edu.ua/index.php/about-us/istoriya-akademiji|archive-date=2018-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.ukma.edu.ua/index.php/component/content/article/89-about-us/152-hronika-vidrodgennya|title=Хроніка становлення та відродження|access-date=13 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413061443/https://www.ukma.edu.ua/index.php/component/content/article/89-about-us/152-hronika-vidrodgennya|archive-date=13 красавіка 2020|url-status=dead}}</ref>. === Кананізацыя === 22 лістапада 2021 года Галшка Гулевічаўна была [[Кананізацыя|кананізавана]] як [[Святы|святая]], Святы Сінод Праваслаўнай Царквы Украіны падаў блаславенне на мясцовае шанаванне Галшкі ў епархіях на тэрыторыі гістарычнай Валыні і ў Кіеве<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.pomisna.info/uk/vsi-novyny/ofitsijne-povidomlennya-pro-zasidannya-svyashhennogo-synodu-22-lystopada-2021-r/|title=Офіційне повідомлення про засідання Священного Синоду 22 листопада 2021 р.|website=Православна церква України|date=2021-11-22|archive-date=2021-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123011943/https://www.pomisna.info/uk/vsi-novyny/ofitsijne-povidomlennya-pro-zasidannya-svyashhennogo-synodu-22-lystopada-2021-r/|url-status=live}}</ref>. 3 лютага 2022 [[Праваслаўная Царква Украіны]] здзейсніла прылічэнне Галшкі Гулевічаўны да ліку святых як святой праведнай Лізаветы Гулевіч. Днём святкавання ўстаноўлена 18 верасня (5 верасня па старым стылі)<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://df.news/2022/02/04/ptsu-kanonizuvala-novykh-sviatykh/|title=ПЦУ канонізувала нових святих|website=Духовний Фронт України|date=2022-02-04|archive-date=2022-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207174057/https://df.news/2022/02/04/ptsu-kanonizuvala-novykh-sviatykh/|url-status=live}}</ref>. Член Сінадальнай камісіі па пытаннях кананізацыі святых, протаіерэй Віталь Клос, назваў Галшку прыкладам рэўнасці вызнання праваслаўнай веры, следствам чаго з’яўляецца яе мецэнацтва<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://bigkyiv.com.ua/fundatorka-ta-blagodijnyk-mogylyanky-staly-svyatymy/|title=Фундаторка та благодійник Могилянки стали святими - Новини Києва {{!}} Big Kyiv|website=Великий Київ|date=2021-12-25|archive-date=2022-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305204354/https://bigkyiv.com.ua/fundatorka-ta-blagodijnyk-mogylyanky-staly-svyatymy/|url-status=live}}</ref>. === У літаратуры === * У 1930-х гадах Зінаіда Тулуб прыступіла да напісання гістарычнага рамана «Людаловы», які выходзіў таксама ў скарочанай версіі пад назвай «Сагайдачны». Галшка і яе сын з’яўляюцца героямі першага тома рамана<ref>{{Cite web|url=https://www.myslenedrevo.com.ua/uk/Lit/T/Tulub/Ljudolovy/Jesuity.html|title=Зинаїда Тулуб - В єзуїтських тенетах|website=www.myslenedrevo.com.ua|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831153423/https://www.myslenedrevo.com.ua/uk/Lit/T/Tulub/Ljudolovy/Jesuity.html|url-status=live}}</ref>. * 1968 год — выйшла кніга Сяргея Плачынды «Неапалімая купіна», дзе таксама па-мастацку асэнсоўваецца фігура Галшкі Гулевічаўны. * 1992 год — выйшаў раман украінскай пісьменніцы Аляксандры Багданавай «Каханая патрыярха», дзе Галшка з’яўляецца лірычнай гераіняй<ref>Богданова А. Возлюбленная патриарха: істор. роман. — Симферополь: МП «Дар», 1992. — 311 с.</ref>. == Заўвагі == <references group="k"></references> {{Зноскі|2}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Кіевъ с древнѣйшимї его училищемъ Академіею|год=1856|аўтар=Аскоченскій В. И.|месца=Кіевъ|выдавецтва=Въ Университетской типографіи|старонак=566|том=1|мова=ru|спасылка=https://dlib.ukma.edu.ua/files/original/3/24/10644.2.pdf|ref=Аскоченскій|archive-date=1 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101171748/https://dlib.ukma.edu.ua/files/original/3/24/10644.2.pdf}} * {{артыкул|загаловак=К биографии Елизаветы Васильевны Гулевичивны|выданне=Труды Киевской духовной академии|год=1886|аўтар=Голубевъ С. Т.|старонкі=233–254|мова=ru|ref=Голубевъ}} * {{артыкул|загаловак=Біля витоків благодійності: діяльність Галшки Острозької і Галшки Гулевичівни в розбудові освітньої галузі України|аўтар=Ільченко О.|выданне=Педагогічні науки|год=2010|нумар=2|старонкі=130—138|мова=uk|спасылка=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&P21DBN=UJRN&Z21ID=&S21REF=10&S21CNR=20&S21STN=1&S21FMT=ASP_meta&C21COM=S&2_S21P03=FILA=&2_S21STR=pena_2010_2_23|issn=2312-5993|ref=Ільченко}} * {{кніга|загаловак=З народу Руського. Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648)|год=2016|аўтар=Літвін, Генрик|адказны=Переклад з польської Лесі Лисенко|месца=Київ|выдавецтва=Дух і Літера|старонкі=616|мова=uk|isbn=978-966-378-430-4|ref=Літвін}} * {{кніга|аўтар=Лозко Г. С.|загаловак=Галшка. Лозки та Гулевичі в XV – XVII ст. : Історичний нарис|год=2015|месца=Тернопіль|выдавецтва=Мандрівець|старонак=14|мова=uk|спасылка=http://gulevich.net/pirsonaly.files/glashkagulevich.htm|ref=Лозко}} * {{артыкул|загаловак=Памятник каменного зодчества|аўтар=Лосицкий Ю. Г., Толочко Л.|выданне=Строительство и архитектура|год=1982|старонкі=25|нумар=1|ref=Лосицкий, Толочко}} * {{артыкул|загаловак=Поварня Братського монастиря : питання атрибуції|аўтар=Лосицкий Ю. Г., Толочко Л.|выданне=Пам'ятки України: історія та культура|год=2014|issn=0131-2685|старонкі=50—57|нумар=197|мова=uk|ref=Лосицкий, Толочко}} * {{артыкул|загаловак=Постаті: Галшка Гулевичівна|выданне=Гетьман|год=2008|аўтар=Метліцька, Людмила|нумар=1 (18)|спасылка=http://www.hetman.tv/nomera/2008/2008-1-18/galschka.html|архіў=https://web.archive.org/web/20191101195046/http://www.hetman.tv/nomera/2008/2008-1-18/galschka.html|архіў дата=1.11.2019|мова=uk|ref=Метліцька}} * {{кніга|аўтар=Мухинъ Н. Ф.|загаловак=Кієво-братскій училищный монастырь: историческій очеркь (писано на Евгеніе-Румянцевскую премію)|год=1893|месца=Кіевъ|выдавецтва=Типографія Г.Т. Корчакь-Новицкаго|старонак=410|мова=ru|спасылка=https://dlib.ukma.edu.ua/files/original/3/23/10643.1.pdf|ref=Мухинъ|archive-date=1 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101171759/https://dlib.ukma.edu.ua/files/original/3/23/10643.1.pdf}} * {{артыкул|загаловак=Галшка Гулевичівна: до меценатства – через боротьбу|аўтар=Осока Сергій Олександрович|выданне=Повага|год=2016|мова=uk|спасылка=https://povaha.org.ua/halshka-hulevychivna-do-metsenatstva-cherez-borotbu/|архіў=https://web.archive.org/web/20200412235833/https://povaha.org.ua/halshka-hulevychivna-do-metsenatstva-cherez-borotbu/|архіў дата=12.04.2020|ref=Осока|archive-date=12 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412235833/https://povaha.org.ua/halshka-hulevychivna-do-metsenatstva-cherez-borotbu/}} * {{кніга|загаловак=Історична топографія київського Подолу XVII – початку XIX ст.|год=2003|аўтар=Попельницька Олена Олексіївна|месца=Київ|выдавецтва=Стилос|старонак=304|мова=uk|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/966-8518-03-9/966-8518-03-9.pdf|isbn=966-8518-03-9|ref=Попельницька}} * {{кніга|загаловак=Енциклопедія історії України|частка=Гулевичі|том=2|год=2004|аўтар=Тесленко Ігор Анатолійович|адказны=Главный редактор В. А. Смолій|месца=Київ|выдавецтва=Наукова думка|старонкі=249—250|старонак=518|мова=uk|спасылка=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Gulevychi_rid|isbn=966-00-0425-7|ref=Тесленко}} * {{кніга|загаловак=Стара вища освіта в Київській Україні 16-поч.19 в|год=1924|аўтар=Тітов Ф. І.|месца=Київ|выдавецтва=Друкарня Української академії наук|старонак=433|спасылка=https://dlib.ukma.edu.ua/files/original/3/1924/Titov_Starsha_vyshcha_osvita.pdf|мова=uk|ref=Тітов|archive-date=1 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101171812/https://dlib.ukma.edu.ua/files/original/3/1924/Titov_Starsha_vyshcha_osvita.pdf}} * {{кніга|загаловак=Енциклопедія історії України|частка=Гулевичівна Єлизавета (Галшка) Василівна|том=2|год=2004|аўтар=Щербак Віталій Олексійович|адказны=Главный редактор В. А. Смолій|месца=Київ|выдавецтва=Наукова думка|старонкі=250|старонак=518|мова=uk|частка спасылка=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Gulevychivna_E|isbn=966-00-0425-7|ref=Щербак}} * {{артыкул|загаловак=Пам’ять про Галшку Гулевичівну в Києво-Могилянській академії у XVIII столітті: пригадування чи вигадування?|выданне=Київська Академія|год=2009|аўтар=Яременко, Максим|старонкі=18–44|нумар=7|спасылка=http://ekmair.ukma.edu.ua/bitstream/handle/123456789/7351/Maksy%60m_Yaremenko_Pam'yat%60_pro_Galshku_Gulevy%60chivnu.pdf|мова=uk|issn=1995-025X|ref=Яременко}} * {{кніга|загаловак=Києво-Могилянська академія в іменах. XVII—XVIII ст.|частка=Гулевичівна Галшка (Єлизавета) Василівна|год=2001|адказны=відп. ред. В. С. Брюховецький, упоряд. З. І. Хижняк|месца=Київ|выдавецтва=Видавничій дім «КМ Академія»|старонак=367|мова=uk|спасылка=http://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/ukr0000014720|isbn=966-518-132-7|ref=Брюховецький, Хижняк}} == Спасылкі == * {{YouTube|BamBDaaxOgs|Фільм з циклу «Історія без купюр» каналу «Нова Волинь» про Галшку Гулевичівну, 2016 рік|logo=1}} * {{YouTube|S_f-_TSHEhw|Відеоролик про Галшку Гулевичівну з серії «Імена Луцька: маленькі спогади з великої історії». 2017 рік|logo=1}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гулевічаўна Галшка}} [[Катэгорыя:Святыя Украіны]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Украіны]] [[Катэгорыя:Мецэнаты Украіны]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 0rgs45myu18bn0t81ebxta41s1s1w34 0 712620 5186782 4558351 2026-08-25T16:37:35Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5186782 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва=81-я тактычная група |выява=81-а тактична група.jpg |подпіс= |гады=красавік—снежань 2005 |краіна={{Сцягафікацыя|Украіна}} |падпарадкаванне= [[File:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Украіны]] |у складзе=[[File:Multi-National Force-Iraq ShoulderSIeeveInsignia.jpg|22px]] [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку]]: *• [[Украінскія міратворцы ў Іраку|Украінскі кантынгент]] |тып=[[File:БЗ ДШВ.svg|22px]] [[Дэсантна-штурмавыя войскі Украіны]] |роля= |памер= |размяшчэнне=[[Эль-Кут]] |мянушка= |заступнік= |дэвіз= |марш= |талісман= |рыштунак= |бітвы= [[Іракская вайна]] |знакі_адрознення = |вядомыя_камандзіры=[[генерал-маёр]] [[Сяргей Віктаравіч Гарошнікаў]] }} {{Украінскі кантынгент у Іраку}} '''81-я тактычная група , 81-я тг''' ({{lang-uk|81-ша тактична група, 81 тг}}) — вайсковае фармаванне [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]], створанае спецыяльна для ўдзелу ў [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|ваеннай аперацыі ў Іраку]]. У адрозненне ад іншых украінскіх падраздзяленняў, якія прайшлі праз [[Іракскі канфлікт]] раней, група была сфармавана на базе не механізаваных часцей, а дэсантна-штурмавых. Таксама яна, у супрацьлегласці ад папярэднікаў, не мела страт сярод асабістага складу. == Перадгісторыя == З 2003 года [[Украіна]] актыўна ўдзельнічала ў амерыканскай ваеннай аперацыі ў [[Ірак]]у. Пазменна ў ёй задзейнічаны [[19-ы асобны батальён РХБА (Украіна)|19-ы асобны батальён РХБА]] і тры асобныя механізаваныя брыгады — [[5-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|5-я]], [[6-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|6-я]] і [[7-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|7-я]], якія былі створаны выключна для гэтай місіі. Як адзначаў падпалкоўнік Р. Туравец, былы баец 5-й амбр, ужо на 2004 год актыўны вялася дыскусія ўкраінскіх палітыкаў аб мэтазгоднасці знаходжання [[Украінскія міратворцы ў Іраку|ўкраінскага кантынгенту ў Іраку]]. Колькасць загінулых украінцаў на той момант дасягнула 17 чалавек. У верасні [[Міністэрства абароны Украіны|міністр абароны Украіны]] [[Аляксандр Іванавіч Кузьмук|А. Кузьмук]] заявіў аб магчымым заканчэнні місіі<ref name="сайт">[https://web.archive.org/web/20130723101538/http://5ombr.net/7ombr Iнфармацыя з сайта 5-й амбр аб 7-й амбр]</ref>. На гэтым фоне кіраўніцтва скараціла колькасць 7-й брыгады, якая пачала сваю місію ў верасні. Адзін з трох механізаваных батальёнаў (АМБ) — 71-ы, быў расфармаваны. Невялікая частка яго асабістага складу была накіравана для даўкамплектавання 73-га амб. Па агульнай колькасці асабістага складу 7-я брыгада склала 1394 чалавека<ref name="сайт"/>. Для параўнання, 6-я і 5-я амбр мелі па тры батальёны колькасцю больш за 1600 вайскоўцаў. 11 студзеня 2005 года, паводле ініцыятывы лідара [[Камуністычная партыя Украіны|Камуністычнай партыі Украіны]] П. Сіманенкі, [[Вярхоўная Рада]] прыняла пастанову, у якім прэзідэнту было прапанавана неадкладна вярнуць ўкраінскіх міратворцаў на радзіму ''«ў сувязі з небяспечным абвастрэннем ваенна-палітычнай абстаноўкі ў Іраку і ахвярамі сярод украінскіх вайскоўцаў прапануецца лічыць немэтазгодным далейшае знаходжанне падраздзяленняў узброеных сіл Украіны ў гэтай краіне»''<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/537939 Украина выведет войска из Ирака] // «Коммерсантъ», № 2 (3086) от 12 января 2005</ref>. За рашэнне прагаласавалі 308 дэпутатаў<ref>Илья Жегулев. [http://www.gazeta.ru/2005/01/11/oa_144718.shtml Украина выходит из войны] // GAZETA.RU от 11 января 2005</ref>. Рашэнне аб падрыхтоўцы да вываду ўкраінскага кантынгенту прыняў [[Леанід Кучма|Л. Кучма]], але яго рэалізацыя ўпіралася ў нежаданне [[ЗША]]<ref name="сайт"/>. Наступнаму кіраўніку дзяржавы, [[Віктар Юшчанка|В. Юшчанку]], атрымалася пераканаць амерыканцаў у тым, што ва Украіне негатыўна ставяцца да ваеннай прысутнасці ў Іраку, і ён не можа ігнараваць гэтыя настроі, якія асабліва моцна ўзраслі пасля гібелі васемнаццатага вайскоўца<ref name="Коммерсантъ">''Андрей Черников.'' [https://www.kommersant.ru/doc/554944 Украине вернули интернациональный долг] // Коммерсантъ : газета. — 16 марта 2005.</ref>. 15 сакавіка 2005 года пачалося паэтапнае скарачэнне і вывад украінскага кантынгенту з Іраку<ref name="Коммерсантъ"/>. == Місія == У канцы 2004 года ў [[Аператыўнае камандаванне «Захад»|Заходнім аператыўным камандаванні]] пачаліся мерапрыемствы па падрыхтоўцы фарміравання для змены 7-й механізаванай брыгады УС Украіны ў Іраку. Першапачаткова былі планы не камплектаваць, як гэта звычайна рабілася, зборнай брыгады, а адправіць [[80-я асобная дэсантна-штурмавая брыгада (Украіна)|80-ы аэрамабільны полк]] у поўным складзе. Аднак з-за палітычных абставінаў ад гэтай ідэі адмовіліся, прыступіўшы да фарміравання 8-й амбр. У яе склад павінны былі ўвайсці два батальёны. Неўзабаве стала вядома аб планах па вывадзе ўкраінскага кантынгенту з Ірака, таму камандаванне вырашала стварыць замест брыгады тактычную групу<ref name="сайт2">[https://web.archive.org/web/20130723101305/http://5ombr.net/81tg Пра 81-ю тг на сайце 5-й амбр]</ref>. Як і іншыя, 81-я група сфарміравана на падставе Указа Прэзідэнта Украіны ад 02.06.2003 г. № 459 і Пастановы [[Кабінет Міністраў Украіны|Кабінета Міністраў Украіны]] ад 05.06.2003 г. № 897. Перакідка 81-й тактычнай групы ў Ірак ажыццяўлялася паветраным шляхам. Пасадка транспартных [[Іл-76]] праводзілася на аэрадроме горада [[Эль-Кут]], базавым лагеры ўкраінскага кантынгенту. У красавіку 2005 года прыбыла першая група (69 чалавек) са складу 81-й тг і аператыўная група Мінабароны Украіны. З 18 красавіка пачалося сумеснае нясенне службы вайскоўцаў 7-й амбр і 81-й групы па ахове базавага лагера «Дэльта», а праз некалькі дзён, — патруляванне ў зоне адказнасці ўкраінскага кантынгенту. У маі 2005 года 81-я тг прыняла ў 7-й механізаванай брыгады зону адказнасці ў [[Мухафаза Васіт|правінцыі Васіт]]<ref name="сайт2"/>. За перыяд выканання задач вайскоўцамі 81-я тактычная група змагла<ref name="сайт2"/>: * здзейсніць каля 160 канвояў, больш за 1000 патруляванняў у зоне адказнасці; * правесці 12 аперацый; * даглядзець каля 5500 аўтамабіляў і 4000 чалавек, захапіць вялікую колькасць зброі і боепрыпасаў; * выявіць і знішчыць каля 240 тысяч боепрыпасаў; * ажыццявіць падрыхтоўку кадраў для 3-й пяхотнай брыгады [[Узброеныя сілы Ірака|Узброеных сіл Ірака]]; * рэалізаваць 45 праектаў па аднаўленні сацыяльнай інфраструктуры на суму больш за 3 млн долараў. Адной з самых маштабных кампаній 81-й тг стала аперацыя «Павуцінне», да правядзення якой прыцягваўся 2-і пяхотны батальён 3-й брыгады. Мэтай мерапрыемства было выяўленне месцазнаходжання [[іракскія паўстанцы|паўстанцкіх атрадаў]] ў паўночна-заходнім раёне правінцыі Васіт. Характэрна, што менавіта 3-я брыгада арміі Ірака пазней узяла кантроль над украінскай зонай пасля вываду групы<ref name="сайт2"/>. Перад завяршэннем сваёй місіі 81-я тг у адпаведнасці з рашэннем украінскага ўрада перадала іракскай арміі частку ўзбраення і ваеннай тэхнікі<ref name="сайт2"/>. 29 снежня 2005 года апошняя група байцоў на чале з генерал-маёрам Сяргеем Гарошнікавым прыбыла самалётам у [[Львоў]]. Іх сустракаў міністр абароны Украіны [[Анатоль Сцяпанавіч Грыцэнка|Анатоль Грыцэнка]] і камандуючы войскамі Заходняга аператыўнага камандавання генерал-лейтэнант [[Міхаіл Мікалаевіч Куцын|Міхаіл Куцын]]. Пасля вываду ва Украіну тактычная група ператворана ў 80-ы асобны аэрамабільны полк<ref name="81 тактична група"/>. == Склад і структура == Арганізацыйна 81-я тг уключала: * упраўленне групы; * аэрамабільны батальён (чатыры роты); * мінамётную батарэю; * разведвальную роту; * роту ваеннай паліцыі; * інжынерна-сапёрны ўзвод; * узвод радыяцыйнай, хімічнай і бактэрыялагічнай абароны; * вузел сувязі. Частка байцоў займалася падрыхтоўкай іракскіх [[сілавікі|сілавікоў]]<ref name="81 тактична група">{{Cite web|url=http://www.ukrmilitary.com/2015/03/81.html|title=81 тактична група|accessdate=2017-06-11|archive-date=9 червня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609021840/http://www.ukrmilitary.com/2015/03/81.html}}</ref><ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/1513619.html «До шостої річниці війни в Іраку.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001003839/https://www.radiosvoboda.org/a/1513619.html |date=1 жовтня 2020 }} Радіо Свобода, 20 березня 2009</ref>. У арганізацыйна-штатную структуру 81-й тактычнай групы быў уведзены аддзел ваеннай дапамогі — 19 афіцэраў і 22 сяржанта службы па кантракце ў якасці інструктараў і [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]]. Аддзел падзялілі на тры групы. Першай групе ў складзе 11 афіцэраў-саветнікаў трэба было працаваць з афіцэрамі ўпраўлення брыгады, а яшчэ двум групам, у якія ўвайшлі па 4 афіцэры і 7 кантрактнікаў-інструктараў, — рыхтаваць 1-ы і 2-і пяхотныя батальёны. Заняткі з асабістым складам праводзіліся як у месцах дыслакацыі, так і на падрыхтаваных навучальных палях базавага лагера ўкраінцаў<ref name="сайт2"/>. Усе сілы грунтаваліся ў Эль-Куце. Толькі адна рота размяшчалася пад горадам [[Эс-Сувейра]]. Агульная колькасць падраздзялення склала 896 чалавек<ref>[https://www.ukrinform.ua/rubric-politycs/269095-do_kntsya_2005_roku_ves_ukranskiy_mirotvorchiy_kontingent_ma_buti_vivedeniy_z_raku_pdkresliv_prezident_ukrani_u_telefonny_rozmov_z_komandirom_81__taktichno_grupi_ukranskogo_mirotvorchogo_kontingentu_v_raku_407798.html «ДО КІНЦЯ 2005 РОКУ ВЕСЬ УКРАЇНСЬКИЙ МИРОТВОРЧИЙ КОНТИНГЕНТ МАЄ БУТИ ВИВЕДЕНИЙ З ІРАКУ, ПІДКРЕСЛИВ ПРЕЗИДЕНТ УКРАЇНИ У ТЕЛЕФОННІЙ РОЗМОВІ З КОМАНДИРОМ 81-Ї ТАКТИЧНОЇ ГРУПИ УКРАЇНСЬКОГО МИРОТВОРЧОГО КОНТИНГЕНТУ В ІРАКУ»] www.ukrinform.ua, 25.08.2005.</ref>, што было значна менш, чым у папярэднікаў. Пры гэтым, як адзначыў Р. Туравец, ''«нагрузка на асабісты склад была каласальнай — пры скарачэнні ў два разы колькасці кантынгенту аб’ём заданняў фактычна не паменшыўся»''<ref name="сайт2"/>. На ўзбраенні знаходзіліся [[БТР-80]], [[БРДМ-2]] і аўтамабільная тэхніка рознага прызначэння<ref name="81 тактична група"/>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * ''Р. Туровец.''[https://web.archive.org/web/20130723101305/http://5ombr.net/81tg 81-я отдельная тактическая группа] на сайте 5-й отдельной механизированной бригады. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2005 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2005 годзе]] [[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Украіны]] g834tnnrwqm9jap8oirsqwlpduvemv3 5186784 5186782 2026-08-25T16:40:22Z DBatura 73587 /* Місія */ 5186784 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва=81-я тактычная група |выява=81-а тактична група.jpg |подпіс= |гады=красавік—снежань 2005 |краіна={{Сцягафікацыя|Украіна}} |падпарадкаванне= [[File:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Украіны]] |у складзе=[[File:Multi-National Force-Iraq ShoulderSIeeveInsignia.jpg|22px]] [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку]]: *• [[Украінскія міратворцы ў Іраку|Украінскі кантынгент]] |тып=[[File:БЗ ДШВ.svg|22px]] [[Дэсантна-штурмавыя войскі Украіны]] |роля= |памер= |размяшчэнне=[[Эль-Кут]] |мянушка= |заступнік= |дэвіз= |марш= |талісман= |рыштунак= |бітвы= [[Іракская вайна]] |знакі_адрознення = |вядомыя_камандзіры=[[генерал-маёр]] [[Сяргей Віктаравіч Гарошнікаў]] }} {{Украінскі кантынгент у Іраку}} '''81-я тактычная група , 81-я тг''' ({{lang-uk|81-ша тактична група, 81 тг}}) — вайсковае фармаванне [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]], створанае спецыяльна для ўдзелу ў [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|ваеннай аперацыі ў Іраку]]. У адрозненне ад іншых украінскіх падраздзяленняў, якія прайшлі праз [[Іракскі канфлікт]] раней, група была сфармавана на базе не механізаваных часцей, а дэсантна-штурмавых. Таксама яна, у супрацьлегласці ад папярэднікаў, не мела страт сярод асабістага складу. == Перадгісторыя == З 2003 года [[Украіна]] актыўна ўдзельнічала ў амерыканскай ваеннай аперацыі ў [[Ірак]]у. Пазменна ў ёй задзейнічаны [[19-ы асобны батальён РХБА (Украіна)|19-ы асобны батальён РХБА]] і тры асобныя механізаваныя брыгады — [[5-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|5-я]], [[6-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|6-я]] і [[7-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|7-я]], якія былі створаны выключна для гэтай місіі. Як адзначаў падпалкоўнік Р. Туравец, былы баец 5-й амбр, ужо на 2004 год актыўны вялася дыскусія ўкраінскіх палітыкаў аб мэтазгоднасці знаходжання [[Украінскія міратворцы ў Іраку|ўкраінскага кантынгенту ў Іраку]]. Колькасць загінулых украінцаў на той момант дасягнула 17 чалавек. У верасні [[Міністэрства абароны Украіны|міністр абароны Украіны]] [[Аляксандр Іванавіч Кузьмук|А. Кузьмук]] заявіў аб магчымым заканчэнні місіі<ref name="сайт">[https://web.archive.org/web/20130723101538/http://5ombr.net/7ombr Iнфармацыя з сайта 5-й амбр аб 7-й амбр]</ref>. На гэтым фоне кіраўніцтва скараціла колькасць 7-й брыгады, якая пачала сваю місію ў верасні. Адзін з трох механізаваных батальёнаў (АМБ) — 71-ы, быў расфармаваны. Невялікая частка яго асабістага складу была накіравана для даўкамплектавання 73-га амб. Па агульнай колькасці асабістага складу 7-я брыгада склала 1394 чалавека<ref name="сайт"/>. Для параўнання, 6-я і 5-я амбр мелі па тры батальёны колькасцю больш за 1600 вайскоўцаў. 11 студзеня 2005 года, паводле ініцыятывы лідара [[Камуністычная партыя Украіны|Камуністычнай партыі Украіны]] П. Сіманенкі, [[Вярхоўная Рада]] прыняла пастанову, у якім прэзідэнту было прапанавана неадкладна вярнуць ўкраінскіх міратворцаў на радзіму ''«ў сувязі з небяспечным абвастрэннем ваенна-палітычнай абстаноўкі ў Іраку і ахвярамі сярод украінскіх вайскоўцаў прапануецца лічыць немэтазгодным далейшае знаходжанне падраздзяленняў узброеных сіл Украіны ў гэтай краіне»''<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/537939 Украина выведет войска из Ирака] // «Коммерсантъ», № 2 (3086) от 12 января 2005</ref>. За рашэнне прагаласавалі 308 дэпутатаў<ref>Илья Жегулев. [http://www.gazeta.ru/2005/01/11/oa_144718.shtml Украина выходит из войны] // GAZETA.RU от 11 января 2005</ref>. Рашэнне аб падрыхтоўцы да вываду ўкраінскага кантынгенту прыняў [[Леанід Кучма|Л. Кучма]], але яго рэалізацыя ўпіралася ў нежаданне [[ЗША]]<ref name="сайт"/>. Наступнаму кіраўніку дзяржавы, [[Віктар Юшчанка|В. Юшчанку]], атрымалася пераканаць амерыканцаў у тым, што ва Украіне негатыўна ставяцца да ваеннай прысутнасці ў Іраку, і ён не можа ігнараваць гэтыя настроі, якія асабліва моцна ўзраслі пасля гібелі васемнаццатага вайскоўца<ref name="Коммерсантъ">''Андрей Черников.'' [https://www.kommersant.ru/doc/554944 Украине вернули интернациональный долг] // Коммерсантъ : газета. — 16 марта 2005.</ref>. 15 сакавіка 2005 года пачалося паэтапнае скарачэнне і вывад украінскага кантынгенту з Іраку<ref name="Коммерсантъ"/>. == Місія == У канцы 2004 года ў [[Аператыўнае камандаванне «Захад»|Заходнім аператыўным камандаванні]] пачаліся мерапрыемствы па падрыхтоўцы фарміравання для змены 7-й механізаванай брыгады УС Украіны ў Іраку. Першапачаткова былі планы не камплектаваць, як гэта звычайна рабілася, зборнай брыгады, а адправіць [[80-я асобная дэсантна-штурмавая брыгада (Украіна)|80-ы аэрамабільны полк]] у поўным складзе. Аднак з-за палітычных абставінаў ад гэтай ідэі адмовіліся, прыступіўшы да фарміравання 8-й амбр. У яе склад павінны былі ўвайсці два батальёны. Неўзабаве стала вядома аб планах па вывадзе ўкраінскага кантынгенту з Ірака, таму камандаванне вырашала стварыць замест брыгады тактычную групу<ref name="сайт2">[https://web.archive.org/web/20130723101305/http://5ombr.net/81tg Пра 81-ю тг на сайце 5-й амбр]</ref>. Як і іншыя, 81-я група сфарміравана на падставе Указа Прэзідэнта Украіны ад 02.06.2003 г. № 459 і Пастановы [[Кабінет Міністраў Украіны|Кабінета Міністраў Украіны]] ад 05.06.2003 г. № 897. Перакідка 81-й тактычнай групы ў Ірак ажыццяўлялася паветраным шляхам. Пасадка транспартных [[Іл-76]] праводзілася на аэрадроме горада [[Эль-Кут]], базавым лагеры ўкраінскага кантынгенту. У красавіку 2005 года прыбыла першая група (69 чалавек) са складу 81-й тг і аператыўная група Мінабароны Украіны. З 18 красавіка пачалося сумеснае нясенне службы вайскоўцаў 7-й амбр і 81-й групы па ахове базавага лагера «Дэльта», а праз некалькі дзён, — патруляванне ў зоне адказнасці ўкраінскага кантынгенту. У маі 2005 года 81-я тг прыняла ў 7-й механізаванай брыгады зону адказнасці ў [[Мухафаза Васіт|правінцыі Васіт]]<ref name="сайт2"/>. За перыяд выканання задач вайскоўцамі 81-я тактычная група змагла<ref name="сайт2"/>: * здзейсніць каля 160 канвояў, больш за 1000 патруляванняў у зоне адказнасці; * правесці 12 аперацый; * даглядзець каля 5500 аўтамабіляў і 4000 чалавек, захапіць вялікую колькасць зброі і боепрыпасаў; * выявіць і знішчыць каля 240 тысяч боепрыпасаў; * ажыццявіць падрыхтоўку кадраў для 3-й пяхотнай брыгады [[Узброеныя сілы Ірака|Узброеных сіл Ірака]]; * рэалізаваць 45 праектаў па аднаўленні сацыяльнай інфраструктуры на суму больш за 3 млн долараў. Адной з самых маштабных кампаній 81-й тг стала аперацыя «Павуцінне», да правядзення якой прыцягваўся 2-і пяхотны батальён 3-й брыгады. Мэтай мерапрыемства было выяўленне месцазнаходжання [[іракскія паўстанцы|паўстанцкіх атрадаў]] у паўночна-заходнім раёне правінцыі Васіт. Характэрна, што менавіта 3-я брыгада арміі Ірака пазней узяла кантроль над украінскай зонай пасля вываду групы<ref name="сайт2"/>. Перад завяршэннем сваёй місіі 81-я тг у адпаведнасці з рашэннем украінскага ўрада перадала іракскай арміі частку ўзбраення і ваеннай тэхнікі<ref name="сайт2"/>. 29 снежня 2005 года апошняя група байцоў на чале з генерал-маёрам Сяргеем Гарошнікавым прыбыла самалётам у [[Львоў]]. Іх сустракаў міністр абароны Украіны [[Анатоль Сцяпанавіч Грыцэнка|Анатоль Грыцэнка]] і камандуючы войскамі Заходняга аператыўнага камандавання генерал-лейтэнант [[Міхаіл Мікалаевіч Куцын|Міхаіл Куцын]]. Пасля вываду ва Украіну тактычная група ператворана ў 80-ы асобны аэрамабільны полк<ref name="81 тактична група"/>. == Склад і структура == Арганізацыйна 81-я тг уключала: * упраўленне групы; * аэрамабільны батальён (чатыры роты); * мінамётную батарэю; * разведвальную роту; * роту ваеннай паліцыі; * інжынерна-сапёрны ўзвод; * узвод радыяцыйнай, хімічнай і бактэрыялагічнай абароны; * вузел сувязі. Частка байцоў займалася падрыхтоўкай іракскіх [[сілавікі|сілавікоў]]<ref name="81 тактична група">{{Cite web|url=http://www.ukrmilitary.com/2015/03/81.html|title=81 тактична група|accessdate=2017-06-11|archive-date=9 червня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609021840/http://www.ukrmilitary.com/2015/03/81.html}}</ref><ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/1513619.html «До шостої річниці війни в Іраку.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001003839/https://www.radiosvoboda.org/a/1513619.html |date=1 жовтня 2020 }} Радіо Свобода, 20 березня 2009</ref>. У арганізацыйна-штатную структуру 81-й тактычнай групы быў уведзены аддзел ваеннай дапамогі — 19 афіцэраў і 22 сяржанта службы па кантракце ў якасці інструктараў і [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]]. Аддзел падзялілі на тры групы. Першай групе ў складзе 11 афіцэраў-саветнікаў трэба было працаваць з афіцэрамі ўпраўлення брыгады, а яшчэ двум групам, у якія ўвайшлі па 4 афіцэры і 7 кантрактнікаў-інструктараў, — рыхтаваць 1-ы і 2-і пяхотныя батальёны. Заняткі з асабістым складам праводзіліся як у месцах дыслакацыі, так і на падрыхтаваных навучальных палях базавага лагера ўкраінцаў<ref name="сайт2"/>. Усе сілы грунтаваліся ў Эль-Куце. Толькі адна рота размяшчалася пад горадам [[Эс-Сувейра]]. Агульная колькасць падраздзялення склала 896 чалавек<ref>[https://www.ukrinform.ua/rubric-politycs/269095-do_kntsya_2005_roku_ves_ukranskiy_mirotvorchiy_kontingent_ma_buti_vivedeniy_z_raku_pdkresliv_prezident_ukrani_u_telefonny_rozmov_z_komandirom_81__taktichno_grupi_ukranskogo_mirotvorchogo_kontingentu_v_raku_407798.html «ДО КІНЦЯ 2005 РОКУ ВЕСЬ УКРАЇНСЬКИЙ МИРОТВОРЧИЙ КОНТИНГЕНТ МАЄ БУТИ ВИВЕДЕНИЙ З ІРАКУ, ПІДКРЕСЛИВ ПРЕЗИДЕНТ УКРАЇНИ У ТЕЛЕФОННІЙ РОЗМОВІ З КОМАНДИРОМ 81-Ї ТАКТИЧНОЇ ГРУПИ УКРАЇНСЬКОГО МИРОТВОРЧОГО КОНТИНГЕНТУ В ІРАКУ»] www.ukrinform.ua, 25.08.2005.</ref>, што было значна менш, чым у папярэднікаў. Пры гэтым, як адзначыў Р. Туравец, ''«нагрузка на асабісты склад была каласальнай — пры скарачэнні ў два разы колькасці кантынгенту аб’ём заданняў фактычна не паменшыўся»''<ref name="сайт2"/>. На ўзбраенні знаходзіліся [[БТР-80]], [[БРДМ-2]] і аўтамабільная тэхніка рознага прызначэння<ref name="81 тактична група"/>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * ''Р. Туровец.''[https://web.archive.org/web/20130723101305/http://5ombr.net/81tg 81-я отдельная тактическая группа] на сайте 5-й отдельной механизированной бригады. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2005 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2005 годзе]] [[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Украіны]] ezi84i1gspl5it13sz32looojhnrojx 0 712626 5186821 4849340 2026-08-25T19:30:35Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5186821 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва=19-ы АБ РХБА |выява=19-й окремий батальйон радіаційного, хімічного та біологічного захисту.png |подпіс= |гады=са снежня [[2002]] па сакавік [[2004]] |краіна={{Сцягафікацыя|Украіна}} |падпарадкаванне= [[File:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Украіны]] |у складзе=[[File:704th Separate CBRN Defence Regiment SSI.svg|22px]] [[704-ы асобны полк радыяцыйнай, хімічнай, біялагічнай абароны (Украіна)|704-ы АП РХБА]] (да жніўня 2003)<br>[[File:5-а механізована бригада.jpg|22px]] [[5-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|5-я АМБ]] (са жніўня 2003) |тып=[[File:Емблема військ РХБЗ (2007).png|22px]] [[Войскі радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны Украіны]] |роля= |памер= |размяшчэнне= |мянушка= |заступнік= |дэвіз= |марш= |талісман= |рыштунак= |бітвы= |знакі_адрознення = |вядомыя_камандзіры= }} {{Украінскі кантынгент у Іраку}} [[Файл:Members of the Ukrainian Army’s 19th CBRN-Battalion maintaining decontamination skills in Support of Operation Iraqi Freedom at Camp Arifjan, in KUWAIT on August 3rd 2003.jpg|thumb|Байцы батальёна абеззаражваюць грузавік у Кувейце, 3 жніўня 2003.]] '''19-ы асобны батальён радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны; 19-ы АБ РХБЗ''' ({{lang-uk|19-й окремий батальйон радіаційного, хімічного, біологічного захисту; 19 ОБ РХБЗ}}) — рэгулярнае падраздзяленне [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]], якое ў [[2003]] годзе прымала ўдзел у аперацыі на тэрыторыі [[Кувейт]]а. Нумар [[воінская часць|воінскай часці]] — ''А2174''. == Гісторыя == {{Гл. таксама|Уварванне ў Ірак (2003)|Украінскія міратворцы ў Іраку}} Батальён радыяцыйнай, хімічнай і бактэрыялагічнай абароны накіраваны [[Украіна]]й у сакавіку 2003 года ў Кувейт і прызначаны для ліквідацыі наступстваў у выпадку магчымага прымянення [[Ірак]]ам [[зброя масавага знішчэння|зброі масавага знішчэння]]. Само падраздзяленне сфармавана і падрыхтавана яшчэ да афіцыйнага запрашэння для ўдзелу ў гэтай аперацыі. 18 сакавіка 2003 г. [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнтам Украіны]] быў падпісаны ўказ № 227 ''«Аб накіраванні 19-га асобнага батальёна радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны Узброеных Сіл Украіны ў Дзяржаву Кувейт для аказання дапамогі ў абароне грамадзянскага насельніцтва гэтай дзяржавы ад наступстваў магчымага прымянення зброі масавага паражэння і ліквідацыі магчымых наступстваў прымянення зброі масавага паражэння на тэрыторыі Дзяржавы Кувейт»''<ref>{{cite web|title=Указ № 227 «Про направлення 19-го окремого батальйону радіаційного, хімічного та біологічного захисту Збройних Сил України до Держави Кувейт»|url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/227/2003|publisher=Верховна Рада України|accessdate=19 жовтня 2016|author=Президент України|date=18 березня 2003 року|archive-date=30 жовтня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030201748/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/227/2003}}</ref>. ==Падрыхтоўка падраздзялення == Батальён камплектаваўся салдатамі на кантрактнай аснове, якія збіраліся з усёй Украіны. Падраздзяленні пры гэтым камплектаваліся так: * Упраўленне, узвод РХБ-разведкі, першая рота РХБА, штабная рота, інжынерна-сапёрны ўзвод, рамузвод, узвод матэрыяльнага забеспячэння, медпункт, клуб — асабістым складам [[Аператыўнае камандаванне «Захад»|Заходняга аператыўнага камандавання]]; * другая рота РХБА — асабістым складам [[Аператыўнае камандаванне «Поўдзень»|Паўднёвага аператыўнага камандавання]]; * рота дэгазацыі і дэзінфекцыі (абмундзіраванне і рыштунак) – асабістым складам [[Аператыўнае камандаванне «Поўнач»|Паўночнага аператыўнага камандавання]]. Многія салдаты і афіцэры ўжо мелі вопыт выканання задач у [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых місіях]]. Камандзірам батальёна быў прызначаны намеснік камандзіра 704-га палка РХБ абароны па ўзбраенні падпалкоўнік Юрый Васільевіч Анішчук, начальнікам штаба — першым намеснікам камандзіра батальёна — падпалкоўнік Васіль Сцяпанавіч Кіцул. == Арганізацыйна-штатная структура == Перад пачаткам місіі ў Кувейце 19-ы батальён меў наступную структуру: * Упраўленне — 48 чал. * Штабная рота — 87 чал. * Узвод радыяцыйнай, хімічнай, біялагічнай разведкі — 18 чал. * Дзве роты радыяцыйнай, хімічнай, біялагічнай абароны — 180 чал. * Рота дэгазацыі і дэзінфекцыі (абмундзіраванне і рыштунак) — 56 чал. * Рамонтны ўзвод — 37 чал. * Узвод матэрыяльнага забеспячэння — 55 чал. * Электратэхнічны ўзвод — 19 чал. * Медыцынскі пункт — 29 чал. * Клуб — 3 чал. Усяго — 532 вайскоўца, з іх: афіцэраў — 65, прапаршчыкаў — 35, сяржантаў — 75, салдатаў — 357. Пазней, ужо ў ходзе перакідання, згодна дырэктывам [[Міністэрства абароны Украіны|міністра абароны Украіны]], структура і колькасць батальёна была зменена. == Узнагароды == На дзень фарміравання 73 вайскоўцаў былі ўзнагароджаны медалямі ААН «На службе свету», 42 – [[Медаль НАТА|медалямі НАТА «На службе міру і свабоды]]» і 2 чалавекі – медалём «Воіну-інтэрнацыяналісту». {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ukrmilitary.com/2016/01/19-separate-chemial-battalion.html Місія 19 окремого батальйону РХБЗ в Кувейті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119193330/http://www.ukrmilitary.com/2016/01/19-separate-chemial-battalion.html |date=19 листопада 2016 }} * {{cite web|title=19-й отдельный специальный батальон|url=http://5ombr.net/19osb|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723101445/http://5ombr.net/19osb|archivedate=23 липень 2013|accessdate=30 жовтень 2016|url-status=dead}}{{ref-ru}} * {{cite web|title=Структура 5-й отдельной механизированной бригады|url=http://5ombr.net/struct|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723101459/http://5ombr.net/struct|archivedate=23 липень 2013|accessdate=30 жовтень 2016|url-status=dead}}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Украіны]] 2zb8ernx66rwfe6cexzkcunjo33pz21 0 712645 5187081 5138145 2026-08-26T10:41:59Z DBatura 73587 /* Перадумова */ 5187081 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Пратэсты на Шры-Ланцы | частка = | выява = [[Файл:Anti-government protest in Sri Lanka 2022.jpg|280px]] | апісанне = | дата = з [[15 сакавіка]] па [[14 ліпеня]] [[2022]] | месца = {{Сцягафікацыя|Шры-Ланка}} | прычыны = [[эканамічны крызіс]] | мэты = адстаўка ўрада | метады =дэманстрацыі, інтэрнэт-актывізм, бунты | вынік = | статус = | саступкі = | бок1 = | бок2 = | бок3 = | ключавыяфігуры1 = | ключавыяфігуры2 = | ключавыяфігуры3 = | колькі1 = | колькі2 = | колькі3 = | страты1 = | страты2 = | страты3 = | параненыя = | загінулыя = | арыштаваныя = | заўвагі = }} '''Пратэсты на [[Шры-Ланка|Шры-Ланцы]]''', што пазней перараслі ў беспарадкі, пачаліся ў сакавіку [[2022]] года на фоне найбуйнейшага эканамічнага крызісу ў краіне з моманту здабыцця яе незалежнасці. Пратэстоўцы запатрабавалі адстаўкі ўрада. [[9 ліпеня]] яны ўварваліся ва ўрадавыя будынкі, у тым ліку ў рэзідэнцыю прэзідэнта краіны [[Гатабая Раджапаксэ]]. Было абвешчана аб адстаўцы прэзідэнта. [[10 ліпеня]] Раджапаксэ заявіў аб сыходзе ў адстаўку 13-га чысла<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/15175203|title=СМИ: президент Шри-Ланки уйдет в отставку 13 июля|website=|subtitle=Newswire также сообщает, что спикер парламента Шри-Ланки известил президента о решении лидеров партий о его отставке|date=2022-07-09|publisher=ТАСС|access-date=2022-07-09}}</ref>. ==Перадумовы == Пратэстам папярэднічаў найбуйнейшы [[Эканамічны крызіс на Шры-Ланцы (з 2019)|эканамічны крызіс]] у незалежнай Шры-Ланцы. Адной з яго прычын стала забарона ў красавіку [[2021]] года выкарыстання неарганічных угнаенняў і аграхімікатаў з мэтай пераходу да арганічнай сельскай гаспадаркі. Падзенне вытворчасці [[чай|чая]] (адной з вядучых экспартных культур) прывяло да эканамічных страт у памеры каля 425 мільёнаў долараў, а вытворчасць [[рыс]]у ўпала на 20% толькі на працягу першых шасці месяцаў. Краіна, раней самадастатковая ў яго вытворчасці, была вымушана імпартаваць рыс на суму 450 мільёнаў долараў. У цэлым, сельскагаспадарчая вытворчасць стала ў некалькі разоў больш дарагой пры рэзкім зніжэнні ўраджайнасці<ref>{{cite news|last1=Nordhaus|first1=Ted|last2=Shah|first2=Saloni|date=2022-03-05|title=In Sri Lanka, Organic Farming Went Catastrophically Wrong|work=Foreign Policy|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/05/sri-lanka-organic-farming-crisis/|access-date=3 April 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/9/1/organic-food-revolution-sri-lanka-tea-industry|title=Organic food revolution in Sri Lanka threatens its tea industry|website=Aljazeera|date=2021-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210904184316/https://www.aljazeera.com/news/2021/9/1/organic-food-revolution-sri-lanka-tea-industry|archive-date=2021-09-04|access-date=2021-09-05|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Sirimane|first1=Shirajiv|title=Major food crisis in October?|url=http://www.dailynews.lk/2022/05/30/business/279774/major-food-crisis-october|access-date=30 May 2022|work=Daily News|language=en}}</ref>. Іншай прычынай стала зніжэнне замежнага [[турызм]]у ў перыяд [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5457533|title=Премьер-министр Шри-Ланки созвал экстренное совещание партийных руководителей из-за протестов|website=Коммерсантъ|date=2022-07-09|access-date=2022-07-10}}</ref>. ==Ход пратэстаў== Пратэсты пачаліся [[15 сакавіка]] [[2022]] года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://economynext.com/sri-lankas-main-opposition-to-hold-demonstration-on-march-15-in-colombo-91305|title=Sri Lanka’s main opposition to hold demonstration on March 15 in Colombo|website=EconomyNext|date=2022-03-07|access-date=2022-05-15}}</ref> і былі выкліканы найбуйнейшым эканамічным крызісам у краіне з моманту здабыцця яе незалежнасці<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.borgenmagazine.com/sri-lankas-economic-crisis/|title=Everything to Know About Sri Lanka’s Economic Crisis|website=BORGEN|date=2022-04-23|access-date=2022-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/7/infographic-sri-lankas-economic-crisis-and-political-turmoil|title=Infographic: Sri Lanka’s economic crisis and political turmoil|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-05-15}}</ref>, [[інфляцыя]]й<ref>{{Cite news|accessdate=2022-05-15|date=2022-04-01|website=Bloomberg.com|title=Sri Lanka Declares Public Emergency, Imposes Curfew|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-01/sri-lanka-declares-public-emergency-after-inflation-protests}}</ref> і [[карупцыя]]й<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220401-sri-lanka-s-all-powerful-rajapaksas-under-fire|title=Sri Lanka's all-powerful Rajapaksas under fire|website=France 24|date=2022-04-01|access-date=2022-05-15}}</ref>. Асноўным патрабаваннем пратэстоўцаў стала неадкладная адстаўка ўрада [[Гатабая Раджапаксэ]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/01/sri-lanka-protesters-try-to-storm-presidents-house-as-economic-crisis-deepens|title=Sri Lanka: 50 injured as protesters try to storm president’s house amid economic crisis|website=the Guardian|date=2022-04-01|access-date=2022-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newswire.lk/2022/03/13/main-opposition-sjb-to-hold-mass-protest-rally-in-colom/|title=Main opposition SJB to hold mass protest rally in Colombo|website=NewsWire|date=2022-03-13|access-date=2022-05-15|archive-date=15 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315135842/https://www.newswire.lk/2022/03/13/main-opposition-sjb-to-hold-mass-protest-rally-in-colom/|url-status=dead}}</ref>. Большасць пратэстоўцаў не звязаны ні з адной палітычнай партыяй, некаторыя выказалі незадаволенасць цяперашняй парламенцкай апазіцыяй<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://island.lk/the-betrayal-of-the-young/|title=The betrayal of the young|author=Dilshan Nadeera|access-date=2022-05-15}}</ref>. Некалькі акцый былі праведзены асобамі, звязанымі з палітычнымі партыямі, але пасля праваліліся з-за адсутнасці падтрымкі. Пратэсты былі ў асноўным арганізаваны шырокай грамадскасцю, уключаючы настаўнікаў, студэнтаў, лекараў, медсясцёр, IT-спецыялістаў, фермераў, юрыстаў, грамадскіх актывістаў, спартсменаў, інжынераў і паліцыянтаў<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=en|url=https://thediplomat.com/2022/04/sri-lankas-leaderless-protests/|title=Sri Lanka’s Leaderless Protests|website=thediplomat.com|access-date=2022-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://indianexpress.com/article/world/sri-lanka-the-protesters-7872646/|title=Sri Lanka: The protesters|website=The Indian Express|date=2022-04-17|access-date=2022-05-15}}</ref>. Мітынгоўцы звычайна скандавалі такія [[лозунг]]і, як «Ідзі дадому, Гата!» і «Ідзіце дадому, Раджапаксэ!»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymirror.lk/front_page/Carpenters-in-Moratuwa-stage-protest/238-234339|title=Carpenters in Moratuwa stage protest - Front Page {{!}} Daily Mirror|website=www.dailymirror.lk|access-date=2022-05-15}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2022-05-15|first=Meera|last=Srinivasan|date=2022-04-04|id=0971-751X|location=Colombo|website=The Hindu|title=Opposition reject Gotabaya call to join cabinet amid crisis|url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-crisis-gotabaya-rajapaksa-invites-all-parties-to-cabinet-to-find-solutions/article65289008.ece}}</ref>. Моладзь Шры-Ланкі адыграла важную ролю ў правядзенні акцый пратэсту ў [[Galle Face Green]], скандуючы такія лозунгі, як «Вы звязаліся не з тым пакаленнем!» і «Не гуляйце з нашым будучым!»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ft.lk/columns/Don-t-play-around-with-this-generation/4-733365|title=Don’t play around with this generation|website=ft.lk|date=2022-04-12|access-date=2022-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://ceylontoday.lk/2022/04/18/messed-with-the-wrong-generation/|title=‘Messed with the Wrong Generation’|author=Shivanthi ranasinghe|website=Ceylon Today|date=2022-04-18|access-date=2022-05-15|archive-date=6 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706074927/https://ceylontoday.lk/2022/04/18/messed-with-the-wrong-generation/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sundaytimes.lk/220410/news/the-youth-are-marching-on-479537.html|title=The youth are marching on|website=Print Edition - The Sunday Times, Sri Lanka|access-date=2022-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sundaytimes.lk/220417/news/diverse-but-determined-the-people-keep-coming-to-galle-face-479933.html|title=Diverse but determined; the people keep coming to Galle Face|website=Print Edition - The Sunday Times, Sri Lanka|access-date=2022-05-15|archive-date=19 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419053608/https://www.sundaytimes.lk/220417/news/diverse-but-determined-the-people-keep-coming-to-galle-face-479933.html|url-status=dead}}</ref>. У адказ на пратэсты абвешчана [[надзвычайнае становішча]], уведзены [[каменданцкі час]], абмежавана праца [[сацыяльная сетка|сацыяльных сетак]], такіх як [[Facebook]], [[Twitter]], [[WhatsApp]], [[Instagram]], [[Viber]] і [[YouTube]], былі арыштаваны інтэрнэт-актывісты<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/obschestvo/14602879|title=СМИ: заключенных могли использовать для нападения на протестующих в Шри-Ланке|website=ТАСС|access-date=2022-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.viralbake.com/sri-lanka-declared-state-of-emergency-as-crisis-sparks-protests/|title=Sri Lanka Declared State Of Emergency As Crisis Sparks Protests|website=Viral Bake|date=2022-04-02|access-date=2022-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220402074021/https://www.viralbake.com/sri-lanka-declared-state-of-emergency-as-crisis-sparks-protests/|archivedate=2 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2022-05-15|date=2022-04-03|website=BBC News|title=Gotabaya Rajapaksa: Economic crisis protesters defy curfew in Sri Lanka|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-60962185}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/2/sri-lanka-in-36-hour-nationwide-curfew-to-quell-unrest|title=Sri Lanka imposes curfew after protests over food, fuel shortages|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-05-15}}</ref>. Гэтыя меры ўзмацнілі грамадскае незадавальненне і паслужылі пачаткам дэманстрацый супраць падаўлення асноўных [[Правы чалавека|правоў чалавека]]<ref>{{Cite web|lang=si|url=https://www.ada.lk/breaking_news/ඇදිරිය-හා-සමාජ-මාධ්‍ය-තහනම-නිසා-රජයට-ඇති-අප්‍රසාදය-ඉහළට-/11-391936|title=ඇදිරිය හා සමාජ මාධ්‍ය තහනම නිසා රජයට ඇති අප්‍රසාදය ඉහළට?|website=www.ada.lk|access-date=2022-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymirror.lk/breaking_news/Sri-Lankans-in-NZ-Australia-take-to-the-street-against-govt/108-234377|title=Sri Lankans in NZ, Australia take to the street against govt. - Breaking News {{!}} Daily Mirror|website=www.dailymirror.lk|access-date=2022-05-15}}</ref>. Блакаванне сацыяльных сетак таксама мела непрыемныя наступствы для ўрада краіны: жыхары Шры-Ланкі пачалі масава выкарыстоўваць [[VPN]], што прывяло да распаўсюджвання пратэстных [[хэштэг]]аў #GoHomeRajapaksas і #GoHomeGota, у такіх краінах, як [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Сінгапур]] і [[Германія]]; блакаванне было знята ў дзень яе ўстаноўкі. Акрамя таго, [[Камісія па правах чалавека Шры-Ланкі]] асудзіла гэтую меру і выклікала службовых асоб, адказных за падаўленне дзеянняў пратэстуючых<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newswire.lk/2022/04/03/social-media-ban-backfires-anti-govt-solgans-trends-in-other-countrie/|title=Social media ban backfires : Anti Govt slogans trends in other countries|website=NewsWire|date=2022-04-03|access-date=2022-05-15|archive-date=3 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403104845/https://www.newswire.lk/2022/04/03/social-media-ban-backfires-anti-govt-solgans-trends-in-other-countrie/|url-status=dead}}</ref>. [[3 красавіка]] ўсе 26 членаў другога кабінета Гатабая Раджапаксэ, за выключэннем прэм’ер-міністра, масава падалі ў адстаўку. СМІ палічылі адстаўкі «няшчырымі», адзначыўшы, што пры адстаўках не выконваўся канстытуцыйны пратакол<ref>{{Cite news|accessdate=2022-05-15|date=2022-04-04|website=BBC News|title=Sri Lanka: Reshuffle begins after cabinet quits over protests|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-60975941}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymirror.lk/latest_news/Cabinet-resigns-interim-govt-soon/342-234400|title=Cabinet resigns, interim govt. soon - Latest News {{!}} Daily Mirror|website=www.dailymirror.lk|access-date=2022-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://economynext.com/sri-lanka-main-sjb-slams-sham-cabinet-resignation-says-no-deal-92523|title=Sri Lanka main SJB slams ‘sham’ cabinet resignation, says no deal|website=EconomyNext|date=2022-04-04|access-date=2022-05-15}}</ref>. На наступны дзень некалькі чалавек былі адноўлены ў розных міністэрствах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymirror.lk/latest_news/4-new-Ministers-sworn-in/342-234453|title=4 new Ministers sworn in - Latest News {{!}} Daily Mirror|website=www.dailymirror.lk|access-date=2022-05-15}}</ref>. Галоўны парламенцкі арганізатар [[Джонстан Фернанда]] настаяў на тым, што прэзідэнт не сыдзе ў адстаўку ні пры якіх абставінах, нягледзячы на шматлікія заклікі пратэстоўцаў, апазіцыі і шырокай грамадскасці<ref>{{Cite news|accessdate=2022-05-15|date=2022-04-06|website=BBC News|title=Gotabaya Rajapaksa: Sri Lanka president defies calls for his resignation|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61005827}}</ref>. [[12 мая]] новым прэм’ер-міністрам Шры-Ланкі быў прызначаны [[Раніл Вікрамасінгхе]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://hikka.ru/piliticheskiy-economicheskiy-krizis-shri-lanka-2022/|title=2022: Политический и экономический кризис в Шри-Ланке|access-date=2022-06-10}}</ref>. Пратэстоўцам удалося дамагчыся значных поспехаў, уключаючы адхіленне ад пасады чыноўнікаў і міністраў, у тым ліку членаў сям’і Раджапаксэ і яе блізкіх паплечнікаў, якіх палічылі адказнымі за эканамічны крызіс, і прызначэнне больш кваліфікаваных экспертаў і вопытных чыноўнікаў, уключаючы стварэнне Кансультатыўнай групы па шматбаковым узаемадзеянні і прымальнасці ўзроўню доўгу<ref name="автоссылка1" />. [[9 ліпеня]] пратэстоўцы захапілі рэзідэнцыю прэзідэнта Шры-Ланкі<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20220709/protest-1801382326.html|title=Протестующие на Шри-Ланке захватили резиденцию президента, сообщили СМИ|website=РИА Новости|date=2022-07-09|access-date=2022-07-09}}</ref>, Гатабая Раджапаксэ бег<ref>{{Cite news|title=Президент Шри-Ланки бежал из-за вторжения протестующих в его резиденцию|url=https://profile.ru/news/abroad/prezident-shri-lanki-bezhal-iz-za-vtorzheniya-protestujushhih-v-ego-rezidenciju-1118889/|website=Профиль|date=2022-07-09|accessdate=2022-07-09}}</ref>. Яны таксама ўварваліся ў [[Прэзідэнцкі сакратарыят]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newswire.lk/2022/07/09/protesters-breach-presidential-secretariat/|title=Protesters breach Presidential Secretariat|website=NewsWire|date=2022-07-09|access-date=2022-07-10|archive-date=16 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220716102943/https://www.newswire.lk/2022/07/09/protesters-breach-presidential-secretariat/|url-status=dead}}</ref> і афіцыйную рэзідэнцыю прэм’ер-міністра<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vz.ru/news/2022/7/9/1166962.html|title=Протестующие в Шри-Ланке вошли в здание резиденции премьера|website=Взгляд.ру|access-date=2022-07-10}}</ref>. [[Паліцыя Шры-Ланкі]] збіла пратэстуючых і чатырох журналістаў ля будынка<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newswire.lk/2022/07/09/police-attack-journalists-covering-protests/|title=Police attack journalists covering protests|website=NewsWire|date=2022-07-09|access-date=2022-07-10|archive-date=9 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709143422/https://www.newswire.lk/2022/07/09/police-attack-journalists-covering-protests/|url-status=dead}}</ref>. Прэм’ер-міністр заявіў у Twitter пра гатоўнасць сысці са сваёй пасады. У сваю чаргу спікер парламента выступіў з заявай аб тым, што прэзідэнт Раджапаксэ сыдзе ў адстаўку [[13 ліпеня]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://economynext.com/sri-lanka-president-to-resign-on-july-13-speaker-97202|title=Sri Lanka president to resign on July 13: Speaker|website=EconomyNext|date=2022-07-09|access-date=2022-07-10}}</ref>. Каля 22:00 пратэстоўцы падпалілі захопленую рэзідэнцыю прэм’ер-міністра<ref>{{Cite news|title=На Шри-Ланке подожгли резиденцию премьер-министра|url=https://news.ru/world/na-shri-lanke-podozhgli-rezidenciyu-premer-ministra/|website=News.ru|date=2022-07-09|accessdate=2022-07-09}}</ref>. [[13 ліпеня]] канцылярыя прэм'ер-міністра паведаміла, што Гатабая Раджапаксэ збег на [[Мальдывы]]. У краіне абвешчана надзвычайнае становішча. Спікер парламента заявіў, што Раніл Вікрамасінгхе быў прызначаны Раджапаксэ выконваючым абавязкі прэзідэнта<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/7/13/sri-lanka-crisis-live-news-updates|title=State of emergency imposed in Sri Lanka after president flees|author=Joseph Stepansky|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-07-13}}</ref>. Пратэстоўцы пачалі патрабаваць і яго адстаўкі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/16/sri-lankas-political-crisis-continues-as-ranil-wickremesinghe-bids-to-be-president|title=Sri Lanka’s political crisis continues as Ranil Wickremesinghe bids to be president|website=the Guardian|date=2022-07-16|access-date=2022-07-19}}</ref>. [[20 ліпеня]] Вікрамасінгхе быў абраны парламентам на пасаду прэзідэнта<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2022/07/20/932164-novim-prezidentom-shri-lanki-stal-vikremesinghe|title=Новым президентом Шри-Ланки стал бывший премьер страны Ранил Викремесингхе|website=www.vedomosti.ru|date=2022-07-20}}</ref>. == Становішча на фоне пратэстаў == [[12 красавіка]] Шры-Ланка абвясціла [[дэфолт]] па знешняму абавязку на фоне крызісу і пратэстаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/economics/12/04/2022/62552aed9a79472686a5092c|title=Шри-Ланка объявила дефолт по внешнему долгу на фоне нехватки валюты|website=РБК|access-date=2022-05-15}}</ref>. На [[27 чэрвеня]] ў краіне не засталося бензіну і дызеля нават на адзін дзень<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymirror.lk/breaking_news/SL-runs-out-of-fuel-and-no-new-shipments-ordered/108-239863|title=SL runs out of fuel and no new shipments ordered - Breaking News {{!}} Daily Mirror|website=www.dailymirror.lk|access-date=2022-06-27}}</ref>. Кабінет міністраў спыніў продаж паліва на два тыдні, каб захаваць яго на выпадак надзвычайных сітуацый. Выключэнне было зроблена толькі для медыцынскага і харчовага сектараў. Афіцыйны прадстаўнік урада Бандула Гунавардана папярэдзіў, што грамадскі транспарт спыніць працу ў бліжэйшы час<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2022/06/29/benzina-net.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https://yandex.ru/news/search?text=|title=Шри-Ланка остановит автобусы|website=Российская газета|date=2022-06-29|access-date=2022-06-29}}</ref>. Прэзідэнт Шры-Ланкі Гатабая Раджапаксэ паведаміў, што ЗША накіруюць яго краіне дадаткова 20 мільёнаў долараў у выглядзе дапамогі для барацьбы з наступствамі эканамічнага крызісу<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/15065045|title=Президент Шри-Ланки Готабая Раджапакса сообщил, что США направят его стране дополнительно $20 млн в виде помощи для борьбы с последствиями экономического кризиса.|website=ТАСС|date=2022-06-29|access-date=2022-06-29}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Пратэсты 2022 года]] [[Катэгорыя:Палітыка Шры-Ланкі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Шры-Ланкі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] a06l2qb1sxfpsqmvi3wikrcztes9lwr 0 715992 5186766 4191142 2026-08-25T14:15:02Z Pabojnia 135280 афармленне 5186766 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мацьё}} {{Мастак}} '''Жорж Мацьё (Мацье)''' ({{lang-fr|Georges Mathieu}}; {{ДН|27|1|1921}}, [[Булонь-сюр-Мэр]] — {{ДС|10|6|2012}}, {{МС|Парыж||}}) — французскі [[мастак]], адзін з галоўных прадстаўнікоў лірычнага абстракцыянізму і «жывапісу дзеяння», школы [[ташызм]]у ў Еўропе. З 1947 года ён выступаў супраць геаметрычнага абстракцыянізму ў абарону мастацтва прамога выяўлення, якое засяроджвае ўвагу на самім творчым акце. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мацьё Жорж}} [[Катэгорыя:Мастакі Францыі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Францыі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі-экспрэсіяністы]] [[Катэгорыя:Мастакі-абстракцыяністы]] [[Катэгорыя:Парыжская школа]] [[Катэгорыя:Мастакі марак]] 6z8g25c8u5dis0lc1huof33lii924hj 0 715993 5186768 5186635 2026-08-25T14:17:01Z Pabojnia 135280 афармленне 5186768 wikitext text/x-wiki '''Мацьё'''<ref name="bnkorpus">{{cite web|url=https://daviedka.bnkorpus.info/%d1%83%d0%bb%d0%b0%d1%81%d0%bd%d1%8b%d1%8f-%d0%bd%d0%b0%d0%b7%d0%be%d1%9e%d0%bd%d1%96%d0%ba%d1%96-depardieu-%d1%96-mathieu-%d0%bf%d0%b0-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d0%ba%d1%83/|title=Прозвішчы Depardieu і Mathieu па-беларуску|publisher=Даведка Нацыянальнага корпуса беларускай мовы}}</ref> ({{lang-fr|Mathieu, Matthieu}}) — французскае імя, прозвішча і тапонім. == Імя == * [[Мацьё I (герцаг Латарынгіі)|Мацьё I]] (каля 1119—1176) — герцаг Латарынгіі, граф Туля. * {{нп5|Мацьё I (граф Нанта)|Мацьё I|ru|Матье I (граф Нанта)}} (пам. 1051) — граф Нанта. * {{нп5|Мацьё I дэ Манмарансі|Мацьё I дэ Манмарансі|ru|Матье I де Монморанси}} (пам. 1160) — барон дэ Манмарансі, канетабль Францыі. * {{нп5|Мацьё II (герцаг Латарынгіі)|Мацьё II|ru|Матье II (герцог Лотарингии)}} (пам. 1251) — герцаг Латарынгіі. * {{нп5|Мацьё II (граф Нанта)|Мацьё II|ru|Матье II (граф Нанта)}} (пам. 1103/1104) — граф Нанта. * {{нп5|Мацьё II (граф Туля)|Мацьё II|ru|Матье II (граф Туля)}} (пам. 1207) — граф Туля. * {{нп5|Мацьё II дэ Манмарансі|Мацьё II дэ Манмарансі|ru|Матье II де Монморанси}} (1174—1230) — барон дэ Манмарансі, канетабль Францыі. * {{нп5|Мацьё III дэ Манмарансі|Мацьё III дэ Манмарансі|ru|Матье III де Монморанси}} (пам. 1270) — барон дэ Манмарансі. * {{нп5|Мацьё IV дэ Манмарансі|Мацьё IV дэ Манмарансі|ru|Матье IV де Монморанси}} (1252—1304) — барон дэ Манмарансі, Вялікі камергер Францыі. * {{нп5|Мацьё V дэ Манмарансі|Мацьё V дэ Манмарансі|ru|Матье V де Монморанси}} (пам. 1310) — барон дэ Манмарансі. * {{нп5|Мацьё дэ Манмарансі (граф Панцьё)|Мацьё дэ Манмарансі|ru|Матье де Монморанси (граф Понтье)}} (пам. 1250) — сеньёр д’Ацішы, граф Панцьё. * {{нп5|Мацьё Эльзаскі|Мацьё Эльзаскі|ru|Матье Эльзасский}} (каля 1137—1173) — граф Булоні. == Прозвішча == === Мацьё === * {{нп5|Бертран Мацьё||fr|Bertrand Mathieu}} (нар. 1956) — французскі правазнавец. * {{нп5|Георг Давід Мацьё||ru|Матьё, Георг Давид}} (1737—1778) — нямецкі мастак-партрэтыст. * {{нп5|Давід Мацьё||ru|Матьё, Давид}} (1697—1756) — нямецкі мастак-партрэтыст. * {{нп5|Жак-Мары-Адрыен-Сезар Мацьё||ru|Матьё, Жак-Мари-Адриен-Сезар}} (1796—1875) — французскі кардынал. * {{нп5|Жан-Батыст Шарль Мацьё||fr|Jean-Baptiste Charles Matthieu}} (1763—1833) — французскі рэвалюцыянер. * [[Жорж Мацьё]] (1921—2012) — французскі мастак. * [[Жэрэмі Мацьё]] (нар. 1983) — французскі футбаліст. * {{нп5|Клод Луі Мацьё||ru|Матьё, Клод Луи}} (1783—1875) — французскі астраном. * {{нп5|Леапольд Мацьё||ru|Матьё, Леопольд}} (1750—1778) — нямецкі мастак-партрэтыст. * {{нп5|Лексан Мацьё||ru|Матьё, Лексон}} (нар. 1999) — канадскі баксёр. * [[Мірэй Мацьё]] (нар. 1946) — французская спявачка<ref name="bnkorpus" />. * {{NL|Марыс Мацьё}} * {{нп5|Нікаля Мацьё||ru|Матьё, Николя}} (нар. 1978) — французскі пісьменнік. * {{нп5|Поль-Анры Мацьё||ru|Матьё, Поль-Анри}} (нар. 1982) — французскі тэнісіст. * {{нп5|Рафаэль Мацьё||ru|Матьё, Рафаэль}} (нар. 1983) — французскі кёрлінгіст. * {{нп5|Сімона Мацьё||ru|Матьё, Симона}} (1908—1980) — французская тэнісістка. * {{нп5|Франсуа-Дэзірэ Мацьё||ru|Матьё, Франсуа-Дезире}} (1839—1908) — французскі кардынал. * {{нп5|Шанталь Мацьё||ru|Матьё, Шанталь}} (нар. 1951) — франка-швейцарская арфістка. * {{нп5|Шарль Адольф Гіслен Мацьё||ru|Матьё, Шарль Адольф Гислен}} (1804—1876) — бельгійскі пісьменнік і паэт. * {{NL|Эміль Мацьё}} == Састаўныя прозвішчы == * {{нп5|П'ер Мацьё-Бадэ||ru|Матьё-Боде, Пьер}} (1816—1911) — французскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. == Тапонімы == * {{нп5|Мацьё (Кальвадос)|Мацьё|ru|Матьё (Кальвадос)}} — камуна ў дэпартаменце [[Кальвадос (дэпартамент)|Кальвадос]] у Францыі. == Гл. таксама == * {{нп5|Лісіеўскія-Мацьё||ru|Лисиевские-Матьё}} * [[Мацье]] * [[Мэцью]] * [[Мацвей]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць|імя|цёзкі2|паселішчы|іншае}} df0pn928uwakrthsf5khhyc922kbl8z 5187154 5186768 2026-08-26T11:52:39Z Autumndancer 168015 /* Мацьё */ алфавітны парадак 5187154 wikitext text/x-wiki '''Мацьё'''<ref name="bnkorpus">{{cite web|url=https://daviedka.bnkorpus.info/%d1%83%d0%bb%d0%b0%d1%81%d0%bd%d1%8b%d1%8f-%d0%bd%d0%b0%d0%b7%d0%be%d1%9e%d0%bd%d1%96%d0%ba%d1%96-depardieu-%d1%96-mathieu-%d0%bf%d0%b0-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d0%ba%d1%83/|title=Прозвішчы Depardieu і Mathieu па-беларуску|publisher=Даведка Нацыянальнага корпуса беларускай мовы}}</ref> ({{lang-fr|Mathieu, Matthieu}}) — французскае імя, прозвішча і тапонім. == Імя == * [[Мацьё I (герцаг Латарынгіі)|Мацьё I]] (каля 1119—1176) — герцаг Латарынгіі, граф Туля. * {{нп5|Мацьё I (граф Нанта)|Мацьё I|ru|Матье I (граф Нанта)}} (пам. 1051) — граф Нанта. * {{нп5|Мацьё I дэ Манмарансі|Мацьё I дэ Манмарансі|ru|Матье I де Монморанси}} (пам. 1160) — барон дэ Манмарансі, канетабль Францыі. * {{нп5|Мацьё II (герцаг Латарынгіі)|Мацьё II|ru|Матье II (герцог Лотарингии)}} (пам. 1251) — герцаг Латарынгіі. * {{нп5|Мацьё II (граф Нанта)|Мацьё II|ru|Матье II (граф Нанта)}} (пам. 1103/1104) — граф Нанта. * {{нп5|Мацьё II (граф Туля)|Мацьё II|ru|Матье II (граф Туля)}} (пам. 1207) — граф Туля. * {{нп5|Мацьё II дэ Манмарансі|Мацьё II дэ Манмарансі|ru|Матье II де Монморанси}} (1174—1230) — барон дэ Манмарансі, канетабль Францыі. * {{нп5|Мацьё III дэ Манмарансі|Мацьё III дэ Манмарансі|ru|Матье III де Монморанси}} (пам. 1270) — барон дэ Манмарансі. * {{нп5|Мацьё IV дэ Манмарансі|Мацьё IV дэ Манмарансі|ru|Матье IV де Монморанси}} (1252—1304) — барон дэ Манмарансі, Вялікі камергер Францыі. * {{нп5|Мацьё V дэ Манмарансі|Мацьё V дэ Манмарансі|ru|Матье V де Монморанси}} (пам. 1310) — барон дэ Манмарансі. * {{нп5|Мацьё дэ Манмарансі (граф Панцьё)|Мацьё дэ Манмарансі|ru|Матье де Монморанси (граф Понтье)}} (пам. 1250) — сеньёр д’Ацішы, граф Панцьё. * {{нп5|Мацьё Эльзаскі|Мацьё Эльзаскі|ru|Матье Эльзасский}} (каля 1137—1173) — граф Булоні. == Прозвішча == === Мацьё === * {{нп5|Бертран Мацьё||fr|Bertrand Mathieu}} (нар. 1956) — французскі правазнавец. * {{нп5|Георг Давід Мацьё||ru|Матьё, Георг Давид}} (1737—1778) — нямецкі мастак-партрэтыст. * {{нп5|Давід Мацьё||ru|Матьё, Давид}} (1697—1756) — нямецкі мастак-партрэтыст. * {{нп5|Жак-Мары-Адрыен-Сезар Мацьё||ru|Матьё, Жак-Мари-Адриен-Сезар}} (1796—1875) — французскі кардынал. * {{нп5|Жан-Батыст Шарль Мацьё||fr|Jean-Baptiste Charles Matthieu}} (1763—1833) — французскі рэвалюцыянер. * [[Жорж Мацьё]] (1921—2012) — французскі мастак. * [[Жэрэмі Мацьё]] (нар. 1983) — французскі футбаліст. * {{нп5|Клод Луі Мацьё||ru|Матьё, Клод Луи}} (1783—1875) — французскі астраном. * {{нп5|Леапольд Мацьё||ru|Матьё, Леопольд}} (1750—1778) — нямецкі мастак-партрэтыст. * {{нп5|Лексан Мацьё||ru|Матьё, Лексон}} (нар. 1999) — канадскі баксёр. * {{NL|Марыс Мацьё}} * [[Мірэй Мацьё]] (нар. 1946) — французская спявачка<ref name="bnkorpus" />. * {{нп5|Нікаля Мацьё||ru|Матьё, Николя}} (нар. 1978) — французскі пісьменнік. * {{нп5|Поль-Анры Мацьё||ru|Матьё, Поль-Анри}} (нар. 1982) — французскі тэнісіст. * {{нп5|Рафаэль Мацьё||ru|Матьё, Рафаэль}} (нар. 1983) — французскі кёрлінгіст. * {{нп5|Сімона Мацьё||ru|Матьё, Симона}} (1908—1980) — французская тэнісістка. * {{нп5|Франсуа-Дэзірэ Мацьё||ru|Матьё, Франсуа-Дезире}} (1839—1908) — французскі кардынал. * {{нп5|Шанталь Мацьё||ru|Матьё, Шанталь}} (нар. 1951) — франка-швейцарская арфістка. * {{нп5|Шарль Адольф Гіслен Мацьё||ru|Матьё, Шарль Адольф Гислен}} (1804—1876) — бельгійскі пісьменнік і паэт. * {{NL|Эміль Мацьё}} == Састаўныя прозвішчы == * {{нп5|П'ер Мацьё-Бадэ||ru|Матьё-Боде, Пьер}} (1816—1911) — французскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. == Тапонімы == * {{нп5|Мацьё (Кальвадос)|Мацьё|ru|Матьё (Кальвадос)}} — камуна ў дэпартаменце [[Кальвадос (дэпартамент)|Кальвадос]] у Францыі. == Гл. таксама == * {{нп5|Лісіеўскія-Мацьё||ru|Лисиевские-Матьё}} * [[Мацье]] * [[Мэцью]] * [[Мацвей]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць|імя|цёзкі2|паселішчы|іншае}} rqjrov59jtqh9e5mb51qkzmx36jk805 0 718123 5186834 4961443 2026-08-25T20:33:19Z DBatura 73587 5186834 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Сутыкненні ў Трыпалі | частка = [[Лівійскі крызіс]] | выява = | загаловак = | дата = [[17 мая]]/[[22 ліпеня]]/[[27 жніўня]]/[[2 верасня|2]]-[[3 верасня]] [[2022]] | месца = [[Трыпалі]] | прычына = двоеўладдзе, праблема з правядзеннем выбараў | вынік = ні адзін з бакоў не дамогся поспеху | статус = | праціўнік1 = {{Сцяг|Лівія}} '''Прыхільнікі Башагі''': *• {{flagicon image|Logo of the Government of National Stability.png}} [[Урад нацыянальнай стабільнасці]] *• [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палата прадстаўнікоў]] *• {{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Лівійская нацыянальная армія]] | праціўнік2 = {{Сцяг|Лівія}} '''Прыхільнікі Дбэйбе''': *• {{flagicon image|Seal of the Government of National Unity (Libya).svg|border=no}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства]] *• [[File:Flag of the Libyan Ground Forces.svg|22px]] [[Лівійская армія]] *• {{flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} [[Сірыйская нацыянальная армія]] | камандзір1= [[Фатхі Башага]],<br/>Асама аль-Джувайлі,<br/>Хайтэм Таджуры,<br/>Абу Зрэба | камандзір2= [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэль Дбэйбе]],<br/>Абу Рауф Кары,<br/>Эмад аль-Трабілісі | страты1 = | страты2 = | агульныя страты = 36 забітых, 161 параненых <small>(за ўвесь час)</small> }} '''Сутыкненні ў Трыпалі''' — узброенае супрацьстаянне ў [[Трыпалі]] ([[Лівія]]) паміж прыхільнікамі [[Фатхі Башага|Фатхі Башагі]] і [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэля Дбэйбе]]. Канфлікт двух палітыкаў адбыўся вакол пасады прэм’ер-міністра. Дбэйба і Башага лічаць менавіта сябе кіраўніком Кабінета міністраў, што вярнула краіну да двоеўладдзя. == Перадумовы== 23 кастрычніка 2020 года ў Лівіі скончылася [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|грамадзянская вайна]] паміж [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урадам нацыянальнай згоды]], які базаваўся ў Трыпалі, і [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палатай прадстаўнікоў]], якая знаходзілася ў [[Табрук]]у. 5 лютага 2021 года бакі канфлікту дамовіліся аб стварэнні часовага ўрада на [[Форум палітычнага дыялогу Лівіі|Форуме лівійскага палітычнага дыялогу]], які прайшоў у [[Жэнева|Жэневе]] пад эгідай [[ААН]]. Абдэль Хамід Дбэйбе быў абраны прэм’ер-міністрам урада нацыянальнага адзінства, а [[Прэзідэнцкі савет Лівіі|прэзідэнцкі савет]] узначаліў [[Мухамед Юніс Манфі|Мухамед аль-Манфі]]<ref name="lb5feb">{{cite news|url=https://www.libyaherald.com/2021/02/05/breaking-new-libya-government-selected-by-lpdf-in-geneva |title=BREAKING: New unified Libyan government selected by LPDF in Geneva |author=Sami Zaptia |publisher=Libya Herald|date=5 February 2021 |archive-url=https://archive.today/20210205184239/https://www.libyaherald.com/2021/02/05/breaking-new-libya-government-selected-by-lpdf-in-geneva/ |archive-date=5 February 2021 |url-status=live |accessdate=5 February 2021}}</ref>. Умовай фармавання [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|ўрада нацыянальнага адзінства]] было ўключэнне ў яго асоб, якія раней не займалі пасады ў папярэдніх кабінетах міністраў краіны. Планавалася, што гэта пераходны ўрад будзе кіраваць Лівіяй да [[Прэзідэнцкія выбары ў Лівіі (2021)|выбараў]]<ref>{{cite news|url=https://russian.rt.com/world/news/843006-pns-liviya-peredacha-polnomochii|title=Глава ПНС Ливии передал полномочия новой переходной власти|date=16 марта 2021|publisher=[[Russia Today]]}}</ref>. Кіраўнік Урада нацыянальнай згоды [[Фаіз Сарадж]] афіцыйна перадаў уладныя паўнамоцтвы прэзідэнцкаму савету і новаму ўраду 16 сакавіка 2021 года. Такім чынам, фармальна ў Лівіі ўпершыню за сем гадоў аб’яднаўся ўрад<ref>[https://lenta.ru/news/2021/03/16/soglasie/ Правительство Ливии объединилось впервые за семь лет]</ref>. 21 верасня 2021 года Палата прадстаўнікоў вынесла вотум недаверу ўраду нацыянальнага адзінства, а 10 лютага 2022 года прызначыла Фатхі Башагу прэм’ер-міністрам. Дбэйбе і УНА адхілілі гэтае прызначэнне<ref>{{Cite news|date=10 February 2022|title=Libya rifts deepen as new PM named, incumbent refuses to yield|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/africa/libyan-parliament-moves-towards-vote-new-prime-minister-2022-02-10/|access-date=10 February 2022}}</ref>. ==Бакі== Урад Дбэйбе арыентаваны на [[Турцыя|Турцыю]], а непасрэдна ў Лівіі абапіраецца на частку груповак Трыпалі і [[Місурата|Місураты]]. Ён актыўна спрабуе падкупіць [[моладзь]], выкарыстоўваючы дзяржаўныя фінансы для прасоўвання спецыяльнай грашовай дапамогі для маладых. У Дбэйбе ёсць план стаць будучым прэзідэнтам, нягледзячы на тое што закон, прыняты раней Палатай прадстаўнікоў, гэта забараняе<ref name="ком">Полина Коноплянко. [https://www.mk.ru/politics/2022/08/28/v-livii-vnov-polilas-krov-dvoevlastie-okazyvaetsya-neizbezhnym.html В Ливии вновь полилась кровь: двоевластие оказывается неизбежным] // Московский комсомолец : газета. — 28 августа 2022.</ref>. У сваю чаргу Башага заручыўся падтрымкай усходу краіны, у прыватнасці, Табрука, дзе размяшчаецца Палата прадстаўнікоў. Яна падтрымліваецца [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміяй]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а<ref name="ком"/>. Характэрна, што ў ходзе грамадзянскай вайны 2010-х гадоў Башага знаходзіўся на баку праціўнікаў Табрука. Асноўным патрабаваннем яго прыхільнікаў з’яўляецца адстаўка ўрада пад кіраўніцтвам Дбэйбе, бо той не выканаў галоўнай сваёй задачы — не былі арганізаваны выбары прэзідэнта і парламента краіны. Выбары павінны былі адбыцца яшчэ 24 снежня 2021 года, але ў апошні момант усе мерапрыемствы былі перанесены на студзень, затым на лета, а пазней яшчэ на нявызначаны тэрмін<ref name="ком"/>. == Атрады == З боку прыхільнікаў Башагі да канфлікту далучыліся фарміраванні ЛНА Хафтара, як, напрыклад, 28-я пяхотная дывізія (брыгада ан-Навасі), 777-я брыгада, 55-ы пяхотны батальён. Яго таксама падтрымалі брыгады апалчэнцаў [[Брыгады Зінтан|Зінтана]], рэвалюцыянераў Трыпалі, Аль-Халбус, Аль-Марса і Абу Зрэбы. Дбэйбе аб’яднаў вакол сваёй фракцыі Упраўленне падтрымкі стабільнасці, Спецыяльныя сілы стрымлівання (RADA), атрады Эмада аль-Трабілісі, 444-ю брыгаду, 610-ю брыгаду, 301-ы батальён і 52-ю пяхотную брыгаду (апошнія чатыры — былыя часці [[Лівійская армія|ЛА]]). Ёсць інфармацыя, што яго непасрэдна падтрымалі туркі і баевікі групоўкі «[[Сірыйская нацыянальная армія]]»<ref name=who>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20220901-who-fought-who-in-tripoli-last-week-and-why/|title=Who fought who in Tripoli last week, and why|work=Middle East Monitor|author=Mustafa Fetouri|date=1 September 2022}}</ref><ref name=keyrole>{{cite web|url=https://stj-sy.org/en/libya-syrian-mercenaries-played-a-key-role-in-recent-tripoli-clashes/|title=Libya: Syrian Mercenaries Played a Key Role in Recent Tripoli Clashes|work=Syrians for Truth and Justice|date=14 September 2022}}</ref>. == Сутыкненні == Раніцай 17 мая Башага распачаў спробу ўвайсці ў сталіцу, што прывяло да першага ўзброенага інцыдэнту. Палітык заехаў без узброенага суправаджэння, але падвергнуўся нападу баевікоў, саюзных Дбэйбе. Аднак апошні заявіў, што менавіта Башага быў з баевікамі<ref name="май">[https://www.reuters.com/world/middle-east/libyas-bashagha-arrives-tripoli-al-arabiya-2022-05-17/ Clashes force Libya's Bashagha from Tripoli after brief attempt to enter]</ref>. 22 ліпеня адбыліся новыя сутычкі. Адначасна паміж бакамі канфлікту пачаліся перамовы аб эвакуацыі 60 студэнтаў, якія знаходзіліся ў зоне баявых дзеянняў у адным з універсітэцкіх будынкаў раёна Фарнадж<ref name="сотак">Дмитрий Сотак. [https://m.lenta.ru/news/2022/07/22/lybia/ В столице Ливии снова начались бои] // Lenta.ru : интернет-издание. — 22 июля 2022</ref>. У канцы жніўня два прэм’ера абмяняліся завочнымі пасланнямі адзін да аднаго. Спачатку Дбэйбе заявіў, што ў Лівіі ''«няма іншага шляху, акрамя выбараў»''. Затым Фатхі Башага накіраваў ліст да суперніка, запатрабаваўшы неадкладна перадаць уладу. Пры гэтым ён назваў Дбэйбе былым прэм’ер-міністрам. У адказ яго апанент напісаў у [[Twitter]]<ref name="комм"/>: {{Цытата|Былы міністр унутраных спраў <small>[Башага займаў гэтую пасаду да 2021 года]</small>, пазбаўце сябе ад паўторных паведамленняў і пагроз распаліць вайну. Калі Вы зацікаўлены ў жыцці лівійцаў, ідзіце на выбары і адмоўцеся ад ілюзій ваенных пераваротаў, іх час прайшоў.}} Хутка, 27 жніўня, успыхнулі сутыкненні ў лівійскай сталіцы Трыпалі. Атрады Башагі вылучылі ў сталіцу дадатковыя сілы з Місураты. На некаторы час яго прыхільнікі занялі тэрыторыю міжнароднага аэрапорта Трыпалі<ref>[https://ria.ru/20220827/liviya-1812588815.html В столкновениях в столице Ливии погибли семь человек, сообщили СМИ]</ref>. Хутка яны былі вымушаны пакінуць свае пазіцыі ў цэнтры горада, а падмацаванне разгарнуць назад<ref name="комм">''Марианна Беленькая.'' [https://www.kommersant.ru/doc/5535388 Два премьера на один Триполи] // Коммерсантъ : газета. — № 157 (7358). — 28 августа 2022.</ref>. Да вечара на вуліцах наступіла адноснае зацішша<ref name="eu">[https://ru.euronews.com/2022/08/28/lybia-armed-clashes-death-toll Ливия: не менее 32 человек погибли в результате столкновений] // Euronews : телеканал.</ref>. Прыхільнікі Дбэйбе заяўлялі, што баявыя дзеянні пачаліся пасля правалу перамоваў аб прадухіленні кровапраліцця. У сваю чаргу Башага запэўніваў пра адсутнасць якіх-небудзь падобных мерапрыемстваў. Найбольш уплывовы з саюзных яму палявых камандзіраў Усама Джувейлі ў інтэрв’ю лівійскім СМІ заявіў, што баі былі выкліканы трэннямі паміж групоўкамі і няма злачынства ў тым, каб спрабаваць прывесці да ўлады кіраўніка ўрада, абранага парламентам<ref name="комм"/>. 2 і 3 верасня сутыкненні аднавіліся. Баі зафіксаваны ў раёне Варшафала на заходняй ускраіне Трыпалі<ref>{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/3/various-libyan-armed-factions-clash-in-tripoli-outskirts | title=Libyan armed factions clash on outskirts of Tripoli }}</ref>. == Ахвяры == Падчас інцыдэнту 17 мая быў забіты адзін чалавек<ref>[https://www.lepoint.fr/monde/libye-combats-a-tripoli-apres-un-coup-de-force-du-gouvernement-rival-17-05-2022-2475968_24.php "Libye: Combats à Tripoli après un coup de force du gouvernement rival"]</ref>. Падчас баёў 22 ліпеня, паводле звестак прадстаўніка сталічнага аддзялення хуткай дапамогі Усама Алі, трое чалавек загінулі. Яшчэ двое параненых мірных жыхароў даставілі ў шпіталь<ref name="сотак"/>. 27 жніўня, паводле першапачатковых афіцыйных звестак Міністэрства аховы здароўя, у выніку сутычак загінулі 23 чалавекі, 140 атрымалі раненні<ref name="ком"/>. Пазней колькасць ахвяр вырасла да 32 забітых і 159 пацярпелых<ref>{{Cite web |title=32 killed in Libya’s Tripoli as fears grow of a wider war |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/28/23-killed-in-tripoli-clashes-fears-grow-of-wider-libya-war |access-date=2022-08-28 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-08-28 |title=Libya clashes: UN calls for ceasefire after 32 killed |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-62704008 |access-date=2022-08-28}}</ref>. == Рэакцыя == * '''Май''': Прадстаўнік [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамента ЗША]] заявіў, што ведамства вельмі занепакоенае гвалтам, і заклікаў усе ўзброеныя групоўкі ўстрымлівацца ад сутычак<ref name="май"/>. * '''Жнівень''': Член савета старэйшын гарадскога савета Трыпалі Амар Вехеба заклікаў усіх захоўваць спакой, а таксама прыгразіў крымінальным пераследам для ўсіх, хто стаў прычынай дадзенай сітуацыі<ref name="eu"/>. [[Місія падтрымкі ААН у Лівіі]] заклікала бакі да неадкладнага спынення агню<ref name="eu"/>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Май 2022 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2022 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2022 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]] [[Катэгорыя:2022 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Верасень 2022 года]] exjqy3s9zpatgyumfrvpvxvzuux8e37 5186847 5186834 2026-08-25T20:38:04Z DBatura 73587 5186847 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Сутыкненні ў Трыпалі | частка = [[Лівійскі крызіс]] | выява = | загаловак = | дата = [[17 мая]]/[[22 ліпеня]]/[[27 жніўня]]/[[2 верасня|2]]-[[3 верасня]] [[2022]] | месца = [[Трыпалі]] | прычына = двоеўладдзе, праблема з правядзеннем выбараў | вынік = ні адзін з бакоў не дамогся поспеху | статус = | праціўнік1 = {{Сцяг|Лівія}} '''Прыхільнікі Башагі''': *• {{flagicon image|Logo of the Government of National Stability.png}} [[Урад нацыянальнай стабільнасці]] *• [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палата прадстаўнікоў]] *• {{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Лівійская нацыянальная армія]] | праціўнік2 = {{Сцяг|Лівія}} '''Прыхільнікі Дбэйбе''': *• {{flagicon image|Seal of the Government of National Unity (Libya).svg|border=no}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства]] *• [[File:Flag of the Libyan Ground Forces.svg|22px]] [[Лівійская армія]] *• {{flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} [[Сірыйская нацыянальная армія]] | камандзір1= [[Фатхі Башага]],<br/>Асама аль-Джувайлі,<br/>Хайтэм Таджуры,<br/>Абу Зрэба | камандзір2= [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэль Дбэйбе]],<br/>Абу Рауф Кары,<br/>Эмад аль-Трабілісі | страты1 = | страты2 = | агульныя страты = 36 забітых, 161 параненых <small>(за ўвесь час)</small> }} '''Сутыкненні ў Трыпалі''' — узброенае супрацьстаянне ў [[Трыпалі]] ([[Лівія]]) паміж прыхільнікамі [[Фатхі Башага|Фатхі Башагі]] і [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэля Дбэйбе]]. Канфлікт двух палітыкаў адбыўся вакол пасады прэм’ер-міністра. Дбэйба і Башага лічаць менавіта сябе кіраўніком Кабінета міністраў, што вярнула краіну да двоеўладдзя. == Перадумовы== 23 кастрычніка 2020 года ў Лівіі скончылася [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|грамадзянская вайна]] паміж [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урадам нацыянальнай згоды]], які базаваўся ў Трыпалі, і [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палатай прадстаўнікоў]], якая знаходзілася ў [[Табрук]]у. 5 лютага 2021 года бакі канфлікту дамовіліся аб стварэнні часовага ўрада на [[Форум палітычнага дыялогу Лівіі|Форуме лівійскага палітычнага дыялогу]], які прайшоў у [[Жэнева|Жэневе]] пад эгідай [[ААН]]. Абдэль Хамід Дбэйбе быў абраны прэм’ер-міністрам урада нацыянальнага адзінства, а [[Прэзідэнцкі савет Лівіі|прэзідэнцкі савет]] узначаліў [[Мухамед Юніс Манфі|Мухамед аль-Манфі]]<ref name="lb5feb">{{cite news|url=https://www.libyaherald.com/2021/02/05/breaking-new-libya-government-selected-by-lpdf-in-geneva |title=BREAKING: New unified Libyan government selected by LPDF in Geneva |author=Sami Zaptia |publisher=Libya Herald|date=5 February 2021 |archive-url=https://archive.today/20210205184239/https://www.libyaherald.com/2021/02/05/breaking-new-libya-government-selected-by-lpdf-in-geneva/ |archive-date=5 February 2021 |url-status=live |accessdate=5 February 2021}}</ref>. Умовай фармавання [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|ўрада нацыянальнага адзінства]] было ўключэнне ў яго асоб, якія раней не займалі пасады ў папярэдніх кабінетах міністраў краіны. Планавалася, што гэта пераходны ўрад будзе кіраваць Лівіяй да [[Прэзідэнцкія выбары ў Лівіі (2021)|выбараў]]<ref>{{cite news|url=https://russian.rt.com/world/news/843006-pns-liviya-peredacha-polnomochii|title=Глава ПНС Ливии передал полномочия новой переходной власти|date=16 марта 2021|publisher=[[Russia Today]]}}</ref>. Кіраўнік Урада нацыянальнай згоды [[Фаіз Сарадж]] афіцыйна перадаў уладныя паўнамоцтвы прэзідэнцкаму савету і новаму ўраду 16 сакавіка 2021 года. Такім чынам, фармальна ў Лівіі ўпершыню за сем гадоў аб’яднаўся ўрад<ref>[https://lenta.ru/news/2021/03/16/soglasie/ Правительство Ливии объединилось впервые за семь лет]</ref>. 21 верасня 2021 года Палата прадстаўнікоў вынесла вотум недаверу ўраду нацыянальнага адзінства, а 10 лютага 2022 года прызначыла Фатхі Башагу прэм’ер-міністрам. Дбэйбе і УНА адхілілі гэтае прызначэнне<ref>{{Cite news|date=10 February 2022|title=Libya rifts deepen as new PM named, incumbent refuses to yield|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/africa/libyan-parliament-moves-towards-vote-new-prime-minister-2022-02-10/|access-date=10 February 2022}}</ref>. ==Бакі== Урад Дбэйбе арыентаваны на [[Турцыя|Турцыю]], а непасрэдна ў Лівіі абапіраецца на частку груповак Трыпалі і [[Місурата|Місураты]]. Ён актыўна спрабуе падкупіць [[моладзь]], выкарыстоўваючы дзяржаўныя фінансы для прасоўвання спецыяльнай грашовай дапамогі для маладых. У Дбэйбе ёсць план стаць будучым прэзідэнтам, нягледзячы на тое што закон, прыняты раней Палатай прадстаўнікоў, гэта забараняе<ref name="ком">Полина Коноплянко. [https://www.mk.ru/politics/2022/08/28/v-livii-vnov-polilas-krov-dvoevlastie-okazyvaetsya-neizbezhnym.html В Ливии вновь полилась кровь: двоевластие оказывается неизбежным] // Московский комсомолец : газета. — 28 августа 2022.</ref>. У сваю чаргу Башага заручыўся падтрымкай усходу краіны, у прыватнасці, Табрука, дзе размяшчаецца Палата прадстаўнікоў. Яна падтрымліваецца [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміяй]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а<ref name="ком"/>. Характэрна, што ў ходзе грамадзянскай вайны 2010-х гадоў Башага знаходзіўся на баку праціўнікаў Табрука. Асноўным патрабаваннем яго прыхільнікаў з’яўляецца адстаўка ўрада пад кіраўніцтвам Дбэйбе, бо той не выканаў галоўнай сваёй задачы — не былі арганізаваны выбары прэзідэнта і парламента краіны. Выбары павінны былі адбыцца яшчэ 24 снежня 2021 года, але ў апошні момант усе мерапрыемствы былі перанесены на студзень, затым на лета, а пазней яшчэ на нявызначаны тэрмін<ref name="ком"/>. == Атрады == З боку прыхільнікаў Башагі да канфлікту далучыліся фарміраванні ЛНА Хафтара, як, напрыклад, 28-я пяхотная дывізія (брыгада ан-Навасі), 777-я брыгада, 55-ы пяхотны батальён. Яго таксама падтрымалі брыгады апалчэнцаў [[Брыгады Зінтан|Зінтана]], рэвалюцыянераў Трыпалі, Аль-Халбус, Аль-Марса і Абу Зрэбы. Дбэйбе аб’яднаў вакол сваёй фракцыі Упраўленне падтрымкі стабільнасці, Спецыяльныя сілы стрымлівання (RADA), атрады Эмада аль-Трабілісі, 444-ю брыгаду, 610-ю брыгаду, 301-ы батальён і 52-ю пяхотную брыгаду (апошнія чатыры — былыя часці [[Лівійская армія|ЛА]]). Ёсць інфармацыя, што яго непасрэдна падтрымалі туркі і баевікі групоўкі «[[Сірыйская нацыянальная армія]]»<ref name=who>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20220901-who-fought-who-in-tripoli-last-week-and-why/|title=Who fought who in Tripoli last week, and why|work=Middle East Monitor|author=Mustafa Fetouri|date=1 September 2022}}</ref><ref name=keyrole>{{cite web|url=https://stj-sy.org/en/libya-syrian-mercenaries-played-a-key-role-in-recent-tripoli-clashes/|title=Libya: Syrian Mercenaries Played a Key Role in Recent Tripoli Clashes|work=Syrians for Truth and Justice|date=14 September 2022}}</ref>. == Сутыкненні == Раніцай 17 мая Башага распачаў спробу ўвайсці ў сталіцу, што прывяло да першага ўзброенага інцыдэнту. Палітык заехаў без узброенага суправаджэння, але падвергнуўся нападу баевікоў, саюзных Дбэйбе. Аднак апошні заявіў, што менавіта Башага быў з баевікамі<ref name="май">[https://www.reuters.com/world/middle-east/libyas-bashagha-arrives-tripoli-al-arabiya-2022-05-17/ Clashes force Libya's Bashagha from Tripoli after brief attempt to enter]</ref>. 22 ліпеня адбыліся новыя сутычкі. Адначасна паміж бакамі канфлікту пачаліся перамовы аб эвакуацыі 60 студэнтаў, якія знаходзіліся ў зоне баявых дзеянняў у адным з універсітэцкіх будынкаў раёна Фарнадж<ref name="сотак">Дмитрий Сотак. [https://m.lenta.ru/news/2022/07/22/lybia/ В столице Ливии снова начались бои] // Lenta.ru : интернет-издание. — 22 июля 2022</ref>. У канцы жніўня два прэм’ера абмяняліся завочнымі пасланнямі адзін да аднаго. Спачатку Дбэйбе заявіў, што ў Лівіі ''«няма іншага шляху, акрамя выбараў»''. Затым Фатхі Башага накіраваў ліст да суперніка, запатрабаваўшы неадкладна перадаць уладу. Пры гэтым ён назваў Дбэйбе былым прэм’ер-міністрам. У адказ яго апанент напісаў у [[Twitter]]<ref name="комм"/>: {{Цытата|Былы міністр унутраных спраў <small>[Башага займаў гэтую пасаду да 2021 года]</small>, пазбаўце сябе ад паўторных паведамленняў і пагроз распаліць вайну. Калі Вы зацікаўлены ў жыцці лівійцаў, ідзіце на выбары і адмоўцеся ад ілюзій ваенных пераваротаў, іх час прайшоў.}} Хутка, 27 жніўня, успыхнулі сутыкненні ў лівійскай сталіцы Трыпалі. Атрады Башагі вылучылі ў сталіцу дадатковыя сілы з Місураты. На некаторы час яго прыхільнікі занялі тэрыторыю міжнароднага аэрапорта Трыпалі<ref>[https://ria.ru/20220827/liviya-1812588815.html В столкновениях в столице Ливии погибли семь человек, сообщили СМИ]</ref>. Хутка яны былі вымушаны пакінуць свае пазіцыі ў цэнтры горада, а падмацаванне разгарнуць назад<ref name="комм">''Марианна Беленькая.'' [https://www.kommersant.ru/doc/5535388 Два премьера на один Триполи] // Коммерсантъ : газета. — № 157 (7358). — 28 августа 2022.</ref>. Да вечара на вуліцах наступіла адноснае зацішша<ref name="eu">[https://ru.euronews.com/2022/08/28/lybia-armed-clashes-death-toll Ливия: не менее 32 человек погибли в результате столкновений] // Euronews : телеканал.</ref>. Прыхільнікі Дбэйбе заяўлялі, што баявыя дзеянні пачаліся пасля правалу перамоваў аб прадухіленні кровапраліцця. У сваю чаргу Башага запэўніваў пра адсутнасць якіх-небудзь падобных мерапрыемстваў. Найбольш уплывовы з саюзных яму палявых камандзіраў Усама Джувейлі ў інтэрв’ю лівійскім СМІ заявіў, што баі былі выкліканы трэннямі паміж групоўкамі і няма злачынства ў тым, каб спрабаваць прывесці да ўлады кіраўніка ўрада, абранага парламентам<ref name="комм"/>. 2 і 3 верасня сутыкненні аднавіліся. Баі зафіксаваны ў раёне Варшафала на заходняй ускраіне Трыпалі<ref>{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/3/various-libyan-armed-factions-clash-in-tripoli-outskirts | title=Libyan armed factions clash on outskirts of Tripoli }}</ref>. == Ахвяры == Падчас інцыдэнту 17 мая быў забіты адзін чалавек<ref>[https://www.lepoint.fr/monde/libye-combats-a-tripoli-apres-un-coup-de-force-du-gouvernement-rival-17-05-2022-2475968_24.php "Libye: Combats à Tripoli après un coup de force du gouvernement rival"]</ref>. Падчас баёў 22 ліпеня, паводле звестак прадстаўніка сталічнага аддзялення хуткай дапамогі Усама Алі, трое чалавек загінулі. Яшчэ двое параненых мірных жыхароў даставілі ў шпіталь<ref name="сотак"/>. 27 жніўня, паводле першапачатковых афіцыйных звестак Міністэрства аховы здароўя, у выніку сутычак загінулі 23 чалавекі, 140 атрымалі раненні<ref name="ком"/>. Пазней колькасць ахвяр вырасла да 32 забітых і 159 пацярпелых<ref>{{Cite web |title=32 killed in Libya’s Tripoli as fears grow of a wider war |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/28/23-killed-in-tripoli-clashes-fears-grow-of-wider-libya-war |access-date=2022-08-28 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-08-28 |title=Libya clashes: UN calls for ceasefire after 32 killed |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-62704008 |access-date=2022-08-28}}</ref>. == Рэакцыя == * '''Май''': Прадстаўнік [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамента ЗША]] заявіў, што ведамства вельмі занепакоенае гвалтам, і заклікаў усе ўзброеныя групоўкі ўстрымлівацца ад сутычак<ref name="май"/>. * '''Жнівень''': Член савета старэйшын гарадскога савета Трыпалі Амар Вехеба заклікаў усіх захоўваць спакой, а таксама прыгразіў крымінальным пераследам для ўсіх, хто стаў прычынай дадзенай сітуацыі<ref name="eu"/>. [[Місія падтрымкі ААН у Лівіі]] заклікала бакі да неадкладнага спынення агню<ref name="eu"/>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Май 2022 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2022 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2022 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі (Лівія)]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]] [[Катэгорыя:2022 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Верасень 2022 года]] qm0zfit3eo5fvisapnep3lznd5gze4o 0 722338 5186765 5053253 2026-08-25T14:05:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186765 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} '''Віталь Іванавіч Тала́пін'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Виталий Иванович Талапин}}; нар. {{ДН|15|2|1935}}{{sfn|БелЭн|2002}}) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[Фармакалогія|фармакалогіі]]. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1971), [[прафесар]] (1984<ref name="НПЦ">[https://www.rspch.by/ru/node/267 Директоры центра. Талапин Виталий Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240417141010/https://www.rspch.by/ru/node/267 |date=17 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // [[Навукова-практычны цэнтр гігіены]]</ref>). Акадэмік [[Міжнародная акадэмія экалогіі|Міжнароднай акадэміі экалогіі]], акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]]. [[Заслужаны вынаходнік Рэспублікі Беларусь]] (1999)<ref>Аб прысваенні В. І. Талапіну ганаровага званія «Заслужаны вынаходнік Рэспублікі Беларусь» : указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 23 сакавіка 1999 г. № 174 // Збор дэкрэтаў, указаў Прэзідэнта і пастаноў Урада Рэспублікі Беларусь. ― 1999. — № 9. — С. 63.</ref><ref name="ТВІ">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-PLRB-ar13323896&strq=l_siz=20 Талапін, Віталь Іванавіч (доктар медыцынскіх навук; нар. 1935) // Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Ржэў]] ([[Цвярская вобласць]] [[Расія|Расіі]]). У 1959 годзе скончыў [[Мінскі медыцынскі інстытут]], застаўся ў [[Аспірантура|аспірантуры]] пры ім<ref name="НПЦ" /> і працаваў да 1972{{sfn|БелЭн|2002}} года. У 1965 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] [[Дысертацыя|дысертацыю]], у 1971 годзе — доктарскую<ref name="НПЦ" />. З 1972 года В. І. Талапін у [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр гігіены|Беларускім навукова-даследчым інстытуце санітарыі і гігіены]], з 1984 года прафесар, у 1988—1995<ref name="НПЦ" /> гадах — дырэктар інстытута. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы па комплексным вывучэнні фармакалогіі, энтэрахрамафіннай клеткавай сістэме<ref name="ТВІ"/>. Апублікавана больш за 350 навуковых прац, у тым ліку 5 [[Манаграфія|манаграфій]]<ref name="НПЦ" />. Аўтар больш за 100 [[вынаходства]]ў, у тым ліку 7 [[патэнт]]аў развітых краін<ref name="НПЦ" />. Пад кіраўніцтвам В. І. Талапіна падрыхтаваны 20 кандыдатаў навук, 2 дактары навук<ref name="НПЦ" />. Сярод апублікаваных прац: * Фармако-терапевтический справочник дерматолога / [[Мікалай Захаравіч Ягоўдзік|Н. З. Яговдик]], А. С. Новицкий, В. И. Талапин. — Минск : [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]], 1978. — 175 с.; * Актуальные вопросы медицинского обеспечения агропромышленных комплексов, Влияние природных и социально-экономических зон республики на здоровье населения : Сб. науч. тр. / Белорус. н.-и. сан.-гигиен. ин-т, Белорус. науч. о-во гигиенистов и сан. врачей; [Редкол.: Талапин В. И. (гл. ред.) и др.]. — Минск : Б. и., 1987. — 117 с.; 20 см; * Фармакотерапия инфекционных болезней : Справ. пособие / [[Уладзімір Міронавіч Баран|В. М. Баран]], В. И. Талапин. — Мн.: [[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]], 1995. — 243 с. — ISBN 985-06-0057-8. == Узнагароды і званні == * [[Заслужаны вынаходнік Рэспублікі Беларусь]] (1999) * Прэмія [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]<ref name="НПЦ" /> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Тала́пін Віталь Іванавіч||398}} * Руководители санитарно-эпидемиологической службы Республики Беларусь / Респ. центр гигиены и эпидемиологии; под. Общ. Ред. [[Валерый Пятровіч Філонаў|В. П. Филонова]]. — Минск: Тэхналогія, 2001. — С. 28. == Спасылкі == * [https://www.rspch.by/ru/node/267 Директоры центра. Талапин Виталий Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240417141010/https://www.rspch.by/ru/node/267 |date=17 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // [[Навукова-практычны цэнтр гігіены]] * [https://rsml.med.by/wp-content/uploads/med-history/2020/February.pdf 15 февраля. 85 лет со дня рождения Виталия Ивановича Талапина // Республиканская научная медицинская библиотека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220419162545/http://rsml.med.by/wp-content/uploads/med-history/2020/February.pdf |date=19 красавіка 2022 }}{{ref-ru}} * [https://smolmolodezh.ru/дань-памяти-в-и-талапин/ «ДАНЬ ПАМЯТИ» В. И. Талапин // Молодежь Смоленщины]{{ref-ru}} * [https://bypatents.com/patents/talapin-vitalijj-ivanovich Талапин Виталий Иванович // База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240417141002/https://bypatents.com/patents/talapin-vitalijj-ivanovich |date=17 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/1098054 Талапин Виталий Иванович // Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{ref-ru}} * [https://nagrady.by/persona/60368 Талапін Віталій Іванавіч // Узнагароды Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240417180308/https://nagrady.by/persona/60368/ |date=17 красавіка 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Талапін Віталь Іванавіч}} [[Катэгорыя:Фармаколагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фармаколагі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] bevv1tq63v45rj0qdkfv2k3z9w2sdbq 0 723164 5186961 4914890 2026-08-26T03:48:59Z Biso 2284 +new HD picture 5186961 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Стэфан дэ Врэй |поўнае імя = |выява = Stefan de Vrij in 2026.jpg |памер = |апісанне выявы = |мянушкі = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[абаронца (футбол)|абаронца]] |цяперашні клуб = {{Сцяг|Італія}} [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]] |нумар = |моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |1997—2002|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} Спірыт| |2002—2009|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Феенорд|Феенорд]]| }} |клубы = {{футбольная кар’ера |2009—2014|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Феенорд|Феенорд]]|135 (7) |2014—2018|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Лацыа|Лацыа]]|95 (8) |2018—|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]|133 (7) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2007—2008|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе U-16|Нідэрланды (да 16)]]|3 (0) |2008—2009|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе U-17|Нідэрланды (да 17)]]|18 (0) |2010—2011|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе U-19|Нідэрланды (да 19)]]|9 (0) |2012|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе U-20|Нідэрланды (да 20)]]|1 (0) |2011—2013|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе U-21|Нідэрланды (да 21)]]|12 (0) |2012—|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]|59 (3) }} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па футболе 2014|Бразілія 2014]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 25 кастрычніка 2022 |абнаўленне даных пра зборную = 25 кастрычніка 2022 }} '''Стэфан дэ Врэй''' ({{lang-nl|Stefan de Vrij}}; нар. [[5 лютага]] [[1992]], [[Аўдэркерк-ан-дэн-Эйсел]], [[Нідэрланды]]) — [[Нідэрланды|нідэрландскі]] [[футбаліст]], [[абаронца (футбол)|абаронца]] італьянскага клуба «[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]» з Мілана і [[Зборная Нідэрландаў па футболе|нацыянальнай зборнай Нідэрландаў]]. == Клубная кар’ера == У 2002 годзе, калі дэ Врэю было 10 гадоў, ён перайшоў у футбольную школу «[[ФК Феенорд|Феенорда]]». 17 ліпеня 2009 года футбаліст падпісаў свой першы прафесійны кантракт з «Феенордам», які быў разлічаны на тры гады<ref>[https://web.archive.org/web/20120223230643/http://www.feyenoord.nl/pages/newsdetail/S2/20090717_contract_de_vrij.aspx De Vrij Tekent Eerste Profcontract]. Афіцыйны сайт «Феенорда»</ref>. 6 снежня ў матчы супраць «[[ФК Гронінген|Гронінгена]]» Стэфан дэбютаваў у складзе сваёй каманды ў [[Эрэдывізі]]. Ён з’явіўся на полі на 89-й хвіліне сустрэчы, замяніўшы [[Дэні Ландзат]]а, а ягоная каманда атрымала перамогу з лікам 3:1. Свой першы гол у складзе ратэрдамскай каманды забіў 2 мая 2010 года ў браму клуба «[[ФК Херэнвен|Херэнвен]]». 30 ліпеня 2014 года стала вядома пра тое, што Стэфан далучыцца да складу італьянскага «[[ФК Лацыа|Лацыа]]». Да гэтага чакалася, што абаронца можа перайсці да англійскага «[[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]», куды сышоў працаваць трэнер зборнай Нідэрландаў [[Луі ван Гал]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/28573394 Stefan de Vrij: Netherlands defender signs for Lazio]. BBC Sport.</ref>. У маі 2018 года стала вядома, што дэ Врэй пакідае «Лацыа» ў якасці свабоднага агента і з 1 ліпеня становіцца іграком «[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэра]]». 11 ліпеня 2018 года быў афіцыйна прадстаўлены ў якасці іграка міланскага клуба, кантракт быў падпісаны да чэрвеня 2023 года. == Міжнародная кар’ера == Галоўны трэнер [[зборная Нідэрландаў па футболе|зборнай Нідэрландаў]] [[Луі ван Гал]] уключыў дэ Врэя ў заяўку зборнай Нідэрландаў на чэмпіянат свету 2014 года. 13 чэрвеня Стэфан забіў свой першы гол за зборную ў першым матчы групавога этапу супраць [[зборная Іспаніі па футболе|зборнай Іспаніі]]. Дэ Врэй згуляў ва ўсіх матчах зборнай на турніры ў Бразіліі, дзе Нідэрланды фінішавалі на трэцім месцы. Ён і [[Ар’ен Робен]] былі абраны ў сімвалічную зборную чэмпіянату свету ад зборнай Нідэрландаў<ref>[https://web.archive.org/web/20140712005644/http://www.fifa.com/worldcup/statistics/castrol-index/top11.html World Cup 2014: Castrol Index Top 11]. FIFA.com.</ref>. == Дасягненні == '''«Лацыа»''': * Уладальнік [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]]: 2017 '''«Інтэрнацыянале»''': * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: 2021 * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]] (2): 2022, 2023 * Уладальнік [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]] (2): 2021, 2022 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140710154124/http://www.feyenoord.nl/feyenoord-1/selectie/stefan-de-vrij Старонка на афіцыйным сайце «Феенорда»] * [http://www.sports.ru/tags/69942284.html Профіль] на Sports.ru {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Інтэрнацыянале}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Нідэрланды|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Нідэрландаў |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2020 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце свету 2022 }} {{DEFAULTSORT:Врэй Стэфан дэ}} [[Катэгорыя:Футбалісты Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Нідэрландаў па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Феенорд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Лацыа]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан]] ofk87l9x6jamewyj43f263czk4uro1w 0 723582 5187095 4266741 2026-08-26T11:04:35Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187095 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Элізабэт Фондал Нойфельд''' ({{lang-en|Elizabeth Fondal Neufeld}}; нар. {{ДН|27|9|1928}}, {{МН|Парыж||}}) — французска-амерыканскі біяхімік і генетык, яе даследаванні былі сканцэнтраваны на генетычных асновах метабалічных захворванняў у людзей. Доктар філасофіі (1956), эмерыт-прафесар Каліфарнійскага ўніверсітэта, шматгадовая супрацоўніца Нацыянальных інстытутаў аховы здароўя ЗША, член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук]] і [[Амерыканскае філасофскае таварыства|Амерыканскага філасофскага таварыства]] (1993). {{зноскі}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нойфельд Элізабет}} [[Катэгорыя:Генетыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Францыі]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскага філасофскага таварыства]] [[Катэгорыя:Жанчыны-вучоныя]] 4i2gst0n5off5iv6d8kp1qttv0umsgk 5187097 5187095 2026-08-26T11:04:48Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Нойфельд]] у [[Элізабэт Нойфельд]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187095 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Элізабэт Фондал Нойфельд''' ({{lang-en|Elizabeth Fondal Neufeld}}; нар. {{ДН|27|9|1928}}, {{МН|Парыж||}}) — французска-амерыканскі біяхімік і генетык, яе даследаванні былі сканцэнтраваны на генетычных асновах метабалічных захворванняў у людзей. Доктар філасофіі (1956), эмерыт-прафесар Каліфарнійскага ўніверсітэта, шматгадовая супрацоўніца Нацыянальных інстытутаў аховы здароўя ЗША, член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук]] і [[Амерыканскае філасофскае таварыства|Амерыканскага філасофскага таварыства]] (1993). {{зноскі}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нойфельд Элізабет}} [[Катэгорыя:Генетыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Францыі]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскага філасофскага таварыства]] [[Катэгорыя:Жанчыны-вучоныя]] 4i2gst0n5off5iv6d8kp1qttv0umsgk 0 724123 5187103 4683568 2026-08-26T11:05:38Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187103 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дылер}} {{Асоба}} '''Элізабэт Дылер''', таксама вядомая як '''Ліз Дылер''' ({{lang-en|Elizabeth Diller}}, нар.{{ДН|||1954}}, {{МН|Лодзь||}}) — амерыканскі [[архітэктар]] і партнёр кампаніі Diller Scofidio + Renfro, сузаснавальнікам якой яна з’яўляецца з 1979 года. Прафесар архітэктуры ў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]]. Нарадзілася ў 1954 годзе ў Лодзі, Польшча, у яўрэйскай сям’і. Сям’я эмігравала ў [[ЗША]] ў 1960 годзе, калі ёй было шэсць гадоў. Дылер атрымала ступень бакалаўра архітэктуры ў 1979 годзе ў Школе архітэктуры Купер Юніён. Падчас вучобы яна пазнаёмілася з Рыкарда Скафідзіа; ён быў яе настаўнікам. Пасля атрымання ступені яны пажаніліся ў 1980-х гадах. З 2000-х гадоў яна стала вядомая сваёй працай з канцэптуальнай архітэктурай, музеямі і іншымі культурнымі ўстановамі. {{зноскі}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа ў мастацтве}} gbi3kmd92fn11mex59ei6v526ltjikh 5187104 5187103 2026-08-26T11:05:50Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Дылер]] у [[Элізабэт Дылер]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187103 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дылер}} {{Асоба}} '''Элізабэт Дылер''', таксама вядомая як '''Ліз Дылер''' ({{lang-en|Elizabeth Diller}}, нар.{{ДН|||1954}}, {{МН|Лодзь||}}) — амерыканскі [[архітэктар]] і партнёр кампаніі Diller Scofidio + Renfro, сузаснавальнікам якой яна з’яўляецца з 1979 года. Прафесар архітэктуры ў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]]. Нарадзілася ў 1954 годзе ў Лодзі, Польшча, у яўрэйскай сям’і. Сям’я эмігравала ў [[ЗША]] ў 1960 годзе, калі ёй было шэсць гадоў. Дылер атрымала ступень бакалаўра архітэктуры ў 1979 годзе ў Школе архітэктуры Купер Юніён. Падчас вучобы яна пазнаёмілася з Рыкарда Скафідзіа; ён быў яе настаўнікам. Пасля атрымання ступені яны пажаніліся ў 1980-х гадах. З 2000-х гадоў яна стала вядомая сваёй працай з канцэптуальнай архітэктурай, музеямі і іншымі культурнымі ўстановамі. {{зноскі}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа ў мастацтве}} gbi3kmd92fn11mex59ei6v526ltjikh 4 728988 5187046 5184970 2026-08-26T09:09:06Z MediaWiki message delivery 38732 /* CEE Technical Village Pump */ новы падраздзел 5187046 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Message from the Ombuds Commission == Dear Community of the Belarus Wikipedia, I write for the Ombuds Commission. We have adopted the following decision: # The Ombuds Commission (OC) investigates infringements of the Privacy, Oversight, Checkuser, and Access to Nonpublic Personal Information (ANPDP) policies. # The Ombuds Commission was contacted by a user voicing concerns about the current usage of the Oversight tools in the Belarus Wikipedia. # The Commission concludes that the current usecase is not an allowed usecase according to the Oversight policy ([[:m:Oversight policy#Use]]). # However, considering the spirit of the policy, the Commission is willing to accept the usage of the Oversight tools if this is required to ensure the security and safety of Wikimedians. # Currently, an automated script is used to suppress all user names and edit summaries of edits on pages that are listed on a specific wiki page, without any human review. This is not acceptable because no individual review takes place to check if suppression is actually required. # The Commission suggests to update the Oversight policy to explicitly allow usage of Oversight tools, if required to ensure the security and safety of Wikimedians. # The Commission asks the Trust & Safety Team of the Wikimedia Foundation to take appropriate measures to ensure the safety of Wikimedians in Belarus (and probably other contries with similar difficulties). # The Commission requests Wizardist to stop the Oversight script. It is up to the local community of the Belarus Wikipedia, if they want to use an automated script for the revision deletion tool instead (currently this is done by PLaga med Bot). After human review local Oversighters may also decide to suppress specific revisions on a case by cases basis, if required to ensure the security and safety of Wikimedians. # The Commission may suggest further actions if the Oversight script is not stopped within an appropriate time frame. For the Ombuds Commission, --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 21:29, 17 жніўня 2026 (+03) :Hi! We, as a community, ask you not to take any action on this issue without prior notice, so that we have time to discuss it and prepare. Let’s stay in touch! :The issue of hiding sensitive edits is critical for us, and the recent withdrawal of oversight rights from one of the Wikipedians without prior notice created a state of emergency in our community. We would very much like to avoid a similar situation this time. :Thank you for your understanding and cooperation! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:56, 19 жніўня 2026 (+03) ::Hi, we do not intend to take any immediate action and will provide appropriate time for the community to decide how they want to change their current system to get in line with the policy. --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 12:59, 22 жніўня 2026 (+03) == Прапанова правіла блакіровак == Прапаную фармальна абмеркаваць і прагаласаваць за правіла блакіровак у праекце [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Блакіроўкі]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:00, 12 жніўня 2026 (+03) == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) : Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03) :: Ну дык, а дата ў нашаніўскага артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да вікіпедыйнага артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў ніўскім артыкуле ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым. ::Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03) ::: Вікіпедыя знаходзіцца ў амерыканскай юрысдыкцыі, і ў ёй не дзейнічаюць лакальныя законы, тым больш такія, якія абмяжоўваюць свабоду слова. ::: Датычна крыніцы. Вы яе папрасілі - я вам яе даў. Я не кажу, што яны не ўзялі інфу з Вікі, але ўжо як мінімум адна крыніца пацвярджае звесткі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:02, 5 ліпеня 2026 (+03) : Я ўпершыню ўбачыў гэты сцяг у кнізе [[Віктар Аляксандравіч Ляхар|Віктара Ляхара]] «Военная символика белорусов». Але ён там піша, што даведаўся аб гэтым праекце сцяга… з Вікіпедыі ([https://militera.org/books/pdf/research/lyakhor_va01.pdf с. 83 pdf-дакумента]) [[Удзельнік:Etažy|Etažy]] ([[Размовы з удзельнікам:Etažy|размовы]]) 02:11, 25 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == {{закрыта}} Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Нефармальнае абмеркаванне правалілася, паглядзім, што там будзе з фармальным. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:13, 12 жніўня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 15:24, 24 ліпеня 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == CEE Technical Village Pump == {{int:please-translate}} [[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]] The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors. To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video. The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&language=en&action=page&filter=&action_source=translate_page help translating it]. Best regards, [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 12:09, 26 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> 8vgg77lwugpa8hq37gsyqrsnavr06r5 4 729024 5187124 5177851 2026-08-26T11:39:03Z M.L.Bot 261 /* АлесьНавіцкі90 */ новы запыт 5187124 wikitext text/x-wiki {{/Шапка}} <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == АлесьНавіцкі90 == Прананую надаць {{у|АлесьНавіцкі90}} сцяг прынамсі аўтадаглядчыка. Тэхнічныя пытанні бываюць, але ўнёсак вельмі пазітыўны і нагляду абсалютна не вымагае. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 26 жніўня 2026 (+03) == Dzejka == {{закрыта}} Таксама прапаную надаць {{У|Dzejka}} сцяг аўта- або даглядчыка, бачна, што дасведчаны удзельнік. Патрабаванням адпавядае, нагляду за яго праўкамі не трэба. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:54, 30 ліпеня 2026 (+03) :Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:22, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03) == Ciepiersia == {{закрыта}} Прапаную надаць {{У|Ciepiersia}} сцяг аўта- або і проста даглядчыка, унёсак адпаведны, бачна, што і агулам, і тэхнічна разумее правілы. У наглядзе патрэбы няма. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 30 ліпеня 2026 (+03) :Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:23, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03) == Autumndancer == {{Закрыта}} Прапаную надаць сцяг аўтадаглядчыка ўдзельніку [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]], стаж і ўнёсак адпаведны, ніводнай праўкі, якая вымагала б перадогляду за гэты час не заўважыў. Калі будзе яго згода і вырашаць адміны, можа, і сцяг даглядчыка адразу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:33, 17 чэрвеня 2026 (+03) :Народ, ну што? Праблемы з якасцю афармлення ёсць, але ўнёсак ўдзельніка выключна пазітыўны, за ім не трэба наглядаць. Аўтадаглядчыка можна даваць жа. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:48, 16 ліпеня 2026 (+03) :{{За}}, таксама робіць карысную справу з сістэматызацыяй артыкулаў [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:20, 16 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Бачыў унёсак. Даволі пазітыўны. Выдаў сцяг аўта- і простага даглядычка. Калі нешта будзе не так - пінгуйце калі ласка. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 19 ліпеня 2026 (+03) == [[Удзельнік:Цімох|Цімох]] == {{закрыта}} Прапаную забраць сцяг аўтадаглядчыка ва ўдзельніка [[Удзельнік:Цімох|Цімох]], уклад не адпавядае мінімальным нормам. Здаецца, або капіпаст аднекуль, або перапрацоўка ШІ і закідванне гэтай сыравіны ў Вікіпедыю -- ні вікіфікацыі, а калі ёсць то тыпу РуВікі, то-бок не працуе, у раздзелах Спасылак няма лінкаў, але ёсць іх апісанні, няма далучэння да ЭВД, месцамі мова тыпу "Юнасць", яўныя машынныя сляды, якіх не кранала вока жывога чалавека, і шмат іншага. Паасобку недахопы можна цярпець, але ўсё разам -- прынамсі, аўтадаглядчыка сцяг трэба зняць. І паглядзіце хто даў сцяг, не бачу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:24, 20 лютага 2026 (+03) :Рэакцыі ніякай, тым часам, за чатыры месяцы ўдзельнік нічога не паправіў са створанага ім, усё роўна ў тым стане і для догляду вымагае значнай перапрацоўкі, далучэння да Вікіданых і іншага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 17 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Сцяг аўтадаглядчыка забраны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:02, 17 чэрвеня 2026 (+03) == [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] == {{закрыта}} Вітаю. Стаж і ўнёсак удзельніцы [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] цалкам адпавядае сцягу даглядчыцы. У тым ліку шмат неабходнай руціны робіць, як то архівацыя. Вядома, калі будзе яе згода. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:50, 12 лістапада 2025 (+03) :{{за}} цешуся і зычу ўдзельніцы поспехаў! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:03, 12 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўныя адміны, згода ўдзельніка наконт атрымання гэтага сцяга мае быць выказана (прынамсі ён мае пацвердзіць, што азнаёміўся з правіламі догляду). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 12 лістапада 2025 (+03) ::Так, згоды трэба дачакацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:04, 12 лістапада 2025 (+03) :::Так, слушна, нікуды не спяшаемся. Чакаем паведамлення ад @[[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:16, 12 лістапада 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], аўтадаглядчыка можна даць і без яўна выказанай згоды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:56, 15 лістапада 2025 (+03) : {{за}} [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:54, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодны няма. Але можна разглядзець варыянт, прапанаваны JerzyKundrat вышэй, са сцягам аўтадаглядчыка без яўнай згоды. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:05, 16 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}! [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#Аўтадогляд|Сцяг выдаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:44, 16 лістапада 2025 (+03) : Згода [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#c-Emilia_Noah-20251116141100-MocnyDuham-20251116140600|ёсць]]! Удзельніца проста не бачыла размову. У такім выпадку я выдаю сцяг даглядчыка? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:28, 16 лістапада 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], удзельніца піша, што не будзе займацца доглядам, то аўтадолгяду ў такім разе хопіць. Калі вырашыць займацца, праз новы запыт без праблем дадасце і даглядчыка. Так мне здаецца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:29, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Можа лепш даць, чым не даць, а там і ўцягнецца сама. Але вам у такіх пытаннях больш даверу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 16 лістапада 2025 (+03) == [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == {{закрыта}} На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :На РускВікі гэта [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 праблема ў 2023 годзе яўна паўстала], але была магчыма і значна раней, прынамсі памятаю выпадак з [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BB%D1%83%D0%B1_%D0%BF%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_(%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA)&diff=prev&oldid=59916030 фотамантажом ажно ў 2013 годзе], відаць, тады не было ясна як так атрымалася. Калі пакараем, то праз столькі часу, хаця ў нас няма быццам "тэрмінаў даўніны", а, можа, удзельнік асэнсаваў і да такой практыкі не вернецца? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:56, 16 лістапада 2025 (+03) ::Тут або нам траціць свае высілкі і сачыць за ўдзельнікам, ягонымі новымі праўкамі, усё пераправяраць і калі што адпаведна рэагаваць. Або можам адрэагаваць прэвентыўна. Да таго ж, выглядае так, што шмат чаго з таго, што было сумніўным у ру вікі, трапіла ў бел вікі... Я не ўпэўнены, як паступіць лепш, але можа быць нам так будзе прасцей працаваць, калі пакуль што здымем сцяг + будзе рэакцыя на тое, што пісалі ў запытах да адміністратараў [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:29, 17 лістапада 2025 (+03) : Ёсць прыклады апошніх вандальных правак? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:50, 17 лістапада 2025 (+03) ::Капірую тэкст з іншай дыскусіі, якая раней праходзіла ў раздзеле "Запыты да адміністратараў": ::Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? ::Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. ::У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:24, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Ohlumon]], прашу Вас выказаць сваю пазіцыю ў разумны час наконт паднятага пытання. Пры гэтым звяртаю ўвагу, што рашэнне можа быць прынята, нават калі Вы не пракаментуеце гэты запыт па якой-кольвек прычыне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:20, 17 лістапада 2025 (+03) :Калегі, даўно ў белвікі не зазіраў, то выбачайце, што позна адказваю. Паглядзіце, якую вайну правак усчаў удзельнік Ohlumon у артыкуле [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%BC%D0%B0&action=history Беларуская карчма]. Я на прапанову JerzyKundrat пачаў "правіць смела": пераправяраў так званыя цытаты па крыніцах і там, дзе яны былі сфабрыкаваныя ўдзельнікам Ohlumon, выдаляў. Дык ён проста ўсё вярнуў на свае месцы, усе свае сфабрыкаваныя антысеміцкія штучкі. Паслухайце, ну там жа проста неймаверная ахінея. Напрыклад, Ohlumon спасылаецца на артыкул "''Тизенгаузен В. Г.'' Месца и роль евреев в Северо-Западном крае России" (зноска 48). Дык смею вас заверыць, што ў крыніцы і назва артыкула іншая, і ініцыялы аўтара іншыя, і нумар старонкі не той. І пецярбургскі чарнасоценны аўтар (не этнограф) ніякім чынам не мог выказваць думак беларускага сялянства (а цытата прыводзіцца ў падраздзеле вікіпедыйнага артыкула "Карчма і карчмар у этнаграфіі і беларускім фальклоры"). І гэта яшчэ прыклад, дзе цытата мае пад сабой аснову (была нейкая антысеміцкая пісаніна ў "''Трудах Минскаго церковнаго историко-археологическаго комитета''"). У іншых месцах ён проста прыдумляў "цытаты" пра "жыдоў-кравапіўцаў" і ўкідваў у вікіпедыю. Паглядзіце тое, што я выдаляў цягам лістапада ў вікіпедыйным артыкуле "Беларуская карчма", там усё рэльефна бачна. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:07, 28 снежня 2025 (+03) :Відаць, трэба сцяг забіраць, нават не за мінулыя грахі, а за вайну правак і за недапушчальнае стаўленне да якасці, магчыма, з прычыны не ведання беларускай мовы на належным узроўні, але тут розніцы няма чаму. Ужо мелі з гэтым справу ў артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]], але высноў тады не зроблена. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:28, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], пра антысемітізм. Нядаўна натыкнуўся на кнігу «Антысемітызм у антычным свеце». З таго часу з ім змагаемся, ніяк не адолеем. А мной, між іншым, напісаны артыкулы пра мінчукоў: [[Кім Хадзееў]], [[Гершон Трэстман]]. Пра таленавітых людзях і пісаць прыемна. Таксама яўрэі згадваюцца ў маіх артыкулах, якія атрымалі адзнаку добрых — [[Тэатр Вялікага Княства Літоўскага]], [[Краязнаўства Беларусі]], [[Рабінавая ноч]]. Зрабіў аналіз малавядомага верша Янкі Купалы [[Жыды (верш)]], дзе класік заклікаў яўрэяў аб'ядноўвацца з беларусамі ў барацьбе супраць маскалёў і палякаў)). Ананімнаму ўдзельніку не спадабалася як яўрэі адлюстраваны ў артыкуле [[Беларуская карчма]]. Артыкул ўжо даўно растыражавалі ў інтэрнэце, расцягнулі па рэфератах і ўніверсітэцкіх артыкулах. Але па ананіму ён «напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі»! Калі пішаш пра беларускую карчму, не абыдзеш яе ўтрымальніка-карчмара. Ну а хто карчмар? Калі б за стойкай стаяў чукча, я б пісаў пра чукчу. У запісках, дакументах, беларускім фальклоры карчмар фігура непрыемная. Няхай ананім дасць спасылкі на карчмара — добрага дзядзечку, сябра селяніна-беларуса. Адразу паставім у артыкул. І вось пад выглядам падлогі ён пачынае прыбіраць ілюстрацыі. Што з таго, што Піварскі польскі мастак? Выява карчмы ў яго носіць агульны характар. У артыкуле 58 спасылак, і што — гэта ўсё падлогі? Ананім пад выглядам падлог прыбірае дакладную запіску Гаўрылы Дзяржавіна, дзе гаворыцца пра беларускія корчмы, паколькі ў ёй негатыўна прадстаўлены яўрэі. Прыбірае статыстыку дадзеную пісьменнікам І. С. Аксаковым, паколькі той «вялікарускі шавініст». Тэкст Юзэфа Крашэўскага ён не знайшоў, — значыць, яго няма. Гэта пераклад. Пра ўкраінскі артыкул таксама падлог. І гэтак далей. У карчме акрамя карчмара ёсць яшчэ персанаж — гэта беларускі селянін. Менавіта яму прысвечаны радкі Мікалая Някрасава, якія ананім прыбірае. Вось такія падлогі.І яшчэ: дысертацыі выдаюцца пры Жыровіцкім манастыры, што не так? І ў артыкуле не напісана што гэта кнігі. Цяпер мяне гэта зусім не цікавіць. У дыскусію ўступаць не буду. Я малаактыўны. Няўжо што знайду штосьці невядомае ці забытае. Апошняе што даў — гэта артыкулы пра невядомых палескіх мастакоў — [[Фёдар Філіпавіч Лаўроў]] і [[Аляксандр Іванавіч Лазіцкі]]. На жаль, беларускіх тэм тут даецца вельмі мала.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:58, 18 лістапада 2025 (+03) : Наконт маёй непісьменнасці можна паглядзець мой жа артыкул [[Беларуская палеаграфія]].--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:29, 19 лістапада 2025 (+03) :Удзельнік Ohlumon, відаць, сапраўды не разумее, што не так са спасылкамі на неапублікаваныя дысертацыі. 1. Паўтараю: спасылкі былі аформленыя некарэктна, дысертацыі выдаваліся за кнігі, назвы дысертацый былі перакручаныя, скажоныя. Гэта недапушчальна. Такое павінен ведаць кожны школьнік і кожны вікіпедыст-пачатковец. А мы тут пра сцяг аўтадаглядчыка мову вядзём. 2. Спасылацца наўпрост на архіўныя дакументы (а неапублікаваная дысертацыя - гэта тое самае, што архіўны дакумент) на Вікіпедыі не прынята. Калі гэта самастойнае даследаванне, публікуйце яго ў рэцэнзаваным часопісе ці хоць бы ў газеце да таго, як устаўляць на Вікіпедыю. 3. У мяне ёсць поўная ўпэўненасць, што тых дысертацый Ohlumon у вочы не бачыў. То бок спасылкі на іх устаўляліся, каб прыкрыць адсутнасць надзейных крыніц інфармацыі, каб збіць з тропу чытача. Каб зрабіць вікіпедыйны артыкул знешне "салідным", хаця па сутнасці ён вельмі праблемны. Гэта фальсіфікацыя, падробка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 20:05, 28 снежня 2025 (+03) Паспрабую апісаць пазіцыю бакоў. [[Удзельнік:Uladz v]] абвінавачвае удзельніка Ohlumon у плагіяце, падлогу крыніц і антысемітызме. Падстава: унёсак, зроблены апошнім у артыкулах «[[Литовские епархиальные ведомости]]», «[[Беларуская карчма]]». Таксама удзельнік Uladz v абвінавачвае удзельніка Ohlumon у тым, што ён не ведае беларускай мовы, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без належнай вычыткі, перакладае знешнія спасылкі. [[Удзельнік:Ohlumon]] мала ўдзельнічае ў дыскусіі па гэтым пытанні, сцісла каментуе прэтэнзіі ў свой бок і заяўляе, што ён — «малаактыўны». Ён адмаўляе абвінавачванні ў сваёй непісьменнасці, прыводзячы ў прыклад створаны ім артыкул «[[Беларуская палеаграфія]]». Канстатацыя фактаў. Паміж удзельнікамі Ohlumon і Uladz v ідзе вайна правак у артыкуле «[[Беларуская карчма]]». Пры гэтым <s>удзельнік Uladz v выдаляе часткі тэксту, у тым ліку падмацаваныя крыніцамі (напрыклад, [https://www.academia.edu/27619922/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD_%D0%B8_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81_%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_XVIII_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B5_XIX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 гэтай крыніцай] —</s> з артыкула знікла ўпамінанне [[Г. Р. Дзяржавін|Г. Р. Дзяржавіна]] і «яўрэйскага пытання» ў Расійскай імперыі ў канцы XVIII — пачатку XIX ст.). Г. Р. Дзяржавін — выдатны рускі паэт эпохі Асветніцтва, дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, яго пазіцыя важна для прадмета артыкула. Камень спатыкнення: пераклад на беларускую мову назвы запіскі сенатара Дзяржавіна на імя імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]]. Відавочна, што праблема была ў пошуку адпаведніка ў сучаснай беларускай мове для састарэлага значэння слова «отвращение». На рускай мове назва запіскі гучыць літаральна: «Мнение сенатора Державина об отвращении в Белоруссии недостатка хлебного обузданием корыстных промыслов евреев, о их преобразовании и о прочем». Перекладаецца на беларускую мову (з захаваннем стылістыкі): «Меркаванне сенатара Дзяржавіна аб прадухіленні ў Беларусі недахопу хлебнага утаймаваннем карыслівых промыслаў яўрэяў, аб іх пераўтварэнні і аб іншым». У дадзеным выпадку пераклад слова «отвращение» як «агіда» стаў галоўнай падставай для абвінавачвання ў «жахлівым перакладзе» з рускай мовы. Існуючыя праблемы артыкула «Беларуская карчма»: # Некаторыя сцвержданні мяркуючы па стылістыцы тэксту з’яўляюцца цытатамі, але яны не падаюцца як такія, не ставяцца ў двухкоссі. # У артыкуле ёсць стылістычныя, арфаграфічныя, пунктуацыйныя памылкі (як у вельмі шмат якіх артыкулах у беларускай Вікіпедыі). Супраць пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка з прычыны неналежнага ўзроўню ведання беларускай мовай. # Артыкул патрабуе дапрацоўкі наконт выпраўлення памылак і стылістыкі, аднак гэта не крытычная заўвага для пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка, бо ёсць у нас яшчэ больш горшыя выпадкі, калі вікіпедысты тыражуюць памылкі. <s># Абвінавачваць у падлогу крыніц і пры гэтым выдаляць інфармацыю, падмацаваную крыніцамі, несумленна.</s> Калі інфармацыя грунтуецца на базе падлогаў крыніц, то яна мусіць быць выдаленай. <s>Нават адзінкавае дзеянне удзельніка Uladz v, якое заключалася ў тым, што «пад шумок» адбылося выдаленне са спрэчнага артыкула «Беларуская карчма» непажаданага для гэтага ўдзельніка блока інфармацыі са спасылкай на навуковае выданне, якое рэцэнзуецца, перакрэслівае яго добрыя памкненні.</s> Выдаленыя часткі артыкула<s>, падмацаваныя</s> з аўтарытэтнымі крыніцамі<s>,</s> мусяць быць адноўлены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:47, 28 снежня 2025 (+03) :Быў адназначны машынны пераклад, цяпер загладжаны ўжо многімі праўкамі іншых удзельнікаў. Але раніцай напрыклад была яшчэ "лаўка" замест "крамы", я выправіў, бо "лавка", а вынікаў машыннага перакладу Ohlumon не вычытваў. Гэта не першы выпадак, у артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]] была такая самая горкая сітуацыя, што толькі супольнымі высілкамі была выцягнута, а не выдалены артыкул. Наконт падлогу, трэба глядзець выпадкі, на РуВікі быццам ёсць даведзеныя выпадкі падлогу, таму і агульны давер страчаны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:21, 28 снежня 2025 (+03) :Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], запіска Дзяржавіна мела месца. Але ў крыніцы, на якую спасылаўся Ohlumon НЕ БЫЛО "цытат", якія Ohlumon прыводзіў у абзацы. Калі ў Вас ёсць час заняцца пытаннем і напісаць абзац пра Дзяржавіна акуратна і па сутнасці, то калі ласка, займіцеся. У рэдакцыі ўдзельніка Ohlumon абзац быў наборам антыяўрэйскіх выказванняў, узятых "са столі", а не з крыніц. Там не было чаго правіць, там можна было толькі выдаліць. Вы глыбока памыляецеся, калі пішаце, нібыта я ў гэтым выпадку выдаліў інфармацыю, падмацаваную крыніцамі. Прашу Вас адмовіцца ад Вашага непадмацаванага крыніцамі сцверджання. Артыкул Цынцадзэ пра Дзяржавіна я сумленна знайшоў і прачытаў. Ohlumon спаслаўся на гэты артыкул, каб увесці чытача ў зман і "прапіхнуць" у Вікіпедыю свае фантазмы. У артыкуле Цынцадзэ корчмы згадваюцца адзін раз, шынкі - два разы (адзін раз у выглядзе "корчмы і шынкі"). Там не было з чаго браць інфармацыю пра корчмы. Хаця ў цэлым артыкул Цынцадзэ больш-менш прыймальны як крыніца (калі не лічыць таго, што апублікаваны ў "смеццевым", а не нармальным навуковым часопісе). [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 19:45, 28 снежня 2025 (+03) :: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], намінацыя з'явілася, паколькі ''быў паказаны падлог крыніц''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:33, 28 снежня 2025 (+03) :::Вось, са свежага: пераправерыў цытаты з Паўла Шпілеўскага і Паўла Шэйна ў артыкуле "Беларуская карчма". Выявілася наступнае: усе цытаты былі недакладнымі. У адным выпадку быў прамы падлог: у тэкст Шэйна была ўключаная фраза "(карчмары часта разводзілі гарэлку вадой, дадавалі да яе дурману, падманвалі з мерай)," якой у Шэйна не было. У астатнім цытаты былі з памылкамі (не крытычнымі, але памылкамі), а каб знайсці цытаты, давялося пералапаціць кнігі цалкам, бо спасылкі на нумары старонак былі памылковымі або (у выпадку спасылак на Шэйна) проста адсутнічалі. Да таго яшчэ дадаваўся няпраўлены аўтапераклад з расійскай на беларускую. У выніку я выправіў цытаты. Якая выснова: кожную спасылку ўдзельніка Ohlumon трэба пераправяраць. Ён скажае тэксты, прыдумляе тэкст ад сябе, не расстаўляе нумароў старонак. І гэта проста першыя-лепшыя прыклады. Ёсць прыклады значна больш праблемныя, пра якія я пісаў вышэй, калі ўдзельнік Ohlumon прыдумляе тэксты з мэтамі распальвання міжнацыянальнай варожасці. Таму я і выступаю за пазбаўленне гэтага ўдзельніка сцягу аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:57, 31 снежня 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], гэта быў пачатак дыскусіі. Пазней да яе дадалося абмяркоўванне ўзроўню валодання беларускай мовай. Наконт недапушчальнага стаўлення да якасці — нажаль, яно мае месца. Манавіта гэта можа стаць падставай для пазбаўлення сцяга. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:47, 31 снежня 2025 (+03) ::::: Калі падлог крыніц не пацвярджаецца, то трэба падвесці вынік абмеркавання. Але ён, як выглядае, пацвярджаецца, акурат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:58, 31 снежня 2025 (+03) : Лічу заўвагі неабгрунтаванымі, надуманымі. Больш за тое, недарэчнымі. Заказуха.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:42, 19 студзеня 2026 (+03) : І яшчэ. Апанент паняцця не мае аб другасных крыніцах (вторичных источниках).--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:58, 21 студзеня 2026 (+03) : Апанент упірае на падлогі ў раздзеле ЛІТАРАТУРА ў артыкуле «Літоўскія епархіяльныя ведамасці». Здаецца, ад праваслаўя яго ўвогуле дрэчыць. У раздзеле ЛІТАРАТУРА часта даюцца не толькі кнігі, але і дысертацыі, навуковыя артыкулы і інш. Я, дарэчы, не пісаў што гэта кнігі. У П. Чысцякова гэта [http://opac.minda.by/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=6101 дысертацыя] на ступень кандыдата багаслоўя, у А. Нецветаева - дыпломная праца. Выданні Мінскай духоўнай Акадэміі, месца выдання Жыровічы. Гэта напісана на тытульных лістах работ. На гэтыя працы спасылаюцца ў шматлікіх артыкулах. Апошні аўтар, між іншым, служыць у мінскім кафедральным саборы, апанент можа схадзіць і спытаць у яго.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 17:36, 24 студзеня 2026 (+03) ::Дыпломная праца і неапублікаваная дысертацыя - гэта не тыя працы, на якія можна спаслацца ў Вікіпедыі. Спаслацца можна на апублікаваную дысертацыю ці магістарскую працу (напрыклад, апублікаваную ў рэпазіторыі). Дык спасылайцеся карэктна! У каталозе бібліятэкі Мінскай духоўнай акадэміі, на які спаслаўся [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], простым тэкстам напісана, што дысертацыя Чысцякова "не для выдачы". Як жа на яе можна спасылацца, калі яе ў чытальнай зале не выдаюць? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:55, 9 лютага 2026 (+03) ::Асобна варта адзначыць, што ўдзельнік [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] прапаноўвае пераправяраць пададзеную ім некарэктную інфармацыю, асабіста адшукваючы аўтараў крыніц. Чытач артыкула мусіць мець магчымасць праверыць карэктнасць інфармацыі, па магчымасці, не адыходзячы ад кампутара, ці прынамсі ў бібліятэцы. Калі дзеля таго, каб праверыць нешта, трэба ганяцца за аўтарамі... Ну, даруйце. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:21, 9 лютага 2026 (+03) : Прыбірае цытаты з дзікімі тлумачэннямі: «Меркаванне вялікадзяржаўнага шавініста Аксакава нам нецікава». Каму нам? Яўрэям? Мне, напрыклад, цікавыя ўсе гістарычныя развагі пра Беларусь, і пазітыўныя, і негатыўныя. Тым больш, уражанні класіка рускай літаратуры С. Т. Аксакава. Нажаль, цяперашняя беларуская навука стала весці адлік з 1941 года, быццам раней нічога не было. І нам тут пажадана гэтыя лакуны папаўняць, што я і раблю сваімі артыкуламі, якія атрымліваюць статус добрых.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:47, 27 студзеня 2026 (+03) ::Так, нам, "яўрэям", гэта сапраўды нецікава. Як казаў Сартр, "яўрэй - гэта той, каго антысеміт лічыць яўрэем". Па гэтых крытэрах Ohlumon можа залічваць мяне да яўрэяў. Ohlumon ізноў хлусіць. Я нічога не пісаў пра "нецікава". Матывацыя была наступная: "Тое, што там сабе думаў вялікарасійскі шавініст Аксакаў, не мае прамога дачынення да гісторыі беларускай карчмы. Гэта крыніца не па гісторыі беларускай карчмы, а па гісторыі расійскай грамадскай думкі". То бок пытанне стаяла не "цікава/нецікава", а "пра беларускую карчму / не пра беларускую карчму". Што там нафантазіраваў у сваёй Маскве Іван Аксакаў пра яўрэяў-карчмароў у Беларусі, да гісторыі беларускай карчмы проста не мае дачынення. Да таго ж цытата была жахлівым машынным перакладам. Яе можна было смела выдаляць толькі за машынны пераклад: "звыш таго таемных кабакоў, выключна змесцівам габрэямі". [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:07, 9 лютага 2026 (+03) : Доследныя ўдзельнікі ведаюць, што некаторыя крыніцы па сканчэнні часу не адчыняюцца. Апанент аб'яўляе падлогам усё, што ён не можа знайсці. Напрыклад, пра кнігу В. Н. Маракуева заяўляе што ў ёй нічога да тэмы няма. Адкуль ён ведае? Гэтую кнігу 1897 года можна знайсці толькі ў маскоўскай «Ленінцы». Ён што? Ездзіў спецыяльна ў Маскву, запісваўся ў Расійскую дзяржаўную бібліятэку? Разлік на тое, што ніхто не будзе затлумляцца і правяраць, — падлога, і ўсё! Аднак, на яе спасылаюцца ў [http://nasledie-zhirkevich.ru/wp-content/uploads/2020/08/verstka-belorussiya-2%202020-v-sbore-dlya-mi.pdf кнізе] «Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX–XX вв. Вып. 2. М.: ИМЛИ РАН, 2019: «Промыслов у полешуков мало; ремесел они не знают. Все кузнецы здесь — жиды. Чтобы сделать подкову или гвоздь, полешук должен ехать к жиду-кузнецу иногда верст за пятьдесят. Жиды содержат здесь корчмы. Жид-корчмарь — полновластный хозяин всей деревни, вся деревня, обыкновенно, у него в долгу и без его разрешения ничего не может сделать». :: ''Доследныя ўдзельнікі ведаюць'', што тут можна лухту аўтаперакладам фігачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:57, 29 студзеня 2026 (+03) ::Як у сваіх артыкулах на Вікіпедыі, так і ў гэтай дыскусіі ўдзельнік Ohlumon беспардонна хлусіць. Кніга Маракуева ёсць у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі (https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br238557?sid=85171518). Больш за тое, аблічбаваная і даступная зарэгістраваным карыстальнікам дыстанцыйна. На старонках 26-27 кнігі Маракуева (Адэса, 1897) няма нічога пра карчмароў. Так, у іншых месцах кнігі ён нешта пра іх піша. Дык тыя месцы і трэба было цытаваць, а не фальсіфікацыяй займацца. І ўжо пэўна можна сцвярджаць, што пры напісанні артыкула "Беларуская карчма" Ohlumon у "маскоўскую ленінку" (35 год як Расійская дзяржаўная бібліятэка імя Уладзіміра Ільіча не носіць) не ездзіў. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:46, 9 лютага 2026 (+03) : У рускай Вікіпедыі яўрэйскае лобі цяпер вельмі агрэсіўнае. Спадзяюся, Belviki не скаціцца ў гэта.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:42, 29 студзеня 2026 (+03) ::Я спадзяюся, што ўдзельнікаў, якія на кожным кроку шукаюць "яўрэйскае лобі", "(жыда)масонаў" і "антыславянскую змову" у беларускім раздзеле вікіпедыі не застанецца. У XXI стагоддзі не выпадае рэкламаваць у энцыклапедыях "Пратаколы сіёнскіх мудрацоў" і падобную літаратуру, якой абчытаўся спадар Ohlumon. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:50, 9 лютага 2026 (+03) : Бачу спробы заблакаваць мяне на год.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:45, 1 лютага 2026 (+03) :: Я хачу падвесці вынік, ці можаце вы неяк пракаментаваць падлог? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:25, 1 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], я ж прывёў пару прэтэнзій. І ўсё астатняе ў такім жа родзе. Ну вось, напрыклад: спасылка на артыкул Цынцадзэ ёсць спасылка другасная, і тэкст Г. Дзяржавіна мной не прыдуманы, ён сустракаецца ў розных выданнях, яго [http://Ревизионная%20поездка%20сенатора%20Державина%20(mishpoha.org) цытуе] нават яўрэйскі часопіс МІЖПОХА. Гэтак жа і з тэкстам Шпілеўскага, Шэйна і іншых. Праверце самі, і пераканаецеся.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:26, 2 лютага 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], думаю, мне можна зрабіць папярэджанне за нядобрасумленную вычытку маіх тэкстаў. Гэта прыму да ўвагі.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:32, 2 лютага 2026 (+03) ::::Правільна, тэкст Дзяржавіна дзесьці існуе. Толькі Ohlumon "цытуе" яго і не спасылаецца на крыніцу цытаты. Выдумляе цытату на хаду. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:33, 9 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік быў нечакана заблакаваны Фондам Вікімедыя. Наступная размова пра сцяг не мае сэнсу. Сам заўважу, што кейс быў не самым відавочным, але атрымалася так, як атрымалася. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:58, 13 лютага 2026 (+03) == [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :Можа, будуць прыклады, што менавіта названа "падлогам"? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 16 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], ці зможаце патлумачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Калі ласка. Яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў я прыводзіў цэлы спіс такіх прыкладаў. Курсівам там паказаны цытаты правак гэтага ўдзельніка, а далей (без курсіва) паказана, што на самой справе напісана ў згаданых крыніцах. Больш за 100 прыкладаў, прычым гэта толькі частка, толькі тое, на што хапіла маіх сіл і цярплівасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:06, 16 лістапада 2025 (+03) ::::Пераглядзеў тыя выпадкі, не думаю, што такое можна назваць падлогам крыніц. Звычайна, у крыніцы ёсць нешта, з чаго зроблены высновы і штосьці дадумана, дапоўнена самастойнымі аналогіямі. Праблема, што высновы і дадумыванне не для Вікіпедыі, якія б яны ні былі слушныя і трапныя. Спачатку мусіць быць публікацыя высноў і думак у адпаведным выданні, потым з яе ў Вікіпедыю, толькі такі парадак. З аналогіямі не ўпэўнены як разглядаць. Можа, гэта было не відавочна, то цяпер ужо не раз яўна напісана ў абмеркаванні праблемнай сітуацыі. Можа, гэта яшчэ і справа фармуліроўкі, як падаць і не ўвесці ненаўмысна ў зман чытачоў. Наконт самастойных аналогій, сам зрабіў такое ў артыкуле [[Манасеева]], мог бы паставіць і крыніцу, што было хроснае і інацкае імя Манасія, але ў іх вёска Манасеева не згадвалася б. Гэта быў бы падлог крыніцы або ўласнае даследаванне? Але аналогія заканамерная, пры гэтым я не напісаў, што назва вёскі ўтворана ад імя Манасія. Назва яўна патранімічная, аўтар у тэксце вышэй зыходзіць з гэтага, я прапанаваў іншы варыянт імя ад якога гэта магло быць, але яўна не сказаў гэта. Выкрэсліваем? Таму, супраць зняцця сцягу, пагатоў нават не даглядчыка, аўтадаглядчыка. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:22, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:M.L.Bot|Пане Максіме]], Вікіпедыя створана для таго, каб кожны мог яе правіць смела! У БелВікі прынята паказваць шырокі погляд на рэчы, на гэтым грунце кансэнсус і будзем шукаць. Спробы накідвання жорсткіх рамак — няўдалыя патугі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:55, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: Калі вам не падабаецца фармулёўка "падлог крыніц", вы можаце называць сітуацыю неяк інакш, аднак сутнасці гэта не мяняе. Амаль усе праўкі гэтага ўдзельніка праблемныя (а іх некалькі сотняў!), гэта значыць даверу таму, што ён піша, няма, трэба ўсё пераправяраць. Тады які сэнс таго, што ён мае сцяг аўтадаглядчыка? Я ўжо не кажу пра тое, што ён займаўся вандалізмам, выдаляючы праўдзівую інфармацыю, якая мае крыніцы, або выдаляючы запыты крыніц. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:44, 22 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], (бес)сэнсоўныя адкаты як у [[Камайка]] ўспрымаюцца негатыўна. Адмяняецца чужая праўка з запытамі крыніц, але наступнай праўкай самі амаль усё сціраеце, то-бок згодны, што запыты былі ў асноўным па справе. Так выглядае. Чаму не сцерці без адкату перад гэтым, навошта дадатковая эмацыйныя нагрузка? Іншаму ўдзельніку ідзе паведамленне пра адкат, што выклікае вайну адкатаў/правак на пустым месцы. Па суме/выніках гэта не вандалізм, а ў асобных складніках ён яўны. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:30, 23 лістапада 2025 (+03) ::Дзеля зразумеласці было разбіта на 3 (тры) асобныя абзацы тое, што ў адной крыніцы ("Kamoja, Ad[utiškis]."). Астатняе (структура), як цяпер мяркую, для паспалітага чытача лішняе, няхай застанецца для спецыялізаваных публікацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:42, 23 лістапада 2025 (+03) = Архіў = * [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Догляд]] heytrny4j3w0tdtufznyqaj7kopbpd9 0 732956 5187092 5143312 2026-08-26T11:04:06Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187092 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аер (значэнні)}} {{Архітэктар}} '''Элізабэт Аер''' ({{Lang-en|Elizabeth Ayer}}; [[13 кастрычніка]] [[1897]] — [[4 жніўня]] [[1987]]) — адна з найвялікшых [[архітэктар]]аў [[Сіэтл]]а, якая аддала прафесійнай працы больш за 50 гадоў. Яна была першай жанчынай, якая скончыла прафесійную праграму навучання па архітэктуры ў [[Вашынгтонскі ўніверсітэт|Вашынгтонскім універсітэце]], і першай жанчынай, якая была зарэгістраваная як архітэктар у [[Вашынгтон (штат)|штаце Вашынгтон]]. == Жыццё і кар’ера == Элізабэт Аер нарадзілася ў 1897 годзе ў [[Алімпія (Вашынгтон)|Алімпіі]], [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]]. У 1916 годзе яна паступіла ў [[Вашынгтонскі ўніверсітэт]], дзе ў 1921 годзе скончыла бакалаўрскі курс па архітэктуры. У 1919 годзе, яшчэ будучы студэнткай, пачала працаваць у {{нп3|Эндру Вілатсен|Эндру Вілатсена||Andrew Willatsen}}. У наступным годзе яна пачала доўгатэрміновае супрацоўніцтва з архітэктарам з [[Сіэтл]]а [[Эдвін Айві|Эдвінам Айві]]. У 1922—1923 гадах працавала ў [[Нью-Ёрк]]у, але праз год зноў вярнулася да супрацоўніцтва з Айві ў Сіэтле. У канцы 1920-х гадоў Элізабэт Аер ужо была вядомая як «калега» Айві. На працягу 1920-30-х гадоў яна адыгрывала ключавую ролю ў распрацоўцы і ўвасабленні ў жыццё прыватных маёнткаў Айві. Прыкладна ў 1930 годзе Аер зарэгістравалася як архітэктар у [[Вашынгтон (штат)|штаце Вашынгтон]]. У 1940 годзе Эдвін Айві загінуў у аўтакатастрофе. Элізабэт Аер узяла кіраванне фірмай на сябе і яшчэ з адным работнікам, Раландам Лемпінгам працягнула працаваць. У 1942 годзе яны часова спынілі працу з-за [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], на працягу якой Аер працавала ў інжынерным корпусе [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Пасля 1945 года яна аднавіла архітэктурную практыку. У 1950 годзе назва фірмы была зменена на «Аер & Лемпінг». Элізабэт Аер выйшла на пенсію ў 1970 годзе пасля 50-ці гадоў прафесійнай кар’еры. Яна пераехала ў Лэйсі, [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]], дзе дапамагала камісіі па планаванні да 1980 года. Элізабэт Аер памерла ў Лэйсі ў 1987 годзе. {{зноскі}} == Літаратура == * Roberts, S. Sian, and Shaughnessy, Mary, "Elizabeth Ayer, " in «Shaping Seattle Architecture: A Historical Guide to the Architects» (ed. Jeffrey Karl Ochsner), University of Washington Press, Seattle and London 1994, pages 210—215. == Спасылкі == * [http://www.historylink.org/File/1721 Ayer, Elizabeth (1897—1987), Architect — HistoryLink.org] * [http://pcad.lib.washington.edu/person/2607/ PCAD — Elizabeth Ayer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150917153716/http://pcad.lib.washington.edu/person/2607/ |date=17 верасня 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-02-25}} {{DEFAULTSORT:Аер Элізабет}} [[Катэгорыя:Архітэктары ЗША]] [[Катэгорыя:Архітэктары Сіэтла]] tsuk5h2781g4tyknr8aqk7pongbniv5 5187093 5187092 2026-08-26T11:04:18Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Элізабет Аер]] у [[Элізабэт Аер]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187092 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аер (значэнні)}} {{Архітэктар}} '''Элізабэт Аер''' ({{Lang-en|Elizabeth Ayer}}; [[13 кастрычніка]] [[1897]] — [[4 жніўня]] [[1987]]) — адна з найвялікшых [[архітэктар]]аў [[Сіэтл]]а, якая аддала прафесійнай працы больш за 50 гадоў. Яна была першай жанчынай, якая скончыла прафесійную праграму навучання па архітэктуры ў [[Вашынгтонскі ўніверсітэт|Вашынгтонскім універсітэце]], і першай жанчынай, якая была зарэгістраваная як архітэктар у [[Вашынгтон (штат)|штаце Вашынгтон]]. == Жыццё і кар’ера == Элізабэт Аер нарадзілася ў 1897 годзе ў [[Алімпія (Вашынгтон)|Алімпіі]], [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]]. У 1916 годзе яна паступіла ў [[Вашынгтонскі ўніверсітэт]], дзе ў 1921 годзе скончыла бакалаўрскі курс па архітэктуры. У 1919 годзе, яшчэ будучы студэнткай, пачала працаваць у {{нп3|Эндру Вілатсен|Эндру Вілатсена||Andrew Willatsen}}. У наступным годзе яна пачала доўгатэрміновае супрацоўніцтва з архітэктарам з [[Сіэтл]]а [[Эдвін Айві|Эдвінам Айві]]. У 1922—1923 гадах працавала ў [[Нью-Ёрк]]у, але праз год зноў вярнулася да супрацоўніцтва з Айві ў Сіэтле. У канцы 1920-х гадоў Элізабэт Аер ужо была вядомая як «калега» Айві. На працягу 1920-30-х гадоў яна адыгрывала ключавую ролю ў распрацоўцы і ўвасабленні ў жыццё прыватных маёнткаў Айві. Прыкладна ў 1930 годзе Аер зарэгістравалася як архітэктар у [[Вашынгтон (штат)|штаце Вашынгтон]]. У 1940 годзе Эдвін Айві загінуў у аўтакатастрофе. Элізабэт Аер узяла кіраванне фірмай на сябе і яшчэ з адным работнікам, Раландам Лемпінгам працягнула працаваць. У 1942 годзе яны часова спынілі працу з-за [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], на працягу якой Аер працавала ў інжынерным корпусе [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Пасля 1945 года яна аднавіла архітэктурную практыку. У 1950 годзе назва фірмы была зменена на «Аер & Лемпінг». Элізабэт Аер выйшла на пенсію ў 1970 годзе пасля 50-ці гадоў прафесійнай кар’еры. Яна пераехала ў Лэйсі, [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]], дзе дапамагала камісіі па планаванні да 1980 года. Элізабэт Аер памерла ў Лэйсі ў 1987 годзе. {{зноскі}} == Літаратура == * Roberts, S. Sian, and Shaughnessy, Mary, "Elizabeth Ayer, " in «Shaping Seattle Architecture: A Historical Guide to the Architects» (ed. Jeffrey Karl Ochsner), University of Washington Press, Seattle and London 1994, pages 210—215. == Спасылкі == * [http://www.historylink.org/File/1721 Ayer, Elizabeth (1897—1987), Architect — HistoryLink.org] * [http://pcad.lib.washington.edu/person/2607/ PCAD — Elizabeth Ayer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150917153716/http://pcad.lib.washington.edu/person/2607/ |date=17 верасня 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-02-25}} {{DEFAULTSORT:Аер Элізабет}} [[Катэгорыя:Архітэктары ЗША]] [[Катэгорыя:Архітэктары Сіэтла]] tsuk5h2781g4tyknr8aqk7pongbniv5 0 741476 5186856 5121125 2026-08-25T20:42:39Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю артыкул. 5186856 wikitext text/x-wiki {{часопіс}} '''«Studia Białorutenistyczne»''' (''Беларусазнаўчыя даследаванні'', {{lang-en|Belarusian Studies}}) — польскі рэцэнзаваны навуковы [[штогоднік]] па [[беларусазнаўства|беларусазнаўстве]], які выдаецца ў [[Люблін]]е Выдавецтвам [[Універсітэт імя Марыі Складоўскай-Кюры|Універсітэта Марыі Кюры-Складоўскай]] (UMCS). Першы том выйшаў у 2007 годзе; заснавальнікамі і першымі рэдактарамі выдання былі Рышард Радзік і [[Міхал Саевіч]].<ref name="first">{{Cite web |url=https://wydawnictwo.umcs.eu/produkt/3397/studia-bialorutenistyczne-t-1-1 |title=Studia Białorutenistyczne, t. 1 |website=Wydawnictwo UMCS |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref><ref name="jubilee">{{Cite web |author=Dariusz Tarasiuk |url=https://www.umcs.pl/pl/aktualnosci,7595,relacja-z-konferencji-pt-polsko-bialoruskie-zwiazki-historyczne-literackie-i-jezykowe,187225.chtm |title=Relacja z konferencji pt. „Polsko-białoruskie związki historyczne, literackie i językowe...” |website=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |date=3 ліпеня 2026 |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Часопіс прысвечаны [[Беларусь|Беларусі]], а таксама польска-беларускім культурным, літаратурным і моўным сувязям у гістарычнай перспектыве. Публікуюцца працы па [[літаратуразнаўства|літаратуразнаўстве]], [[мовазнаўства|мовазнаўстве]], [[гісторыя|гісторыі]], [[сацыялогія|сацыялогіі]] і [[культуралогія|культуралогіі]]. Рэдакцыя вызначае выданне як міждысцыплінарную пляцоўку для даследчыкаў з Польшчы і іншых краін, якія займаюцца Беларуссю і беларусазнаўчай праблематыкай.<ref name="profile">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb |title=Studia Białorutenistyczne |website=Platforma Czasopism UMCS |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Галоўны рэдактар — беларускі літаратуразнавец [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]].<ref name="editorial">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/about/editorialTeam |title=Zespół redakcyjny |website=Studia Białorutenistyczne |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Друкаваны ISSN выдання — 1898-0457, электронны — 2449-8270.<ref name="issn">{{Cite web |url=https://portal.issn.org/resource/ISSN/2449-8270 |title=ISSN 2449-8270 — Studia Białorutenistyczne (Online) |website=The ISSN Portal |publisher=ISSN International Centre |access-date=25 жніўня 2026 |lang=en }}</ref> З 2021 года часопіс выходзіць толькі ў электроннай форме і распаўсюджваецца ў адкрытым доступе.<ref name="profile"/> == Гісторыя == Першы том «Studia Białorutenistyczne» быў выдадзены Выдавецтвам Універсітэта Марыі Кюры-Складоўскай у 2007 годзе пад рэдакцыяй Рышарда Радзіка і Міхала Саевіча. Выданне мела 420 старонак і ISBN 978-83-227-2630-3.<ref name="first"/> Бібліятэка UMCS датуе існаванне серыяльнага выдання 2007 годам і фіксуе паралельныя назвы ''Belarusaznaŭčyâ Dasledavannì'' і ''Belarusian Studies''.<ref name="library">{{Cite web |url=https://bc.umcs.pl/dlibra/publication/43399/studia-bialorutenistyczne?language=pl |title=Studia Białorutenistyczne |website=Biblioteka UMCS |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> У выдавецкай анатацыі да першага тома мэтай штогодніка называлася пашырэнне ведаў пра Беларусь у польскіх навуковых асяродках, зацікаўленых усходнім суседам Польшчы. Ад пачатку тэматыка ахоплівала гісторыю, сацыялогію, культуралогію, літаратуразнаўства і мовазнаўства.<ref name="first"/> Пры гэтым выданне задумвалася не толькі як польскамоўная пляцоўка для польскіх даследчыкаў: рэдакцыя падкрэслівала намер публікаваць таксама аўтараў з Беларусі, у тым ліку па-беларуску, і развіваць навуковыя сувязі па абодва бакі польска-беларускай мяжы.<ref name="first"/> Адным з першапачатковых тэматычных прыярытэтаў стала вывучэнне [[Польска-беларускія адносіны|польска-беларускіх адносін]] у гістарычнай перспектыве, а таксама тых аспектаў гісторыі і культуры Беларусі, якія рэдакцыя лічыла недастаткова даследаванымі і значнымі для польскіх і беларускіх навукоўцаў.<ref name="first"/> Гэты міждысцыплінарны профіль у асноўных рысах захаваўся: сучаснае апісанне часопіса таксама вылучае культурныя, літаратурныя і моўныя сувязі паміж Польшчай і Беларуссю і комплекснае вывучэнне Беларусі гуманітарнымі і грамадскімі навукамі.<ref name="profile"/> Электронны архіў на Платформе часопісаў UMCS ахоплівае выпускі пачынаючы з тома 7 за 2013 год.<ref name="archive">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/issue/archive |title=Archiwum |website=Studia Białorutenistyczne |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Для электроннай версіі быў прысвоены e-ISSN 2449-8270; у міжнародным рэестры ISSN яна пазначана як шматмоўнае штогадовае навуковае перыядычнае выданне з Любліна, звязанае з UMCS.<ref name="issn"/> З 2021 года выданне цалкам перайшло ў электронны фармат.<ref name="profile"/> 25—26 чэрвеня 2026 года ў Любліне Інстытут мовазнаўства і літаратуразнаўства і Інстытут гісторыі UMCS правялі міжнародную навуковую канферэнцыю «Polsko-białoruskie związki historyczne, literackie i językowe», прымеркаваную арганізатарамі да 20-га юбілею «Studia Białorutenistyczne». У ёй удзельнічалі 67 дакладчыкаў з Польшчы, Беларусі, Украіны, Літвы, Аўстрыі і Вялікабрытаніі.<ref name="jubilee"/> Канферэнцыя пачалася дыскусійнай панэллю пра пачаткі і развіццё часопіса, у якой узялі ўдзел яго заснавальнікі і першыя рэдактары Міхал Саевіч і Рышард Радзік, галоўны рэдактар Сяргей Кавалёў і яго намеснікі Ядвіга Казлоўска-Дода і Дарыюш Тарасюк.<ref name="jubilee"/> == Профіль і змест == «Studia Białorutenistyczne» мае міждысцыплінарны характар. Да асноўнай тэматыкі належаць гісторыя Беларусі, беларуская культура, [[Беларуская літаратура|літаратура]], [[Беларуская мова|мова]], грамадскія і культурныя працэсы, а таксама польска-беларускія гістарычныя, літаратурныя і моўныя сувязі.<ref name="policy">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/about/editorialPolicies |title=Zasady |website=Studia Białorutenistyczne |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Рэдакцыя імкнецца далучаць да супрацоўніцтва аўтараў, рэцэнзентаў і членаў навуковай рады з замежных беларусазнаўчых цэнтраў.<ref name="policy"/> У змесце тома 19 за 2025 год навуковыя артыкулы размеркаваны паміж трыма асноўнымі тэматычнымі блокамі: * гісторыя, культура і сацыялогія; * літаратуразнаўства; * мовазнаўства.<ref name="vol19">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/article/viewFile/20764/13410 |title=Studia Białorutenistyczne 19/2025. Strony tytułowe i spis treści |website=Studia Białorutenistyczne |publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej |year=2025 |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Акрамя даследчых артыкулаў, часопіс публікуе рэцэнзіі, рэцэнзійныя артыкулы, справаздачы з навуковых канферэнцый і біяграфічныя матэрыялы.<ref name="policy"/> У выпуску 19 (2025), напрыклад, пасля асноўных тэматычных блокаў змешчаны раздзел рэцэнзій і рубрыка ''In memoriam''.<ref name="vol19"/> Матэрыялы прымаюцца на польскай і беларускай мовах, а таксама на рускай, англійскай і нямецкай мовах.<ref name="authors">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/about/submissions |title=Przesyłanie tekstów. Wytyczne dla autorów |website=Studia Białorutenistyczne |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Для навуковых артыкулаў патрабуюцца назвы на мове арыгінала, англійскай, польскай і беларускай мовах, а анатацыі і ключавыя словы — на англійскай, польскай і беларускай; бібліяграфія афармляецца паводле стылю [[APA]].<ref name="authors"/> Такі моўны склад адлюстроўваецца і ў асобных выпусках: у томе 19 (2025) апублікаваны артыкулы па-беларуску, па-польску, па-руску і па-англійску.<ref name="vol19"/> Гэта дазваляе часопісу выступаць пляцоўкай для даследчыкаў Беларусі і беларусазнаўства з розных нацыянальных акадэмічных традыцый.<ref name="profile"/> == Рэдакцыя і навуковая рада == Галоўным рэдактарам «Studia Białorutenistyczne» з'яўляецца прафесар UMCS [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]]. Яго намеснікі — Ядвіга Казлоўска-Дода і Дарыюш Тарасюк; у склад рэдакцыйнай групы ўваходзіць таксама Алена Маркава з [[Карлаў універсітэт|Карлава ўніверсітэта]] ў [[Прага|Празе]].<ref name="editorial"/> У выпуску 19 (2025) Кавалёў, Казлоўска-Дода і Тарасюк пазначаны таксама як навуковыя рэдактары тома.<ref name="vol19"/> Навуковая рада мае міжнародны склад. У ёй прадстаўлены даследчыкі, звязаныя з установамі Польшчы, Беларусі, Аўстрыі, Германіі і іншых еўрапейскіх краін, у тым ліку з [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]], [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]], [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэтам]], [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкім універсітэтам]], Зальцбургскім, Ольдэнбургскім і Патсдамскім універсітэтамі.<ref name="editorial"/><ref name="vol19"/> [[Міхал Саевіч]], адзін з заснавальнікаў і першых рэдактараў штогодніка, уваходзіць у навуковую раду выдання.<ref name="editorial"/> Спісы рэцэнзентаў публікуюцца штогод. У спісе за 2025 год прадстаўлены даследчыкі з універсітэтаў і навуковых інстытутаў Польшчы, Беларусі, Аўстрыі, Літвы і Украіны, у тым ліку супрацоўнікі [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] і Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.<ref name="vol19"/> == Рэцэнзаванне і выдавецкая палітыка == Навуковыя артыкулы спачатку праходзяць папярэднюю ацэнку рэдакцыі на адпаведнасць профілю часопіса, тэматыцы выпуску і рэдакцыйным патрабаванням. Перад перадачай рэцэнзентам тэкст правяраецца сістэмай выяўлення [[плагіят]]у.<ref name="policy"/> Да ацэнкі артыкула прыцягваюцца не менш як два незалежныя рэцэнзенты па-за ўстановай, з якой звязаны аўтар, і па-за ўстановай выдаўца; прынамсі адзін з іх павінен прадстаўляць замежную ўстанову.<ref name="policy"/> Рэцэнзаванне ажыццяўляецца паводле мадэлі падвойнай ананімнасці ({{lang-en|double-blind peer review}}), калі асобы аўтара і рэцэнзента ўзаемна не раскрываюцца.<ref name="policy"/> Калі адна рэцэнзія станоўчая, а другая адмоўная, прызначаецца трэці рэцэнзент; дзве адмоўныя рэцэнзіі з'яўляюцца падставай для адхілення артыкула. Паводле правілаў часопіса, звычайная працягласць працэсу рэцэнзавання складае каля двух-трох месяцаў.<ref name="policy"/> Рэдакцыя не спаганяе плату ні за разгляд рукапісу і рэдакцыйную апрацоўку, ні за публікацыю.<ref name="authors"/> Выданне працуе ў мадэлі [[адкрыты доступ|адкрытага доступу]]: поўныя тэксты можна бясплатна чытаць, капіраваць, друкаваць, распаўсюджваць, індэксаваць, цытаваць і шукаць пры захаванні аўтарскіх правоў.<ref name="policy"/> У томе 19 за 2025 год для матэрыялаў пазначана ліцэнзія [[Creative Commons|CC BY 4.0]].<ref name="vol19"/> Выдавецкі цыкл разлічаны на адзін выпуск у год: паводле апублікаванай палітыкі, матэрыялы збіраюцца да канца другога квартала, а выпуск рыхтуецца да канца чацвёртага квартала.<ref name="policy"/> == Індэксацыя і даступнасць == Часопіс індэксуецца ў базах і бібліяграфічных сістэмах ''Slavic Humanities'', ''Arianta'', ''Index Copernicus'', ''ERIH Plus'', ''BazHum'', [[Central European Journal of Social Sciences and Humanities|CEJSH]] і [[Directory of Open Access Journals|DOAJ]].<ref name="policy"/> У выпуску 19 (2025) асобна пазначана наяўнасць анатацый апублікаваных артыкулаў у базе CEJSH.<ref name="vol19"/> Міжнародны цэнтр ISSN пацвярджае для электроннай версіі нумар ISSN 2449-8270 і звязаны з ім ISSN-L 1898-0457; у рэестры выданне класіфікуецца як польскае шматмоўнае перыядычнае выданне гадавой перыядычнасці.<ref name="issn"/> Друкаваны ISSN 1898-0457 працягвае пазначацца ў выхадных звестках, хоць з 2021 года часопіс выходзіць толькі ў электроннай форме.<ref name="profile"/><ref name="vol19"/> Поўныя тэксты выпускаў, змешчаных на Платформе часопісаў UMCS, даступныя без рэгістрацыі. Электронны архіў платформы ўключае тамы ад № 7 (2013), а бібліяграфічны запіс Бібліятэкі UMCS ахоплівае выданне ад часу яго заснавання ў 2007 годзе.<ref name="archive"/><ref name="library"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Acta Albaruthenica]] * [[Przegląd Środkowo-Wschodni]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларускае мовазнаўства]] == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://journals.umcs.pl/sb}} * [https://journals.umcs.pl/sb/issue/archive Архіў выпускаў на Платформе часопісаў UMCS] * [https://bc.umcs.pl/dlibra/publication/43399/studia-bialorutenistyczne «Studia Białorutenistyczne» у лічбавай бібліятэцы UMCS] * [https://portal.issn.org/resource/ISSN/2449-8270 Запіс электроннай версіі ў ISSN Portal] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навукова-метадычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Навуковыя часопісы Польшчы]] [[Катэгорыя:Часопісы Польшчы]] [[Катэгорыя:Часопісы Польшчы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 2007 годзе]] igsv10o101ubtta1tsp5bk71qtk3qbg 5186857 5186856 2026-08-25T20:43:35Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Гісторыя */ 5186857 wikitext text/x-wiki {{часопіс}} '''«Studia Białorutenistyczne»''' (''Беларусазнаўчыя даследаванні'', {{lang-en|Belarusian Studies}}) — польскі рэцэнзаваны навуковы [[штогоднік]] па [[беларусазнаўства|беларусазнаўстве]], які выдаецца ў [[Люблін]]е Выдавецтвам [[Універсітэт імя Марыі Складоўскай-Кюры|Універсітэта Марыі Кюры-Складоўскай]] (UMCS). Першы том выйшаў у 2007 годзе; заснавальнікамі і першымі рэдактарамі выдання былі Рышард Радзік і [[Міхал Саевіч]].<ref name="first">{{Cite web |url=https://wydawnictwo.umcs.eu/produkt/3397/studia-bialorutenistyczne-t-1-1 |title=Studia Białorutenistyczne, t. 1 |website=Wydawnictwo UMCS |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref><ref name="jubilee">{{Cite web |author=Dariusz Tarasiuk |url=https://www.umcs.pl/pl/aktualnosci,7595,relacja-z-konferencji-pt-polsko-bialoruskie-zwiazki-historyczne-literackie-i-jezykowe,187225.chtm |title=Relacja z konferencji pt. „Polsko-białoruskie związki historyczne, literackie i językowe...” |website=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |date=3 ліпеня 2026 |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Часопіс прысвечаны [[Беларусь|Беларусі]], а таксама польска-беларускім культурным, літаратурным і моўным сувязям у гістарычнай перспектыве. Публікуюцца працы па [[літаратуразнаўства|літаратуразнаўстве]], [[мовазнаўства|мовазнаўстве]], [[гісторыя|гісторыі]], [[сацыялогія|сацыялогіі]] і [[культуралогія|культуралогіі]]. Рэдакцыя вызначае выданне як міждысцыплінарную пляцоўку для даследчыкаў з Польшчы і іншых краін, якія займаюцца Беларуссю і беларусазнаўчай праблематыкай.<ref name="profile">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb |title=Studia Białorutenistyczne |website=Platforma Czasopism UMCS |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Галоўны рэдактар — беларускі літаратуразнавец [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]].<ref name="editorial">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/about/editorialTeam |title=Zespół redakcyjny |website=Studia Białorutenistyczne |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Друкаваны ISSN выдання — 1898-0457, электронны — 2449-8270.<ref name="issn">{{Cite web |url=https://portal.issn.org/resource/ISSN/2449-8270 |title=ISSN 2449-8270 — Studia Białorutenistyczne (Online) |website=The ISSN Portal |publisher=ISSN International Centre |access-date=25 жніўня 2026 |lang=en }}</ref> З 2021 года часопіс выходзіць толькі ў электроннай форме і распаўсюджваецца ў адкрытым доступе.<ref name="profile"/> == Гісторыя == Першы том «Studia Białorutenistyczne» быў выдадзены Выдавецтвам Універсітэта Марыі Кюры-Складоўскай у 2007 годзе пад рэдакцыяй Рышарда Радзіка і Міхала Саевіча. Выданне мела 420 старонак і ISBN 978-83-227-2630-3.<ref name="first"/> Бібліятэка UMCS датуе існаванне серыяльнага выдання 2007 годам і фіксуе паралельныя назвы ''Belarusaznaŭčyâ Dasledavannì'' і ''Belarusian Studies''.<ref name="library">{{Cite web |url=https://bc.umcs.pl/dlibra/publication/43399/studia-bialorutenistyczne?language=pl |title=Studia Białorutenistyczne |website=Biblioteka UMCS |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> У выдавецкай анатацыі да першага тома мэтай штогодніка называлася пашырэнне ведаў пра Беларусь у польскіх навуковых асяродках, зацікаўленых усходнім суседам Польшчы. Ад пачатку тэматыка ахоплівала гісторыю, сацыялогію, культуралогію, літаратуразнаўства і мовазнаўства.<ref name="first"/> Пры гэтым выданне задумвалася не толькі як польскамоўная пляцоўка для польскіх даследчыкаў: рэдакцыя падкрэслівала намер публікаваць таксама аўтараў з Беларусі, у тым ліку па-беларуску, і развіваць навуковыя сувязі па абодва бакі польска-беларускай мяжы.<ref name="first"/> Адным з першапачатковых тэматычных прыярытэтаў стала вывучэнне [[Польска-беларускія адносіны|польска-беларускіх адносін]] у гістарычнай перспектыве, а таксама тых аспектаў гісторыі і культуры Беларусі, якія рэдакцыя лічыла недастаткова даследаванымі і значнымі для польскіх і беларускіх навукоўцаў.<ref name="first"/> Гэты міждысцыплінарны профіль у асноўных рысах захаваўся: сучаснае апісанне часопіса таксама вылучае культурныя, літаратурныя і моўныя сувязі паміж Польшчай і Беларуссю і комплекснае вывучэнне Беларусі гуманітарнымі і грамадскімі навукамі.<ref name="profile"/> Электронны архіў на Платформе часопісаў UMCS ахоплівае выпускі пачынаючы з тома 7 за 2013 год.<ref name="archive">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/issue/archive |title=Archiwum |website=Studia Białorutenistyczne |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Для электроннай версіі быў прысвоены e-ISSN 2449-8270; у міжнародным рэестры ISSN яна пазначана як шматмоўнае штогадовае навуковае перыядычнае выданне з Любліна, звязанае з UMCS.<ref name="issn"/> З 2021 года выданне цалкам перайшло ў электронны фармат.<ref name="profile"/> 25—26 чэрвеня 2026 года ў Любліне Інстытут мовазнаўства і літаратуразнаўства і Інстытут гісторыі UMCS правялі міжнародную навуковую канферэнцыю «Polsko-białoruskie związki historyczne, literackie i językowe», прымеркаваную арганізатарамі да 20-га юбілею «Studia Białorutenistyczne». У ёй удзельнічалі 67 дакладчыкаў з Польшчы, Беларусі, Украіны, Літвы, Аўстрыі і Вялікабрытаніі.<ref name="jubilee"/> Канферэнцыя пачалася дыскусійнай панэллю пра пачаткі і развіццё часопіса, у якой узялі ўдзел яго заснавальнікі і першыя рэдактары Міхал Саевіч і Рышард Радзік, галоўны рэдактар Сяргей Кавалёў і яго намеснікі [[Ядвіга Казлоўская-Дода]] і Дарыюш Тарасюк.<ref name="jubilee"/> == Профіль і змест == «Studia Białorutenistyczne» мае міждысцыплінарны характар. Да асноўнай тэматыкі належаць гісторыя Беларусі, беларуская культура, [[Беларуская літаратура|літаратура]], [[Беларуская мова|мова]], грамадскія і культурныя працэсы, а таксама польска-беларускія гістарычныя, літаратурныя і моўныя сувязі.<ref name="policy">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/about/editorialPolicies |title=Zasady |website=Studia Białorutenistyczne |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Рэдакцыя імкнецца далучаць да супрацоўніцтва аўтараў, рэцэнзентаў і членаў навуковай рады з замежных беларусазнаўчых цэнтраў.<ref name="policy"/> У змесце тома 19 за 2025 год навуковыя артыкулы размеркаваны паміж трыма асноўнымі тэматычнымі блокамі: * гісторыя, культура і сацыялогія; * літаратуразнаўства; * мовазнаўства.<ref name="vol19">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/article/viewFile/20764/13410 |title=Studia Białorutenistyczne 19/2025. Strony tytułowe i spis treści |website=Studia Białorutenistyczne |publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej |year=2025 |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Акрамя даследчых артыкулаў, часопіс публікуе рэцэнзіі, рэцэнзійныя артыкулы, справаздачы з навуковых канферэнцый і біяграфічныя матэрыялы.<ref name="policy"/> У выпуску 19 (2025), напрыклад, пасля асноўных тэматычных блокаў змешчаны раздзел рэцэнзій і рубрыка ''In memoriam''.<ref name="vol19"/> Матэрыялы прымаюцца на польскай і беларускай мовах, а таксама на рускай, англійскай і нямецкай мовах.<ref name="authors">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/about/submissions |title=Przesyłanie tekstów. Wytyczne dla autorów |website=Studia Białorutenistyczne |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |access-date=25 жніўня 2026 |lang=pl }}</ref> Для навуковых артыкулаў патрабуюцца назвы на мове арыгінала, англійскай, польскай і беларускай мовах, а анатацыі і ключавыя словы — на англійскай, польскай і беларускай; бібліяграфія афармляецца паводле стылю [[APA]].<ref name="authors"/> Такі моўны склад адлюстроўваецца і ў асобных выпусках: у томе 19 (2025) апублікаваны артыкулы па-беларуску, па-польску, па-руску і па-англійску.<ref name="vol19"/> Гэта дазваляе часопісу выступаць пляцоўкай для даследчыкаў Беларусі і беларусазнаўства з розных нацыянальных акадэмічных традыцый.<ref name="profile"/> == Рэдакцыя і навуковая рада == Галоўным рэдактарам «Studia Białorutenistyczne» з'яўляецца прафесар UMCS [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]]. Яго намеснікі — Ядвіга Казлоўска-Дода і Дарыюш Тарасюк; у склад рэдакцыйнай групы ўваходзіць таксама Алена Маркава з [[Карлаў універсітэт|Карлава ўніверсітэта]] ў [[Прага|Празе]].<ref name="editorial"/> У выпуску 19 (2025) Кавалёў, Казлоўска-Дода і Тарасюк пазначаны таксама як навуковыя рэдактары тома.<ref name="vol19"/> Навуковая рада мае міжнародны склад. У ёй прадстаўлены даследчыкі, звязаныя з установамі Польшчы, Беларусі, Аўстрыі, Германіі і іншых еўрапейскіх краін, у тым ліку з [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]], [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]], [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэтам]], [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкім універсітэтам]], Зальцбургскім, Ольдэнбургскім і Патсдамскім універсітэтамі.<ref name="editorial"/><ref name="vol19"/> [[Міхал Саевіч]], адзін з заснавальнікаў і першых рэдактараў штогодніка, уваходзіць у навуковую раду выдання.<ref name="editorial"/> Спісы рэцэнзентаў публікуюцца штогод. У спісе за 2025 год прадстаўлены даследчыкі з універсітэтаў і навуковых інстытутаў Польшчы, Беларусі, Аўстрыі, Літвы і Украіны, у тым ліку супрацоўнікі [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] і Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.<ref name="vol19"/> == Рэцэнзаванне і выдавецкая палітыка == Навуковыя артыкулы спачатку праходзяць папярэднюю ацэнку рэдакцыі на адпаведнасць профілю часопіса, тэматыцы выпуску і рэдакцыйным патрабаванням. Перад перадачай рэцэнзентам тэкст правяраецца сістэмай выяўлення [[плагіят]]у.<ref name="policy"/> Да ацэнкі артыкула прыцягваюцца не менш як два незалежныя рэцэнзенты па-за ўстановай, з якой звязаны аўтар, і па-за ўстановай выдаўца; прынамсі адзін з іх павінен прадстаўляць замежную ўстанову.<ref name="policy"/> Рэцэнзаванне ажыццяўляецца паводле мадэлі падвойнай ананімнасці ({{lang-en|double-blind peer review}}), калі асобы аўтара і рэцэнзента ўзаемна не раскрываюцца.<ref name="policy"/> Калі адна рэцэнзія станоўчая, а другая адмоўная, прызначаецца трэці рэцэнзент; дзве адмоўныя рэцэнзіі з'яўляюцца падставай для адхілення артыкула. Паводле правілаў часопіса, звычайная працягласць працэсу рэцэнзавання складае каля двух-трох месяцаў.<ref name="policy"/> Рэдакцыя не спаганяе плату ні за разгляд рукапісу і рэдакцыйную апрацоўку, ні за публікацыю.<ref name="authors"/> Выданне працуе ў мадэлі [[адкрыты доступ|адкрытага доступу]]: поўныя тэксты можна бясплатна чытаць, капіраваць, друкаваць, распаўсюджваць, індэксаваць, цытаваць і шукаць пры захаванні аўтарскіх правоў.<ref name="policy"/> У томе 19 за 2025 год для матэрыялаў пазначана ліцэнзія [[Creative Commons|CC BY 4.0]].<ref name="vol19"/> Выдавецкі цыкл разлічаны на адзін выпуск у год: паводле апублікаванай палітыкі, матэрыялы збіраюцца да канца другога квартала, а выпуск рыхтуецца да канца чацвёртага квартала.<ref name="policy"/> == Індэксацыя і даступнасць == Часопіс індэксуецца ў базах і бібліяграфічных сістэмах ''Slavic Humanities'', ''Arianta'', ''Index Copernicus'', ''ERIH Plus'', ''BazHum'', [[Central European Journal of Social Sciences and Humanities|CEJSH]] і [[Directory of Open Access Journals|DOAJ]].<ref name="policy"/> У выпуску 19 (2025) асобна пазначана наяўнасць анатацый апублікаваных артыкулаў у базе CEJSH.<ref name="vol19"/> Міжнародны цэнтр ISSN пацвярджае для электроннай версіі нумар ISSN 2449-8270 і звязаны з ім ISSN-L 1898-0457; у рэестры выданне класіфікуецца як польскае шматмоўнае перыядычнае выданне гадавой перыядычнасці.<ref name="issn"/> Друкаваны ISSN 1898-0457 працягвае пазначацца ў выхадных звестках, хоць з 2021 года часопіс выходзіць толькі ў электроннай форме.<ref name="profile"/><ref name="vol19"/> Поўныя тэксты выпускаў, змешчаных на Платформе часопісаў UMCS, даступныя без рэгістрацыі. Электронны архіў платформы ўключае тамы ад № 7 (2013), а бібліяграфічны запіс Бібліятэкі UMCS ахоплівае выданне ад часу яго заснавання ў 2007 годзе.<ref name="archive"/><ref name="library"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Acta Albaruthenica]] * [[Przegląd Środkowo-Wschodni]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларускае мовазнаўства]] == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://journals.umcs.pl/sb}} * [https://journals.umcs.pl/sb/issue/archive Архіў выпускаў на Платформе часопісаў UMCS] * [https://bc.umcs.pl/dlibra/publication/43399/studia-bialorutenistyczne «Studia Białorutenistyczne» у лічбавай бібліятэцы UMCS] * [https://portal.issn.org/resource/ISSN/2449-8270 Запіс электроннай версіі ў ISSN Portal] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навукова-метадычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Навуковыя часопісы Польшчы]] [[Катэгорыя:Часопісы Польшчы]] [[Катэгорыя:Часопісы Польшчы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 2007 годзе]] 29djoqkxxvstba76652isa3jwq75ccu 0 743158 5186965 4533037 2026-08-26T04:21:03Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Габілітацыя]] 5186965 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Габілітацыя]] 76p78nh7l6na7uniu1ypnz3n2xo6qmr 0 752885 5186964 4627373 2026-08-26T04:20:52Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Габілітацыя]] 5186964 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Габілітацыя]] 76p78nh7l6na7uniu1ypnz3n2xo6qmr 0 761649 5187147 4804568 2026-08-26T11:50:23Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187147 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мос}} {{Кінематаграфіст}} '''Элізабэт Сінглтан Мос''' ({{lang-en|Elisabeth Singleton Moss}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская актрыса тэатра, кіно і тэлебачання. Уладальніца прэмій «[[Залаты глобус]]» (2014, 2018) і «[[Эмі]]» (2017). Найбольш вядомая па ролях Зоі Бартлет, малодшай дачкі прэзідэнта Джозаі «Джэда» Бартлета, у серыяле «[[Заходняе крыло (тэлесерыял)|Заходняе крыло]]» (1999—2006), сакратара Пэгі Олсан у серыяле «[[Вар’яты (тэлесерыял)|Вар’яты]]» (2007—2015) і дэтэктыва Робін Грыфін у серыяле «[[Вяршыня возера]]» (2013, 2017). З 2017 года Мос выконвае галоўную ролю ў серыяле «[[Апавяданне служанкі (тэлесерыял)|Апавяданне служанкі]]», знятым па рамане канадскай пісьменніцы [[Маргарэт Этвуд]]<ref>{{cite web|url=https://www.hulu.com/the-handmaids-tale|title=A Hulu Original: The Handmaid's Tale|access-date=2017-04-27|archive-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170427014113/https://www.hulu.com/the-handmaids-tale|url-status=live}}</ref>. За свае працы на тэлебачанні Мос была названа «каралевай сучаснага тэлебачання» ({{lang-en|Queen of Peak TV}}) выданнем «Vulture»<ref>{{Cite news|title=Elisabeth Moss Is the Queen of Peak TV|first=Jada|last=Yuan|url=http://www.vulture.com/2017/04/elisabeth-moss-handmaids-tale-feminism-and-peak-tv.html|work=Vulture|accessdate=2017-10-13|language=en|archivedate=2019-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190215050439/https://www.vulture.com/2017/04/elisabeth-moss-handmaids-tale-feminism-and-peak-tv.html}}</ref>. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|2017|[[Квадрат (фільм, 2017)|Квадрат]]|The Square|Ганна}} {{УФільме|2021|[[Французскі веснік]]|The French Dispatch|Алюмна}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{IMDb name|0005253}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прайм-тайм прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю ў драматычным тэлесерыяле}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшай кінаактрысе}} {{Прэмія «Выбар тэлевізійных крытыкаў» за найлепшую жаночую ролю ў драматычным серыяле}} {{Прэмія «Выбар тэлевізійных крытыкаў» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} {{DEFAULTSORT:Мос Элізабет}} n1mskhr9u3g5xkut3jcumdrnjeddshj 5187148 5187147 2026-08-26T11:50:47Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Мос]] у [[Элізабэт Мос]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187147 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мос}} {{Кінематаграфіст}} '''Элізабэт Сінглтан Мос''' ({{lang-en|Elisabeth Singleton Moss}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская актрыса тэатра, кіно і тэлебачання. Уладальніца прэмій «[[Залаты глобус]]» (2014, 2018) і «[[Эмі]]» (2017). Найбольш вядомая па ролях Зоі Бартлет, малодшай дачкі прэзідэнта Джозаі «Джэда» Бартлета, у серыяле «[[Заходняе крыло (тэлесерыял)|Заходняе крыло]]» (1999—2006), сакратара Пэгі Олсан у серыяле «[[Вар’яты (тэлесерыял)|Вар’яты]]» (2007—2015) і дэтэктыва Робін Грыфін у серыяле «[[Вяршыня возера]]» (2013, 2017). З 2017 года Мос выконвае галоўную ролю ў серыяле «[[Апавяданне служанкі (тэлесерыял)|Апавяданне служанкі]]», знятым па рамане канадскай пісьменніцы [[Маргарэт Этвуд]]<ref>{{cite web|url=https://www.hulu.com/the-handmaids-tale|title=A Hulu Original: The Handmaid's Tale|access-date=2017-04-27|archive-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170427014113/https://www.hulu.com/the-handmaids-tale|url-status=live}}</ref>. За свае працы на тэлебачанні Мос была названа «каралевай сучаснага тэлебачання» ({{lang-en|Queen of Peak TV}}) выданнем «Vulture»<ref>{{Cite news|title=Elisabeth Moss Is the Queen of Peak TV|first=Jada|last=Yuan|url=http://www.vulture.com/2017/04/elisabeth-moss-handmaids-tale-feminism-and-peak-tv.html|work=Vulture|accessdate=2017-10-13|language=en|archivedate=2019-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190215050439/https://www.vulture.com/2017/04/elisabeth-moss-handmaids-tale-feminism-and-peak-tv.html}}</ref>. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|2017|[[Квадрат (фільм, 2017)|Квадрат]]|The Square|Ганна}} {{УФільме|2021|[[Французскі веснік]]|The French Dispatch|Алюмна}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{IMDb name|0005253}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прайм-тайм прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю ў драматычным тэлесерыяле}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшай кінаактрысе}} {{Прэмія «Выбар тэлевізійных крытыкаў» за найлепшую жаночую ролю ў драматычным серыяле}} {{Прэмія «Выбар тэлевізійных крытыкаў» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} {{DEFAULTSORT:Мос Элізабет}} n1mskhr9u3g5xkut3jcumdrnjeddshj 0 764786 5187100 4730986 2026-08-26T11:05:05Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187100 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Элізабэт Джэйн Хёрлі''' ({{lang-en|Elizabeth Jane Hurley}}; нар. {{ДН|10|6|1965}}, Бейзінгстак, Хэмпшыр, Англія, Вялікабрытанія) — брытанская актрыса, прадзюсар, фотамадэль і дызайнер. == Біяграфія == Галівудскім дэбютам Хёрлі стаў фільм «Пасажыр 57» (1992) з [[Уэслі Снайпс]]ам у галоўнай ролі. У 1994 годзе Элізабэт разам з Х’ю Грантам заснавала кінакампанію Simian Films (у садружнасці з Castle Rock Entertainment). Іх першым сумесным праектам стаў медыцынскі трылер «Крайнія меры» (1996) з зорным акцёрскім складам: c Х’ю Грантам, [[Джын Хэкмен|Джынам Хэкменам]] і [[Сара Джэсіка Паркер|Сарай Джэсікай Паркер]]. Над гэтым фільмам Хёрлі працавала ў якасці прадзюсара. Пазней было яшчэ некалькі яе работ у якасці прадзюсара. Элізабэт з тых часоў знялася ў некалькіх паспяховых карцінах, але адной з самых удалых і вядомых яе работ застаецца роля прывабнага д’ябла ў фільме «Аслеплены жаданнямі» (2000). У 2015 годзе Хёрлі выканала галоўную ролю ў мыльнай оперы «Члены каралеўскай сям’і». {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хёрлі}} lm3wlj1cqfuf4qt2x2drgnucsxt0m7e 5187101 5187100 2026-08-26T11:05:16Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Хёрлі]] у [[Элізабэт Хёрлі]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187100 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Элізабэт Джэйн Хёрлі''' ({{lang-en|Elizabeth Jane Hurley}}; нар. {{ДН|10|6|1965}}, Бейзінгстак, Хэмпшыр, Англія, Вялікабрытанія) — брытанская актрыса, прадзюсар, фотамадэль і дызайнер. == Біяграфія == Галівудскім дэбютам Хёрлі стаў фільм «Пасажыр 57» (1992) з [[Уэслі Снайпс]]ам у галоўнай ролі. У 1994 годзе Элізабэт разам з Х’ю Грантам заснавала кінакампанію Simian Films (у садружнасці з Castle Rock Entertainment). Іх першым сумесным праектам стаў медыцынскі трылер «Крайнія меры» (1996) з зорным акцёрскім складам: c Х’ю Грантам, [[Джын Хэкмен|Джынам Хэкменам]] і [[Сара Джэсіка Паркер|Сарай Джэсікай Паркер]]. Над гэтым фільмам Хёрлі працавала ў якасці прадзюсара. Пазней было яшчэ некалькі яе работ у якасці прадзюсара. Элізабэт з тых часоў знялася ў некалькіх паспяховых карцінах, але адной з самых удалых і вядомых яе работ застаецца роля прывабнага д’ябла ў фільме «Аслеплены жаданнямі» (2000). У 2015 годзе Хёрлі выканала галоўную ролю ў мыльнай оперы «Члены каралеўскай сям’і». {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хёрлі}} lm3wlj1cqfuf4qt2x2drgnucsxt0m7e 0 764934 5187071 4736540 2026-08-26T10:31:27Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187071 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Элізабэт Лі Мак-Говерн''' ({{lang-en|Elizabeth Lee McGovern}}, нар. {{ДН|18|7|1961}}, [[Эванстан (Ілінойс)|Эванстан]], Ілінойс) — амерыканская актрыса і спявачка. == Біяграфія == Сям’я Элізабэт Мак-Говерн пераехала ў [[Лос-Анджэлес]], калі бацька Элізабэт атрымаў там месца прафесара юрыспрудэнцыі. Элізабэт пачала працаваць у тэатры, яшчэ вучачыся ў школе, а пасля яе займалася акцёрскім майстэрствам у Сан-Францыска. Скончыла Джульярдскую школу ў Нью-Ёрку. Сваімі першымі ролямі Мак-Говерн прыцягнула да сябе ўвагу. У 1980 годзе [[Роберт Рэдфард]] запрасіў яе ў сваю дэбютную карціну «Звычайныя людзі». За ролю ў фільме [[Мілаш Форман|Мілаша Формана]] «Рэгтайм» Элізабэт намінавалася на прэмію «[[Оскар]]». Самай вядомай роляй Мак-Говерн стала роля ў фільме «[[Аднойчы ў Амерыцы]]» [[Серджа Леонэ]]. Пасля гэтага фільма Элізабэт шмат іграла ў тэатры і здымалася ў кіно. Элізабэт Мак-Говерн з’яўляецца вакалісткай гурта «Sadie and the Hotheads». {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мак-Говерн}} rmp453fp2wy4brb0jyqnsja6z6wces1 5187072 5187071 2026-08-26T10:31:38Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Мак-Говерн]] у [[Элізабэт Мак-Говерн]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187071 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Элізабэт Лі Мак-Говерн''' ({{lang-en|Elizabeth Lee McGovern}}, нар. {{ДН|18|7|1961}}, [[Эванстан (Ілінойс)|Эванстан]], Ілінойс) — амерыканская актрыса і спявачка. == Біяграфія == Сям’я Элізабэт Мак-Говерн пераехала ў [[Лос-Анджэлес]], калі бацька Элізабэт атрымаў там месца прафесара юрыспрудэнцыі. Элізабэт пачала працаваць у тэатры, яшчэ вучачыся ў школе, а пасля яе займалася акцёрскім майстэрствам у Сан-Францыска. Скончыла Джульярдскую школу ў Нью-Ёрку. Сваімі першымі ролямі Мак-Говерн прыцягнула да сябе ўвагу. У 1980 годзе [[Роберт Рэдфард]] запрасіў яе ў сваю дэбютную карціну «Звычайныя людзі». За ролю ў фільме [[Мілаш Форман|Мілаша Формана]] «Рэгтайм» Элізабэт намінавалася на прэмію «[[Оскар]]». Самай вядомай роляй Мак-Говерн стала роля ў фільме «[[Аднойчы ў Амерыцы]]» [[Серджа Леонэ]]. Пасля гэтага фільма Элізабэт шмат іграла ў тэатры і здымалася ў кіно. Элізабэт Мак-Говерн з’яўляецца вакалісткай гурта «Sadie and the Hotheads». {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мак-Говерн}} rmp453fp2wy4brb0jyqnsja6z6wces1 0 765679 5187030 4749941 2026-08-26T08:47:51Z Ueschar 151377 арфаграфія, афармленне 5187030 wikitext text/x-wiki [[Файл:Goryeo_Celadon.jpg|міні|250пкс|Ваза «мэбён», упрыгожаная малюнкамі чырвоных жураўлёў. XII стагоддзе, [[Карэя]].]] '''Ганчарства і фарфор у Карэі''' — сукупнасць тэхнік, прыёмаў і вырабаў з [[кераміка|керамікі]] і [[фарфор]]у ў [[Карэя|Карэі]], якія прайшлі доўгую гісторыю развіцця ў розныя эпохі карэйскай гісторыі. == Гісторыя == === Перыяд трох каралеўстваў === [[Файл:Duck-shaped_pottery_오리형_토기.jpg|міні|250пкс|Гліняны посуд {{нп3|Кая (племянны саюз)|Каі|ru|Кая (племенной союз)}}.]] У першым тысячагоддзі нашай эры на тэрыторыі сучаснай Карэі з’яўляюцца тры раннія дзяржавы: [[Сіла (дзяржава)|Сіла]], [[Кагуро]] і [[Пэкчэ]]. Перыяд іх існавання ў адну і тую эпоху атрымаў назву «[[Тры карэйскія дзяржавы|Перыяд трох каралеўстваў]]», які доўжыўся з 57 года да н.э. па 669 год н.э. Дзяржава Кагуро знаходзілася на поўначы [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскага паўвострава]], а Пэкчэ і Сіла на поўдні. Культура кожнай дзяржавы мела агульную гістарычную аснову, але адрознівалася ад іншых з-за асаблівасцяў прыроды, гаспадаркі, інтэнсіўнасці палітычных і гандлёва-эканамічных сувязяў з іншымі дзяржавамі. У Сіла, Кагуро і Пэкче [[ганчарства]] было адной з вядучых галін вытворчасці і мела свае традыцыі і спецыфіку. У старажытных карэйскіх летапісах гаворыцца, што асаблівага росквіту ганчарства дасягнула ў Пэкче. Тут, акрамя посуду, рабілі таксама высокай якасці дахавую [[Дахоўка|чарапіцу]]. Майстры Пэкче старанна падбіралі [[Гліна|гліну]] для сваіх вырабаў, выкарыстоўвалі [[ганчарны круг]]. Керамічны посуд меў простыя і рацыянальныя формы. Існавала 20 відаў пасудзін для розных мэтаў. Прыкметны ўплыў на ганчарства Пэкче аказала керамічная вытворчасць [[Кітай|Кітая]]. Напрыклад, запазычанне некаторых формаў кітайскага посуду — пасудзін на трох ножках (трыподаў), засваенне тэхналогіі атрымання высокатэмпературнай керамікі з «каменным» чарапком, выкарыстанне тэхнікі [[Паліва (кераміка)|палівання]] вырабаў. Ранняя паліваная кераміка Пэкчэ мела бруднаваты шэра-зялёны колер. Шматлікія знаходкі керамікі ў магільнях гэтага перыяду даюць зразумець, якім быў узровень майстэрства ганчароў дзяржавы Сіла. Керамічныя пасудзіны і іншыя прадметы начыння ўваходзілі ў склад пахавальнага інвентара. Да V—VI стагоддзяў у ганчарстве Сіла вядучым напрамкам стала вытворчасць высокатэмпературнай «каменнай» керамікі з вельмі трывалым звонкім чарапком. Посуд абпальваўся ў аднаўленчым рэжыме і таму меў роўны шэры колер. Ганчары Сіла таксама ўмелі рабіць [[Паліва (кераміка)|паліваны]] посуд. Формы керамічных пасудзін былі больш складанымі і разнастайнымі ў параўнанні з вырабамі майстроў Пэкче. Існуе мала звестак аб тым, якім было ганчарства ў дзяржаве Кагуро. Вельмі рэдка выяўляюцца рэшткі керамічных майстэрняў з абпальвальнымі печамі на тэрыторыі былога Кагуро. Тэхналогіі і кераміка гэтай дзяржавы адрозніваліся ад ганчарных вырабаў Пэкчэ і Сіла. Посуд абпальваўся пры параўнальна невысокіх тэмпературах, меў бруднавата-шэры або карычневы колер. У формах і дэкоры пасудзін захоўваліся некаторыя старажытныя традыцыі, якія сыходзяць каранямі яшчэ ў эпоху [[неаліт]]у, а таксама меліся дэталі, запазычаныя ў кітайскіх ганчароў. У V—VII стагоддзях адбываюцца прыкметныя змены ў керамікі Карэі, прычынай якіх стала распаўсюджвання [[будызм]]у на [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскім паўвостраве]]. Як і будызм, так і новыя павевы ў ганчарным мастацтве, прыйшлі ў Карэю з Кітая. Формы пасудзін становяцца больш вытанчанымі і складанымі: шырока запатрабаванымі сталі вырабы ў форме кветак. Кветкавая сімволіка, характэрная для будызму, часта выкарыстоўваецца і ў арнаментах, якія ўпрыгожваюць кераміку. Выявы кветак і [[Арабеска (арнамент)|арабескі]] наносіліся на сценкі сфармаваных, яшчэ вільготных пасудзін пры дапамозе адмысловых штампаў. Пачынаецца перыяд падвышанай цікавасці на [[паліваны посуд]], што з’яўляецца следствам культурнага ўплыву Кітая, дзе ў часы [[Імперыя Тан|дынастыі Тан]] (VII—IX стагоддзі) асабліва шанаваўся посуд з [[Сань-цай|каляровымі палівамі]]. У IX стагоддзі ганчары Сіла рабілі два віды паліванага посуду з «каменным» чарапком: з попельнай і свінцовай глазурай. Попельная паліва складалася з расліннага попелу і [[Палявыя шпаты|палявога шпата]]. Пасля абпалу пры высокіх тэмпературах (1100—1200°з) гэтая паліва застывала на паверхні вырабаў тонкім празрыстым пластом. Выраб, пакрыты попельнай палівай, абпальваўся адзін раз: працэс палівання праходзіў адначасова са спяканнем керамічнага чарапка да камнепадобнай масы. Лёгкаплаўкая свінцовая паліва, якая змяшчала фарбавальнікі, патрабавала тэрмаапрацоўкі пры 800—900 °C. Таму ганчарны выраб, абпалены спачатку пры высокай тэмпературы, пасля нанясення на яго паверхню паліванага пласта, абпальваўся яшчэ раз пры больш нізкіх тэмпературах. Колеры свінцовых паліў — зялёныя і шараватыя. У перыяд трох карэйскіх дзяржаў у Карэі пачалі з’яўляцца селадонавыя вырабы, імпартаваныя з Кітая. У IX стагоддзі стала вядомая і тэхналогія атрымання селадоновой глазуры. Вытанчаная зялёная афарбоўка селадонаў адпавядала густам таго часу, з’яўляючыся далейшым удасканаленнем зялёна-шэрай каляровай гамы свінцовых глазуры. Першыя карэйскія селадоны саступалі кітайскім узорам. Іх колер быў часцей за ўсё брудна-зялёным і цьмяным. Але паступова майстэрства вырабу гэтага віду ганчарных вырабаў вырасла. Карэйскія майстры падтрымлівалі цесныя кантакты з найбуйнейшымі цэнтрамі {{нп3|Селадон (кераміка)|селадонавага|ru|Селадон (керамика)}} посуду ў Кітаі, дзякуючы чаму пераймалі тэхнікі складанай тэхналогіі. Асноўнымі раёнамі вытворчасці селадонавай керамікі ў Карэі былі паўднёвае і заходняе ўзбярэжжа. === Перыяд [[Каро]] === [[Файл:Seoul-National.Museum.of.Korea-07.jpg|справа|міні|250пкс|Курыльніца, зробленая ў перыяд Каро.]] У 960-х гадах у Карэі адбываюцца новыя сур’ёзныя павароты ў гісторыі. Дзяржава Тхэбон далучае да сябе [[Позняе Кагуро]] і [[Позняе Пэкче|Позняе Пэкчэ]], што паклала пачатак новай дзяржаве — каралеўству Каро. Перыяд Каро працягваўся з [[936]] года па [[1392]] год — час росквіту феадальных адносін у эканоміцы, актывізацыі рамеснай вытворчасці, гандлю, уздыму культуры, будаўніцтва гарадоў. Найбольшай магутнасці і дабрабыту [[Карэя|Карэі]] дасягнула ў XII стагоддзі, заключыўшы пры гэтым палітычны саюз з Кітаем. Перыяд [[Каро]] характарызуецца найвышэйшым пікам у развіцці карэйскага ганчарства. Працавала каля 300 керамічных майстэрняў, многія з якіх знаходзіліся ў паўднёвых раёнах [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскага паўвострава]]. Ганчары Каро перанялі лепшыя традыцыі керамічнага рамяства дзяржавы [[Сіла (дзяржава)|Сіла]]. Складваецца тэхнічная база ганчарства, якая стала традыцыйнай для Карэі і захавалася практычна нязменнай да пачатку XX стагоддзя. Карэйскія ганчары, гэтак жа як і майстры ў [[Кітай|Кітаі]] і [[Японія|Японіі]], аддавалі перавагу працаваць з мясцовай сыравінай, і іх майстэрні знаходзіліся побач з радовішчаў керамічных глін. Усе стадыі і працэсы тэхналагічнага цыклу былі таксама звычайныя для ганчарства [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]: здабыча і апрацоўка гліны, падрыхтоўка фармовачнай масы, фармоўка вырабаў, аздабленне паверхні, паліванне, сушка, [[абпал]]. Для некаторых відаў паліваў -лёгкаплаўкіх, выкарыстоўваўся двухразовы абпал вырабаў. Галоўнымі тэхнічнымі сродкамі ў сярэднявечным ганчарстве Карэі былі прыстасаванні для фармоўкі і абпалу. [[Ганчарны круг]] атрымаў у гэты час шырокае распаўсюджванне і, магчыма, быў ва ўжытку не толькі ручны яго варыянт, але і нажны. У Карэі, як і ў Кітаі, больш за ўсё шанаваўся посуд, сфармаваны на крузе, чым посуд ручнога вырабу. У гэтым істотнае адрозненне кітайскага і карэйскага керамічнага мастацтва ад японскага ганчарства, дзе перавага аддавалася ручной працы. Мала вядома, калі з’явіўся ў Карэі нажны ганчарны станок, і як ён выглядаў. Як мяркуецца, у перыяд росквіту керамічнай вытворчасці ў дзяржаве Каро такі станок быў ужо вядомы, і, магчыма, ён меў пэўнае падабенства з нажным кругам, якія выкарыстоўваліся ў традыцыйным ганчарстве XIX стагоддзя. Станок быў драўляным і наземным, часта досыць высокім і грувасткім. Рабочая частка станка складалася з двух дыскаў: вялікага ніжняга і меншага па памеры верхняга, злучаных паміж сабой вертыкальнымі апорамі-рэйкамі або цыліндрам. Рабочая частка станка свабодна змяшчалася паміж нагамі ганчара, які сядзеў на высокім зэдліку. Майстар прыводзіў нагамі ніжні дыск у бесперапынны рух, забяспечваючы магчымасць фармоўкі на верхнім дыску<ref name="ReferenceA">[''Ксенофонтова Р. А.'' Японское традиционное гончарство Х1Х-первой половины XX в. М., 1980.]</ref>. Карэйскія печы для абпальвання па сваёй будове ўзыходзяць да «драконавых» печаў Кітая. Яны таксама размяшчаліся на схілах пагоркаў і мелі выгляд тунэлю даўжынёй 10-20 метраў, на адным канцы якога знаходзілася топачная камера. Пячны тунэль, зроблены з цэглы, мог быць аднакамерным, без унутраных перагародак, альбо шматкамерным, падзеленым на сазлучаныя паміж сабой адсекі. У працэсе абпалу тэмпература ў такіх печах дасягала 1200—1300 °C. Дадзены тып печы стаў традыцыйным для карэйскага ганчарства і захаваўся да XX стагоддзя<ref name="ReferenceA">[''Ксенофонтова Р. А.'' Японское традиционное гончарство Х1Х-первой половины XX в. М., 1980.]</ref><ref name="ReferenceB">[''Adams E.'' Korea’s pottery heritage. Vol. II. Seoul, 1990.]</ref>. Асноўныя віды ганчарных вырабаў у перыяд Карj — «каменная» кераміка са шчыльным, звонкім чарапком, [[селадон]]авыя вырабы, белы [[фарфор]], [[Дахоўка|чарапіца]]<ref name="ReferenceB">[''Adams E.'' Korea’s pottery heritage. Vol. II. Seoul, 1990.]</ref>. Звычайная непаліваная «каменная» кераміка шэрага колеру выпускалася майстэрнямі ў значнай колькасці, паколькі была даступным для ўсіх слаёў насельніцтва посудам. «Каменная» кераміка магла пакрывацца палівай, асабліва, папулярная была свінцовая зялёная паліва. Выкарыстанне вырабаў з «каменным» чарапком было вельмі шырокім: захоўванне і транспарціроўка розных прадуктаў, гатаванне ежы, сервіроўка стала, асвятленне жылля. ==== [[Селадон]]ы Каро ==== Тэрмін «селадо́н» для ганчарных вырабаў з бледна-шаравата-зялёнай палівай быў прыдуманы еўрапейскімі знатакамі керамікі. Існуе некалькі гіпотэз паходжання гэтага слова. Адна мяркуе, што яно ўпершыню з’явілася ў [[Францыя|Францыі]] [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] і паходзіць ад імя героя {{нп3|Прэцыёзная літаратура|прэцыёзнага|ru|Прециозная литература}} {{нп3|Пастаральны раман|пастаральнага рамана|ru|Пасторальный роман}} «{{нп3|Астрэя (раман)|Астрэя|ru|Астрея (роман)}}»(«L’astrée»), — закаханы пастух Селадон (Céladon) упрыгожваў вопратку бледна-зялёнымі стужачкамі. (аўтар, {{нп3|Анарэ д’Юрфэ||ru|Юрфе, Оноре д’}}, — у сваю чаргу запазычыў імя героя з «{{нп3|Метамарфозы (Авідый)|Метамарфозаў|ru|Метаморфозы (Овидий)}}» [[Авідзій|Авідзія]]). Іншая версія звязвае тэрмін са скажэннем імя [[Саладзін]]а (Салах ад-Дзіна), [[султан]]а [[Егіпет|Егіпта]] і [[Сірыя|Сірыі]] і заснавальніка дынастыі [[Аюбіды|Аюбідаў]], які ў [[1171]] годзе накіраваў сорак вырабаў гэтай керамікі [[эмір]]у [[Дамаск]]а {{нп3|Нур-ад-Дзін Махмуд|Нур ад-Дзіну|ru|Нур ад-Дин Махмуд}}. Трэцяя версія ўзводзіць тэрмін да [[Санскрыт|санскрыцкага]] слова ''sila'' і ''dhara'', якія азначаюць «камень» і «зялёны» адпаведна. У керамічнай вытворчасці селадон — асаблівы тып глазуры і яе спецыфічнае бледна-шаравата-зялёнае адценне зялёнага колеру. Тып падобных вырабаў быў вынайдзены і вырабляўся ў [[Кітай]], у прыватнасці, у керамічных цэнтрах правінцыі [[Чжэцзян]] ({{нп3|Лунцюань||ru|Лунцюань}} і інш.). У Карэі вытворчасць селадонавых вырабаў квітнела ў XI—XIII стагоддзях<ref name="ReferenceB">[''Adams E.'' Korea’s pottery heritage. Vol. II. Seoul, 1990.]</ref><ref>[''Portal J.'' Korean celadons of of the Koryo dynasty: Pottery in the making. London, 1997. Pp. 98 — 103.]</ref>. Гэтыя вырабы маглі быць элітнымі і прызначацца для шляхетных і багатых людзей, служыцеляў будыйскага культу. Селадонавы посуд і іншыя прадметы ўжытку: касметычныя флаконы і скрыначкі, свяцільні, падгалоўнікі, прыналежнасці для пісьма, упрыгожвалі палацы каралеўскай сям’і. Сама назва ''Каро'', што ў перакладзе са старажытнакарэйскай азначае «''высокае і чыстае''», атаясамлівалася з колерам селадонавай палівы, які нагадваў пра прыгажосць яснага неба, пакрытых лясамі гор і празрыстых рэк Карэі. Для вырабу селадонавых вырабаў выкарыстоўваўся рэдкі гатунак блакітнавата-шэрай гліны або адмысловая парода — «{{нп3|Каалініт|фарфоравы камень|ru|Каолинит}}» («Танлі»), якая змяшчае невялікую колькасць пластычнага гліністага рэчыва, шмат тонказярністай [[слюды]], [[кварц]]у і палявога [[шпат]]у. Пры змешванні з вадой слюда надавала масе пластычнасць, неабходную для выцягвання на крузе або фармоўцы ў шаблонах. Калі выраб падсыхаў да «скурацвёрдага» стану, на яго паверхню наносілася селадонавая паліва. Асноўнымі кампанентамі паліванай масы былі раслінны попел, багаты кальцыем, і моцна раздробнены «фарфоравы камень». Прысутнасць у хімічным складзе палівы 1-2 % вокісу жалеза абумоўлівала пры абпале ў аднаўленчым рэжыме зялёны (селадонавы) колер. Спецыфіка карэйскіх селадонаў у адрозненне ад кітайскіх вырабаў — лёгкае блакітнаватае адценне. Гэта было выклікана пэўнымі суадносінамі хімічных кампанентаў палівы — вокісу тытану і вокісу марганцу. Вырабы, пакрытыя селадонавай палівай, [[абпал|абпальваліся]] ў доўгіх печах пры тэмпературы 1100—1200 °C. Чарапок пасля абпалу набываў шэры колер, што было следствам аднаўленчага рэжыму. Формы селадонавага посуду былі вельмі разнастайныя: у іх спалучаліся рысы, запазычаныя з кітайскага ганчарства, і творчая фантазія карэйскіх майстроў. Вялікую папулярнасць у перыяд Каро набываюць посуд у выглядзе кветак і пладоў. Напрыклад, вельмі вытанчаная была невялікая чаша, форма якой нагадвала раскрытую чашачку кветкі з буйнымі пялёсткамі. Такая чаша абавязкова дапаўнялася шырокай талеркай-падстаўкай, у афармленні якой таксама выкарыстоўваліся кветкавыя матывы. Посуд на падстаўках атрымаў вялікую папулярнасць у сярэднявечнай кераміцы Карэі. Гэтая асаблівасць адлюстроўвала ўплыў традыцый [[Разьба па камені|каменярэзных]] і бронзаліцейных рамёстваў [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]] і [[Кітай|Кітая]]. Посуд з {{нп3|Вырабны камень|вырабнага каменя|ru|Поделочный камень}} або з металу часта дапаўняліся адмысловымі падстаўкамі, выкананымі з таго ж матэрыялу: каменя, металу або дрэва. Карэйскія ганчары пры вырабе падставак для пасудзін шырока выкарыстоўвалі прыём [[Ажур (узор)|ажурнай]] разьбы. Гэты прыём мог прымяняцца для афармлення саміх пасудзін, а таксама для розных прадметаў начыння. Калі сфармаваны з гліністай масы выраб высыхаў і станавіўся досыць цвёрдым, майстар з дапамогай адмысловага разца рабіў скразныя прарэзы ў адпаведнасці з задуманым узорам. Калі посуд прызначаўся для якога-небудзь змесціва, напрыклад, вадкасці або алею, ажурныя сценкі не дазволілі б выкарыстоўваць яго для гэтых мэтаў. Было знойдзена арыгінальнае рашэнне праблемы. Вырабляліся два злучаных паміж сабой рэзервуара — унутраны і знешні. Унутраны меў звычайныя сценкі, а знешні быў ажурным і служыў толькі для ўпрыгажэння. Тэхніка ажурнай разьбы была вельмі працаёмкай і патрабавала адпаведных навыкаў, аднак давала выдатны дэкаратыўны эфект. У перыяд Каро ўпадабанымі формамі таксама сталі посуд у выглядзе дыні і гарбуза, якія былі аднымі з вядучых сельскагаспадарчых культур Карэі. Пасудзіны, якія нагадвалі дыню, напрыклад, чайнікі, мелі даўгаватае тулава з рэльефнымі вертыкальнымі дзелькамі. Для большага натуралістычнага эфекту на вечку такога чайніка прымацоўваўся згорнуты жгуцік гліны, які імітаваў «хвосцік» сапраўднай дыні. Посуд у выглядзе гарбуза меў таксама дзелькавы рэльеф і шарападобнае або злёгку эліпсападобнае тулава. Яшчэ адной разнавіднасцю селадонавага посуду быў посуд для вады — «кандзіка», які выкарыстоўваўся ў некаторых будыйскіх цырымоніях. Форма вырабу мела яйцападобнае тулава і вельмі вузкае высокае рыльца, якое пераходзіла ў тонкі доўгі вертыкальны носік, гэтая форма была запазычаная ў індыйскіх металічных пасудзін, таксама звязаных з рытуаламі будызму. Папулярнай формай керамічных пасудзін, у тым ліку і селадонавых была ваза «мэбён» («мэб’ёнг»). Тулава з вельмі высокімі, амаль гарызантальнымі плечукамі і шырокай, аб’ёмнай верхняй часткай, плаўна звужваючыся да дна, мела кроплепадобны хупавы контур, рыльца было вельмі нізкім і вузкім. Як правіла, такія вазы дэкаравалі асабліва прыбрана. У вобласці дэкору селадонавых і керамічных вырабаў, карэйскія ганчары праяўлялі фантазію, майстэрства і вялікі мастацкі густ. Ім належыць вынаходніцтва арыгінальнай тэхнікі ''каляровай інкрустацыі керамікі''. Сам прыём інкрустацыі быў вядомы досыць даўно ў дрэваапрацоўчым і ювелірным рамёствах. Бронзавыя вырабы, інкруставаныя залатымі і срэбнымі ўстаўкамі, прадметы начыння з лакіраванага дрэва з інкрустацыяй пераліўным перламутрам былі абавязковай прыналежнасцю багатага карэйскага дома. Тэхніка інкрустацыі керамічных вырабаў насіла назву «сангам». Яе сутнасць заключалася ў наступным: па падсохлай да «скурацвёрдага» стану паверхні сфармаванага вырабу выразаліся ўзоры: кветкі, аблокі, вінаграднае лісце і гронкі. Рэльеф рабіўся досыць глыбокім, і ў прарэзы ўціраўся матэрыял для інкрустацыі. Напрыклад, для атрымання белых узораў выкарыстоўвалася спецыяльная маса, якая змяшчала вялікую колькасць тонка здробненага кварца. Каб атрымаць чорныя ці цёмна-карычневыя ўзоры, ганчары рыхтавалі склад, багаты злучэннямі жалеза, пасля абпалу ён набываў цёмную афарбоўку. Пасля заканчэння інкрустацыі посуд пакрывалі палівай і абпальвалі. Гатовы выраб, дэкараваны такім спосабам, выглядаў вельмі прывабна: скрозь зелянява-празрыстую паліву, як скрозь смугу, прасвечваў белы або цёмны малюнак. Іншым цікавым прыёмам быў роспіс карычневай жалезістай або чырвонай меднай фарбай пад селадонавай палівай. Кантраснае спалучэнне чырвонага роспісу і далікатнай зеляніны палівы давала арыгінальны дэкаратыўны эфект, дамагчыся якога дазваляў правільна падабраны склад меднай фарбы. Кітайскія ганчары ў адрозненне ад карэйскіх майстроў не змаглі асвоіць чырвоны падпаліваны роспіс для селадона і выкарыстоўвалі яго толькі ў дэкоры белага фарфору. Яшчэ адным дэкаратыўным прыёмам, які атрымаў распаўсюджванне ў карэйскім ганчарстве, у прыватнасці, у вырабе селадонавых вырабаў, быў графічны малюнак. Пасля фармоўкі вырабу на яго злёгку падсохлую паверхню пры дапамозе інструмента з вострым канцом наносіліся выявы кветак, аблокаў, птушак. Пасля пакрыцця палівай і абпалу малюнак выглядаў нібы тонкія [[карункі]]. У XIII—XIV стагоддзях, у перыяд мангольскага панавання ў Карэі, з’явіўся прыём роспісу залатой фарбай па селадонавай паліве, які надаваў вырабам асабліва раскошны выгляд. У цэлым гэты перыяд не быў занадта спрыяльным для развіцця тэхналогіі селадонаў. У адпаведнасці з эстэтычнымі запытамі, якія дыктаваліся густамі мангольскай шляхты, паступова змяняецца склад селадонавой палівы. Для вырабаў XIII—XIV стагоддзяў больш тыповыя карычняватыя і шараватыя тоны ў адрозненне ад чыстай празрыстай зеляніны селадонавых паліў XI—XII стагоддзяў. Ва ўсёй наступнай гісторыі карэйскага ганчарства аж да сярэдзіны XX стагоддзя майстэрства селадонаў больш не перажывала такога росквіту, як у перыяд Каро. На доўгі час тэхнікі селадонавых паліў былі забытыя і перажылі сваё другое нараджэнне толькі ў другой палове XX стагоддзя. ==== Дробная пластыка ==== Акрамя посуду і разнастайнага побытавага начыння карэйскія майстры керамікі і фарфору былі майстэрскія ў вырабе дробнай скульптуры. Галоўным чынам, гэта фігуркі жывёл, птушак, будыйскіх святых. Скульптурнымі дэталямі нярэдка ўпрыгожваліся посуд, курыльніцы, прадметы туалета і іншыя вырабы. У цэлым, час існавання дзяржавы Каро быў самым яркім і прадуктыўным перыядам у гісторыі карэйскага ганчарства. Наступныя стагоддзі не багатыя цікавымі тэхналагічнымі і мастацкімі дасягненнямі ў галіне керамікі і фарфору. ==== Фарфор ==== Тэхналогія вырабу «класічнага» белага [[фарфор]]у таксама была вядомая ў ганчарстве перыяду Каро. Мяркуюць, што першыя фарфоравыя вырабы, хоць і даволі грубыя, вырабляліся ўжо ў [[IX стагоддзе|IX стагоддзі]] ў дзяржаве [[Сіла (дзяржава)|Сіла]]. У Каро фарфор рабілі ў тых жа майстэрнях, дзе выраблялі селадонавую прадукцыю. Аднак па папулярнасці белы фарфор значна саступаў зялёнаму селадону. Знаёмству з вытворчасцю белага фарфору, як і селадона, карэйскае ганчарства абавязана Кітаю. Запазычаная тэхналогія развівалася ў Карэі самастойным шляхам. Сыравінай для парцалянавых вырабаў служыў «фарфоравы камень», блізкі па складзе сыравіны з некаторых раёнаў Паўднёва-Усходняга [[Кітай|Кітая]]. Дзякуючы асаблівасцям апрацоўкі сыравінных матэрыялаў і прыгатавання фармовачнай масы карэйскі фарфор меў спецыфічны адценне [[Слановая косць|слановай косці]]. Вырабы пакрываліся празрыстай высокатэмпературнай палівай, якая пасля абпалу пералівалася [[Ірызацыя|вясёлкавым бляскам]]. Для дэкору фарфоравай прадукцыі таксама выкарыстоўваўся прыём інкрустацыі. Прарэзаны контур малюнка на паверхні выраба запаўняўся чырвонай, насычанай жалезам глінай, пасля абпалу ўзор набываў чорны колер. Часам майстры ўжывалі для інкрустацыі пластычную масу, у склад якой уваходзіла селадонавая сыравіна. У гэтым выпадку на светлым фарфоры з’яўляліся шаравата-зялёныя дэкаратыўныя ўстаўкі. ==== Чорны посуд ==== Асаблівай і досыць рэдкай катэгорыяй ганчарных вырабаў перыяду Каро быў так званы чорны посуд. Да цяперашняга часу захаваліся толькі нешматлікія яго ўзоры. Чорны або цёмна-карычневы колер быў вынікам выкарыстання спецыяльнага складу палівы, насычанага злучэннямі жалеза. Часам пры выкананні пэўных тэхналагічных умоў у майстроў атрымлівалася атрымаць чорную паліву, якая адлівала блакітным бляскам. Такія вырабы нагадвалі знакамітую чорную кераміку «{{нп3|тэмоку||ru|Тэммоку}}» ({{Lang-ja|ten moku}}; {{Кітайская|天目||tiān mù}}; {{Lang-en|Heaven's Eye}}), якая з’явілася ў XI стагоддзі ў Кітаі. Верагодна, што карэйскі паліваны чорны посуд пачалі вырабляць менавіта пад уплывам тэхналогіі «тэмоку». З гэтай здагадкай узгадняецца і час існавання дадзенай традыцыі ў карэйскім ганчарстве-XII-XIII стагоддзя. Найбольш распаўсюджанымі формамі чорнага посуду былі вялікія дэкаратыўныя вазы «мэб’ёнг», чары, чайнікі, круглыя пляшкі з вузенькім горлам. Для ўпрыгажэння сваіх вырабаў майстры выкарыстоўвалі прыёмы белай інкрустацыі, падпаліўнага роспісу і графічнага малюнка. Упадабанымі матывамі дэкору былі кветкі, лісце, журавы, якія ляцяць у аблоках. === Перыяд дынастыі Часон === [[Файл:백자_청화‘홍치2년’명_송죽문_항아리.jpg|міні|250пкс|Бела-блакітная фарфоравая пасудзіна з малюнкамі хвой і бамбука часоў дынастыі [[Часон]] (1489). Музей універсітэта ''Dongguk'' у [[Сеул]]е.]] [[Файл:백자_청화매죽문_항아리.jpg|справа|міні|250пкс|Бел-блакітная фарфоравая пасудзіна з выявай сліў і бамбуку. XV стагоддзе. Дынастыя Часон.]] ==== Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва ==== З заснаваннем [[Часон|дынастыі Лі]], [[Карэя]] становіцца цэнтралізаванай дзяржавай пад назвай Часон. Сталіца яе з [[Кэгён]]а пераносіцца ў [[1394]] годзе ў [[Сеул|Хасон]]. У першыя гады кіравання дынастыі Лі, развівалася сельская гаспадарка, рамяство і гандаль у гарадах. Значны прагрэс можна было бачыць у сацыяльна-эканамічным жыцці краіны. Паспяхова развіваліся мастацтва і навука. Карэйскі народ адчуваў на сабе жорсткую эксплуатацыю феадалаў і кіруючай верхавіны. Узмацнілася ролю [[канфуцыянства]], якое было пануючай ідэалогіяй у колах шляхты. У XV—XIX стагоддзях у Карэі паўсталі і матэрыялістычныя плыні. Узрослы попыт часонскай шляхты і багатых гараджан на прадметы раскошы, а таксама развіццё знешняга і ўнутранага гандлю прывялі да значнага прагрэсу ў сферы мастацкіх рамёстваў. Развіваюцца традыцыйныя віды прыкладнога мастацтва: {{нп3|Вышыўка па шоўку|вышыўка|d|Q98298944}} па [[шоўк]]у, [[Кераміка|керамічная]] і [[фарфор]]авая вытворчасць, выраб бронзавага посуду і халоднай зброі. У цэлым прыкладное мастацтва гэтага перыяду было дастаткова рознахарактарным, паколькі адказвала патрэбам ладу жыцця розных сацыяльных слаёў. Павышаная ўвага да мастацкага афармлення прадметаў побыту рабіла іх для сучаснікаў такім жа атрыбутам эпохі, як і творы літаратуры і выяўленчага мастацтва, і дазваляла ўключаць іх у сферу духоўнага жыцця, а не толькі матэрыяльнага асяроддзя. У дэкаратыўна—прыкладным мастацтве XV—XVII стагоддзяў знаходзілі адлюстраванне ўсе асноўныя ідэйныя і эстэтычныя плыні часу. Новыя для карэйскага мастацтва і культуры тэндэнцыі да ўпрагажэння і паказной пышнасці былі звязаны з ладам жыцця і культурнымі запытамі чынавенска-феадальнай верхавіны і гарадскіх слаёў, якія фармаваліся. Асаблівае месца займалі [[кераміка]] і [[фарфор]]. Карэйскія майстры выраблялі самыя разнастайныя вырабы: разнастайныя вазы, збаны, чары і посуд. Яны авалодалі методыкай кобальтавага роспісу на фарфоры (раней такія вырабы вывозіліся з [[Кітай|Кітая]] [[Імперыя Мін|эпохі Мін]]), навучыліся вырабляць беласнежны фарфоравы посуд. У формах і роспісу на пасудзінах выяўляецца не ўласцівая ім раней маляўнічасць. Вырабы перыяду Лі адрозніваюцца тонкасцю і асаблівай вытанчанасцю формаў. Аднак галоўнай мэты творчага пошуку ў галіне фарфоравай вытворчасці ні ў XV стагоддзі, ні ў наступны перыяд, дасягнуць не ўдалося. У перыяд мангольскага панавання быў незваротна згублены сакрэт вытворчасці прадмета гонару карэйскага прыкладнога мастацтва — знакамітага блакітна-зялёнага (вельмі блізкага па каляровай гаме да [[малахіт]]у) фарфору селадон і яго інкрустацыі каляровымі глінамі (тэхніка «сангам чханджа»). Ён вырабляўся толькі ў Каро і карыстаўся вялікай папулярнасцю за мяжой, таму ў XII стагоддзі інкруставаны і паліваны фарфоравы посуд быў адным з галоўных прадметаў карэйскага экспарту. Спробы многіх майстроў аднавіць вытворчасць селадона не ўвянчаліся поспехам. На змену яму прыходзіць фарфор белага колеру з дзіўна выразнымі абрысамі. ==== Кераміка ==== Развіццё дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Карэі ў ранні перыяд дынастыі Лі было звязана з агульным эканамічным уздымам. Развіццю мастацкага рамяства спрыяла і пашырэнне ў гэты перыяд знешняга гандлю. Значнае месца ў дэкаратыўна прыкладным мастацтве займала кераміка. Яе вытворчасць у першай палове XV стагоддзя працягвала развівацца, пры гэтым выкарыстоўваліся дасягненні керамікаў перыяду Каро. Аднак скульптурнасць формаў і прыгажосць каляровых паліў, характэрных для перыяду Каро, паступова зніклі. Большасць пасудзін XV—XIX стагоддзяў прызначалася для ўжытку, для звычайнага паўсядзённага начыння, што выклікала з’яўленне больш цяжкавагавых і ўстойлівых формаў. ===== Пунчхон ===== Гэты выгляд керамікі можна разглядаць як далейшае развіццё тэхнікі селадонаў Каро. У XV стагоддзі асаблівай славай карысталіся керамічныя вырабы з Керэнсана. Пасудзіны {{нп3|пунчхон||ru|Пунчхон}} выраблялі з такой жа глінянай масы, якая ўжывалася для селадонаў перыяду Каро. Але чарапок пучхон больш грубы па тэкстуры, чым у селадонаў, і таму звычайна яго паверхня пакрывалася цалкам або часткова белым [[ангоб]]ам. Белыя дробныя ўзоры на шэрым фоне чарапка, пакрытага зялёнай палівай, не адрозніваюцца той гармоніяй каляровых спалучэнняў, якія былі ў кераміцы тыпу ''сангам''. Найбольш распаўсюджаным і простым выглядам керамікі пунчхон былі чары, аздобленыя пры дапамозе штампаў узорамі з дробных раслінных матываў, якія пакрывалі ўсю паверхню пасудзіны і часам спалучаліся з радамі дробных западзінак — кропак. У асобных выпадках больш складаны ўзор замест ціснення штампам выразаўся ў гліне, запаўняўся белым [[ангоб]]ам пэндзлем або шчоткай і пакрываўся празрыстай палівай тыпу селадон. У дэкоры пасудзін пунчхон XV—XVI стагоддзяў з’яўляюцца новыя матывы: выявы драконаў, рыб, кветак лілей, раслінных завіткоў, рытмічна размешчаных на паверхні. Часам майстэрскае накладанне ангоба шчоткай у розных напрамках дазваляла пакідаць вырабы без дадатковага дэкору. Адзін з лепшых вырабаў гэтага віду — масіўная круглая пасудзіна XV стагоддзя, які служыў для захоўвання ежы. На яго шырокім тулаве з кароткім горлам прыкметныя сляды ад шчоткі. На аплеччы — роспіс спіралепадобнымі чорнымі падцёкамі, прачэрчанымі нядбайна, але разам з тым свабодна і жыва. Іншым выглядам дэкору пунчхон было пакрыццё хуткім пэндзлем усяго вырабу белым ангобам, пасля чаго пры дапамозе гравіроўкі ўзор выціскаўся, захоўваючы свой белы колер, а фон пакрываўся [[Аксіды жалеза|вокісам жалеза]] пад селадонавай палівай, прымаючы пасля абпалу карычнявата-зялёнае адценне. ===== Белы фарфор «пэкча» ===== У XV—XVI стагоддзях нароўні з вырабамі пунчхон і звычайнай керамікай вялікае месца займала вытворчасць белага фарфору, якая працягвала развівацца і ўдасканальвацца, захоўваючы на працягу першых ста гадоў кіравання дынастыі Лі лепшыя традыцыі вырабаў перыяду Каро. У гэты перыяд белы фарфор Карэі адрозніваўся вытанчанай прастатой і ўтылітарнасцю формаў, заўсёды адказвалі свайму прызначэнню. Прыгожыя чары, стравы і посуд для віна характэрныя глыбінёй і мяккасцю розных адценняў белага колеру. Карэйскія мастакі-керамісты, якія ўжывалі для роспісу вырабаў [[кобальт]], звычайна карысталіся тонкімі пэндзлямі, скупа і стрымана накладваючы фарбы на ўзоры ў выглядзе кветак, раслін, птушак і насякомых. Такія чары для віна, распісаныя падпаліўным кобальтам, зрэдку сустракаліся ў дамах саноўнай шляхты і служылі для частавання віном ганаровых гасцей. Для роспісу фарфоравых вырабаў акрамя кобальту і вокісу жалеза карысталіся часам і чырвонай меднай фарбай, якая была вядомая карэйскім майстрам яшчэ ў перыяд Каро. У пачатку XVII стагоддзя ў [[Карэя|Карэі]] выраблялі толькі белы фарфор, бо з часу японскага нашэсця кобальт з Кітая не ўвозілі. Толькі ў сярэдзіне XVII стагоддзя ў [[Пунвон]]е зноў з’яўляецца роспіс кобальтам і адраджаюцца старыя традыцыі ў вырабе мастацкіх фарфоравых вырабаў выключна для каралеўскага двара. У параўнанні з вытанчанымі формамі фарфоравых пасудзін XV—XVI стагоддзяў вырабы позняга перыяду дынастыі Лі здаюцца больш цяжкавагавымі і грубымі. Карэйскія мастакі-керамісты стваралі рытмічныя кампазіцыі лініяй і плямай, выяўляючы багатае пачуццё фантазіі. Яны пісалі раслінныя матывы, жывёл, якія плывуць рыб, птушак і насякомых то ў рэалістычнай манеры, то ў выглядзе стылізаваных завіткоў і каліграфічных ліній, па-майстэрску пераўтвараючы рэальныя формы ў дэкаратыўную ўмоўнасць ўзору. Характэрны для гэтага часу вялікая парцалянавая шарападобная пасудзіна для захоўвання ежы. Ён пакрыты светла-шэрай палівай і ўпрыгожаны роспісам з выявай дракона, які ляціць над аблокамі, які запаўняе верхнюю частку тулава, добра падкрэсліваючы круглявасць формы пасудзіны. Карычняваты, прыгожага адцення малюнак выкананы падпаліўным вокісам жалеза. Для парцалянавых пасудзін характэрныя багацце дэкору і разнастайнасць формаў. Пачуццё жывой непасрэднасці, часам наіўнасці адчувальна выступае ў роспісах гэтых пасудзін. ===== Размаляваны фарфор ===== Любоў карэйцаў да прыроды знаходзіць сваё адлюстраванне ў роспісах пасудзін XVII—XIX стагоддзяў. Пейзажы, квітнеючыя лотасы і хрызантэмы, бамбук і гронкі вінаграду, птушкі, рыбы, матылькі, якія ляцяць сярод кветак, — усё гэта адлюстроўвае глыбокія пачуцці народа, які, дзеючы ў цяжкіх умовах феадальнага рэжыму, усё ж захоўваў на працягу стагоддзяў любоў да прыгожага. У роспісах фарфору XIX стагоддзя з’яўляюцца новыя матывы. Пейзажы напісаны блакла-сінім кобальтам з вялікім майстэрствам і разуменнем перадачы паветранай перспектывы. Дэкаратыўнасць вырабаў, яе змястоўнасць дыктаваліся прызначэннем рэчы і эстэтычнымі запытамі спажыўцоў. На стопках для пэндзляў можна сустрэць рэльефныя або жывапісныя выявы хвоі, жураўлёў, буслоў, аленяў, якія сімвалізуюць традыцыйныя пажаданні даўгалецця і багацця, а таксама пейзажы з сонцам, месяцам і аблокамі звівістымі ляцяць драконаў — уладароў стыхій. Кераміка Карэі перыяду праўлення дынастыі Лі аказала вялікі ўплыў на керамічныя вырабы [[Японія|Японіі]], а пазней праз іх і на кераміку шэрагу еўрапейскіх краін, дзе сталі шырока ўжываць дэкаратыўныя прыёмы майстроў Карэі мінулых стагоддзяў. Апетая паэтамі, славутая ў легендах і паданнях кераміка Карэі ў апошнія гады праўлення дынастыі Лі страціла сваё былое значэнне і сваё вялікае майстэрства, у якім на працягу стагоддзяў знаходзіла адлюстраванне жывая душа яе народа, яго любоў да гэтага віду мастацтва. == Галерэя == <gallery> Файл:Pressapochista6.jpg|Селадон у форме авечкі (III-IV стагоддзі, Пэкче) Файл:Korean_Wine_Ewer3.jpg|Карэйскі вінны збан (каля 1150-1200 гадоў, дынастыя Каро) Файл:Korea_-_Seoul_-_National_Museum_-_Incense_Burner_0252-06a.jpg|[[Файл:Quality_images_logo.svg|15x15пкс]]Селадонавая курыльніца дынастыі Каро XII стагоддзя Файл:1290_wine_ewer_(Koryo_dynasty).jpg|Карэйскі вінны збан перыяда дынастыі Каро, каля 1250 года Файл:청자_어룡_모양_주전자_angle_03.jpg|Селадон перыяда Каро, выстаўлены ў [[Нацыянальны музей Карэі|Нацыянальным музеі Карэі]] Файл:Joseon_white_porcelain_bowl.jpg|Белы фарфоравы кубак XV стагоддзя дынастыі Часон Файл:백자_청화매조죽문_유개항아리.jpg|Бела-блакітная парцалянавая пасудзіна XV стагоддзя дынастыі Часон Файл:Joseon_white_porcelain_jar_with_underglaze_iron_grape_design.jpg|Часонскі форфоравы гаршчок з малюнкамі вінаграднай лазы і малпы. Пачатак XVIII стагоддзя Файл:조선_청화백자매화무늬주전자.jpg|Бела-блакітны фарфоравы чайнік перыяда дынастыі Часон Файл:Joseon_blue_&_white_porcelain_bottle.jpg|Бела-блакітная фарфоравая бутэлька XIX стагоддзя. </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * История керамики Восточной Азии (Учеб. пособие). / автор: Жущиховская И. С., редактор: Александрова Л. И. * Советский энциклопедический словарь / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.: «Сов. Энциклопедия», 1985 г. * Глухарева О. Н. Искусство Кореи — М.: «Искусство», 1982 г. * Верман. Карл. История искусства всех времен и народов АСТ — Москва 2001 г. * Полевой. В. М. Архитектура, живопись, скульптура, графика, декоративное искусство — М.: издательство «Советская Энциклопедия», 1986 г. * Древние цивилизации / Под ред. Г. М. Бонгард — Левина. — М.: «Мысль», 1989 г. * Новичков В. Б., Куркин Е. Б."Страны и народы, универсальная энциклопедия — М.: «Педагогика-пресс», 2000г {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Карэі]] [[Катэгорыя:Кераміка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] ktnkmiki6aphddjr096ry3r0cn3zzvy 0 768309 5186982 5158573 2026-08-26T06:03:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186982 wikitext text/x-wiki {{Суданскі канфлікт (2023)}} На працягу 2024 года ў [[Судан]]е назіралася праблема моцнага недаядання і тэхнагеннага голаду, што было выклікана наступствамі [[Канфлікт у Судане (з 2023)|ўнутранага канфлікту]]. Бедства закранула [[Дарфур]], Кардафан і суседнія краіны, якія прымалі бежанцаў, асабліва [[Чад]]. Голад часткова абумоўлены тым, што бакі перакрылі шляхі паставак ежы і гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/6/18/sudanese-refugees-in-chad-fleeing-starvation-as-much-as-theyre-fleeing-war|title=Starving to death is as scary as the war for Sudanese refugees in Chad|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-19}}</ref>. == Ход падзей == 22 лютага 2024 года [[Сусветная харчовая праграма]] апублікавала справаздачу, у якой гаварылася, што больш за 95 % насельніцтва Судана маюць праблемы з забяспячэннем ежай<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.barrons.com/news/over-95-percent-of-sudanese-cannot-afford-a-meal-a-day-wfp-fef7c4a0|title=Over 95 Percent Of Sudanese Cannot Afford A Meal A Day: WFP|author=Presse|first=AFP-Agence France|website=www.barrons.com|access-date=2024-06-28}}</ref>. Станам на 18 чэрвеня 25,6 млн чалавек пакутавалі ад вострага недахопу ежы. З іх 756 000 чалавек сутыкнуліся з «катастрафічным узроўнем голаду»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/27/over-750000-people-in-sudan-at-risk-of-starvation-global-hunger-monitor|title=Over 750,000 people in Sudan at risk of starvation: Global hunger monitor|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-27}}</ref>. Памер пайкоў ад Сусветнай харчовай праграмы з-за недахопу фінансавання скараціўся амаль на 20 %. Як вынік, многія мірныя жыхары Судана былі вымушаныя абмяняць харчовыя пайкі на менш збалансаваную і пажыўную, але больш сытную ежу, напрыклад, белы рыс<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://sudantribune.com/article287172/|title=UN official warns of imminent famine in Sudan|author=|website=Sudan Tribune|date=2024-06-19|access-date=2024-06-19}}</ref>. Адной з прычын гэтага было падзенне вытворчасці збожжавых у Дарфуры і Кардафане да 80 % ніжэй сярэдняга ўзроўню вытворчасці ў 2023 годзе, што прывяло да значнага росту цэн, у выніку чаго ежа стала занадта дарагой для большасці людзей. Па некаторых паведамленнях, байцы [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]] спальвалі пасевы, рабавалі склады і абмяжоўвалі доступ да мяжы, што яны аднак адмаўлялі. Сітуацыя пагоршылася праз павялічэнне жыхароў лагераў для бежанцаў, якія часта не маглі пакінуць лагеры, каб знайсці працу або ежу з-за небяспекі быць схопленымі або забітымі паўстанцамі. Недаяданне выклікала аслабленне імуннай сістэмы, што прыводзіла да большай успрымальнасці да страўнікава-кішачных захворванняў ([[адзёр]], [[малярыя]], [[халера]] і іншыя)<ref>{{Cite news|last=Mcneill|first=Ryan|last2=Michael|first2=Maggie|last3=Levinson|first3=Reade|date=20 June 2024|title=Sudan's cemeteries swell with fresh graves as hunger and disease spread|url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/sudan-politics-hunger-graves/|access-date=20 June 2024|work=Reuters}}</ref>. Амерыканскія ўлады заявілі, што сітуацыя ў Судане стала «самым сур’ёзным гуманітарным крызісам у свеце» на 2024 год, нягледзячы на адносна невялікую ўвагу СМІ<ref>{{Cite news|last=Borger|first=Julian|date=2024-06-17|title=‘We need the world to wake up’: Sudan facing world’s deadliest famine in 40 years|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/17/we-need-the-world-to-wake-up-sudan-facing-worlds-deadliest-famine-in-40-years|access-date=2024-06-19|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref>. 13 жніўня грамадзянскія ўлады, звязаныя з [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|Народна-вызваленчым рухам Судана—Поўнач]], абвясцілі пра голад у некаторых частках Паўднёвага Кардафана, уключаючы Нубійскія горы і штат Блакітны Ніл, ад якога пацярпела каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=2024-08-13 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=2024-08-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-15 |title=Famine devastates Sudan’s Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=2024-08-16 |website=Radio Dabanga |language=en-US}}</ref>. 22 жніўня яны ж паведамілі аб 109 выпадках смерці ад недаядання ў штатах Паўднёвы Кардафан і Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2024-08-23 |title=SPLM-N reports 109 malnutrition deaths in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289853/ |access-date=2024-08-23 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 24 снежня Інтэграваная класіфікацыя фаз харчовай бяспекі абвясціла аб стане голаду ў лагерах ўнутрана перамешчаных асоб Абу-Шук і Эль-Салам у Паўночным Дарфуры і ў некаторых частках Нубійскіх гор<ref name="ipc">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-declared-in-five-areas-of-sudan-as-govt-withdraws-from-ipc |title=Famine declared in five areas of Sudan as govt withdraws from IPC |date=25 December 2024 |access-date=26 December 2024 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. Урад Судана адхіліў гэтыя высновы<ref>{{cite web |url=https://www.france24.com/en/live-news/20241229-sudan-government-rejects-un-backed-famine-declaration |title=Sudan government rejects UN-backed famine declaration |date=29 December 2024 |access-date=30 December 2024 |publisher=France 24}}</ref>. == Дапамога == На барацьбу з голадам [[Злучаныя Штаты]] далі 315 млн долараў Судану і краінам, якія прымалі бежанцаў, уключаючы [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскую Рэспубліку]], Чад, [[Егіпет]], [[Эфіопія|Эфіопію]] і [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/united-states-announces-more-315-million-additional-humanitarian-assistance-people-sudan-0|title=The United States Announces More than $315 Million in Additional Humanitarian Assistance for the People of Sudan – Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2024-06-16|access-date=2024-06-19}}</ref>. Да 70 млн долараў вылучылі [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gulfnews.com/uae/uae-allocates-70-of-its-100-million-pledge-to-un-its-humanitarian-agencies-in-sudan-1.1718654352401|title=UAE allocates 70% of its $100 million pledge to UN, its humanitarian agencies in Sudan|author=Al Amir|first=Khitam|website=gulfnews.com|date=2024-06-17|access-date=2024-06-19}}</ref>. == Ахвяры == Станам на лета 2025 года ад голаду загінула 522 000 чалавек<ref>{{cite web|title=Khartoum: Destroyed buildings, cars covered in ash tell horrors of war in Sudan capital|url=https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|website=[[The New Arab]]|date=8 July 2025|quote=It caused one of the world’s biggest humanitarian crises and at least 150,000 people have been killed. Rights organisations say the number is likely to be much higher. The conflict has also triggered a widespread famine, impacting millions of Sudanese, especially children. An estimated 522,000 children have already died from starvation, the [[Sudan Tribune]] has reported.|access-date=14 August 2025|language=en|archive-date=8 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250808151915/https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|url-status=dead}}</ref><ref name=":22">{{cite news |title=وفاة أكثر من 500 ألف طفل في السودان جراء سوء التغذية |trans-title=More than 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |quote=The Preparatory Committee of the [[Sudanese Doctors Syndicate]] revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |language=Arabic |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=9 February 2024 |title=Sudan war leaves 700,000 children facing life-threatening malnutrition |url=https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |access-date=29 July 2025 |website=UN News |language=en |archive-date=21 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821172953/https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2024 года]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] [[Катэгорыя:Гуманітарныя катастрофы]] pqseitckp438nrgt6j0m5sfddr1do79 0 769013 5187132 4803502 2026-08-26T11:47:06Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187132 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Элізабэт Аспэ''' ({{lang-et|Elisabeth Aspe}}; {{ДН|15|12|1860}}, {{МН|Пярну||}} — {{ДС|25|8|1927}}, {{МС|Пярну||}}) — эстонская пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася восьмым з адзінаццаці дзяцей Мадзіса Аспэ (1820—1889) і яго жонкі Мары (1822—1888). У 1871—1878 гадах вучылася ў жаночай школе ў Пярну. У 1891 годзе пераехала ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе працавала ва ўстанове для разумова адсталых дзяцей. У 1892 годзе яна вярнулася ў родны горад, каб гадаваць дзяцей — сваіх і памерлай сястры. Яе хросным бацькам у літаратуры быў эстонскі публіцыст [[Ёхан Вальдэмар Янсен]]. Хроснай маці пісьменніцы была паэтка [[Элізэ Аўн]], з якой яна вяла перапіску ў 1892—1926 гадах, якая захоўваецца ў Музеі эстонскай літаратуры. Дэбютавала апавяданнем «Enne ukse lukutamist», якое апублікавала ў «[[Postimees]]» у 1881 годзе. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аспэ}} [[Катэгорыя:Паэтэсы Эстоніі]] 8l709ykdcdevpa1t3t85jhqs0rn1yeg 5187133 5187132 2026-08-26T11:47:16Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Аспэ]] у [[Элізабэт Аспэ]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187132 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Элізабэт Аспэ''' ({{lang-et|Elisabeth Aspe}}; {{ДН|15|12|1860}}, {{МН|Пярну||}} — {{ДС|25|8|1927}}, {{МС|Пярну||}}) — эстонская пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася восьмым з адзінаццаці дзяцей Мадзіса Аспэ (1820—1889) і яго жонкі Мары (1822—1888). У 1871—1878 гадах вучылася ў жаночай школе ў Пярну. У 1891 годзе пераехала ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе працавала ва ўстанове для разумова адсталых дзяцей. У 1892 годзе яна вярнулася ў родны горад, каб гадаваць дзяцей — сваіх і памерлай сястры. Яе хросным бацькам у літаратуры быў эстонскі публіцыст [[Ёхан Вальдэмар Янсен]]. Хроснай маці пісьменніцы была паэтка [[Элізэ Аўн]], з якой яна вяла перапіску ў 1892—1926 гадах, якая захоўваецца ў Музеі эстонскай літаратуры. Дэбютавала апавяданнем «Enne ukse lukutamist», якое апублікавала ў «[[Postimees]]» у 1881 годзе. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аспэ}} [[Катэгорыя:Паэтэсы Эстоніі]] 8l709ykdcdevpa1t3t85jhqs0rn1yeg 0 769244 5186825 4804585 2026-08-25T19:47:17Z ~2026-46353-50 173157 абнаўленне звестак 5186825 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Аляксандр Львовіч Капілаў''' ({{ДН|14|11|1947}}, г. [[Мінск]], [[БССР]]) — беларускі мастацтвазнавец. [[Кандыдат мастацтвазнаўства]] (1981), доктар мастацтвазнаўства (2026), дацэнт. == Біяграфія == Скончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую кансерваторыю]] у 1971 годзе. З 1972 года атрыст Дзяржаўнага акадэмічнага сімфанічнага аркестра Беларусі. З 1983 года выкладаў у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускім інстытуце культуры]], з 1987 года займаў пасаду загадчыка кафедры. З 1995 года займаў пасаду дэкана [[Інстытут сучасных ведаў імя А. М. Шырокава|Інстытута сучасных ведаў]], а з 2003 года — прарэктара. З 2004 года рэктар Інстытута сучасных ведаў імя А. М. Шырокава. == Навуковая дзейнасць == Даследуе развіццё беларускай куьтуры дакастрычніцкага перыяду. Аўтар манаграфій, нарысаў і артыкулаў пра беларускіх музыкантаў, дзейнайсць грамадскіх музыкальных арганізацый Беларусі, навучальных і метадычных дапаможнікаў і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Аляксандр Львовіч Капілаў||400}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Капілаў Аляксандр Львовіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Інстытута сучасных ведаў імя А. М. Шырокава]] 7lopvncgdo9rhnq5zrbabuwgnooqt5l 5186826 5186825 2026-08-25T19:49:36Z ~2026-46353-50 173157 абнаўленне звестак 5186826 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Аляксандр Львовіч Капілаў''' ({{ДН|14|11|1947}}, г. [[Мінск]], [[БССР]]) — беларускі мастацтвазнавец. [[Кандыдат мастацтвазнаўства]] (1981), [[доктар мастацтвазнаўства]] (2026), дацэнт. == Біяграфія == Скончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую кансерваторыю]] у 1971 годзе. З 1972 года атрыст Дзяржаўнага акадэмічнага сімфанічнага аркестра Беларусі. З 1983 года выкладаў у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускім інстытуце культуры]], з 1987 года займаў пасаду загадчыка кафедры. З 1995 года займаў пасаду дэкана [[Інстытут сучасных ведаў імя А. М. Шырокава|Інстытута сучасных ведаў]], а з 2003 года — прарэктара. З 2004 года рэктар Інстытута сучасных ведаў імя А. М. Шырокава. == Навуковая дзейнасць == Даследуе развіццё беларускай куьтуры дакастрычніцкага перыяду. Аўтар манаграфій, нарысаў і артыкулаў пра беларускіх музыкантаў, дзейнайсць грамадскіх музыкальных арганізацый Беларусі, навучальных і метадычных дапаможнікаў і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Аляксандр Львовіч Капілаў||400}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Капілаў Аляксандр Львовіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Інстытута сучасных ведаў імя А. М. Шырокава]] rhgwuy3am1fwywh1kqos892zpmt1rdy 0 773284 5186823 5090408 2026-08-25T19:37:47Z Ілля Касакоў 21245 5186823 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Долі Рэбека Партан''' ({{lang-en|Dolly Rebecca Parton}}, {{ВДП}}) — амерыканская [[кантры]]-[[спявачка]], [[кінаактрыса]], [[філантроп]]. Запісала больш за тысячу песень (улічваючы калабарацыі), а паводле яе слоў напісала каля 5000. Долі Партан дваццаць пяць разоў паднімалася на верхнюю пазіцыю кантры-чартаў часопіса [[Billboard]]. У сябе на радзіме прызнана адной з самых паспяховых спявачак у сваім жанры, атрымала тытул «Каралева кантры». Партан прадала больш за 100 мільёнаў запісаў па ўсім свеце, што робіць яе адной з самых паспяховых музычных выканаўцаў усіх часоў. Толькі яна і [[Рыба Мак-Інтайр]] з усіх выканаўцаў кантры ўзнімаліся на вяршыню чарта за чатыры розныя дзесяцігоддзі. У 2024 годзе Партан (дзякуючы ўдзелу ў стварэнні альбома «Cowboy Carter» Beyoncé, а менавіта ў песні «Tyrant») стала адзінай выканаўцай, хіты якой з’яўляліся ў топ-20 кантры-чарта Hot Country Songs усе апошнія сем дзесяцігоддзяў запар (1960—2020). == Дыскаграфія == '''Сольныя студыйныя альбомы''' * ''Hello, I’m Dolly'' (1967) * ''Just Because I’m a Woman'' (1968) * ''In the Good Old Days (When Times Were Bad)'' (1969) * ''My Blue Ridge Mountain Boy'' (1969) * ''The Fairest of Them All'' (1970) * ''The Golden Streets of Glory'' (1971) * ''Joshua'' (1971) * ''Coat of Many Colors'' (1971) * ''Touch Your Woman'' (1972) * ''My Favorite Songwriter, Porter Wagoner'' (1972) * ''My Tennessee Mountain Home'' (1973) * ''Bubbling Over'' (1973) * ''Jolene'' (1974) * ''Love Is Like a Butterfly'' (1974) * ''The Bargain Store'' (1975) * ''Dolly: The Seeker & We Used To'' (1975) * ''All I Can Do'' (1976) * ''New Harvest…First Gathering'' (1977) * ''Here You Come Again'' (1977) * ''Heartbreaker'' (1978) * ''Great Balls of Fire'' (1979) * ''Dolly, Dolly, Dolly'' (1980) * ''9 to 5 and Odd Jobs'' (1980) * ''Heartbreak Express'' (1982) * ''Burlap & Satin'' (1983) * ''The Great Pretender'' (1984) * ''Real Love'' (1985) * ''Rainbow'' (1987) * ''White Limozeen'' (1989) * ''Home for Christmas'' (1990) * ''Eagle When She Flies'' (1991) * ''Slow Dancing with the Moon'' (1993) * ''Something Special'' (1995) * ''Treasures'' (1996) * ''Hungry Again'' (1998) * ''Precious Memories'' (1999) * ''The Grass Is Blue'' (1999) * ''Little Sparrow'' (2001) * ''Halos & Horns'' (2002) * ''For God and Country'' (2003) * ''Those Were the Days'' (2005) * ''Backwoods Barbie'' (2008) * ''Better Day'' (2011) * ''Blue Smoke'' (2014) * ''Pure & Simple'' (2016) * ''I Believe in You'' (2017) * ''A Holly Dolly Christmas'' (2020) * ''Run, Rose, Run'' (2022) * ''Rockstar'' (2023) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Партан Долі}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы]] [[Катэгорыя:Поп-музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Музыканты ў жанры кантры]] [[Катэгорыя:Гітарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] smnsd88kcmbizreuqbifemkyjsijn73 0 773643 5187135 4842199 2026-08-26T11:47:38Z Ueschar 151377 Паводле граматычнай базы 5187135 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хартман}} {{кінематаграфіст}} '''Мэры Элізабэт Хартман''' ({{lang-en|Mary Elizabeth Hartman}}, {{ДН|23|12|1943}} — {{ДС|10|6|1987}}) — амерыканская актрыса. == Біяграфія == Пасля паспяховага дэбюту на тэатральнай сцэне роднага Янгстаўна, Хартман перабралася ў [[Нью-Ёрк]], дзе паспяхова стартавала яе кар’ера на Брадвеі. Вядомасць да яе прыйшла пасля ролі сляпой дзяўчыны Селін у фільме «Клапок сінявы» ў 1965 годзе, дзе яна здымалася разам з [[Сідні Пуацье]]. Гэтая дэбютная для яе праца ў кіно прынесла актрысе прэмію «[[Залаты глобус]]», а таксама намінацыю на «[[Оскар]]». Праз год Хартман зноў стала намінанткай на «Залаты глобус» за ролю ў карціне «Ты зараз вялікі хлопчык». Пасля гэтага актрыса знялася яшчэ ў пары паспяховых кінастужак, выканала некалькі роляў на тэлебачанні і ў тэатры, а ў 1982 годзе прыняла ўдзел у агучванні мультфільма «Сакрэт пацукоў», якія сталі яе апошняй працай у акцёрскай кар’еры. Большую частку свайго жыцця актрыса пакутавала на дэпрэсію. Пасля разводу з мужам яна перабралася ў Пітсбург, каб быць бліжэй да сваякоў, дзе пачала працаваць супрацоўніцай у мясцовым музеі. Да 1987 годзе стан Хартман моцна пагоршыўся і ўлетку таго ж года яна здзейсніла самагубства, выскачыўшы з акна сваёй кватэры на пятым паверсе. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хартман}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] irnq7fgsdu89iv2upsg9wvdcappm8bm 5187136 5187135 2026-08-26T11:47:49Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Хартман]] у [[Элізабэт Хартман]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187135 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хартман}} {{кінематаграфіст}} '''Мэры Элізабэт Хартман''' ({{lang-en|Mary Elizabeth Hartman}}, {{ДН|23|12|1943}} — {{ДС|10|6|1987}}) — амерыканская актрыса. == Біяграфія == Пасля паспяховага дэбюту на тэатральнай сцэне роднага Янгстаўна, Хартман перабралася ў [[Нью-Ёрк]], дзе паспяхова стартавала яе кар’ера на Брадвеі. Вядомасць да яе прыйшла пасля ролі сляпой дзяўчыны Селін у фільме «Клапок сінявы» ў 1965 годзе, дзе яна здымалася разам з [[Сідні Пуацье]]. Гэтая дэбютная для яе праца ў кіно прынесла актрысе прэмію «[[Залаты глобус]]», а таксама намінацыю на «[[Оскар]]». Праз год Хартман зноў стала намінанткай на «Залаты глобус» за ролю ў карціне «Ты зараз вялікі хлопчык». Пасля гэтага актрыса знялася яшчэ ў пары паспяховых кінастужак, выканала некалькі роляў на тэлебачанні і ў тэатры, а ў 1982 годзе прыняла ўдзел у агучванні мультфільма «Сакрэт пацукоў», якія сталі яе апошняй працай у акцёрскай кар’еры. Большую частку свайго жыцця актрыса пакутавала на дэпрэсію. Пасля разводу з мужам яна перабралася ў Пітсбург, каб быць бліжэй да сваякоў, дзе пачала працаваць супрацоўніцай у мясцовым музеі. Да 1987 годзе стан Хартман моцна пагоршыўся і ўлетку таго ж года яна здзейсніла самагубства, выскачыўшы з акна сваёй кватэры на пятым паверсе. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хартман}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] irnq7fgsdu89iv2upsg9wvdcappm8bm 0 777356 5186902 5007867 2026-08-25T21:56:23Z Ілля Касакоў 21245 5186902 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Фота=Бернард Горын 92.png | Подпіс=у 1892 годзе}}{{цёзкі2|Горын}} '''Іцхак Гойда''', Ісак Хаімавіч Гойда (13 красавіка 1868 — 13 красавіка 1925) — пісьменнік, [[драматург]], тэатральны крытык, [[літаратуразнаўца]], [[Выдавецкая справа|выдавец]]. Псеўданімы: ''Бернард Горын, Б. Горын, А. Левензон''. == Біяграфія == Нарадзіўся ў заможнай рэлігійнай сям’і. Бацькі мелі краму. Вучыўся ў [[хедар]]ах, з сябрамі направіўся ў [[Мірскі ешыбот]], але неўзабаве вярнуўся дамоў. Цягнуўся да свецкіх ведаў: вучыўся ў казённым [[Яўрэйскае вучылішча ў Лідзе|мужчынскім вучылішчы]] (крэйніш-ідышэ шул) і з прыватным настаўнікам. У 16 гадоў паступіў у яўрэйскі настаўніцкі інстытут у [[Вільня|Вільні]]. Пазнаёміўся з «патрыярхам яўрэйскай літаратуры» [[Айзік-Меер Дзік|Айзікам Дзікам]], той адгаварыў яго ад настаўніцтва. У Вільні даваў заняткі, працягваў асвету. У 1889 даслаў «Успаміны з хедара» і іншыя творы ў «[[Хойз-фрайнд]]» [[Марк Спектар|Спектара]]. Пасяліўся ў Варшаве, змясціў апавяданне «Шахна і Шрага» ў першым выпуску Яўрэйскай бібліятэкі [[І. Перац|Пераца]], часта бываў у яго ў гасцях. Два апавяданні выйшлі на старажытнаяўрэйскай мове ў выдавецкай серыі [[Бен-Авігдор]]а, арыгінал апавяданняў напісаны па-яўрэйску. Гэта было ў 1890 годзе. У тым жа, ці ў 1893 годзе вяртаецца ў Вільню, па ўзоры Бен-Авігдора заснаваў выдавецкую серыю Клейнэ дэрцэлунген, куды ўвайшлі апавяданні Пераца, [[Довід Пінскі|Пінскага]] і яго ўласныя. Выдаў у сваім пераказе раман «Дэвід Каперфілд» [[Чарлз Дзікенс|Дзікенса]] (1894). Восенню 1894 года выехаў у ЗША, жыве ў Нью-Ёрку. Супрацоўнік сацыялістычнай прэсы. Друкаваў па 2-3 апавяданні на тыдні, знаёміў чытачоў з сучаснымі плынямі яўрэйскай літаратуры і тэатру. Рэдагаваў газеты «[[Філадэльфіер штот-цайтунг]]» (1895), «Дэр наер гайст» [[Аляксандр Гаркаві|Гаркаві]] (1898), «Ідышэр фармэр» (1908). Аднавіў сваю выдавецкую серыю пад назвай «Ідыш-амерыканішэ фолкс-бібліётэк» (1898—1900). Пастаянна друкуецца ў «[[Форверц]]е» і «[[Моргн-журнал]]е» (з 1904 і 1906 года), з перапынкам у 1908, бо тады ён рэдагаваў газету фермераў. У 1898 надрукавана і паказана першая драма Горына — «Вільнер балабосл». Ставіліся на сцэне 5 драм, яшчэ 4 з’явіліся толькі ў друку. У 1917 годзе Горын рэжысёр-пастаноўшчык старой камедыі [[Арн Вальфсон|Арна Вальфсона]] «Лёгкасць і набожнасць», напісанай 120 гадоў таму. У 1918 перарабіў для сцэны «Прызыў» [[Мендэле Мойхер-Сфорым|Мэндэле]]. [[Файл:Б Горын 95.png|міні]] У 1901 годзе пачаў выдаваць часопіс «[[Тэатр-журнал]]», які выходзіў з перапынкамі да 1908 года. Значэнне гэтага часопіса вялікае. У 1913—1916 гадах на старонках друку Горын змясціў каштоўныя артыкулы, якія склалі асобную кнігу «Гісторыя яўрэйскага тэатру за 2000 гадоў». Большую частку займае амерыканскі перыяд. Першае выданне ў 1918, дапрацаванае ў 1923. У дадатак да кнігі ён склаў бібліяграфію яўрэйскіх, г.зн. «ідышскіх», п’ес, усяго каля дзвюх тысяч. У 1924 зрабіў падарожжа ў Еўропу. Напісаў кніжкі пра гісторыю яўрэйскага друку ў ЗША, пра [[Гайдамакі|гайдамаччыну]], вялікі зборнік «Забытыя напевы» пра жыццё на Радзіме. Быў жанаты. Жонка [[Элізабэт Горына]], падрыхтавала пасмяротны збор твораў. У ім пра нябожчыка напісалі [[Рубен Брайнін|Брайнін]], Гаркаві, [[Перац Вернік|Вернік]], [[А. Літвак|Літвак]] і яна сама. Пахаваны на могілках Маўнт-Кармэль на дзялянцы Рабочага кола. == Творчасць == Аўтар апавяданняў (больш 1000), драм. Перакладаў на ідыш з рускай, нямецкай, англійскай, французскай моў — творы [[Л. Талстой|Талстога]], [[Бальзак]]а, [[Мапасан]]а, [[Бертальд Аўербах|Аўербаха]], Чэхава, Горкага, [[Л. Андрэеў|Андрэева]], [[Натаніэль Готарн|Готарна]], [[Джордж Эліят|Эліята]], [[Р. Стывенсан|Стывенсана]] і інш. У Амерыцы друкаваўся ў яўрэйскай ([[Арбайтэр цайтунг]], [[Абенд-блат]], [[Цукунфт]], Форверц, Моргн-журнал, Амерыканер) і англійскай прэсе (New York Evening Post,Werner’s Magazine, Theatre Magazine, New York Tribune, Christian Monitor, Boston Transcript і інш.). На англійскай мове пісаў апавяданні, пачаў пісаць раман. Спіс драм: * Вільнер балабэсл — паказана ў сакавіку 1898 трупай Кеслера * Борэх Шпіноза — 1902 — паводле рамана Аўэрбаха, які таксама пераклаў Горын — паказана Тамашэўскім * Лебедзіке кейтн — 1910 * А барон аф а тог — 1912 — паводле «Schluck und Jau» [[Г. Гаўптман|Гаўптмана]] — паказана [[Джозеф Шыльдкраўт|Шыльдкраўтам]] у Novelty Theatre * Ін едн хойз — паказана 4.XII.1924 * Іцхок фун Ёрк — паводле «[[Айвенга (раман)|Айвенга]]» [[Вальтэр Скот|Вальтэра Скота]] * Дэр кортншпілер — паводле «Old Curiosity Shop» Дзікенса * Замд — драма з сучаснага жыцця === Асобныя выданні === [[Файл:Bernard Gorin grave.jpg|міні|Магіла Горына]] (акрамя драм і перакладаў) * Дэр наер процэнтнік — 1893 * Фун завод ін бод * Дэр совесць із фарфален — 1894 — са [[М. Салтыкоў-Шчадрын|Шчадрына]] * Пэйсэх ін [[Сніпішкі|Шніпішок]], ін Нью-Ёрк, ін [[Бронзвіл]] — 1899 — апавяданні * Дзі мазікім — 1900 — апавяданні * Нана −1906 — з Заля * Фун хупэ цум кэйвэр, модэрнэ хасэнэс ун модэрнэ квурэс — з [[Заля]] * Дэр бэн-ёхэд — 1909 * Зэлдэ гейт ін тэатэр * Нэбах * Дзі мосрым * Соф’е * Шыфрэ дзі фэрфіртэ — 1910 — аповесць * Носн дэр хохэм — невядома — паводле Лесінга * Дэр тойт-шлегер, одэр нанас мутэр * Дзі ідышэ корбонэс, одэр дзі гайдамакэс — 1919 * Фаргесэнэ нігунім. 1. Ёмтэфдыке эрцэйлунген 2. Амол із гевен * Дзі гешыхтэ фун ідышн тэатэр, цвей тойзент ёр тэатэр ба ідн — 1918, дапоўненае выданне ў двух тамах 1923 — трэцяе выданне 1929 == Літаратура == * «Lexicon of the Yiddish Theatre» by [[Залман Зільберцвайг|Zalmen Zylbercweig]], Volume 2, page 1026 [https://www.museumoffamilyhistory.com/yt/lex/G/gorin-b.htm B. Gorin] * [https://congressforjewishculture.org/people/6003/ Gorin] // Лексікон фун дэр наер ідышэр літэратур {{Бібліяінфармацыя}}{{DEFAULTSORT:Горын Б}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Драматургі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы]] s6mnjj9oikjbyo0xae8gtzkm0zjpofc 0 782124 5186900 5132799 2026-08-25T21:53:22Z АлесьНавіцкі90 162483 АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Падручны польска-беларускі слоўнік]] у [[Падручны польска-беларускі слоўнік (1962)]]: Для аднастайнасці назваў слоўнікаў 5132799 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Польска-беларускі слоўнік (значэнні)}} {{выданне}} '''Падру́чны по́льска-белару́скі сло́ўнік''' ('''''ППБС-62''''') — двухмоўны [[перакладны слоўнік]], выдадзены ў 1962 годзе ў [[Варшава|Варшаве]]. Галоўныя рэдактары — [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]] і [[Мікалай Бірыла]]{{Sfn|Сувязі|2018|с=151}}. Налічвае каля 40 000 слоў{{Sfn|Сувязі|2018|с=154}}. == Укладанне == Работа над слоўнікам пачалася ў 1955 годзе ў сектары беларускай філалогіі пры {{Не перакладзена|Польска-савецкі інстытут|Польска-савецкім інстытуце|d|Q24948064}}. Кіравала працай загадчыца кафедры беларускай філалогіі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] [[прафесар]] [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]], бралі ўдзел таксама супрацоўнікі сектара беларускай філалогіі Польска-савецкага інстытута і кафедры беларускай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэта [[Лідзія Базылюк]], [[Лідзія Галавінская]], [[Ларыса Гутнік]], [[Барыс Мерынг]] і [[Баляслаў Манкевіч]]. З беларускага боку ўдзельнічаў мовазнавец акадэмік [[Мікалай Бірыла]], які ў той час працаваў загадчыкам сектара тэрміналогіі [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытута мовазнаўства Акадэміі навук БССР]] і чытаў лекцыі па беларускай мове ў Варшаўскім універсітэце. Але і пасля вяртання ў Беларусь ён працягваў удзел у працы над слоўнікам па пошце{{Sfn|Сувязі|2018|с=152}}. == Бібліяграфія == * {{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Падручны польска-беларускі слоўнік|адказны=пад рэдакцыяй [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|А. Обрэмбскай-Яблонскай]] і [[М. Бірыла|М. Бірылы]]|год=1962|частка=|арыгінал=Podręczny słownik polsko-białoruski|выданне=Wydanie I|месца=[[Варшава]]|выдавецтва=[[Ведза Паўшэхна|Ведза Повшэхна]]|том=|старонкі=|старонак=1084 + XVI|серыя=|isbn=|тыраж=5000 + 203|імя=|прозвішча=}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сувязі|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/214782/1/Albaruthenica_38.pdf|аўтар=[[Ганна Кулеш]]|загаловак=Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. Да 220-годдзя з дня нараджэння Адама Міцкевіча : зб. арт. па матэрыялах міжнар. навук. канф.|адказны=Беларус. дзярж. ун-т ; рэдкал. [[І. Э. Багдановіч]] (гал. рэд.) [і інш.] ; пад рэд. І. Э. Багдановіч, [[М. І. Свістуновай]]|год=2018|частка=„Падручны польска-беларускі слоўнік“ пад рэд. А. Абрэмбскай-Яблоньскай і М. Бірылы (Варшава, 1962) — плён супрацоўніцтва лінгвістаў Польшчы і Беларусі|арыгінал=|выданне=|месца={{Мн.}}|выдавецтва=БДУ|том=|старонкі=151—157|старонак=439 с.: [8] с. іл.|серыя=Беларусіка = Albaruthenica; кн. 38|isbn=978-985-566-676-0|тыраж=}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі 1962 года]] [[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Слоўнікі польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] 35qyt1k31spqnjp5zrxgc2zqrjxkvtj 5186907 5186900 2026-08-25T22:12:06Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю артыкул. 5186907 wikitext text/x-wiki {{выданне}} '''«Падру́чны по́льска-белару́скі сло́ўнік»''' ({{lang-pl|Podręczny słownik polsko-białoruski}}, скарочана '''ППБС-62''') — двухмоўны [[перакладны слоўнік]] з [[польская мова|польскай мовы]] на [[беларуская мова|беларускую мову]], выдадзены ў [[Варшава|Варшаве]] дзяржаўным выдавецтвам ''[[Wiedza Powszechna]]'' ў 1962 годзе. Рэдактары — [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]] і [[Мікалай Васілевіч Бірыла]].<ref name="katalog">{{Cite web |url=https://katalog.uek.krakow.pl/bib/78958 |title=Podręczny słownik polsko-białoruski / pod redakcją A. Obrębskiej-Jabłońskiej i M. Biryły |website=Biblioteka Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie |language=pl |access-date=2026-08-26 }}</ref> Слоўнікавая частка займае 1072 старонкі; паводле падлікаў мовазнаўцы [[Ганна Кулеш|Ганны Кулеш]], выданне змяшчае не менш за 39,5 тысячы рэестравых слоў. У выходных звестках наклад пазначаны як 5000 + 203 асобнікі.{{Sfn|Кулеш|2018|с=154}} Слоўнік быў вынікам супрацоўніцтва польскіх і беларускіх мовазнаўцаў і адным з ранніх буйных лексікаграфічных праектаў пасля стварэння кафедры беларускай філалогіі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]].<ref name="uw">{{Cite web |url=https://kb.uw.edu.pl/katedra/historia/ |title=Historia |website=Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego |language=pl |access-date=2026-08-26 }}</ref> == Гісторыя стварэння == Праца над слоўнікам пачалася ў 1955 годзе ў сектары беларускай філалогіі пры Польска-савецкім інстытуце, які дзейнічаў у 1952—1959 гадах. Працай кіравала Антаніна Абрэмбская-Яблонская, якая пазней стала арганізатаркай і першай кіраўніцай кафедры беларускай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэта.{{Sfn|Кулеш|2018|с=152}}<ref name="uw"/> У падрыхтоўцы слоўніка ўдзельнічалі супрацоўнікі сектара беларускай філалогіі Польска-савецкага інстытута і кафедры беларускай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэта [[Лідзія Базылюк]], [[Лідзія Галявінская]], [[Ларыса Гутнік]], [[Барыс Мерынг]] і [[Баляслаў Манкевіч]].{{Sfn|Кулеш|2018|с=152}} У бібліятэчных апісаннях асобна адзначана ўдзел Лідзіі Базылюк у падрыхтоўцы выдання; карты для слоўніка падрыхтаваў Стэфан Сібіга.<ref>{{Cite web |url=https://katalogi.pbp.poznan.pl/index.php?fauthor=Obr%C4%99bska-Jab%C5%82o%C5%84ska+Antonina+%281901-1994%29&lang=pl_PL&plnk=q__%2A&typ=repl |title=Podręczny słownik polsko-białoruski |website=Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Poznaniu |language=pl |access-date=2026-08-26 }}</ref> З беларускага боку ў працы ўдзельнічаў Мікалай Васільевіч Бірыла, які ў той час загадваў сектарам тэрміналогіі [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства]] Акадэміі навук БССР. У 1956—1958 гадах ён працаваў у Варшаўскім універсітэце і выкладаў беларускую мову; пасля вяртання ў Мінск працягваў рэдагаваць матэрыялы слоўніка па перапісцы.{{Sfn|Кулеш|2018|с=152}} Часткі рукапісу дасылаліся Бірылу з Варшавы ў Мінск, а на заключным этапе яму накіроўвалі гранкі для канчатковага ўзгаднення. Такім чынам, рэдагаванне слоўніка працягвалася як сумесная праца варшаўскіх і мінскіх беларусістаў.{{Sfn|Кулеш|2018|с=152}} Друк кнігі быў завершаны ў снежні 1962 года. Ужо ў лютым 1963 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]» выйшла першая рэцэнзія на слоўнік — артыкул Барыса Лапава «Слова польскае і беларускае».{{Sfn|Кулеш|2018|с=151}} == Склад і прынцыпы пабудовы == Пры адборы польскіх загалоўных слоў укладальнікі кіраваліся найперш практычнымі патрэбамі карыстальніка. Аснову рэестра склала сучасная польская літаратурная лексіка; у меншым аб’ёме былі ўключаны размоўныя, устарэлыя і рэгіянальна афарбаваныя словы, а са спецыяльнай лексікі розных галін навукі і тэхнікі — пераважна тэрміны шырокага ўжытку.<ref name="kamunikat">{{Cite web |url=https://kamunikat.org/podreczny-slownik-polsko-bialoruski |title=Podręczny słownik polsko-białoruski |website=Kamunikat.org |language=pl |access-date=2026-08-26 }}</ref> У рэестр уключаліся як уласнапольскія словы, так і запазычанні. Укладальнікі звярталі ўвагу на выпадкі, калі ў польскай і беларускай мовах роднасныя або запазычаныя словы адрозніваліся суфіксамі, правапісам, фанетычнымі ці словаўтваральнымі варыянтамі.<ref name="kamunikat"/> У слоўніку прадстаўлены таксама ўстойлівыя словазлучэнні, [[фразеалагізм]]ы і [[ідыёма|ідыяматычныя выразы]]. Калі для размежавання значэнняў было недастаткова перакладнога адпаведніка, у артыкул уключаліся сказавыя ілюстрацыі.<ref name="kamunikat"/> Асноўная слоўнікавая частка займае 1072 старонкі. Пасля яе змешчаны дадатак ''Nazwy geograficzne'' («Геаграфічныя назвы»).{{Sfn|Кулеш|2018|с=154}} Паводле бібліятэчнага апісання, поўны аб’ём выдання складае XV, [1], 1084 старонкі; кніга выйшла як першае выданне.<ref name="katalog"/> == Аб’ём == У самім выданні колькасць рэестравых слоў не была дакладна пазначана. Ганна Кулеш правяла выбарачны падлік: на 20 старонках было налічана 738 загалоўных слоў, у сярэднім 36,9 на старонку. На гэтай падставе для 1072 старонак асноўнай часткі даследчыца вызначыла мінімальны аб’ём слоўніка прыкладна ў 39 556 рэестравых слоў.{{Sfn|Кулеш|2018|с=154}} Такім чынам, у літаратуры аб’ём выдання звычайна акругляецца да каля 40 тысяч слоў.{{Sfn|Кулеш|2018|с=154}} == Беларуская частка == ППБС-62 выкарыстоўваўся не толькі як практычны перакладны даведнік, але і як крыніца для вывучэння беларускай лексікі і словаўтварэння. У прыватнасці, даследчыца І. І. Бубновіч звяртала ўвагу на тое, што ў ім шэраг беларускіх дзеясловаў іншамоўнага паходжання пададзены без элемента ''-ір-'', які прысутнічаў у некаторых тагачасных беларуска-рускіх і руска-беларускіх слоўніках: ''афішаваць'', ''дэмаскаваць'', ''перфараваць'', ''фінішаваць'', ''інсцэнаваць'', ''прэміяваць''.{{Sfn|Кулеш|2018|с=152}} Матэрыял ППБС-62 пазней выкарыстоўваўся і ў беларускай акадэмічнай лексікаграфіі. У [[Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|«Этымалагічным слоўніку беларускай мовы»]] ён уваходзіць у спіс лексікаграфічных крыніц пад скарачэннем ''Абрэмб.''.<ref>{{Cite web |url=https://verbum.by/esbm?section=abbr |title=Скарачэнні |website=Этымалагічны слоўнік беларускай мовы |publisher=Verbum |access-date=2026-08-26 }}</ref> «Падручны польска-беларускі слоўнік» быў таксама выкарыстаны як адна з асноўных лексікаграфічных крыніц пры падрыхтоўцы [[Польска-беларускі слоўнік (2004)|«Польска-беларускага слоўніка» 2004 года]] Яўгеніі Волкавай і Валянціны Авілавай пад рэдакцыяй [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзя Цыхуна]].<ref>{{Cite web |url=https://verbum.by/pbs?section=preface |title=Асноўныя лексікаграфічныя крыніцы |website=Польска-беларускі слоўнік |publisher=Verbum |access-date=2026-08-26 }}</ref> == Рэцэнзіі і ацэнкі == Неўзабаве пасля выхаду слоўнік атрымаў водгукі беларускіх мовазнаўцаў. Акрамя Барыса Лапава, яго рэцэнзаваў [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі]], які апублікаваў у часопісе «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» артыкул «Слоўнік нашай дружбы», а пазней змясціў кароткі водгук «Польска-беларускі слоўнік» у сваёй кнізе «Лінгвістычны зборнік».{{Sfn|Кулеш|2018|с=151—152}} Янкоўскі адзначаў як практычную, так і навуковую каштоўнасць выдання, разглядаючы яго як уклад у славянскую лексікаграфію і лексікалогію. Адначасова ён звяртаў увагу на асобныя пропускі ў беларускай частцы: напрыклад, пры польскім ''chwacki'' былі пададзены адпаведнікі ''бравы'', ''спрытны'', ''паваротлівы'', але не было слова ''хвацкі''.{{Sfn|Кулеш|2018|с=156}} Ганна Кулеш таксама адзначыла асобныя магчымыя пропускі агульнай для абедзвюх моў лексікі, у прыватнасці беларускіх слоў ''корба'' і ''курч'', аднак характарызавала такія выпадкі як асобныя недагляды, а не сістэмныя заганы слоўніка. Яна падкрэсліла каштоўнасць матэрыялу ППБС-62 для вывучэння словаўтваральных лакун, безэквівалентнай лексікі і агульнага польска-беларускага лексічнага фонду.{{Sfn|Кулеш|2018|с=156}} У даследаваннях па гісторыі беларусістыкі слоўнік разглядаецца як вынік супрацоўніцтва варшаўскіх і мінскіх беларусазнаўцаў. Ніна Баршчэўская называла яго падрыхтоўку адным з важных кірункаў сумеснай працы беларускіх і польскіх даследчыкаў.{{Sfn|Кулеш|2018|с=152}} == Выданне == * {{кніга |загаловак=Падручны польска-беларускі слоўнік |арыгінал=Podręczny słownik polsko-białoruski |адказны=пад рэд. А. Абрэмбскай-Яблонскай і М. Бірылы |выданне=Wydanie I |месца=Warszawa |выдавецтва=Wiedza Powszechna |год=1962 |старонак=XV, [1], 1084 |тыраж=5000 + 203 }} == Літаратура == * {{кніга |ref=Кулеш |аўтар=[[Ганна Кулеш]] |частка=«Падручны польска-беларускі слоўнік» пад рэд. А. Абрэмбскай-Яблоньскай і М. Бірылы (Варшава, 1962) — плён супрацоўніцтва лінгвістаў Польшчы і Беларусі |загаловак=Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. Да 220-годдзя з дня нараджэння Адама Міцкевіча |адказны=пад рэд. І. Э. Багдановіч, М. І. Свістуновай |спасылка=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=55681-1.pdf |месца=Мінск |выдавецтва=БДУ |год=2018 |старонкі=151—157 |старонак=439 |серыя=Беларусіка = Albaruthenica; кн. 38 |isbn=978-985-566-676-0 }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Польска-беларускі слоўнік]] * [[Польска-беларускі слоўнік (2004)]] * [[Беларуска-польскі слоўнік]] * [[Беларускае мовазнаўства]] * [[Беларусазнаўства ў Польшчы]] == Спасылкі == * [https://kamunikat.org/podreczny-slownik-polsko-bialoruski «Падручны польска-беларускі слоўнік» у бібліятэцы Kamunikat.org] * [https://katalog.uek.krakow.pl/bib/78958 Бібліяграфічны запіс у каталогу Бібліятэкі Эканамічнага ўніверсітэта ў Кракаве] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі 1962 года]] [[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Слоўнікі польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Польшчы]] lquiwnlostf7sd33bj21kvghwxbeunp 0 784540 5187085 4951853 2026-08-26T10:54:09Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Broussonetia papyrifera]] у [[Папяровае дрэва]]: БЭ. Т.12 4951853 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = | parent = Broussonetia | rang = Від | latin = Broussonetia papyrifera | wikispecies = Broussonetia papyrifera | commons = Category:Broussonetia papyrifera | iucn = | iucnstatus = | eol = | ipni = |tpl = }} '''Broussonetia papyrifera''' — від лісцяных дрэў сямейства {{bt-bellat|тутавыя|Moraceae}}. == Апісанне == Расліна прымае форму куста або дрэва ад 10 ло 20 метраў вышыні. Лісце можа быць ад 15 да 20 см, мае вышчэрблены край, з ніжняга боку святлейшае і пакрыта валасінкамі. Аднак яно можа прымаць розныя формы нават на адным дрэве. == Жыццёвы цыкл == Від мае мужчынскія і жаночыя асобіны, квітнеючыя рознымі кветкамі. Тычынкавыя кветкі — пухнатыя каташкі да 8 см, жаночыя — круглай формы да 2 см. Костачкавыя плады (чырвоныя або аранжавыя) з’яўляюцца ў кластарах. Скідае лісце на зіму. Звычайна цягавітая расліна, якая можа моцна разрастацца і ператварацца ў «пустазелле». Распаўсюджванне адбываецца як праз жывёл і птушак, якія ядуць плады, так і праз надзвычай шырокую каранёвую сістэму. == Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання == Расце ў лістападных дажджавых лясах, у далінах і цяснінах у [[Кітай|Кітаі]], гарах [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. Культывуецца на астравах [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Можа адчуваць сябе добра як у халодных стэпах [[Кітай|Кітая]], так і на трапічным востраве [[Фіджы]]. == Практычнае выкарыстанне == На астравах [[Акіянія|Акіяніі]] з адбітай кары вырабляюць драўляную нятканую матэрыю, «[[Тапа (тканіна)|тапу]]». Валокны расліны служаць матэрыялам для вырабу рыбалоўных снастей, паперы, тканін ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]. Плады і гатаванае лісце ядомае. == Галерэя == <gallery mode="packed"> Файл:Gelso_da_carta_-_autunno.JPG|Лісце восенню Файл:Broussonetia_papyrifera_-_Botanischer_Garten_Freiburg_-_DSC06385.jpg|Жаночыя кветкі Файл:Broussonetia_papyrifera_-_fleurs_mâles.jpg|Мужчынскія кветкі Файл:Broussonetia_papyrifera_fruits.jpg|Плады Файл:Broussonetia_papyrifera_MHNT_Texture_of_the_trunk.jpg|Тэкстура ствала Файл:Starr_061106-1467_Broussonetia_papyrifera.jpg|Вытворчасць "тапы" </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ліс.&nbsp;— К.: Махаон-Україна, 2008.&nbsp;— 304 с., іл.&nbsp;— С. 134. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тутавыя]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]] 24qd7223tl4ukl8jitlxeqkxhcjwgyg 5187087 5187085 2026-08-26T10:55:21Z Autumndancer 168015 5187087 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = | parent = Broussonetia | rang = Від | latin = Broussonetia papyrifera | wikispecies = Broussonetia papyrifera | commons = Category:Broussonetia papyrifera | iucn = | iucnstatus = | eol = | ipni = |tpl = }} '''Папяровае дрэва''', '''брусанетыя папяровая''', '''шаўкоўніца папяровая''' (''Broussonetia papyrifera'') — від лісцяных дрэў сямейства {{bt-bellat|тутавыя|Moraceae}}. == Апісанне == Расліна прымае форму куста або дрэва ад 10 ло 20 метраў вышыні. Лісце можа быць ад 15 да 20 см, мае вышчэрблены край, з ніжняга боку святлейшае і пакрыта валасінкамі. Аднак яно можа прымаць розныя формы нават на адным дрэве. == Жыццёвы цыкл == Від мае мужчынскія і жаночыя асобіны, квітнеючыя рознымі кветкамі. Тычынкавыя кветкі — пухнатыя каташкі да 8 см, жаночыя — круглай формы да 2 см. Костачкавыя плады (чырвоныя або аранжавыя) з’яўляюцца ў кластарах. Скідае лісце на зіму. Звычайна цягавітая расліна, якая можа моцна разрастацца і ператварацца ў «пустазелле». Распаўсюджванне адбываецца як праз жывёл і птушак, якія ядуць плады, так і праз надзвычай шырокую каранёвую сістэму. == Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання == Расце ў лістападных дажджавых лясах, у далінах і цяснінах у [[Кітай|Кітаі]], гарах [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. Культывуецца на астравах [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Можа адчуваць сябе добра як у халодных стэпах [[Кітай|Кітая]], так і на трапічным востраве [[Фіджы]]. == Практычнае выкарыстанне == На астравах [[Акіянія|Акіяніі]] з адбітай кары вырабляюць драўляную нятканую матэрыю, «[[Тапа (тканіна)|тапу]]». Валокны расліны служаць матэрыялам для вырабу рыбалоўных снастей, паперы, тканін ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]. Плады і гатаванае лісце ядомае. == Галерэя == <gallery mode="packed"> Файл:Gelso_da_carta_-_autunno.JPG|Лісце восенню Файл:Broussonetia_papyrifera_-_Botanischer_Garten_Freiburg_-_DSC06385.jpg|Жаночыя кветкі Файл:Broussonetia_papyrifera_-_fleurs_mâles.jpg|Мужчынскія кветкі Файл:Broussonetia_papyrifera_fruits.jpg|Плады Файл:Broussonetia_papyrifera_MHNT_Texture_of_the_trunk.jpg|Тэкстура ствала Файл:Starr_061106-1467_Broussonetia_papyrifera.jpg|Вытворчасць "тапы" </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ліс.&nbsp;— К.: Махаон-Україна, 2008.&nbsp;— 304 с., іл.&nbsp;— С. 134. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тутавыя]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]] 3u46byq7jwg3lyvia9vb62k8elxgcp5 5187091 5187087 2026-08-26T10:57:00Z Autumndancer 168015 /* Літаратура */ 5187091 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = | parent = Broussonetia | rang = Від | latin = Broussonetia papyrifera | wikispecies = Broussonetia papyrifera | commons = Category:Broussonetia papyrifera | iucn = | iucnstatus = | eol = | ipni = |tpl = }} '''Папяровае дрэва''', '''брусанетыя папяровая''', '''шаўкоўніца папяровая''' (''Broussonetia papyrifera'') — від лісцяных дрэў сямейства {{bt-bellat|тутавыя|Moraceae}}. == Апісанне == Расліна прымае форму куста або дрэва ад 10 ло 20 метраў вышыні. Лісце можа быць ад 15 да 20 см, мае вышчэрблены край, з ніжняга боку святлейшае і пакрыта валасінкамі. Аднак яно можа прымаць розныя формы нават на адным дрэве. == Жыццёвы цыкл == Від мае мужчынскія і жаночыя асобіны, квітнеючыя рознымі кветкамі. Тычынкавыя кветкі — пухнатыя каташкі да 8 см, жаночыя — круглай формы да 2 см. Костачкавыя плады (чырвоныя або аранжавыя) з’яўляюцца ў кластарах. Скідае лісце на зіму. Звычайна цягавітая расліна, якая можа моцна разрастацца і ператварацца ў «пустазелле». Распаўсюджванне адбываецца як праз жывёл і птушак, якія ядуць плады, так і праз надзвычай шырокую каранёвую сістэму. == Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання == Расце ў лістападных дажджавых лясах, у далінах і цяснінах у [[Кітай|Кітаі]], гарах [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. Культывуецца на астравах [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Можа адчуваць сябе добра як у халодных стэпах [[Кітай|Кітая]], так і на трапічным востраве [[Фіджы]]. == Практычнае выкарыстанне == На астравах [[Акіянія|Акіяніі]] з адбітай кары вырабляюць драўляную нятканую матэрыю, «[[Тапа (тканіна)|тапу]]». Валокны расліны служаць матэрыялам для вырабу рыбалоўных снастей, паперы, тканін ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]. Плады і гатаванае лісце ядомае. == Галерэя == <gallery mode="packed"> Файл:Gelso_da_carta_-_autunno.JPG|Лісце восенню Файл:Broussonetia_papyrifera_-_Botanischer_Garten_Freiburg_-_DSC06385.jpg|Жаночыя кветкі Файл:Broussonetia_papyrifera_-_fleurs_mâles.jpg|Мужчынскія кветкі Файл:Broussonetia_papyrifera_fruits.jpg|Плады Файл:Broussonetia_papyrifera_MHNT_Texture_of_the_trunk.jpg|Тэкстура ствала Файл:Starr_061106-1467_Broussonetia_papyrifera.jpg|Вытворчасць "тапы" </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Паяровае дрэва|||}} * Ліс.&nbsp;— К.: Махаон-Україна, 2008.&nbsp;— 304 с., іл.&nbsp;— С. 134. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тутавыя]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]] nztd3s1xg9ou4xxwpyjxx18fm96drui 0 786555 5187005 5025082 2026-08-26T07:25:29Z Ueschar 151377 шаблон 5187005 wikitext text/x-wiki {{Картка косці | назва = Лагвовая косць | выява = Hip bone - close-up - inferior view animation.gif | подпіс = Левая і правая лагвовыя косці | выява2 = Gray237.png | латынь = os coxae }} '''Лагво́вая ко́сць<ref name=":0">{{Крыніцы/Анатомія: слоўнік|с=35}}</ref>''', або '''та́завая ко́сць<ref name=":0" />''' ({{lang-lat|os coxae}}) — парная [[Плоскія косці|плоская косць]], якая ўтварае [[пояс ніжніх канечнасцей]] ({{lang-la|cingulum membri inferioris}})<ref name=":02">{{крыніцы/Анатомія чалавека: навучальны дапаможнік|Тазовая кость|с=52-54}}</ref>, а разам з [[крыж (анатомія)|крыжам]] і [[хвасцец|хвасцом]] — [[лагво (анатомія)|лагво (таз)]]. Складаецца з трох асобных касцей: [[падуздышная косць|падуздышнай]] ({{lang-la|os ilium}}), [[лабковая косць|лабковай]] ({{lang-la|os pubis}}) і [[сядальная косць|сядальнай]] ({{lang-la|os ischii}})<ref name=":02" />. Зрашчэнне гэтых касцей адбываецца ў вобласці найбольшай нагрузкі — вяртлюжнай западзіны, якая з’яўляецца сустаўнай ямкай тазасцегнавога сустава. Вяртлюжная западзіна ({{lang-la|acetabulum}} — воцатніца, ад {{lang-la|acetum}} — воцат) знаходзіцца на вонкавым боку лагвовай косці і служыць для сучлянення з галоўкай сцегнавой косці. Яна абмежавана па акружнасці высокім краем, які на медыяльным сваім боку перарываецца выразкай ({{lang-la|incisura acetabuli}}). Сустаўная паверхня вяртлюжнай западзіны гладкая і мае форму паўмесяца ({{lang-la|facies lunata}}), тады як цэнтр западзіны ({{lang-la|fossa acetabuli}}) і частка, найбліжэйшая да выразкі, шурпатыя<ref name=":02" />. == Галерэя == <gallery> Hip bone animation3.gif|Лагвовыя косці ў шкілеце таза чалавека вылучаны чырвоным Lunate Surface Of Acetabulum 03 animation.gif|Сустаўныя ''паўмесяцавыя паверхні'' [[вяртлюжная западзіна|вяртлюжных западзін]] лагвовых касцей якія ўдзельнічаюць у адукацыі [[Тазасцегнавы сустаў|тазасцегнавых суставаў]] (левага і правага) адзначаны чырвоным Acetabular Margin 04 animation (Right hip bone).gif|''Лімб вяртлюжнай западзіны'' правай лагвовай косці Acetabular notch 04 animation (Right hip bone).gif|''Выразка вяртлюжнай западзіны'' правай лагвовай косці Acetabular fossa 04 lateral view (Right hip bone).png|''Ямка вяртлюжнай западзіны'' правай лагвовай косці Cunningham’s Text-book of Anatomy (1914) - Fig 233.png|Лагвовыя косці [[Нованароджаны|нованароджанага]] (злева) і дзіцяці 12-13 гадоў, сінім пазначана храстковая тканка Pelvis - os coxae (lateral view) 2.jpg|Фатаграфія анатамічнага прэпарата левай лагвовай косці, [[Латаральны|латаральная]] паверхня Human hip bone texture.jpg|Макрафатаграфія касцявой структуры [[Губкаватае рэчыва|губкаватага рэчыва]] лагвовых касцей, змесціва выдалена Gerrish's Text-book of Anatomy (1902) - Fig. 178.png|Месцы прымацавання цягліц да лагвовай косці, латаральная паверхня Gerrish's Text-book of Anatomy (1902) - Fig. 180.png|Месцы прымацавання цягліц да лагвовай косці, медыяльная паверхня PZ fraktura acetabula (41).jpg|Рэнтгенаўскі здымак пералому правай лагвовай косці з пашкоджаннем ''вяртлюжнай западзіны'' сустаўнай галоўкай [[Сцегнавая косць|сцегнавой косці]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{косці чалавека}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Косці таза]] 20jqx4lgoplbvm43cux47s0cyav38vf 0 786976 5187015 4983759 2026-08-26T07:52:59Z Ueschar 151377 шаблон 5187015 wikitext text/x-wiki {{Картка косці | назва = Малагалёнкавая косць | выява = Fibula.JPG | подпіс = Малагалёнкавая косць | латынь = os fibulum }} '''Малагалё́нкавая ко́сць<ref name=":022">{{Крыніцы/Анатомія: слоўнік|с=39}}</ref>''', або '''малагалё́начная ко́сць<ref name=":022" />''' ({{lang-la|fibula}}) — вялікая [[трубчастая косць]], якая разам з [[Вялікагалёнкавая косць|вялікагалёнкавай косцю]] ўтварае [[Шкілет чалавека|шкілет]] [[Галёнка (анатомія)|галёнкі]]<ref name=":0">{{крыніцы/Анатомія чалавека: навучальны дапаможнік|Большеберцовая кость|с=55-56}}</ref>. Малагалёнкавая косць гэта тонкая і доўгая косць з патоўшчанымі канцамі<ref name=":02">{{крыніцы/Анатомія чалавека: навучальны дапаможнік|Малоберцовая кость|с=56-57}}</ref>. [[Выява:Fibula - animation.gif|міні|злева|Анатамічнае размяшчэнне (чырвоным)]] Верхні праксімальны эпіфіз малагалёнкавай косці прадстаўлены галоўкай ({{lang-la|caput fibulae}}), якая праз плоскую сустаўную паверхню ({{lang-la|facies articularis capitis fibulae}}) сучляняецца з [[латаральны|латаральна]]й мышчалкай [[Вялікагалёнкавая косць|вялікагалёнкавай косці]]. Цела малагалёнкавай косці трохграннай формы і як бы трохі скручана па сваёй падоўжнай восі. Ніжні ([[дыстальны]]) эпіфіз малагалёнкавай косці, патаўшчаючыся, утварае латаральную шчыкалатку ({{lang-la|malleolus lateralis}}), на якой маюцца гладкая сустаўная паверхня ({{lang-la|facies articularis malleoli}}) і ямка латаральнай шчыкалаткі ({{lang-la|fossa malleoli lateralis}})<ref name=":02" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{нага}} {{косці чалавека}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Косці ніжняй канцавіны]] iqrs8a767gt9zx0uadm4lxcuawi92p6 0 787046 5187013 4984017 2026-08-26T07:35:17Z Ueschar 151377 шаблон 5187013 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Фаланга}} {{Косць |Latin=phalanx<br>мн. phalanges |выява=Scheme human hand bones-en.svg |Caption=Фалангі пальцаў рук |выява2=Ospied-la.svg |Caption2=Фалангі пальцаў ног }} '''Фала́нгі<ref name=":022">{{Крыніцы/Анатомія: слоўнік|с=35}}</ref>''' ({{Lang-la|phalanges}}, адзіночны лік ''phalanx''; ад {{Lang-el|φάλαγξ}}) — кароткія [[трубчастыя косці|трубчастыя]] монаэпіфізавыя косці, якія ўтвараюць [[шкілет]] пальцаў канечнасцяў [[Пазваночныя|пазваночных жывёл]]. == Будова == Фаланга з’яўляецца трубчастай [[Косць|косцю]]. Сярэдняя частка фалангі называецца целам ({{lang-la|corpus}}), [[праксімальны]] канец — асновай ({{lang-la|basis}}), [[дыстальны]] канец — блокам ({{lang-la|trochlea}}). Дыстальныя фалангі маюць на сваім канцы патаўшчэнне ({{lang-la|tuberositasphalangis distalis}}), якое з’яўляецца іх галоўным адрозненнем<ref name=":02">{{крыніцы/Анатомія чалавека: навучальны дапаможнік|Кости стопы|с=58}}</ref>. == Чалавечыя фалангі == У [[чалавек]]а кожны [[палец]], акрамя вялікага, складаецца з трох фаланг, а [[Вялікі палец|вялікі]] з дзвюх. Гэтыя тры фалангі называюцца ''асноўнай'', ''сярэдняй'' і ''ногцевай''. Фалангі ніжняй канечнасці адрозніваюцца ад фаланг верхняй канечнасці меншай даўжынёй. На [[Палец рукі|пальцах рукі]] самая доўгая фаланга — асноўная трэцяга пальца, а найкарацейшая і найгрубейшая — асноўная фаланга вялікага пальца. Кожная фаланга ўяўляе сабой падоўжаную костачку, якая мае ў сярэдняй частцы ([[дыяфіз]]) форму паў[[цыліндр]]а, плоская частка якога звернутая на [[Далонь|далоневы]], а выпуклая на тыльны бок. Канцавыя часткі фалангі ([[Касцявы эпіфіз|эпіфізы]]) нясуць [[сустаў]]ныя паверхні. У [[медыцына]] выкарыстоўваюцца наступныя тэрміны для фаланг кісці і ступні: * праксімальная (асноўная) фаланга ({{lang-la|phalanx proximalis}}); * сярэдняя фаланга ({{lang-la|phalanx media}}), у вялікага пальца адсутнічае; * дыстальная (ногцевая) фаланга ({{lang-la|phalanx distalis}}). === Фалангі кісці === Праксімальныя фалангі пальцаў злучаюцца {{Не перакладзена|пясцева-фалангавыя суставы|пясцева-фалангавымі суставамі|en|Metacarpophalangeal joint}} ({{lang-la|articulationes metacarpophalangeae}}) з пясцевымі касцямі (праксімальная фаланга вялікага пальца — з I пясцевай, указальнага — з II, сярэдняга — з III, безыменнага — з IV, мезенца — з V). Паміж сабой фалангі злучаюцца [[Міжфалангавыя суставы|міжфалангавымі суставамі]] ({{lang-la|articulationes interphalangeae}}): суставы паміж праксімальнымі і сярэднімі фалангамі называюцца праксімальнымі ({{lang-la|articulationes interphalangeae proximales}}), паміж сярэднімі і дыстальнымі фалангамі — адпаведна дыстальнымі ({{lang-la|articulationes interphalangeae distales}}); на вялікім пальцы маецца толькі адзін міжфалангавы сустаў. <gallery heights="150px"> Distal phalanges of the hand (left hand) - animation01.gif|5 дыстальных фаланг Intermediate phalanges of the hand (left hand) - animation01.gif|4 сярэдніх фаланг Proximal phalanges of the hand (left hand) - animation01.gif|5 праксімальных фаланг </gallery> === Фалангі ступні === Праксімальныя фалангі пальцаў ногі злучаюцца {{Не перакладзена|Плюснафалангавыя суставы|плюснафалангавымі суставамі|en|Metatarsophalangeal joints}} ({{lang-la|articulationes metatarsophalangeae}}) з [[Плюсна|плюснявымі касцямі]] (праксімальная фаланга вялікага пальца — з I плюснявой, указальнага — з II, сярэдняга — з III, безыменнага — з IV, мезенца — з V). Паміж сабой фалангі злучаюцца міжфалангавымі суставамі, вялікі палец ногі таксама мае толькі адзін міжфалангавы сустаў. <gallery heights="150px"> Phalanges of left foot04 superior view.png|Фалангі (у колеры) [[Палец ступні|пальцаў левай ступні]] чалавека. Від зверху (тыльная паверхня) Phalanges of left foot07 inferior view.png|Фалангі (у колеры) [[Палец ступні|пальцаў левай ступні]] чалавека. Від знізу (падэшвавая паверхня) </gallery> == Іншыя жывёлы == [[Выява:Mammals metacarp.png|thumb|300px|У жывёл (арангутан, сабака, каза, свіння, тапір, конь)]] === Кітападобныя === У [[кітападобныя|кітападобных]] колькасць фаланг значна большая. Гэта тлумачыцца тым, што ў іх дыяфізы і эпіфізы фаланг касцянеюць асобна і ўтвараюць як бы самастойныя фалангі. === Птушкі === На задніх канечнасцях [[Птушкі|птушак]] можа быць ад дзвюх да чатырох пальцаў. У чатырохпальцых формаў колькасць фаланг звычайна 2—3—4—5, лічачы ад унутранага пальца вонкі, у трохпальцых 3—4—5. Вядомы шэраг выключэнняў: у [[Буравеснікападобныя|буравеснікаў]] 1—3—4—5; у [[Леляковыя|лелякоў]] 2—3—4—4, у некаторых [[Стрыж|стрыжоў]] 2—3—3—3. У двухпальцага [[афрыканскі страус|афрыканскага страуса]], у якога захаваліся трэці і чацвёрты палец, па 4 і 5 фаланг адпаведна. На [[Птушынае крыло|крыле]] першы і трэці палец звычайна з адной фалангі, а другі з дзвюх, але і тут сустракаюцца выключэнні. Так, у [[Сокалападобныя|дзённых драпежнікаў]], [[Курыныя|курыных]], амерыканскага страуса колькасць фаланг, лічачы ад унутранага пальца вонкі, 2—2—1; у [[Качкі|качак]], [[драфы|драфаў]] і іншых 2—3—1; у афрыканскага страуса 2—3—2; у [[казуары|казуара]] і [[ківі (птушка)|ківі]] — толькі адзін палец з 3 фаланг. === Паўзуны === Колькасць фаланг у [[паўзуны|паўзуноў]] невялікая, але непастаянная. Аднак на задніх канечнасцях выкапнёвай групы [[зверападобны|зверападобныя]] (Theromorpha), якая лічыцца продкам сысуноў, колькасць фаланг была той жа, што і ў сысуноў. У водных выкапнёвых груп [[Заўраптэрыгіі|заўраптэрыгій]] (Sauropterygia) і {{нп3|іхтыяптэрыгій||en|Ichthyopterygia}} (Ichtyopterygia), якія мелі [[плаўнік]]ападобную канечнасць, што нагадвала такую ж канечнасць кітападобных, колькасць фаланг была вялікай, як і ў кітападобных. === Земнаводныя === Непастаянная колькасць фаланг і ў [[амфібіі|амфібій]]. У большасці выпадкаў у [[хвастатыя|хвастатых амфібій]] ([[Urodela]]) пальцы маюць па дзве фалангі, акрамя чацвёртага, які мае тры, а ў [[бясхвостыя|бясхвостых]] ([[Anura]]) і пяты палец таксама мае тры фалангі. Дадатковыя пальцы складаюцца звычайна з адной фалангі, але часам і з дзвюх. У [[грызуны|грызуна]] ''[[Pedetes]]'' так званы ''praepollex'' (''prae'' — рудыментарны, ''pollex'' — вялікі палец кісці) складаецца з дзвюх фаланг і мае [[кіпцюр]]. Калі прымаць першы палец амфібій за ''praepollex'' і ''praehallux'' (''hallux'' — вялікі палец ступні), то ён таксама складаецца з дзвюх фаланг. == Высновы == Прыведзеныя лічбы могуць быць зведзены ў табліцу: {| class="standard" ! rowspan=3 colspan=2|Групы жывёл || colspan=10|Колькасць фаланг на пальцах,<br />пачынаючы з унутранага пальца |- ! colspan=5|на задніх канечнасцях || colspan=5|на пярэдніх канечнасцях |- ! I || II || III || IV || V ! I || II || III || IV || V |- ! rowspan=2 |[[Сысуны]] || большасць відаў ! 2 || 3 || 3 || 3 || 3 ! 2 || 3 || 3 || 3 || 3 |- | [[Чалавек]] | 2 || 3 || 3 || 3 || 3 | 2 || 3 || 3 || 3 || 3 |- ! rowspan=6 | [[Птушкі]] |- | [[Сокалападобныя]] | colspan=5 | | — || 2 || 2 || 1 || — |- | [[Курыныя]] | colspan=5 | | — || 2 || 2 || 1 || — |- | [[Качкі]] | colspan=5 | | — || 2 || 2 || 1 || — |- | [[Драфы]] | colspan=5 | | — || 2 || 2 || 1 || — |- | [[Казуары]] | colspan=5 | | — || — || 3 || — || — |- ! rowspan=5| Чатырохпальцыя птушкі || большасць відаў | colspan=5| 2, 3, 4, 5 | — || 1 || 2 || 1 || — |- | [[Буравеснік]] | colspan=5| 1, 3, 4, 5 | colspan=5| |- | [[Ляляк]] | colspan=5| 2, 3, 4, 4 | colspan=5| |- | [[Ківі (птушка)|Ківі]] | colspan=5 | | — || — || 3 || — || — |- | некаторыя са [[стрыж|стрыжоў]] | colspan=5| 2, 3, 3, 3 | colspan=5| |- ! Трохпальцыя птушкі || большасць відаў | colspan=5| 3, 4, 5 | — || 1 || 2 || 1 || — |- ! rowspan=3|Двухпальцыя птушкі || большасць відаў | colspan=5|4, 5 | colspan=5| |- | Амерыканскі страус | colspan=5| 4, 5 | — || 2 || 2 || 1 || — |- | Афрыканскі страус | colspan=5|4, 5 | — || 2 || 3 || 2 || — |- ! colspan=2 | [[Паўзуны]] | 2 || 3 || 4 || 5 || 3(4) | 2 || 3 || 4 || 5 || 3(4) |- ! rowspan=3 | [[Земнаводныя]] |- | [[хвастатыя|Хвастатыя земнаводныя]] | 2(1) || 2 || 3 || 3 || 2 | colspan=5|2, 2, 3, 2 |- | [[бясхвостыя|Бясхвостыя земнаводныя]] | 2 || 2 || 3 || 4 || 3 | colspan=5| 2, 2, 3, 3 |- |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с. * «Анатомія людини», О. І. Свіридов, Київ, Вища школа, 2001. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рука}} {{нага}} {{косці чалавека}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ступня]] [[Катэгорыя:Косці ніжняй канцавіны]] [[Катэгорыя:Косці верхняй канцавіны]] o3l0yqii27xpwqyv3n6cz42ad7j52xx 0 796342 5186817 5158241 2026-08-25T18:41:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186817 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дакутовіч}} {{Асоба | імя = Галіна Іванаўна Дакутовіч | арыгінал імя = {{lang-ru|Галина Ивановна Докутович}} }} '''Галіна Іва́наўна Дакуто́віч''' ([[20 лютага]] [[1921]] — [[1 жніўня]] [[1943]]) — савецкая лётчыца, удзельніца [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], штурман 46-га гвардзейскага лёгкабамбардыровачнага начнога авіяцыйнага палка, малодшы лейтэнант. == Біяграфія == Нарадзілася 20 лютага 1921 года ў [[Гомель|Гомелі]]. Скончыла Гомельскі аэраклуб (1938), вучылася ў Маскоўскім авіяцыйным інстытуце. У 1941 годзе добраахвотнікам пайшла на фронт. Скончыла Энгельскую авіяцыйную школу<ref>{{Cite web|url=http://engels-pokrovsk.ru/galina-dokutovich/|title=Истории города Энгельса|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. Яшчэ ў перыяд навучання, зімой 1942 года, у якасці штурмана выконвала адказныя палёты на цяжкім транспартным самалёце «ТБ-3». Была штурманам 46-га гвардзейскага Таманскага авіяпалка лёгкіх начных бамбардзіроўшчыкаў. Здзейсніла 136 баявых вылетаў. Улетку 1942 года атрымала цяжкае пашкоджанне пазваночніка. Пасля лячэння вярнулася ў полк, хоць у яе было адпускное пасведчанне для лячэння на 6 месяцаў. Член ВКП(б)/КПСС з 1943 года. Пасля баявых начных вылетаў яе мучылі болі ў пазваночніку, але ніхто не чуў ад яе ніводнай скаргі. Загінула пры выкананні баявога задання над станіцай Крымская (цяпер г. [[Крымск]]) [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]]<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie9516040/|title=Память народа :: Донесение о безвозвратных потерях :: Докутович Галина Ивановна, Не позднее 26.02.1944, погиб,|publisher=pamyat-naroda.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006162027/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie9516040/|archive-date=6 кастрычніка 2017|access-date=|url-status=dead}}</ref>. Пахавана ў сяле Рускае [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] ў брацкай магіле, дзе на мемарыяльнай пліце напісана яе імя. == Узнагароды і званні == * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]]<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26691764/|title=Память народа :: Документ о награде :: Докутович Галина Ивановна, Орден Красной Звезды|publisher=pamyat-naroda.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006162635/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26691764/|archive-date=6 кастрычніка 2017|access-date=|url-status=dead}}</ref> — ''узнагароджана за 101 баявы вылет і скінутыя звыш 12000 кг бомбаў, у выніку якіх знішчана 1 пераправа, 6 цыстэрнаў з гаручым і выклікана 19 выбухаў''. * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (1943)<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16946320/|title=Память народа :: Документ о награде :: Докутович Галина Ивановна, Орден Отечественной войны II степени|publisher=pamyat-naroda.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006162438/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16946320/|archive-date=6 кастрычніка 2017|access-date=|url-status=dead}}</ref> — пасмяротна. * [[Медаль «За абарону Каўказа»]]<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1533587890/|title=Память народа :: Документ о награде :: Докутович Галина Ивановна, Медаль «За оборону Кавказа»|publisher=pamyat-naroda.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006162433/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1533587890/|archive-date=6 кастрычніка 2017|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Памяць == [[Файл:Commemorative_plaques_on_Forestry_engineering_college_building_in_Homieĺ.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Commemorative_plaques_on_Forestry_engineering_college_building_in_Homie%C4%BA.jpg|міні|192x192пкс|Мемарыяльныя дошкі ў гонар Г. Дакутовіч і [[Паліна Уладзіміраўна Гельман|П. Гельман]] на будынку лесатэхнічнага тэхнікума ў [[Гомель|Гомелі]].]] * [[Файл:Гомель. Билецкого 6. Фото 07.JPG|міні|256x256пкс|Мемарыяльная дошка ў гонар Г. Дакутовіч на будынку былой школы ў [[Гомель|Гомелі]].]]Імем Г. І. Дакутовіч у Беларусі названа вуліца ў [[Гомель|Гомелі]]<ref>{{Cite web|url=https://street.gomelhistory.by/ulicy-goroda-gomel/ulicy-gomelya-na-bukvu-d/dokutovich-ulica/|title=Улица Докутович в Гомеле}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://xn--c1aacf4aelacq3l.xn--90ais/o/%D0%A3%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Улица Докутович (Гомель)|access-date=13 снежня 2025|archive-date=17 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417080055/https://xn--c1aacf4aelacq3l.xn--90ais/o/%D0%A3%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|url-status=dead}}</ref>; на будынку Гомельскага палітэхнікума, у якім размяшчалася школа, дзе яна вучылася, устаноўлена мемарыяльная дошка. * Яе імя прысвоена піянерскім дружын сярэдніх школ № 24 і № 27 [[Гомель|Гомеля]], дзе створаны мемарыяльныя стэнды. Штогод у дзень нараджэння галіны Дакутовіч і ў Дзень Перамогі — навучэнцы гэтых школ праводзяць урачыстыя лінейкі, да мемарыяльных стэндаў ускладаюць кветкі. * Студэнты [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага ўніверсітэта]] і навучэнцы вучэльні падчас працоўнага семестра залічваюць Г. І. Дакутовіч ганаровым байцом будаўнічых атрадаў, а заробленыя на яе імя грошы пералічваюць у Фонд Міру. * У [[Гомель|Гомелі]] праводзіцца Усесаюзны мемарыяльны турнір яе імя па мастацкай гімнастыцы. * Дзённік галіны Дакутовіч часткова апублікаваны ў кнізе А. Магіда «Гвардзейскі Таманскі авіяцыйны полк» ([[Масква]], 1960 год). * Адзін з яе лістоў захоўваецца ў [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускім дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]]. * [[Манументальны жывапіс|Мурал]] у гонар савецкай лётчыцы галіны Дакутовіч размешчаны на будынку ў [[Гомель|Гомелі]] (вуліца Чырвоная, 3). Адкрыты 2 ліпеня 2024 года, прымеркавана да 80-й гадавіны вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў і [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дня Незалежнасці Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/v-gomele-nakanune-dnya-nezavisimosti-otkryli-muraly-geroyam-voyny-borisu-tsarikovu-i-galine-dokutovi.html|title=В Гомеле накануне Дня Независимости открыли муралы героям войны — Борису Царикову и Галине Докутович|website=[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь Сегодня]]}}</ref>. == У культуры == * Беларускі пісьменнік [[Уладзімір Мехаў|Уладзімір]] [[Уладзімір Мехаў|Мехаў]] прысвяціў Дакутовіч п'есу «Палёт», пастаўленую рэспубліканскім тэатрам юнага гледача[1]. * Пра яе навэла «Талісман» у аповесці «Ад заходу да світання» (1967) калегі [[Наталля Фёдараўна Меклін|Наталлі Краўцовай]]. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Літаратура == * ''Аронова Р.'' Тревожные ночи // Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза / ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. Е. Кононенко. — Вып. 1. — <abbr>М.</abbr>: Политиздат, 1969. — 447 с. == Спасылкі == * [http://airaces.narod.ru/woman/dokutov.htm Докутович Галина]. * [http://tamanskipolk46.narod.ru/p58aa1.html Докутович Галя]. * [https://newsgomel.by/news/society/12104--serdce-i-kryl-ya-ulica-pamyati-znamenitoy-letchicy_26823.html «Сердце и крылья»: улица памяти знаменитой лётчицы]. ''Гомельские ведомости''. * [https://gp.by/novosti/aktualno/news272822.html 80 лет назад в небе над Краснодарским краем погибла легендарная летчица Галина Докутович]. [[Гомельская праўда|''Гомельская праўда'']]. {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Жанчыны-авіятары]] [[Катэгорыя:Лётчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] t34rwc5vx3mmmdkotduoc36e10tjds2 0 802962 5187037 5101835 2026-08-26T08:55:35Z Ueschar 151377 вычытка 5187037 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Вазапісец Дарыя | арыгінальнае імя = {{lang-en|Darius Painter}} | імя пры нараджэнні = | партрэт = Darius vase Napoli Museum without background.jpg | шырыня = 250 | загаловак = «[[Ваза Дарыя]]» ў Нацыянальным археалагічным музеі Неапаля | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = [[Апулія]] | жанр = тэатральныя і міфалагічныя сцэны | вучоба = | стыль = [[чырвонафігурны вазапіс]], «[[раскошны стыль]]» | працы = [[Ваза Дарыя]] | заступнікі = | уплыў = [[Вазапісец Варэзэ]], [[Вазапісец Капенгагена 4223]] | уплыў на = [[Вазапісец Падземнага свету]] | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = Darius Painter }} '''Вазапі́сец Да́рыя''' ({{lang-en|Darius Painter}}; працаваў каля 340—320 гадоў да н.&nbsp;э.) — ананімны [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскі]] [[вазапісец]] з [[Апулія|Апуліі]], самы вядомы прадстаўнік канца эпохі «[[раскошны стыль|раскошнага стылю]]» ў [[Паўднёваіталійскі вазапіс|паўднёваіталійскім]] [[чырвонафігурны вазапіс|чырвонафігурным вазапісе]] ў [[Вялікая Грэцыя|Вялікай Грэцыі]]. == Біяграфія і дзейнасць == Умоўнае імя мастака паходзіць ад яго [[Імянная ваза|імянной вазы]] — так званай «[[Ваза Дарыя|Вазы Дарыя]]», якая была знойдзена ў 1851 годзе каля [[Каноза-дзі-Пулья]] і цяпер экспануецца ў [[Нацыянальны археалагічны музей Неапаля|Нацыянальным археалагічным музеі Неапаля]] (экспанат H3253)<ref>Нягледзячы на наяўнасць надпісаў на многіх творах, ніводная з ваз, прыпісаных яго майстэрні на падставе стылістычнага падабенства, не мае подпісу аўтара.</ref>. Вазапісец Дарыя працаваў у буйной майстэрні мануфактурнага тыпу, імаверна, у горадзе [[Таранта|Тарас]]. Магчыма, ён з’яўляўся яе ўладальнікам або галоўным майстрам. Многія вазы настолькі блізкія да яго манеры, што іх прыпісваюць майстэрні мастака, нават калі яны не створаны непасрэдна яго пэндзлем. Мастак стаў апошнім значным вазапісцам у Апуліі; у III стагоддзі да н.&nbsp;э. якасць мясцовага вазапісу пачала імкліва зніжацца. У стылістычным плане ён быў пераемнікам [[Вазапісец Варэзэ|вазапісца Варэзэ]] і яго групы (у прыватнасці, [[Вазапісец Капенгагена 4223|вазапісца Капенгагена 4223]]), але значна пераўзышоў іх дасягненні. Сярод яго сучаснікаў, якія стваралі не толькі прадукцыю масавага спажывання, вылучаюцца [[Вазапісец Перонэ]] і [[Вазапісец Фрыкса]]. Яго галоўным стылістычным паслядоўнікам лічыцца [[Вазапісец Падземнага свету]]. == Творчасць і стыль == Большасць работ аўтара ўяўляюць сабой вазы вялікіх памераў, сярод якіх пераважаюць [[Кратар (сасуд)|кратары]] з [[Валюта (архітэктура)|валютамі]], [[Амфара|амфары]] і [[лутрафор]]ы. Мастак часцей за ўсё адлюстроўваў тэатральныя сцэны (асабліва з класічных трагедый [[Еўрыпід]]а<ref>Адлюстраванне Дарыя на імянной вазе, на думку К. Анці (1952) і М. Шміта (1960), магчыма, пазычана ў дэталях з трагедыі «Персы» Фрыніха. Аднак Олівер Таплін у працы «Pots and Plays» (2007) адзначае, што адзінымі важкімі ўказаннямі на тэатральную пастаноўку з’яўляюцца сам Дарый і стары ў вопратцы педагога на пастаменце з надпісам «ΠΕΡΣΑΙ» (Персы), які мог выконваць ролю весніка. Таплін мяркуе, што іканаграфія трагедыі «магла быць адаптавана да іншых кантэкстаў без рызыкі блытаніны».</ref>) і [[Грэчаская міфалогія|міфалагічныя]] сюжэты. Некаторыя міфалагічныя матывы, якія адсутнічаюць у захаваных літаратурных крыніцах, вядомыя выключна дзякуючы яго роспісам. На сасудах меншых формаў, найперш на [[пеліка]]х, вазапісец ствараў вясельныя сцэны, а таксама выявы жанчын, [[Эрот|эротаў]] і [[Дыяніс|дыянісійскія]] матывы. У адрозненне ад іншых сучаснікаў, пахавальныя сцэны (вазы з [[Наіск|наіскамі]]) сустракаюцца ў яго творчасці рэдка і амаль заўсёды размяшчаюцца на адваротным баку пасудзіны. Некаторыя яго працы, у тым ліку і сама «Ваза Дарыя», прысвечаны гістарычным падзеям, што можа сведчыць пра яго інтарэс да паходаў [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]] супраць [[Ахеменіды|Персіі]]. Адной з самых яркіх асаблівасцей прац вазапісца Дарыя з’яўляецца частае выкарыстанне надпісаў. Вазапісец не абмяжоўваўся традыцыйнай практыкай падпісвання імён асобных персанажаў, але і выкарыстоўваў надпісы тэматычна (напрыклад, ''«persai»'' — персы). У пэўнай ступені такія надпісы можна разглядаць як «загалоўкі» сюжэтаў. Мастак таксама імкнуўся максімальна выкарыстоўваць усю даступную паверхню вазы для фігурных выяў, якія часта размяшчаліся ў два ці тры рэгістры. Звычайна асобныя зоны структураваліся багатымі арнаментальнымі фрызамі. Вазапісец Дарыя лічыцца першым майстрам, які ў поўнай меры рэалізаваў мастацкія магчымасці буйнафарматнага вазапісу. Яго стыль малявання адрозніваецца высокай якасцю, асабліва ў дэталізацыі твараў, якія ён часта выконваў у профіль на тры чвэрці. == Значэнне == Аўстралійскі даследчык [[Артур Дэйл Трэндал]], вядучы спецыяліст па паўднёваіталійскім вазапісе, ахарактарызаваў вазапісца Дарыя як найважнейшага стваральніка міфалагічных сцэн за ўсю гісторыю развіцця мастацтва Паўднёвай Італіі<ref>{{кніга |аўтар=[[Артур Дэйл Трэндал|Arthur Dale Trendall]] |загаловак=Rotfigurige Vasen aus Unteritalien und Sizilien. Ein Handbuch |месца=Mainz |выдавецтва=von Zabern |год=1991 |старонкі=85–177 |isbn=3-8053-1111-7}}</ref>. == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="200px"> File:Apulian Amphora 350BC Staatliche Antikensammlungen Basement Corridor 01.jpg|Апулійская амфара (350 г. да н. э.) File:Darius detail on the Darius vase.jpg|Прамалёўка выявы [[Дарый I|Дарыя I Вялікага]] з надпісам (ΔΑΡΕΙΟΣ, зверху справа) на «Вазе Дарыя» File:Fish plate Antikensammlung Berlin 1984.54.jpg|[[Рыбнае блюда]] школы вазапісца Дарыя ([[Берлінскае антычнае сход|Берлінскі антычны збор]]) File:Krater by the Darius Painter Antikensammlung Berlin 1984.41.jpg|[[Кратар Фрыкса]] (Берлінскі антычны збор) File:The war council of Darius from the Darius vase (published 1899).jpg|Ваенны савет Дарыя з «Вазы Дарыя» (прамалёўка 1899 года) File:MUT-0023.jpg|Сасуд у выглядзе галавы [[Геракл]]а ў ільвіным шлеме (Музей Цюбінгенскага ўніверсітэта) </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Margot Schmidt |загаловак=Der Dareiosmaler und sein Umkreis: Untersuchen zur Spätapulischen Vasenmalerei |месца=Munich |выдавецтва=Aschendorff |год=1960 |ref=Schmidt}} * {{кніга |аўтар=Jean-Marc Moret |загаловак=L'Ilioupersis dans la céramique italiote, les mythes et leur expression figurée au IVe siècle |месца=Roma |выдавецтва=Institut Suisse de Rome |год=1975 |ref=Moret}} * {{кніга |аўтар=Thomas Morard |загаловак=Horizontalité et verticalité. Le bandeau humain et le bandeau divin chez le Peintre de Darius |месца=Mainz |выдавецтва=von Zabern |год=2009 |ref=Morard}} * {{кніга |аўтар=Alexandre Cambitoglou, Arthur Dale Trendall |загаловак=The Red-figured Vases of Apulia, II, Late Apulian |месца=Oxford |год=1982 |старонкі=482–522 |ref=Cambitoglou_Trendall}} * {{кніга |аўтар=Christian Aellen, Alexandre Cambitoglou, Jacques Chamay |загаловак=Le peintre de Darius et son milieu, Vases grecs d'Italie Méridionale, Hellas et Roma |месца=Genf |год=1986 |ref=Aellen_et_al}} * {{кніга |аўтар=[[Артур Дэйл Трэндал|Arthur Dale Trendall]] |загаловак=Rotfigurige Vasen aus Unteritalien und Sizilien. Ein Handbuch |месца=Mainz |выдавецтва=von Zabern |год=1991 |старонкі=85–177 |isbn=3-8053-1111-7 |ref=Trendall}} * {{артыкул |аўтар=Françoise-Hélène Massa-Pairault |загаловак=Le Peintre de Darius et l'actualité. De la Macédoine à la Grande Grèce |выданне=L'incidenza dell'Antico II: studi in memore di Ettore Lepore |месца=Napoli |год=1996 |тып=зборнік |ref=Massa-Pairault}} * {{артыкул |аўтар=Rolf Hurschmann |загаловак=Dareios-Maler |выданне=[[Pauly-Wissowa|Der Neue Pauly]] |год=1997 |том=3 |старонкі=324 |тып=энцыклапедыя |ref=Hurschmann}} * {{артыкул |аўтар=Claude Pouzadoux |загаловак=Guerre et paix en Peucétie à l'époque d'Alexandre le Molosse (notes sur quelques vases du Peintre de Darius) |выданне=Le Canal d'Otrante et la Méditerranée antique et médiévale |месца=Bari |выдавецтва=Edipuglia |год=2005 |тып=зборнік |ref=Pouzadoux}} * {{кніга |аўтар=Μανόλη Βουτυρά, Αλεξάνδρας Γουλάκη-Βουτυρά |загаловак=Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της |месца=Θεσσαλονικη |выдавецтва=Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη |год=2011 |старонкі=444 |isbn=978-960-231-147-9 |ref=Βουτυρά}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://web.archive.org/web/20100713205315/http://www.getty.edu/art/gettyguide/artMakerDetails?maker=741 Вазапісец Дарыя] на сайце Музея Геці {{ref-en}} {{Грэчаскія вазы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вазапісцы Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Постаці Апуліі]] [[Катэгорыя:Ананімныя мастакі антычнасці]] [[Катэгорыя:Мастакі Вялікай Грэцыі]] is5zu52edfuhkbkjw3tcrbrr0o7zzbz 0 803116 5186929 5158407 2026-08-25T22:59:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186929 wikitext text/x-wiki {{Святы}} '''Гаўрыі́л Беласто́цкі''' або '''Гаўрыі́л Заблу́даўскі''', таксама '''Гаўрыі́л Слу́цкі''' і '''Гаўрыі́л Зве́ркаўскі''' (сапраўднае імя '''Гаўрыі́л Пятро́віч Гоўдзель'''; {{СС|1|красавіка|1684|22|сакавіка}} — {{СС|30|красавіка|1690|20}}) — праваслаўны святы, [[мучанік]]. Культ шанавання распаўсюджаны найперш у [[Беларусь|Беларусі]] і на [[Падляшша|Падляшшы]] ([[Польшча]]). Паводле ўяўленняў, пашыраных сярод вернікаў [[Праваслаўная царква|праваслаўнай]] царквы, быў закатаваны [[Іўдаізм|іўдзеямі]]<ref name="autogenerated2">[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003559224?page=72 Словарь исторический о святых, прославленных в Российской Церкви.] — СПб., 1862. — С. 60.</ref>. Днём памяці ў праваслаўнай царкве выступае {{СС|3|мая||20|красавіка}}. Шанаванне Гаўрыіла Беластоцкага крытыкуецца як прыклад [[Крывавы паклёп на яўрэяў|крывавага паклёпу на яўрэяў]]<ref name="autogenerated6" /> і прапаганды [[антысемітызм]]у. Не знойдзена ніякіх архіўных матэрыялаў аб гісторыі Гаўрыіла. Мяркуецца, што легенда пра Гаўрыіла не мае рэальнай асновы і была сканструявана ў 1720-х гадах пасля адшукання мошчаў<ref name="panch" />. == Жыццеапісанне паводле царкоўных крыніц == [[Файл:GavriilBelostok1.jpg|thumb|250px|right|Гаўрыіл Беластоцкі. Фрагмент роспісу [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкага манастыра]]. XIX ст.]] У выдадзенай у 1815 годзе 6-й частцы «Гісторыі расійскай іерархіі» архімандрыт [[Амвросій (Арнацкі)]] (будучы епіскап Пензенскі і Саратаўскі) са спасылкай на манастырскія запіскі [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Слуцкага Свята-Троіцкага манастыра]] паведамляў, што Гаўрыіл нарадзіўся ў 1684 годзе ў вёсцы {{нп5|Зверкі (Падляскае ваяводства)|Зверкі|pl|Zwierki}} каля горада [[Заблудаў|Заблудава]] ў тагачасным [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а ў 1690 годзе быў выкрадзены «жыдам Арандарам» з той жа вёскі, закатаваны і выкінуты ў поле на з’ядзенне птушкам. Бацькі Гаўрыіла адшукалі цела і пахавалі яго ў {{нп5|Заблудаўскі Успенскі манастыр|Заблудаўскім манастыры|pl|Monaster Zaśnięcia Matki Bożej w Zabłudowie}}. Праз 30 гадоў мошчы былі знойдзены цэлымі і пастаўлены ў царкоўны склеп, а 9 мая 1775 года [[Мошчы|мошчы нятленныя]] былі з Заблудава перанесены ў Слуцкі манастыр архімандрытам названага манастыра Міхаілам Казачынскім<ref>''Архимандрит Амвросий.'' [https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004093387?page=155&rotate=0&theme=white История Российской иерархии, ч. VI.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221115055602/https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004093387?page=155&rotate=0&theme=white |date=15 лістапада 2022 }} — М., 1815. — С. 149.</ref>. Амаль у такім жа выглядзе гісторыя пра выкраданне і забойства Гаўрыіла Беластоцкага «жыдам-арандатарам» пераказана ў «Слоўніку гістарычным пра святых, праслаўленых у Расійскай Царкве, і пра некаторых падзвіжнікаў благачэсця, мясцовашанаваных» (Санкт-Пецярбург, 1862)<ref name="autogenerated2" />. У артыкуле [[Яраслаў Харкевіч|Яраслава Харкевіча]] і [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|Валерыя Чарапіцы]] ў [[Праваслаўная энцыклапедыя|Праваслаўнай энцыклапедыі]], выдадзенай у 2005 годзе<ref name="autogenerated1">{{Праваслаўная энцыклапедыя|161257|Гавриил|10|200—202|Харкевич Я., [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|Черепица В. Н.]], Шешко А. В.}}</ref>, гаворыцца, што бацькі Гаўрыіла адшукалі цела і пахавалі яго на могілках у роднай вёсцы. Мучаніцкая смерць Гаўрыіла стала прадметам судовага разбору, вынікі справы былі запісаны ў «кнігах праўных магдэбургіі Заблудаўскай». Падчас эпідэміі ў 1720 годзе мясцовыя жыхары стараліся хаваць памерлых дзяцей побач з магілай Гаўрыіла. Паводле легенды, падчас аднаго з такіх пахаванняў выпадкова зачапілі труну Гаўрыіла і знайшлі яго нятленныя [[мошчы]]. Іх перанеслі ў [[Крыпта|крыпту]] Зверкаўскай царквы. У 1746 годзе царква згарэла, але мошчы Гаўрыіла засталіся непашкоджанымі. Абгарэла толькі ручка дзіцяці, у тым жа годзе мошчы перанеслі ў Заблудаўскі Успенскі манастыр, пасля перанясення мошчаў ручка дзіцяці цудоўным чынам зажыла і пакрылася скурай. У 1755 годзе мошчы з Заблудава былі перанесены ў [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Слуцкі манастыр]]. {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:18em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |'''Сілабічныя віршы<br />на грабніцы Гаўрыіла'''<ref name=autogenerated3>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%93%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%B8%D0%BB,_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%A1%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=РБС/ВТ/Гавриил, святой Заблудовско-Слуцкий — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2026-02-25}}</ref>:<br /> <poem>«Арендарь — жид из Зверков, Выбравши годину, Апреля одиннадцатого Схватил мя детину На свой воз и завезли До Белого Стоку, Где первее кровь мою Пущали из боку; A потом мя вкинувши До темнаго лиоху, Пудцадлами стощали Кровь с мене по троху. Жид арендарь из Зверков Шутко прозывался, Мучили, поки с Бресци Весь кагал собрался. Собравшися шайками Везде мя ранили, Аж даже конечнее Кровь с мене стащили. Умертвивши, на части Не дробили тело, Ho на ниву у жито Выкинули цело».</poem> |} У выдадзенай у 1913 годзе брашуры, якую прыпісваюць [[Уладзімір Іванавіч Даль|Уладзіміру Далю]]<ref name="Басин. Миф">{{артыкул |спасылка=http://www.berkovich-zametki.com/2012/Zametki/Nomer12/Basin1.php |аўтар=[[Якаў Зіноўевіч Басін|Басин Я. З.]] |загаловак=Миф о кровавом навете и современное православие |год=2012 |выданне=Заметки по еврейской истории : [эл. журнал] |месяц=12 |нумар=12(159) |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031202133/http://www.berkovich-zametki.com/2012/Zametki/Nomer12/Basin1.php }}</ref>, «[[Разыскание об убиении евреями христианских младенцев и употреблении крови их|Запіска пра рытуальныя забойствы]]» паведамляецца, што ў «Мінскай губерні, каля Слуцка, у Свята-Траецкім манастыры, спачываюць мошчы дзіцяці Гаўрыіла, закатаванага ў 1690 годзе жыдамі. У надпісе расказаны ўсе падрабязнасці гэтага здарэння; злачынства ўчынена ў Беластоку, труп знойдзены ў густым хлебе, са звычайнымі ў гэтых выпадках знакамі. Сабакі адкрылі лаем сваім цела дзіцяці, прызнанага пасля мясцовым угоднікам. У гонар яго складзены малебныя песні, вядомыя пад назвай [[трапар]]а і [[кандак]]а. Яўрэй, арандатар Шутка, быў галоўным забойцам. Пра судовае вядзенне гэтай справы помнікаў не засталося праз пажары». На афіцыйным партале Беларускага экзархата Рускай праваслаўнай царквы, а таксама ў артыкуле [[Яраслаў Харкевіч|Яраслава Харкевіча]] і [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|Валерыя Чарапіцы]] ў Праваслаўнай энцыклапедыі біяграфія Гаўрыіла прыводзіцца з шэрагам іншых падрабязнасцей<ref name=autogenerated1 />. Паведамляецца, што Гаўрыіл нарадзіўся [[2 красавіка|22 сакавіка (2 красавіка)]] 1684 года ў вёсцы Зверкі, каля мястэчка [[Заблудаў|Заблудава]] пад [[Беласток]]ам ([[Рэч Паспалітая]], цяпер — [[Польшча]]) у сям’і праваслаўных сялян Пятра і Анастасіі Гоўдзель. 11 красавіка 1690 года, у той час, як маці дзіцяці насіла абед у поле ягонаму бацьку, шасцігадовы хлопчык, які застаўся без нагляду, знік, а праз некалькі дзён быў знойдзены мёртвым у полі. У адсутнасць бацькоў мясцовы яўрэй-арандатар, «сябра зацятай іўдаісцкай секты» Шутка, прылашчыўшы дзіця, павёз яго з сабой у Беласток, дзе (у шэрагу версій, сумесна з іншымі мясцовымі іўдзеямі) дзевяць дзён падвяргаў хлопчыка рытуальным катаванням, якія імітавалі [[Мукі Хрыстовы]]: прыбіў за рукі і за ногі да сцяны і пракалоў бок, выпусціўшы такім чынам кроў. Пасля смерці дзіцяці яго цела было выкінута катамі ў поле. Бадзяжныя сабакі не толькі не накінуліся на цела, але і на працягу трох дзён адганялі ад яго птушак. Гаўрыіл быў пахаваны каля могілкавай царквы ў Зверках. Мучаніцкая смерць яго наступіла 20 красавіка (паводле юліянскага календара) і святкуецца цяпер [[3 мая]]. Праз трыццаць гадоў, у 1720 годзе, падчас чарговага пахавання была выпадкова закранута труна Гаўрыіла і было выяўлена, што цела яго не сатлела. Гэтая вестка разнеслася сярод праваслаўных і ўзмацніла шанаванне мучаніка. [[Мошчы]] перанеслі ў царкоўную крыпту ў вёсцы Зверкі. У 1746 годзе гэтая царква згарэла, але мошчы Гаўрыіла ўцалелі. У чатырох выданнях (1862, 1865, 1882, 2008) кнігі [[Філарэт (Гумілеўскі)|Філарэта (Гумілеўскага)]] «Рускія святыя, шанаваныя ўсёй царквой або мясцова» змешчана «Пакута Гаўрыіла дзіцяці»<ref>[[Файл:Филарет (Гумилевский). Русские святые, чтимые всею церковию или местно, январь, февраль, март, апрель (1861-62).pdf|100px|page=553]]<br />[[Філарэт (Гумілеўскі)|Филарет (Гумилевский)]]. Русские святые, чтимые всею церковию или местно : опыт описания жизни их / [соч.] Ф. А. Ч. — Чернигов : Губ. тип., 1861—1864. — 23 см. — 1862, апрель. — 1862. — 138, II с. / МѢСЯЦЪ АПРѢЛЬ. 20. Во тотъ же (20) д. страданіе {{lang-cu|ГАВРЇИ́ЛА}} младенца. — С. 88—90. </ref><ref>[[Філарэт (Гумілеўскі)|Филарет (Гумилевский)]]. [https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003837268?page=531&rotate=0&theme=white Русские святые, чтимые всею церковию или местно : опыт описания жизни их / соч. Филарета, архиеп. Черниговского. — 2-е изд., с доп. — Чернигов : Тип. Ильинского монастыря, 1865. — 24 см.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221114175405/https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003837268?page=531&rotate=0&theme=white |date=14 лістапада 2022 }} [Отд-ние 1 : Январь, февраль, март и апрель]. — 1865. — [4], VI, 568, VII с. / МѢСЯЦЪ АПРѢЛЬ. 20. Во тотъ же (20) д. страданіе {{lang-cu|ГАВРЇИ́ЛА}} младенца. — С. 517—519.</ref><ref>[[Філарэт (Гумілеўскі)|Филаретъ Черниговскій]]. [[s:ru:Русские святые, чтимые всею церковию или местно/Апрель/20#m2|Русскіе святые, чтимые всею церковію или мѣстно: Опытъ описанія жизни ихъ]] — 3-е изд. — СПб.: Изд. книгопродавца И. Л. Тузова, 1882. — Т. 1. Январь, февраль, мартъ, апрѣль. МѢСЯЦЪ АПРѢЛЬ. 20. Во тотъ же (20) д. страданіе {{lang-cu|ГАВРЇИ́ЛА}} младенца. — С. 517—519.</ref>, у іх, у кнізе [[Дзімітрый (Самбікін)|Дзімітрыя (Самбікіна)]] «Месяцаслоў святых, усёй Рускай царквой або мясцова шанаваных і паказальнік святкаванняў у гонар ікон Божай Маці і св. угоднікаў Божых у нашай айчыне» (1898)<ref>[[Файл:Месяцеслов. Апрель - архиепископ Димитрий (Самбикин).pdf|100px|page=135]]<br />[[Дзімітрый (Самбікін)|Димитрий (Самбикин)]]. Месяцеслов святых, всей Русской церковью или местно чтимых и указатель празднеств в честь икон Божией Матери и св. угодников Божиих в нашем отечестве / [Сост. D. Самбикин]. — Вып. 1-12 : [в 14 т.]. — Тверь : Тип. Губерн. Правления, 1893—1902. / Вып. 8: Апрель. — 1898. — VII, 214 с. (Авт. в книге не указан). / С. 127—132 </ref> і на афіцыйным партале Беларускага экзархата сцвярджаецца, што справа «пра забойства хлопчыка Гаўрыіла» разбіралася ў судзе Заблудава, і злачынцы панеслі заслужанае пакаранне: «Пра гэта хто хоча падрабязна ведаць, адсылаем да кніг праўных магдэбургіі Заблудаўскай, кажа старадаўні запіс»<ref>апошняя частка: «говорит старинная записка» — адсутнічае на сайце: [http://exarchate.by/resource/Dir0262/Dir0263/Page0288.html Святой Гавриил] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140826113652/http://exarchate.by/resource/Dir0262/Dir0263/Page0288.html |date=26 жніўня 2014 }}. Официальный портал Белорусской православной церкви.</ref>. У 1919 годзе савецкі юрыст [[Іван Анатольевіч Шпіцберг|Іван Шпіцберг]] пісаў пра тое, што «Праўныя (гэта значыць метрычныя) кнігі Заблудаўскай магдэбургіі», на якія робіцца спасылка ў «Жыціях святых», не захаваліся, і сама асоба Гаўрыіла і абставіны працэсу становяцца міфічнымі<ref>''Шпицберг И. А.'' [[s:ru:Дело об антисемитской агитации в московском соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нем усыпальницы «мученика Гавриила»|Отзвуки дела Бейлиса : Дело об антисемитской агитации в московском соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нём усыпальницы «мученика Гавриила»]] // Журнал «Революция и церковь». — М.: Народный комиссариат юстиции РСФСР, 1919. — № 6—8. — С. 62—76, 71</ref><ref>[[Файл:Svyatoy_otrok_Gavriil_Srednevekovaya_beylisiada_-_1922.djvu|100px|page=12]]<br />''[[Іван Анатольевіч Шпіцберг|Шпицберг И. Н.]]'' Святой отрок Гавриил : Средневековая бейлисиада (Дело об антисемитской агитации в Моск. соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нём усыпальницы мученика Гавриила). — Москва : Атеист, 1923. — 16 с. : ил.; 26 см. / С. 11 </ref>. == Гісторыя кананізацыі == [[Файл:Sv Gavriil thumb(1).jpg|thumb|right|Гаўрыіл Слуцкі (Беластоцкі). Ілюстрацыя [[Фёдар Рыгоравіч Солнцаў|Фёдара Солнцава]] да твора [[Філарэт (Гумілеўскі)|Філарэта (Гумілеўскага)]] «Рускія святыя, шанаваныя ўсёй Царквой або мясцова: Досвед апісання жыцця іх». 1885 год.]] У 1755 годзе мошчы святога былі перанесены [[хрэсны ход|хрэсным ходам]] у [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Слуцкі Свята-Троіцкага манастыр]]. Труна з целам Гаўрыіла ляжала адкрытай, цела было паколата. Да ракі (грабніца, у якой захоўваюцца мошчы святых) была прымацавана таблічка: «Мошчы дзіцяці Гаўрыіла Гаўдалючэнкі з вёскі Зверкі графства Заблудаўскага, народжанага 1684 года сакавіка 22 дня, а закатаванага ад [[жыд|жыдоў]] у Белым Стоку 1690 года красавіка 20 дня. Пра гэта, хто хоча падрабязней ведаць, адсылаецца да кніг праўных Магдэбургіі Слуцкай. 1755 года мая 9 дня, за шчаслівым княжаннем найяснейшага князя Іераніма». Розныя аўтары пра кананізацыю Гаўрыіла паведамляюць супярэчлівыя звесткі. У артыкуле Яраслава Харкевіча і Валерыя Чарапіцы ў Праваслаўнай энцыклапедыі напісана, што Гаўрыіла кананізавала ў 1820 годзе [[Руская праваслаўная царква|РПЦ]]<ref name=autogenerated1 />. На афіцыйным сайце [[Мікалаеўскі сабор (Беласток)|Беластоцкага сабора Мікалая Цудатворца]], у якім цяпер захоўваюцца мошчы Гаўрыіла, без указання першакрыніц і спасылак гаворыцца, што ў 1820 годзе ў стагоддзе адкрыцця мошчаў мучанік Гаўрыіл быў прылічаны да [[Лік святасці|ліку святых]], акт [[Кананізацыя|кананізацыі]] абвясціў [[Грыгорый V (патрыярх Канстанцінопальскі)|патрыярх Канстанцінопальскі Грыгорый V]]<ref>{{Cite web |url=http://www.soborbialystok.pl/strona/podstrony/zywot_gabriela.html |title=Św. Męczennik Młodzieniec Gabriel |access-date=2015-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924103130/http://www.soborbialystok.pl/strona/podstrony/zywot_gabriela.html |archive-date=2015-09-24 |url-status=dead }}</ref>. Гісторык Рускай царквы [[Яўген Яўсігнеевіч Галубінскі|Яўген Галубінскі]] ў фундаментальнай працы «Гісторыя кананізацыі святых у Рускай Царкве» (1903) піша, што ніякай афіцыйнай кананізацыі ад імя Найсвяцейшага сінода дзіцяці Гаўрыіла не было нават як мясцовашанаванага святога<ref>''[[Яўген Еўсцігнеевіч Галубінскі|Голубинский Е. Е.]]'' [http://www.odinblago.ru/istoria_kanonizacii/6#2 История канонизации святых в Русской Церкви.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222104015/http://www.odinblago.ru/istoria_kanonizacii/6#2 |date=22 снежня 2015 }} — М., 1903. — С. 320</ref>. Даследаванні Галубінскага пра адсутнасць кананізацыі [[Свяцейшы правячы сінод|Найсвяцейшым сінодам]] Гаўрыіла пацвярджае сябра Найсвяцейшага сінода з 1819 года, мітрапаліт Маскоўскі [[Філарэт (Драздоў)]]. У адным са сваіх твораў, напісаным у 1820-х гадах з нагоды ўнясення Гаўрыіла ў «Слоўнік гістарычны пра святых угоднікаў праваслаўнай расійскай Царквы», на падставе сведчання «Гісторыі Іерархіі» Філарэт піша, што «ні гэтая гісторыя, ні царкоўны склеп (пра які згадвалася пры апавяданні пра знаходжанне мошчаў Гаўрыіла), ні архімандрыт Казачынскі не маюць права прылічаць да ліку святых»<ref name=autogenerated3 />. Гаўрыіл шанаваўся асобнымі месцічамі беларускага [[Слуцк]]а і асобнымі людзьмі навакольных паселішчаў. У Расіі Гаўрыіл быў доўгі час зусім невядомы. Галубінскі ў [[манаграфія|манаграфіі]] «Гісторыя кананізацыі святых у Рускай Царкве» змясціў імя Гаўрыіла ў «Спіс памерлых, на самай справе шанаваных». Багаслоў і гісторык [[Філарэт (Гумілеўскі)]], архіепіскап Чарнігаўскі ў працы «Рускія святыя, шанаваныя ўсёй Царквой або мясцова: Досвед апісання жыцця іх», выдадзенай у 1865 годзе, пад датай 20 красавіка змясціў жыціе Гаўрыіла, у ім ён напісаў: «Жыд Шчутка — арандатар Зверкаў, прылашчыў да сябе дзіця, завёў у свой дом і павёз яго ў Белы Сток; тут жыды, якія збегліся, мучылі хлопчыка без міласэрнасці. Унёсшы яго ў цёмнае месца, распялі і пусцілі з боку кроў, потым калолі яго рознымі інструментамі, пакуль не выпусцілі ўсёй крыві, а мёртвае цела кінулі ў поле. Псы тры дні бегалі каля цела і лаем адганялі ад яго драпежных птушак. Праз гэты ж лай знайшлі закатаванае цела і даставілі ў Заблудава. Па ране ў боку і іншых прыкметах відавочна было, што кроў выпушчана з хлопчыка паводле зверства па-жыдоўску і пакутніцкая смерць невінаватага хлопчыка тады ж запісана ў мясцовую кнігу Заблудава; жыды судом выкрыты ў злачынстве; цела аддадзена зямлі»<ref>''Филарет (Гумилевский).'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003837268?page=531 Русские святые, чтимые всей Церковью или местно: Опыт описания жизни их.] — 2-е изд. — Чернигов, 1865. — Отделение третье. Сентябрь, октябрь, ноябрь, декабрь. Страдание Гавриила младенца. — С. 517.</ref><ref name="autogenerated7">''прот. Адам Савицки.'' [http://www.soborbialystok.pl/strona/artykuly/sviatyj_gavriil.pdf Святый мученик младенец Гавриил Белостокский (Заблудовский)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304065721/http://www.soborbialystok.pl/strona/artykuly/sviatyj_gavriil.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}.</ref>. Філарэт (Гумілеўскі) у кнізе цытуе старадаўнія польскія вершы архімандрыта Міхаіла Казачынскага. Жывапісец і гісторык мастацтва [[Фёдар Рыгоравіч Солнцаў|Фёдар Солнцаў]] стварыў іканаграфічны малюнак Гаўрыіла да кнігі Філарэта. На вялікім крыжы намаляваны распяты Гаўрыіл. Крыж замацаваны ў карыце, у якое струменьчыкамі сцякае кроў з ран ад цвікоў у руках, нагах і з паколатага цела (сабраная кроў — для далейшага выкарыстання ў зверскіх рытуалах). Усё цела Гаўрыіла ў крывавых плямах, кашуля спушчана да пояса, карыта на падстаўцы. На падлозе ляжаць малаток, кляшчы, два нажы — адзін з якіх з вострым канцом. У 1793 годзе па [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другім падзеле Рэчы Паспалітай]] Слуцк увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] як павятовы горад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У канцы XIX стагоддзя шанаванне Гаўрыіла дзякуючы мерапрыемствам расійскага епархіяльнага начальства атрымала асаблівае распаўсюджанне ў [[Віленская і Літоўская епархія|Літоўскай]] і [[Гродзенская і Ваўкавыская епархія|Гродзенскай]] епархіях. У 1891 годзе на ракай з мошчамі была ўсталявана ікона святога — дар мастака [[Іван Пятровіч Трутнеў|Івана Трутнева]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://oroik.by/svyaty-pakutnik-dzicya-ga%D1%9Eryil-belastocki/|title=Святы пакутнік дзіця Гаўрыіл Беластоцкі|last=|website=Белорусский экзорхат московского патриархата. Синодальный отдел религиозного образования и катехизации|date=2022-05-16|access-date=2026-02-25|archive-date=27 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260127080508/https://oroik.by/svyaty-pakutnik-dzicya-ga%D1%9Eryil-belastocki/|url-status=dead}}</ref>. У 1893 годзе было загадана мець іконы Гаўрыіла ва ўсіх цэрквах епархій; у 1894 годзе была ўладкавана капліца на месцы, дзе меркавана стаяла хата Пятра Гоўдзеля ў Зверках, і быў устаноўлены штогадовы хрэсны ход з Заблудава ў Зверкі 20 красавіка; у 1895 годзе была асвечана царква ў імя Слуцкага мучаніка ў мястэчку [[Друскенікі|Друскеніках]] Гродзенскага павета<ref name=autogenerated3 />. Да 1903 года Гаўрыіл Беластоцкі лічыўся шанаваным памерлым<ref>[[Файл:Голубинский, Евгений Евстигнеевич. История канонизации святых в русской церкви (1903).pdf|100px|page=164]]<br />[[Яўген Яўсігнеевіч Галубінскі|Голубинский, Евгений Евстигнеевич]]. История канонизации святых в русской церкви / Соч. Е. Голубинского, заслуж. орд. проф. Моск. духовной акад. — 2-е изд., испр. и доп. — Москва : Имп. О-во истории и древностей рос. при Моск. ун-те, 1903. — (4), 600 с.; 27. / С. 320 </ref>. У 1903 годзе [[Свяцейшы правячы сінод|Найсвяцейшы Сінод]] уключыў імя Гаўрыіла ў «Верны месяцаслоў усіх рускіх святых, шанаваных малебнамі і ўрачыстымі літургіямі агульнацаркоўна і мясцова, складзены паводле данясенняў Найсвяцейшаму Сіноду праасвяшчэнных усіх епархій у 1901—1902 гадах»<ref>Верный месяцеслов всех русских святых, чтимых молебнами и торжественными литургиями общецерковно и местно, составленный по донесениям Святейшему Синоду преосвященных всех епархий в 1901—1902 годах. — Москва : Синодальная типография, 1903. — 71, [1] с.; 21 см.</ref><ref>[https://comcan.ru/imena-proslavlennykh-svyatykh/vernyy-mesyatseslov-1072-1918-gg/29_12_18_Vernyy_mesyaceslov2015.pdf Верный месяцеслов всех русских святых, православных с 1070 по 1918 годы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210512195524/https://comcan.ru/imena-proslavlennykh-svyatykh/vernyy-mesyatseslov-1072-1918-gg/29_12_18_Vernyy_mesyaceslov2015.pdf |date=12 мая 2021 }}. — Москва : Синодальная типография, 1015. — 63 с.; 19X12 см. ISBN 978-5-9905640-4-6 / С. 17</ref> і прызначыў яму агульнацаркоўнае святкаванне 20 красавіка<ref name="автоссылка1">''Паозерский М. Ф.'' [[s:ru:Русские святые пред судом истории (Паозерский)|Русские святые пред судом истории]]. — Москва ; Петроград : Гос. изд-во, 1923. — С. 116—117. — 156 с.</ref>. «Служба Святому мучаніку дзіцяці Гаўрыілу, у лета Гасподняе 1690-я ад іўдзеяў закатаванаму ў Беластоку градзе, чые нятленныя мошчы ў градзе Слуцку дагэтуль спачываюць» з’явілася ў 1908 годзе (складзена архіепіскапам Валынскім і Жытомірскім [[Антоній (Храпавіцкі)|Антоніем]]). На думку [[Міхаіл Фёдаравіч Паазерскі|Міхаіла Паазерскага]], служба дзіцяці мае пагромны характар, «закатаванае жыдамі» дзіця было незаменнай прыладай для распальвання нацыянальнай варожасці, да якой звярталіся апошнія [[Раманавы]] дзеля падтрымкі свайго імператарскага трона, які ўжо хістаўся<ref name="автоссылка1" />. У 1915 годзе святар [[Іаан Іванавіч Васторгаў|Іаан Васторгаў]] выставіў фрагмент мошчаў Гаўрыіла для пакланення ў [[Сабор Васіля Блажэннага|Саборы Васіля Блажэннага]] ў Маскве. У 1919 годзе шэраг [[Клір|клірыкаў]] сабора за здзяйсненне [[Малебен|малебнаў]] перад гэтымі мошчамі былі прыцягнуты бальшавіцкім «рэвалюцыйным судом» да крымінальнай адказнасці па абвінавачванні ў «чалавеканенавісніцкай агітацыі»<ref name="Дело об антисемитской агитации"/>. Яраслаў Харкевіч і Валерый Чарапіца ў артыкуле ў Праваслаўнай энцыклапедыі ўказваюць, што Гаўрыіл Беластоцкі шануецца як заступнік дзяцей, яго памяць адзначаецца [[3 мая|20 красавіка (3 мая)]] і [[22 мая|9 (22) мая]]<ref name=autogenerated1 />. У царкоўных крыніцах паведамлялася пра шматлікія выпадкі вылячэння ад мошчаў Гаўрыіла<ref>«Чудесные исцеления по молитвам св. мч. отрока Гаврила» // [[Гродзенскія епархіяльныя ведамасці|Гродненские епархиальные ведомости]]. — 1909. — № 16. — С. 89.</ref>. == Культ у XX стагоддзі == [[Файл:Relikwie gabriela zabłudowskiego.jpg|thumb|300px|right|Рака з мошчамі мучаніка Гаўрыіла.<br />[[Мікалаеўскі сабор (Беласток)|Беластоцкі сабор Мікалая Цудатворца]]]] === Першая палова XX ст. === У 1908 годзе частка мошчаў Гаўрыіла была перанесена са Слуцка ў [[Жыровіцкі манастыр]]<ref>Слуцкое епархиальное управление. [http://sluck-eparchiya.by/svjatye-i-svjatyni/svjatye/muchenik-mladenec-gavriil-belostokskij Мученик младенец Гавриил Белостокский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170523061029/http://sluck-eparchiya.by/svjatye-i-svjatyni/svjatye/muchenik-mladenec-gavriil-belostokskij |date=23 мая 2017 }}</ref>. У 1911 годзе на судзе ў «[[Справа Бейліса|справе Бейліса]]» абвінавачанне прад’яўляла мошчы Гаўрыіла як аргумент са свайго боку<ref>''[[Міхаэль Дорфман|Дорфман М.]]'' Кровавый навет: опыт деконструкции.</ref>. Пасля закрыцця Слуцкага Троіцкага манастыра ў 1930 годзе мошчы па аглядзе адмысловай камісіі былі перавезены ў [[Мінск|Менск]], у Музей атэізму<ref name=":0" />. === У час Другой сусветнай вайны === Шанаванне Гаўрыіла Беластоцкага было адноўлена [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстамі]] сумесна з [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускімі]] і [[Польскі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|польскімі калабарацыяністамі]] ў перыяд нямецкай [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі Беларусі]]. Яго мошчы з Музея атэізму былі перанесены ў кафедральны Праабражэнскі сабор [[Мінск|Менска]]. У вёсцы Заблудаве на грошы акупацыйных нямецкіх уладаў была пабудавана царква, дзе размясцілі частку мошчаў. У 1944 годзе пры адступленні нямецкія ўлады дапамаглі арганізаваць перавозку мошчаў з Менска ў [[Гродна|Гродню]] ў [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Пакроўскую царкву]], дзе яны захоўваліся ў падвале да 1992 года<ref name="autogenerated4">{{cite web|url=http://booknik.ru/today/news/gavriil/|title=О Гаврииле Белостокском и его культе|website=Booknik.ru|date=2012-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230517082924/http://booknik.ru/today/news/gavriil/|archive-date=2023-05-17|access-date=2023-05-17|url-status=live}}</ref>. === Пасля распаду СССР === У 1992 годзе па дабраслаўленні Патрыяршага экзарха Беларусі мітрапаліта [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэта]] мошчы былі перададзены [[Польская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Польскай праваслаўнай царкве]]. Архіепіскап Беластоцка-Гданьскі [[Сава (Мітрапаліт Варшаўскі)|Сава (Грыцуняк)]] (які стаў у 1998 годзе настаяцелем Польскай праваслаўнай царквы) урачыста перанёс іх у Свята-Мікалаеўскі сабор Беластока, дзе яны і цяпер выступаюць аб’ектам паломніцтва. У вёсцы Зверкі дзейнічае жаночы манастыр Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы, дзе пабудавана царква ў імя Гаўрыіла Беластоцкага, якая ёсць месцам паломніцтва як для Рускай, так і для Польскай праваслаўных цэркваў<ref>[http://orthos.org/grodno/gev/may2003/from_life.htm Из жизни Гродненской епархии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140720002249/http://orthos.org/grodno/gev/may2003/from_life.htm |date=20 ліпеня 2014 }}.</ref>. У жніўні 2012 года маскоўскі [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|патрыярх Кірыл]] у час наведвання Польшчы пакланіўся мошчам Гаўрыіла Беластоцкага<ref name="Басин. Миф" /><ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/2413961.html Святейший Патриарх Кирилл поклонился святыням Белостока] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131216214704/http://www.patriarchia.ru/db/text/2413961.html |date=16 снежня 2013 }} patriarchia.ru, 18.8.2012.</ref>. == Гімнаграфія == [[Файл:Служба Гавриилу Белостокскому.PNG|thumb|«Слу́жба свято́му му́ченику Гавріи́лу младе́нцу, въ лѣ́то Госпо́дне 1690-е отъ іуде́й уму́ченному въ Бѣлосто́цѣ гра́дѣ». Тыпаграфія Пачаеўскай лаўры. 1908]] У 1855 годзе была складзена малітва мучаніку Гаўрыілу — [[ігумен]]ам [[Мадэст (Стральбіцкі)|Мадэстам]], рэктарам Слуцкай семінарыі<ref name="autogenerated7" />. Філарэт (Гумілеўскі) у кнізе «Рускія святыя, шанаваныя ўсёй Царквой або мясцова: Досвед апісання жыцця іх» (1865) цытуе [[кандак]] Гаўрыілу. Кандак і [[трапар]] Гаўрыілу напісаны [[архімандрыт]]ам Слуцкага манастыра Дасіфеем (Галяхоўскім). Служба напісана пазней, у 1908 годзе (аўтар — [[Антоній (Храпавіцкі)]]). Назва яе — «Слу́жба свято́му му́ченику Гавріи́лу младе́нцу, въ лѣ́то Госпо́дне 1690-е отъ іуде́й уму́ченному въ Бѣлосто́цѣ гра́дѣ», яна была надрукавана ў 1908 годзе ў друкарні [[Пачаеўская лаўра|Пачаеўскай лаўры]]. Гэтая служба змешчана ў Красавіцкую [[Месячныя мінеі|Мінею]] (20 красавіка). Мінеі выдадзены з бласлаўленнем [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|патрыярха Алексія II]] у 2002 годзе — другое выданне; раней гэтыя ж Мінеі былі выдадзены ў 1978—1989 гадах — першае выданне. Служба Гаўрыілу ў Мінеі — поліялейная. 2-я [[стыхіра]] на «Господи воззвах», [[Глас (музыка)|глас]] 2-і: {{цытата|Стека́ется собо́рище іуде́йское,* отъ Бре́ста же и Бѣлосто́ка,* да непоро́чнаго младе́нца му́камъ преда́стъ.* О, беззако́нныхъ, о, невѣ́рныхъ!* Сего́ непротивле́ніемъ не вразуми́вшихся,* и младе́нческую кро́вь до конца́ истощи́вшихъ,* и роди́тели того́ обезча́дствовавшихъ,* но мы́, свята́го му́ченика благоговѣ́йно почита́юще,* того́ дне́сь призове́мъ въ моли́тву,* о е́же такова́го жестосе́рдія на́мъ изба́витися* и спасти́ся душа́мъ на́шимъ.}} Трапар, глас 5-ы: {{цытата|Святы́й младе́нче Гаврии́ле, ты за Прободе́ннаго нас ра́ди от иуде́й лю́те от о́нех же в ре́бра прободе́н был еси́ и за Истощи́вшаго кровь Свою́ за нас, все те́ло твое́ на истоще́ние кро́ве в лю́тыя я́звы пре́дал еси́, ны́не же во сла́ве ве́чней с Ним всели́лся еси́. Тем помяни́ и нас, мо́лим, зде чту́щих па́мять твою́, прося́ нам здра́вие телеси́ и спасе́ние душа́м на́шим.}} Кандак, глас 6-ы: {{цытата|Оте́чество твое́ Зверки́ бысть, му́чениче Христо́в Гаврии́ле, иде́же от и́стых звере́й – иуде́ев восхище́н: а́бие родителе́й лише́н еси́, та́же вся поря́ду лю́те претерпе́в, в оте́чество Небе́сное пресели́лся еси́. Восхища́й и нас зде от вся́ких напа́стей и скорбе́й и умоли́, мо́лим тя, улучи́ти ве́чное насле́дие твое́.}} == Цэрквы ў гонар Гаўрыіла == У гонар Гаўрыіла асвечана некалькі храмаў на [[Падляшша|Падляшшы]] ([[Польшча]]): {{нп5|Царква Гаўрыіла Заблудаўскага ў Малінніках|Могілкавая царква Гаўрыіла Заблудаўскага|pl|Cerkiew św. Gabriela Zabłudowskiego in Malinnikach}} ({{нп5|Маліннікі (Падляскае ваяводства)|Маліннікі|pl|Malinniki}}), Хрысцільная капліца Гаўрыіла Заблудаўскага ([[Сямятычы]]), Царква Гаўрыіла Заблудаўскага {{нп5|Манастыр Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы ў Зверках|манастыра Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы|pl|Monaster Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Zwierkach}} ({{нп5|Зверкі (Падляскае ваяводства)|Зверкі|pl|Zwierki}}). У [[Беларусь|Беларусі]]: Храм мучаніка дзіцяці Гаўрыіла Беластоцкага (Мінск), [[Храм у гонар мучаніка немаўляці Гаўрыіла Беластоцкага (Іўе)|Храм у гонар мучаніка немаўляці Гаўрыіла Беластоцкага]] ([[Іўе]]), Храм немаўляці Гаўрыіла Беластоцкага ([[Пінск]]). [[Украіна]]: Храм Святога мучаніка Гаўрыіла Беластоцкага ([[Харкаў]])<ref>{{Cite web|url=https://stgavriil.church.ua/|title=Храм святого мученика младенца Гавриила Белостокского|website=stgavriil.church.ua|access-date=2026-02-25}}</ref>. <gallery perrow=3 widths="230px" heights="220px"> Файл:Malinniki Cerkiew1.JPG|<center>{{нп5|Царква Гаўрыіла Заблудаўскага ў Малінніках|Могілкавая царква Гаўрыіла Заблудаўскага|pl|Cerkiew św. Gabriela Zabłudowskiego in Malinnikach}}. {{нп5|Маліннікі (Падляскае ваяводства)|Маліннікі|pl|Malinniki}}</center> Файл:Plebania i baptysterium w siemiatyczach.JPG|<center>Хрысцільная капліца Гаўрыіла Заблудаўскага. [[Сямятычы]]</center> Файл:Podlaskie - Zabłudów - Zwierki - Zwierki 46 - Monaster - Cerkiew - front;lewo.JPG|<center>Царква Гаўрыіла Заблудаўскага {{нп5|Манастыр Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы ў Зверках|манастыра Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы|pl|Monaster Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Zwierkach}}. {{нп5|Зверкі (Падляскае ваяводства)|Зверкі|pl|Zwierki}}</center> </gallery> == Судовая справа аб антысеміцкай агітацыі, звязаная з мошчамі Гаўрыіла == У 1919 годзе ў Маскве была распачата судовая справа аб [[антысемітызм|антысеміцкай]] агітацыі ў [[Сабор Васіля Блажэннага|саборы Васіля Блажэннага]] ў сувязі з выяўленнем у ім пахавальні «мучаніка Гаўрыіла». 26 кастрычніка 1919 года сабор Васіля Блажэннага наведалі члены [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] камандзіры [[Маскоўскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча|Першых маскоўскіх кулямётных курсаў РСЧА]] Антонаў і Баскакаў з просьбай паказаць ім славутасці. Вартаўнічыха Машкова на ніжнім паверсе сабора паказала ім пахавальню-скрыню і расказала, што «''Тут ляжыць палова мошчаў дзіцяці Гаўрыіла, якога яўрэі зарэзалі. Бо ім патрэбна руская кроў… Яны яе п’юць. Нашы ўсе святары гэта ведаюць і нам казалі. Гэтую справу вывучыў наш святар, протаіерэй Кузняцоў. Сам протаіерэй мне гэта казаў''». 27 кастрычніка 1919 года сабор наведала выпускніца [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Петрыградскага ўніверсітэта]] Клемент, якой вартаўнік Машкоў сказаў, што «''Дзіця Гаўрыіл закатавана жыдамі… Яны яго забілі і з жылы кроў пілі. Раней былі пісаныя лісткі. Мошчы прывазныя''»<ref name="Дело об антисемитской агитации"> {{артыкул |загаловак=[[s:ru:Дело об антисемитской агитации в московском соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нем усыпальницы «мученика Гавриила»|Дело об антисемитской агитации в московском соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нем усыпальницы «мученика Гавриила»]] |год=1919|выданне=Революция и церковь|тып=журнал |адказны=Народный комиссариат юстиции РСФСР|месца=М.|нумар=6—8 |старонкі=62—76}} ** {{кніга|аўтар=|загаловак=Церковники и их агенты перед народным и революционным судом : Дело об антисемит. агитации в Моск. соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нем усыпальницы «мученика Гавриила»|адказны=[[Іван Анатольевіч Шпіцберг|И. А. Шпицберг]]; Народный комиссариат юстиции РСФСР|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=|год=1920|старонкі=|старонак=16 с. : ил. ; 25 см.|серыя=Антирелигиоз. б-ка журн. «Революция и церковь» ; Вып. 5}} ** {{кніга|аўтар=|загаловак=Святой отрок Гавриил : Средневековая бейлисиада|адказны=И. А. Шпицберг|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Атеист|год=1922|старонкі=|старонак=16 с. : ил.; 26 см.}}</ref>. Пасля рака з мошчамі была адчынена, і была праведзена медыцынская экспертыза гэтых мошчаў пры ўдзеле прафесараў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Першага Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на кафедры анатоміі — Раждзественскага, на кафедры хіміі — Цярэнцьева, судовага ўрача Масквы [[Пётр Сяргеевіч Семяноўскі|Пятра Семяноўскага]]. Яны заключылі, што знойдзеная косць (2,5 см шырыні і 3,7 см даўжыні) ёсць правая бакавая частка патылічнай косці чалавека; яны выказалі здагадку, што яна належала дзіцяці; вызначыць даўнасць гэтай косці было немагчыма<ref name="Дело об антисемитской агитации"/>. 17 лістапада 1919 года на судзе было высветлена, што падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў сабор невядомым епіскапам з Польшчы былі прывезены мошчы Гаўрыіла. Настаяцель [[Іаан Іванавіч Васторгаў|Іаан Васторгаў]] паставіў раку з мошчамі ў храме, упрыгожыў яе кветкамі, служыў каля яе малебны і прамаўляў антысеміцкія пропаведзі. Пры [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадзе]] протаіерэя Васторгава выклікалі да сябе міністр дзяржаўнай апекі Усерасійскага часовага ўрада [[Мікалай Міхайлавіч Кішкін|Мікалай Кішкін]] і міністр юстыцыі Расіі [[Павел Мікалаевіч Малянтовіч|Павел Малянтовіч]] і пераконвалі яго не прамаўляць пагромных прамоў, аднак іх угаворы не дапамаглі. Акрамя таго, у саборы адкрыта распаўсюджваліся ўлёткі Васторгава радыкальна [[Чарнасоценцы|чарнасоценнага]] і [[Контррэвалюцыя|кантррэвалюцыйнага]] зместу. Як абвінаваўца на судовым працэсе выступіў намеснік народнага камісара юстыцыі [[Пётр Ананьевіч Красікаў|Пётр Красікаў]]. Было высветлена, што святары сабора Кузняцоў і Кавалеўскі служылі малебны перад мошчамі, а на каўчэгу з мошчамі напісаны трапар, глас 5, і кандак, глас 6, Гаўрыілу<ref name="Дело об антисемитской агитации"/>. Суд пастанавіў: «Протаіерэя гр. Кузняцова і настаяцеля гр. Кавалеўскага пазбавіць волі тэрмінам на пяць гадоў», аднак у сваёй жа пастанове суд да іх прымяніў амністыю, пакінуўшы ў сіле ўмоўнае пазбаўленне волі; сужэнцы-вартаўнікі Машковы былі прыгавораны да аднаго года ўмоўна. Паводле пастановы суда скрыня з мошчамі Гаўрыіла была адпраўлена ў [[Будынак органаў дзяржбяспекі на Лубянцы|Крымінальны музей пры Галоўміліцыі]]. У адносінах да трапара і кандака суд вынес такую пастанову<ref name="Дело об антисемитской агитации"/>. {{цытата|Выкарыстанне трапара гл. 5 і кандака гл. 6 у гонар дзіцяці Гаўрыіла, як вызначана чалавеканенавісніцкага і контррэвалюцыйнага характару, які разбэшчвае правасвядомасць працоўных, лічы́ць недапушчальнымі, і асоб, якія іх публічна ўжываюць, прыцягваць да адказнасці за контррэвалюцыйныя дзеянні, аб чым апавясціць праз [[Народны камісарыят юстыцыі|Народны камісарыят юстыцыі]] ў яго аб’явах.}} == Крытыка шанавання == Шанаванне Гаўрыіла Беластоцкага крытыкуюць у наш час як прыклад [[Крывавы паклёп на яўрэяў|крывавага паклёпу на яўрэяў]]<ref name=autogenerated6>[http://oldhost.ucsj.org/stories/091697aa.shtml «Blood Libel» Documentary Broadcast in Belarus. Join UCSJ campaign against antisemitic programming on state TV] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140826114432/http://oldhost.ucsj.org/stories/091697aa.shtml |date=26 жніўня 2014 }}. July 1997.</ref> і прапаганды [[антысемітызм]]у, бо апісаныя катаванні і чалавечыя ахвярапрынашэнні супярэчаць базавым палажэнням [[іўдаізм]]у. У 1823 годзе следчым, якія займаліся «[[Веліжская справа|Веліжскай справай]]», не ўдалося знайсці ніякіх архіўных матэрыялаў аб гісторыі Гаўрыіла. [[Аляксандр Аляксандравіч Панчанка|Аляксандр Панчанка]] мяркуе, што легенда пра Гаўрыіла не мела рэальнай асновы і была сканструявана ў 1720-х гадах пасля адшукання мошчаў<ref name="panch">{{артыкул|аўтар= Панченко А. А.|загаловак= К исследованию «еврейской темы» in истории русской словесности: сюжет о ритуальном убийстве|спасылка= http://magazines.gorky.media/nlo/2010/104/pa7.html|выданне= Новое литературное обозрение|тып= журнал|год= 2010|нумар= 104|старонкі= |issn= |archive-date= 2013-11-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20131101020001/http://magazines.russ.ru/nlo/2010/104/pa7.html}}</ref>. Рэлігіязнавец [[Мікалай Сямёнавіч Гардзіенка|Мікалай Гардзіенка]] пісаў пра культ Гаўрыіла: {{цытата|На правакаванне шавіністычных пачуццяў у праваслаўнай часткі насельніцтва царскай Расіі быў разлічаны таксама культ «дзіцяці Гаўрыіла».<br>«Жыціе дзіцяці-мучаніка Гаўрыіла» выкарыстоўвалася шавіністамі ўсіх гатункаў і адценняў, асабліва чарнасоценнымі манархічнымі арганізацыямі, якія правакавалі ў гады палітычнай рэакцыі яўрэйскія пагромы. Менавіта гэтым жыціем натхнялася царская ахранка, якая сфабрыкавала ў 1911 годзе праславутую «[[справа Бейліса|справу Бейліса]]» — абвінавачанне яўрэя — служачага цагельні ў Кіеве ў пачварным забойстве з рытуальнымі мэтамі рускага праваслаўнага хлопчыка Андрэя Юшчынскага. Параўноўваючы апошняга з дзіцем Гаўрыілам, чарнасоценцы і іх духоўныя заступнікі ў расах патрабавалі самага строгага пакарання ні ў чым не вінаватага Бейліса. І толькі ўмяшанне прагрэсіўнай грамадскасці Расіі прадухіліла расправу. Следства, якое цягнулася даўжэй за два гады, не дала доказаў віны, і суд прысяжных урэшце прызнаў Бейліса невінаватым.<br>Аднак і пасля правалу «справы Бейліса» чарнасоценнае духавенства царскай Расіі працягвала праводзіць паралелі паміж Андрэем і Гаўрыілам, адкрыта шкадуючы аб тым, што не ўдалося папоўніць «сонм праваслаўных святых» новым «мучанікам за веру», які б мог стаць яшчэ адным сцягам палітычнай рэакцыі.<br>Усё гэта добра вядома ідэолагам сучаснага рускага праваслаўя. І тым не менш яны працягваюць праслаўляць «святое дзіця» Гаўрыіла (гл.: [[Часопіс Маскоўскай Патрыярхіі|ЖМП]], 1967, № 11, с. 36), а значыць, прызнаюць праўдзівымі ўсе тыя ж шавіністычныя вымыслы, якімі перапоўнена яго жыціе і на падставе якіх ён быў кананізаваны царквой<ref>''[[Мікалай Сямёнавіч Гардзіенка|Гордиенко Н. С.]]'' Православные святые: кто они? - Ленинград : Лениздат, 1979. — С. 145—146. - 270 с.</ref>.}} У 1975 годзе [[Аляксандр Уладзіміравіч Мень|Аляксандр Мень]] выказваў надзею, што Гаўрыіл Беластоцкі і некаторыя іншыя будуць калі-небудзь [[Дэкананізацыя|дэкананізаваны]]: «''Я спадзяюся, што гэтыя святыя будуць дэкананізаваны. Працэсы дэкананізацыі вядомыя рускаму праваслаўю''»<ref name=autogenerated5>{{артыкул|аўтар=[[Таццяна Міхайлаўна Крыхтава|Крихтова Т. М.]]|загаловак=Образ Гавриила Белостокского в восприятии христиан и иудеев современной Белоруссии|выданне=Культура славян и культура евреев: диалог, сходства, различия|год=2009|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-gavriila-belostokskogo-v-hristianskom-i-iudeyskom-mirovozzrenii-sovremennoy-belorussii|старонкі=142—152|archive-date=2023-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516213545/https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-gavriila-belostokskogo-v-hristianskom-i-iudeyskom-mirovozzrenii-sovremennoy-belorussii}}</ref>. На афіцыйным партале Беларускай праваслаўнай царквы ў артыкуле, прысвечаным Гаўрыілу Беластоцкаму, ёсць заўвага, у якой гаворыцца: «''Праваслаўная царква ўсведамляе, што крывавы паклёп доўгія гады быў падставай для палітычных інтрыг і спекуляцый з мэтай падагнаць ганенні на прыхільнікаў іўдаісцкай веры''», «''для яўрэяў, якія строга выконваюць закон Майсееў, кроў ёсць гэтак жа забароненай, як і для хрысціян''». Такім чынам, забойства Гаўрыіла Беластоцкага прыпісваецца не іўдзеям, а нейкай яўрэйскай «секце фанатыкаў», а Беларуская праваслаўная царква выказваецца на карысць адмовы ад традыцыйных антысеміцкіх абвінавачванняў<ref name=autogenerated5 />. Яўрэйскія арганізацыі [[Постсавецкая прастора|былога СССР]] звярнулі ўвагу на адраджэнне ў Беларусі шанавання Гаўрыіла Беластоцкага яшчэ ў 1997 годзе<ref name=autogenerated6 /><ref>[https://web.archive.org/web/20060508173835/http://www.fsumonitor.com/stories/belupd.shtml Blood Libel Accusation Revived]. UCSJ Position Paper. Belarus--Chronicle of Antisemitism. April-December, 1997</ref><ref>''[[Якаў Зіноўевіч Басін|Басин Я.]], Фейгин В.'' [http://www.jewish-heritage.org/jr2a21r.htm Национал-патриотические тенденции в средствах массовой информации Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222070146/http://www.jewish-heritage.org/jr2a21r.htm |date=22 лютага 2007 }}</ref><ref>{{cite web |author = Басин Я. З. |url = http://mb.s5x.org/yazib.org/yz010010.html |title = Благословение на погром |publisher = yazib.org |access-date = 2013-03-02 |archive-url = https://www.webcitation.org/6GeNBJq6I?url=http://www.yazib.org/yz010010.html |archive-date = 2013-05-16 |url-status = live }}</ref>. Пасля паездкі па былым Савецкім Саюзе ў 1997 годзе дырэктар Бюро па правах чалавека і захаванні законнасці ў былым Савецкім Саюзе, прэзідэнт Амерыканскай асацыяцыі яўрэяў з былога СССР [[Леанід Стонаў]] у сувязі з адраджэннем інтарэсу да культу накіраваў пісьмовыя запыты дырэктару Белтэлерадыёкампаніі [[Георгій Кісель|Георгію Кісялю]] і прэзідэнту Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]]. У запытах былі абгрунтаваны асцярогі наконт развіцця ў Беларусі антысемітызму і тлумачылася абсурднасць абвінавачванняў яўрэяў у рытуальных забойствах<ref name=autogenerated5 />. Адраджэнне шанавання Гаўрыіла Беластоцкага згадваецца як парушэнне рэлігійных свабод у дакладах [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэса ЗША]] па антысемітызме ў 2003<ref>[http://www.4humanrights.org/by/eng/reports/relig2003.shtml Belarus. International Religious Freedom Report 2003] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070907160230/http://www.4humanrights.org/by/eng/reports/relig2003.shtml |date=2007-09-07 }} Released by the Bureau of Democracy, Human Rights and Labor</ref>, 2004<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/37195.htm Belarus. International Religious Freedom Report 2004] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110116045038/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/37195.htm |date=16 студзеня 2011 }} Released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor</ref>, 2005<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51542.htm Belarus. International Religious Freedom Report 2005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110116045113/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51542.htm |date=16 студзеня 2011 }} Released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor</ref> і 2006<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71370.htm Belarus. International Religious Freedom Report 2006] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110116045129/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71370.htm |date=16 студзеня 2011 }} Released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor</ref> гадах, а таксама падкамітэта Кангрэса ЗША па замежных справах<ref>{{Cite web |url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2004/37195.htm |title=Annual report on international religious freedom 2004. Belarus |access-date=2014-08-26 |archive-date=2014-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826162345/http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2004/37195.htm |url-status=live }}</ref>. Гэтыя матэрыялы былі таксама перададзены ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. [[Федэрацыя яўрэйскіх абшчын Расіі]] (ФЯАР) накіравала ліст кіраўніку [[Усерасійская дзяржаўная тэлевізійная і радыёвяшчальная кампанія|УДТРК]] з просьбай патлумачыць з’яўленне на канале «[[Расія 24]]» гісторыі пра Гаўрыіла Беластоцкага. Супрацоўнікі ФЯАР назвалі гісторыю забойства дзіцяці Гаўрыіла «''сярэднявечнай міфалогіяй''» і выказалі здзіўленне, «''якім чынам у наш час у такім буйным і сур’ёзным СМІ, як „Расія 24“, можна прайграваць без якога-небудзь выразнага каментарыя сярэднявечную міфалогію, якая ўжо не раз у мінулым служыла прычынай масавых забойстваў і пагромаў яўрэйскага насельніцтва і была шматразова абвергнута, у тым ліку самімі прадстаўнікамі царквы''<ref>{{Cite web |url=http://www.a-theism.com/2012/08/24.html |title=Евреи возмутились историей канала «Россия 24» о младенце-святом, якобы замученном иудеями |access-date=2013-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216225513/http://www.a-theism.com/2012/08/24.html |archive-date=2013-12-16 |url-status=dead }}</ref>». == Падобныя выпадкі == Англіканская царква ў 1966 годзе скасавала як заснаванае на зламыснай містыфікацыі шанаванне мясцовашанаванага брытанскага каталіцкага святога {{нп5|Х’ю Лінкальнскі|Х’ю Лінкальнскага|en|Little Saint Hugh of Lincoln}}<ref>Richard Utz. [http://www.uni-due.de/imperia/md/content/perspicuitas/yw1999.pdf «The Medieval Myth of Jewish Ritual Murder»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120307130044/http://www.uni-due.de/imperia/md/content/perspicuitas/yw1999.pdf |date=7 сакавіка 2012 }}{{ref|en}}</ref>. Аналагічна зрабіў у 1965 годзе [[Другі Ватыканскі сабор]], які скасаваў шанаванне {{нп5|Сімон Трэнцкі|Сімона Трэнцкага|en|Simon of Trent}} як прыклад крывавага паклёпу ў [[каталіцызм]]е, і выдаліў яго імя з мартыралогіі рымска-каталіцкай епархіі [[Трэнта]]<ref>Willehad Paul Eckert, ''Il beato Simonino negli «atti» del processo di Trento против gli Ebrei'', in: Studi Trentini di Scienze Storiche XLIV (1965), S. 193—221{{ref|it}}</ref><ref>Martyrologium Romanum. Editio typica, Città del Vaticano 2001{{ref|it}}</ref><ref>Iginio Rogger. [http://laboratoireitalien.revues.org/592 In margine al caso Simonino Di Trento. Aspetti istituzionali e morali della questione] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141027063750/http://laboratoireitalien.revues.org/592 |date=27 кастрычніка 2014 }}{{ref|it}}</ref>. У канцы XX стагоддзя праз відавочны антысемітызм жыццеапісання рабіліся неаднаразовыя спробы дэкананізацыі {{нп5|Яўстрацій Пячэрскі|Яўстрація Пячэрскага|ru|Евстратий Печерский}} — як па просьбах яўрэйскіх абшчын, так і самімі хрысціянамі<ref>журнал «Евреи в СССР», № 11, 1975 год</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Карелин Ф.|загаловак=О домостроительных пределах богоизбранности еврейского народа|спасылка=http://www.krotov.info/library/m/menn/de_bogosl.html|выданне=О богословии протоиерея Александра Меня|месца=Житомир|выдавецтва=NI-KA|год=1999|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106070155/http://www.krotov.info/library/m/menn/de_bogosl.html|archive-date=2007-11-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Іосіф (Сакалоў)|Иосиф (Соколов)]], еп. |загаловак=Святый преподобно-мученик Афанасий, игумен Берестский; Святый мученик Гавриил Заблудовско-Слуцкий : Подроб. ист. о нем. повествование с изобр. его : Ист. о нем и его чествовании сведения |месца=Воронеж |выдавецтва=тип. В. И. Исаева |год=1899 |старонак=173}} * {{артыкул |аўтар=[[Таццяна Міхайлаўна Крыхтава|Крихтова Т.]] |загаловак=Образ Гавриила Белостокского в христианскоиудейском мировоззрении современной Белоруссии |выданне=История — миф — фольклор в еврейской и славянской культурной традиции: Сборник статей |год=2009 |месца=Москва |выдавецтва=Пробел-2000 |спасылка=http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/2009_Istorija_mif_folklore.pdf#page=142 |старонкі=142—152 |ref=Крихтова}} * {{Праваслаўная энцыклапедыя|161257|Гавриил Белостокский|10|200—202|[[Яраслаў Харкевіч|Харкевич Я.]], [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|Черепица В. Н.]], Шешко А. В.}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.1archive-online.com/archive/rushkovsky/beylis.html Дело об антисемитской агитации в соборе Василия Блаженного, в связи с обнаружением в нём усыпальницы «мученика Гавриила».] * ''В. Давыдов.'' [http://grani.ru/opinion/m.199981.html Наветная святыня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131216233346/http://grani.ru/opinion/m.199981.html |date=16 снежня 2013 }} * [http://www.church.by/resource/Dir0262/Dir0263/Page0288.html Святой Гавриил. Официальный портал Белорусской Православной Церкви] * ''Д. Мельцер.'' [http://www.vestnik.com/issues/98/0804/win/melts.htm Будет ли конец юдофобству в Беларуси?], «Vestnik», Номер 16(197) 4 Августа, 1998 * ''Я. Басин''. [https://web.archive.org/web/20070927223519/http://www.eajc.org/program_art_r.php?id=80 Антисемитизм в Беларуси (2005)] * [http://azbyka.ru/days/assets/upload/minei/04/minea_04_20.pdf «Зеленые минеи» 20 апреля. Святаго мученика младенца Гавриила Белостокскаго (†1690)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230315200312/https://azbyka.ru/days/assets/upload/minei/04/minea_04_20.pdf |date=15 сакавіка 2023 }} * [http://osanna.russportal.ru/index.php?id=liturg_book.menaion_sept_aug.april_m2002 МИНЕИ БОГОСЛУЖЕБНЫЯ (СЕНТЯБРЬ-АВГУСТЪ). Мѣ́сяца Апри́ллія въ 20-й де́нь. Слу́жба свято́му му́ченику Гавріи́лу младе́нцу, въ лѣ́то Госпо́дне 1690-е отъ іуде́й уму́ченному въ Бѣлосто́цѣ гра́дѣ.] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беластоцкі, Гаўрыіл}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя дзеці]] enyg75wjbn6rabq4snqpczqrn1exfqk 0 806488 5186963 5130154 2026-08-26T04:20:41Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Габілітацыя]] 5186963 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Габілітацыя]] 76p78nh7l6na7uniu1ypnz3n2xo6qmr 0 807251 5187084 5157614 2026-08-26T10:48:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5187084 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1957]]—[[1992]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} → {{Сцягафікацыя|Расія|1991}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |размяшчэнне = [[File:Flag of Afghanistan (1931–1973).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]] (1957—1973)<br>[[File:Flag of Afghanistan (1931–1973).svg|22px]]/[[File:Flag of Afghanistan (1974–1978).svg|22пкс]] [[Рэспубліка Афганістан (1973—1978)|Рэспубліка Афганістан]] (1973—1978)<br>[[File:Flag of Afghanistan (1978).svg|22px]]/[[File:Flag of Afghanistan (1978–1980).svg|22px]]/[[File:Flag of Afghanistan (1980–1987).svg|22px]]/[[File:Flag of Afghanistan (1987–1992).svg|22px]] [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан]] (1978—1992) |бітвы = [[Афганская вайна (1979—1989)]]<br>[[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)]] |у складзе=[[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане]] (1979—1989) |падпарадкаванне = 10-е Галоўнае ўпраўленне [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба УС СССР]] |выява=Makhmut Gareev 05.jpg |подпіс=Ваннны саветнік у Афганістане (1989—1990) М. А. Гарэеў разам з афганцамі. |вядомыя_камандзіры = [[#Кіраўніцтва|гл. ніжэй]] }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане''' — кантынгент [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] [[Узброеныя Сілы СССР|УС СССР]] у [[Афганістан]]е, якія аказвалі падтрымку ў [[Ваеннае будаўніцтва|ваенным будаўніцтве]]. Разам з баявымі часцямі [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]], група сыграла значную ролю ў [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайне 1979—1989 гадоў]]. Поруч з вайскоўцамі ў краіне працавалі саветнікі ад [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|Камітэта дзяржаўнай бяспекі]] (чэкісты і пагранічнікі) і [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР|Міністэрства ўнутраных спраў]]. Размяшчэнне кантынгенту адбылося задоўга да пачатку баявых дзеянняў — у 1957 годзе, чаму спрыялі збліжэнне дзвюх дзяржаў і савецкія ваенныя пастаўкі. З цягам часу колькасць замежных спецыялістаў павялічвалася, узрасла іх прысутнасць у асобных фарміраваннях і органах ваеннага кіравання. Падчас вайны саветнікі і ваенспецы займаліся не толькі навучаннем і падрыхтоўкай афганскіх войск, але і непасрэдна ўдзельнічалі ў барацьбе з [[Афганскія маджахеды|маджахедамі]]. Як мінімум 180 з іх загінулі. Нават пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] у гарачай кропцы працягвала працаваць невялікая каманда спецыялістаў. Афганцы саветнікаў і ваенспецаў называлі «'''мушаверамі'''»{{Sfn|Пинчук|2002}} ці, як і ўсіх савецкіх грамадзян, «'''[[шураві]]'''»<ref name="АиФ"/>. == Перадгісторыя== {{Асноўны артыкул|Расійска-афганскія адносіны}} У 1919 годзе пасля [[Трэцяя англа-афганская вайна|трэцяй англа-афганскай вайны]] Афганістан вярнуў незалежнасць. Савецкі ўрад першым прызнаў адноўленую дзяржаву.{{Sfn|Салмин|2019|loc=До 1978 года}} 28 лютага 1921 года быў заключаны [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|савецка-афганскі дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве]], у рамках якога, апроч усяго іншага, Масква перадала на патрэбы Кабула 12 (па іншых даных, 10) самалётаў і {{Num|5000|вінтовак}} з неабходным боезапасам, аказала дапамогу ў стварэнні авіяцыйнай школы. Акрамя таго, у [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] Афганістан рыхтаваў лётчыкаў і аэрадромна-тэхнічны персанал.{{Sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Да 1930-х гадоў Савецкі Саюз стаў для Кабула найважнейшым гандлёвым і палітычным партнёрам, хоць адносіны паміж дзвюма краінамі часам ускладняліся.{{Sfn|Брейтвейт|2013|loc=СССР — лучший друг Афганистана}} Збліжэнне з Масквой было абумоўлена тым, што кіраўнікі Афганістана паставілі перад сабой задачу мадэрнізаваць краіну — яе армію, сродкі зносін, эканоміку, урадавы апарат, сістэму адукацыі. Большасць з іх спрабавала палепшыць [[Жанчыны ў Афганістане|становішча жанчын]]. Пры тым намаганні рэфарматараў нязменна сутыкаліся з [[кансерватызм]]ам народа, рэлігійных і племянных лідараў.{{Sfn|Брейтвейт|2013|loc=Афганистан в современную эпоху}} У ходзе [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1928—1929 гадоў]] савецкія войскі ажыццявілі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|інтэрвенцыю]] для падтрымкі ўлады караля [[Амунула-хан|Аманулы-хана]].{{Sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Далейшае ваеннае супрацоўніцтва паміж краінамі было прыпынена [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]]. Разгром [[Краіны Восі|краін «восі»]] ў 1945 годзе і паслабленне ўплыву [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Сярэдняя Азія|сярэднеазіяцкім рэгіёне]] вызначылі пасляваенныя арыенціры многіх дзяржаў, у тым ліку Афганістана. Пазітыўны нейтралітэт і супрацоўніцтва з рознымі краінамі склалі аснову яго міжнароднага курсу. У часы [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] афіцыйны Кабул выступіў за мірнае суіснаванне дзяржаў, супраць [[каланіялізм]]у і за раззбраенне. Гэтая знешнепалітычная лінія была сугучная інтарэсам Савецкага Саюза і іншых [[Сацыялістычныя краіны|сацыялістычных краін]] і спрыяла збліжэнню паміж імі. Афганістан атрымаў ад Крамля тэхнічную і фінансавую дапамогу для многіх будаўнічых праектаў.{{Sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}}{{Sfn|Брейтвейт|2013|loc=СССР — лучший друг Афганистана}} У сярэдзіне 1950-х гадоў актывізуецца ваеннае супрацоўніцтва. У жніўні 1956 года адбылося падпісанне пагаднення аб пастаўках розных відаў баявой тэхнікі і ўзбраення на льготных умовах на агульную суму 25 мільёнаў [[Долар ЗША|амерыканскіх долараў]]. Гэтаму папярэднічаў зварот афганскага кіраўніцтва па ваенную дапамогу [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Аднак амерыканцы абумовілі яе цалкам непрымальнымі палітычнымі патрабаваннямі, і здзелка не адбылася.{{Sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Першыя партыі ўзбраення паступілі ў кастрычніку 1956 года. Адначасова стала аказвацца дапамога ў падрыхтоўцы і перападрыхтоўцы афганскіх армейскіх кадраў. Яна праводзілася як унутры краіны, так і ў ваенных навучальных установах Савецкага Саюза і сацыялістычных краін. Усяго, па афіцыйных даных, у 1956—1957 гадах у СССР і іншых [[Варшаўскі дагавор|краінах Варшаўскага дагавора]] прайшлі навучанне каля {{Num|3700|афганскіх вайскоўцаў}}. У наступныя гады іх колькасць узрасла: да 1973 года толькі ў ваенных навучальных установах СССР атрымалі адукацыю каля {{Num|3000|афганцаў}}. Акрамя таго, была дасягнута дамоўленасць аб аказанні савецкай матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі ў будаўніцтве ваенных аэрадромаў у [[Кабул]]е, [[Баграм]]е, [[Мазары-Шарыф]]е і [[Шынданд]]зе.{{Sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} == Кіраўніцтва == У Афганістане, як у іншых краінах з савецкай прысутнасцю, з’явілася пасада галоўнага ваеннага саветніка (ГВС). Ён валодаў шырокімі паўнамоцтвамі аж да прамога выхаду на начальніка Генеральнага штаба, міністра абароны і кіраўніка дзяржавы. ГВС стаў магутным рычагом уздзеяння не толькі на ваенную, але і на знешнюю і ўнутраную палітыку, засланіўшы нават пасла{{Sfn|Коломнин|2008|loc=«Почти безграничные полномочия»}}. У другой палове 1980 года структура калектыву ваенных саветнікаў была пераведзена на ваенныя рэйкі. Быў створаны штаб Галоўнага ваеннага саветніка, укамплектаваны ў новым складзе групы ваенных саветнікаў у карпусах, брыгадах і палках, а таксама ў авіяцыі і войсках СПА.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Галоўнымі ваеннымі саветнікамі, галоўнымі ваеннымі кансультантамі і старэйшымі груп ваенных спецыялістаў ва Узброеных сілах Афганістана з 1972 па 1992 працавалі{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}}: * генерал-маёр І. С. Бондарац (1971—1975), * генерал-лейтэнант [[Леў Мікалаевіч Гарэлаў|Л. М. Гарэлаў]] (1975—1979), * генерал-палкоўнік [[Салтан Кекезавіч Магаметаў|С. К. Магаметаў]] (1979—1980), * генерал арміі [[Аляксандр Міхайлавіч Маёраў|А. М. Маёраў]] (1980—1981), * генерал арміі [[Міхаіл Іванавіч Сарокін (генерал арміі)|М. І. Сарокін]] (1981—1984), * генерал арміі [[Рыгор Іванавіч Салманаў|Р. І. Салманаў]] (1984—1986), * генерал-палкоўнік [[Уладзімір Андрэевіч Вастроў|У. А. Вастроў]] (1986——1988), * генерал-палкоўнік [[Міхаіл Міхайлавіч Сацкоў|М. М. Сацкоў]] (1988—1989), * генерал-палкоўнік [[Барыс Пятровіч Шэін|Б. П. Шэін]] (1989—1990). Ваенным саветнікам Вярхоўнага Галоўнакамандуючага ВС РА з 1989 па 1990 быў генерал арміі [[Махмут Ахметавіч Гарэеў|М. А. Гарэеў]], а з 1990 па 1992 — галоўным ваенным спецыялістам пры Вярхоўным Галоўнакамандуючым — генерал арміі [[Мікалай Фёдаравіч Грачоў|М. Ф. Грачоў]], генерал-лейтэнант Б. С. Пярфільеў (1991—1992).{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} == Даваенны перыяд: 1957—1979 == === Прыбыццё і пашырэнне кантынгенту === У лютым і сакавіку 1957 года ў Кабул па лініі 10-га Галоўнага ўпраўлення [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба УС СССР]] была накіравана група ваенных спецыялістаў у складзе каля 10 чалавек (уключаючы перакладчыкаў) для навучання афганскіх афіцэраў і унтэр-афіцэраў правілам утрымання і эксплуатацыі пастаўленай ваеннай тэхнікі і ўзбраення. Напярэдадні адпраўкі ў [[Масква|Маскве]] камандзіраваных строга папярэдзілі паважліва ставіцца да звычаяў і традыцый краіны, не весці з афганцамі ніякіх размоў пра палітыку і не выказваць свайго меркавання адносна становішча ў Афганістане, каб не быць абвінавачанымі ва ўмяшанні ва ўнутраныя справы краіны і ў вядзенні камуністычнай прапаганды.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1957 года ў [[Герат (горад)|Гераце]], у гарнізоне 17-й пяхотнай дывізіі пачалі функцыянаваць курсы па вывучэнні замежнай бранятанкавай тэхнікі — танка [[Т-34]] і бронетранспарцёраў [[БТР-40]] і [[БТР-152]]. Праз некалькі месяцаў першыя выпускнікі склалі касцяк камандных кадраў і баявых экіпажаў 4-й танкавай брыгады ў Кулі-Чархі.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Паспяховая праца савецкіх спецыялістаў актывізавала далейшае супрацоўніцтва паміж краінамі ў ваеннай вобласці. У Афганістан была накіравана дадатковая колькасць спецыялістаў. За 1961—1967 гады ў краіне пабывалі каля 4500 вайскоўцаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Пасля перавароту 1973 года аўтарытэт цэнтральнай улады скараціўся, большага ўплыву ў грамадстве атрымала ісламскае духавенства. З гэтай нагоды Крэмль стаў больш актыўна ўмешвацца ва ўнутраныя справы суседа. У прыватнасці, Масква актывізавала дапамогу ўраду [[Мухамед Дауд|М. Дауда]]. Паводле заходніх крыніц, яна складала каля 100 млн долараў у год. Павялічыўся і кантынгент ваенспецаў і саветнікаў — з 1500 чалавек у 1973 годзе да 5000 да 1978 года. А ў канцы ліпеня 1975 годзе па асабістай просьбе Дауда ў Афганістан тэрмінам на 2 гады была накіравана група савецкіх ваенных кансультантаў у Сухапутныя войскі, Міністэрства абароны, Генштаб і ва ўсе органы цэнтральныя кіравання. У склад каманды ўваходзілі 35 чалавек (без перакладчыкаў і апарата галоўнага кансультанта): 11 — для працы ў Міністэрстве нацыянальнай абароны (МНА); 3 — у вайсковых карпусах (па адным у кожны); 21 — у «разгорнутых» (укамплектаваных не менш чым на 50-60 %) пяхотных дывізіях, па 3 кансультанта на кожную — па артылерыі, тэхніцы і па тыле.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1978 года было падпісана міжурадавае пагадненне аб ваенных саветніках, у адпаведнасці з якім быў павышаны статус замежных вайскоўцаў (замест кансультантаў – саветнікі) і павялічана іх колькасць са 100 да 400 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} Паралельна, па запыту Кабула, у органы бяспекі накіраваны супрацоўнікі КДБ. Савецкія чэксіты патрабаваліся для аказання саветніцкай дапамогі па лініі разведкі, контрразведкі, ваеннай контрразведкі, у падрыхтоўцы нацыянальных кадраў, аснашчэнні сродкамі тэхнікі і сувязі{{sfn|Христофоров|2014|p=4—5}}{{sfn|Христофоров|2016|p=64—66}}. === Узаемаадносіны з афганцамі === Прыбыццё першых мушавераў у 1956 годзе было прынята афганскімі афіцэрамі даволі стрымана, што звязана ў значнай ступені з уплывам [[Узброеныя сілы Турцыі|турэцкіх]] саветнікаў, якія працавалі ў той час у афганскай арміі, і празаходняй арыентацыяй часткі старэйшых афіцэраў і генералаў. Адстойваючы свае пазіцыі, яны імкнуліся дыскрэдытаваць савецкую тэхніку, звярталі ўвагу на састарэласць пастаўленай у Афганістан зброі, выказвалі сумневы ў яго высокіх баявых якасцях. Яны з захапленнем гаварылі пра аналагічныя заходнія, галоўным чынам амерыканскія, узоры зброі.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Каб пераламаць сітуацыю, М. Дауд па радзе савецкага боку прыняў рашэнне правесці паказальныя стрэльбы для караля [[Захір-шах|Захіра-шаха]] і прадэманстраваць, такім чынам, баявыя магчымасці савецкай зброі. Пры гэтым была пастаўлена жорсткая задача: усю баявую працу павінны праводзіць толькі афганскія вайскоўцы без якога-небудзь удзелу савецкіх спецыялістаў. Па выніку стрэльб васпан у прысутнасці афганскай эліты выказаў захапленне з нагоды высокіх баявых якасцяў савецкай зброі і выказаў падзяку замежнікам за аказаную дапамогу. Гэта кардынальна змяніла стаўленне да спецыялістаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Кіраўнік ваеннага саветніцкага апарата генерал-лейтэнант Гарэлаў успамінаў, што да снежня 1979 года афіцэры прасоўваліся па Афганістане без аховы і ўсюды сустракалі сардэчны прыём.{{sfn|Салмин|2019|loc=До 1978 года}} Але імкненні савецкага кіраўніцтва ў цэлым і савецкага ваеннага камандавання ў прыватнасці да наладжвання ўсебаковай каардынацыі сумесных дзеянняў з партнёрамі не заўсёды знаходзіла належны воклік з афганскага боку. Прычын таму было некалькі. Гэта і невысокая баяздольнасць шэрагу афганскіх ваенных часцей і падраздзяленняў, і адсутнасць належнай вывучкі матывацыі, і ўпартае нежаданне або аб’ектыўная немагчымасць прытрымлівацца ўказанняў саветнікаў.{{sfn|Шахибов|2021|loc=«ПУСТЬ ПАМЯТЬ ГОВОРИТ»}} З цягам часу кантынгент апынуўся ўцягнутым ва ўнутраныя справы краіны. Кіруючая партыя [[Народна-дэмакратычная партыя Афганістана|НДПА]] была расколатая на дзве фракцыі — «Хальк» і «Парчам». Пасля [[Дзяржаўны пераварот у Афганістане (1973)|перавароту 1973 года]] яны падзялілі ўладу наступным чынам: кіраўнік першай, [[Нур Махамад Таракі|М. Таракі]], стаў старшынёй Рэвалюцыйнага савета і прэм’ер-міністрам, а прадстаўнік другой, [[Бабрак Кармаль|Б. Кармаль]], — намеснікам старшыні Рэўсавета і прэм’ер-міністра. Паміж фракцыямі пачалася грызня. Да ўнутранапатрыйнага канфлікту неўзабаве далучыліся савецкія прадстаўнікі ў Кабуле. Партыйныя і ваенныя саветнікі падтрымлівалі фракцыю «Хальк». Прадстаўнікі КДБ працавалі з «Парчамам». Паводле ўспамін В. П. Заплаціна, саветніка начальніка Галоўнага палітычнага ўпраўлення афганскай арміі, на адной нарадзе справа дайшла да таго, што саветнікі ледзь не пабіліся адзін з адным.<ref>Леонид Млечин. [https://www.kommersant.ru/doc/3585195 Рикошет на сорок лет] // Комерсантъ, 2 апреля 2018</ref> ==Афганская вайна: 1979—1989== {{Асноўны артыкул|Афганская вайна (1979—1989)}} === Роля і ўдзел === У час Афганскай вайны праца саветнікаў і ваенспецаў была заслонена дзейнасцю часцей [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]]. У далейшым тэма не атрымала належнай увагі і ацэнкі ні ў постсавецкай, ні ў заходняй гістарычнай літаратуры. Тым не менш іх роля ў ваенных падзеях была вельмі значнай. Яны аказвалі дапамогу афганскім генералам і афіцэрам у падтрыманні злучэнняў і часцей у баявой гатоўнасці, планаванні і кіраўніцтве ваеннымі дзеяннямі супраць [[Афганскія маджахеды|маджахедаў]]. Акрамя таго, ім даводзілася выконваць нечаканыя задачы, як барацьба за адзінства шэрагаў кіруючай прасавецкай НДПА, аказанне дапамогі ў станаўленні органаў улады на месцах, мабілізацыйных мерапрыемствах.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Часцяком замежнікі фактычна кіравалі афганскімі войскамі ў ходзе баявых дзеянняў замест сваіх падсаветных.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} Мушаверы таксама сачылі, як тыя ці іншыя падраздзяленні вырашалі баявыя задачы, каб пасля вяртання ў месцы пастаяннай дыслакацыі зрабіць пільны і павучальны разбор. Перад аперацыямі абавязкова для афганцаў праводзіліся тактыка-спецыяльныя заняткі{{sfn|Пинчук|2002}}. Да канца 1980 года колькасць ваенных саветнікаў складала 1600—1800, сярод іх было да 80 генералаў. У сярэднім у кожным батальёне афганскай арміі налічвалася 3—4 савецкіх афіцэра, у палку — 4—5, дывізіі – 11–12, а таксама перакладчыкі. Былі саветнікі і ў цэнтральным апараце. Да 1985 года колькасць савецкіх вайскоўцаў ва ўрадавых войсках складала: 761 саветнік, 205 спецыялістаў, 227 перакладчыкаў. На 1 студзеня 1988 года ў афганскай арміі працавалі 1007 савецкіх ваенных спецыялістаў, у тым ліку 694 саветнікі. У гэты лік не ўваходзяць саветнікі КДБ, пагранвойск і МУС.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}}{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Советники}} Супрацоўнікі МУС і ўнутраных войск дзейнічалі ў краіне з 1978 года. Акрамя саветнікаў, па лініі [[Унутраныя войскі СССР|ўнутраных войск СССР]] у гарачай кропцы дзейнічалі атрады спецыяльнага прызначэння МУС. Усяго праз канфлікт прайшлі 856 вайскоўцаў войск правапарадку. Восем з іх загінулі. У задачы саветнікаў уваходзіла падрыхтоўка кадраў афганскай міліцыі «Царандай» і Галоўнага ўпраўлення абароны рэвалюцыі — аналага савецкіх унутраных войск. Агулам спецыялісты МУС навучылі і падрыхтавалі 10126 чалавек. Навучанне кадраў для ўнутраных структур Афганістана праходзіла як на афганскай тэрыторыі, так і на савецкай. Па рашэнні савецкага ўрада, дзейнасць ваенных спецыялістаў, якія працавалі ў Афганістане па лініі МУС, не афішавалася. Супрацоўнікі МУС мелі на руках дакументы грамадзянскіх спецыялістаў: настаўнікаў, геолагаў, будаўнікоў і іншых прафесій.<ref name="мус">[https://www.mk.ru/politics/2019/02/13/po-dokumentam-byl-stroitelem-rosgvardiya-raskryla-rol-mvd-v-afganskoy-voyne.html «По документам был строителем»: Росгвардия раскрыла роль МВД в афганской войне] // Московский Комсомолец, 19 февраля 2019</ref> У працы саветнікаў па лініі КДБ у гады вайны ўзніклі розныя асаблівасці, пра якія доўгі час аддавалі перавагу не распаўсюджвацца, а менавіта правядзенне перамоў з маджахедамі: перапісваліся, асабіста сустракаліся з верхаводамі атрадаў, спрабавалі мірным шляхам вырашаць нейкія пытанні. Вядома, такая праца вялася негалосна. Аналагічныя метады ў будучыні актыўна выкарыстоўваліся расійскай контрразведкай падчас вайны ў [[Чачня|Чачні]]{{sfn|Руденко|2011|loc=О специфике работы советника}}. Усяго ж за гады вайны ў Афганістан было камандзіравана каля 8000 саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў, з іх загінулі 180—195.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} === Умовы службы === Савецкія саветнікі і ваенспецы працавалі ў 47 гарнізонах{{sfn|Пинчук|2002}}. Афіцэры-мушаверы і салдаты, што іх абслугоўвалі, хадзілі ў форме афганскай арміі. Афіцэр штомесяц атрымліваў каля 1000 інвалютных рублёў — утрая больш, чым яго калега з АКСВА (у час вайны заробак саветнікаў у пералічэнні на долары павялічыўся з тысячы да сямісот: значна больш, чым яны маглі атрымліваць на радзіме; прыбаўку празвалі «труннымі грашыма»{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Советники}}). У адрозненне ад апошніх мушаверам дазвалялася браць у гарачую кропку жонак<ref name="АиФ">[https://aif.by/timefree/history/shuravi_dushman_gruz_200_desyat_slov_kotorye_prishli_k_nam_iz_afgana Шурави — душман — груз 200. Десять слов, которые пришли к нам из Афгана] // Аргументы і факты, 24 декабря 2019</ref>. Байцы маглі за год назапасіць на машыну, за два — на першы ўнёсак за кватэру ў кааператыўным доме у СССР. Звычайнаму савецкаму афіцэру на гэта патрабавалася куды больш часу. Нядзіўна, што ў арміі ненавідзелі саветнікаў. Ля ўваходу на тэрыторыю некаторых савецкіх часцей віселі абразлівыя шыльды: «З сабакамі і саветнікамі ўваход забаронены»{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Советники}}. У асяроддзі афіцэраў баявых часцей склалася меркаванне, што яны знаходзіліся ў прывілеяваным становішчы, не падвяргаліся рызыцы загінуць у баі, побыт іх быў уладкаваны прыстойна, мелі вялікія аклады{{sfn|Пинчук|2002}}. Аднак большасць саветнікаў і спецыялістаў, за выключэннем размешчаных у Кабыле, жылі ў найцяжэйшых умовах, дзялілі з афганцамі нягоды побыту, пастаянна падвяргаючыся смяротнай небяспецы. Умовы жыцця і службы часцяком не ішлі ні ў якое параўнанне са службай афіцэраў 40-й арміі{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}. Паводле ўспамін генерал-лейтэнанта А. У. Зінчанка, яму часта даводзілася бачыць, як у адным з глінабітных збудаванняў размяшчалася група спецыялістаў, звычайна 4-5 чалавек: тры афіцэры-саветнікі, лейтэнант-перакладчык і салдат-радыст. Гэтая каманда, незалежна ад пасад і званняў, кожную ноч несла ахоўную службу каля дома, рыхтавала сабе ежу, займалася ўборкай і нарыхтоўкай вады, каб увечары можна было памыцца. Пры тым час ад часу яны падвяргаліся абстрэлам праціўніка. Раз у месяц хтосьці з групы прылятаў на спадарожным верталёце ў Кабул і атрымліваў на ўсіх грашовае ўтрыманне, закупляў прадукты, забіраў пошту{{sfn|Пинчук|2002}}. Знаходзячыся ў правінцыі, вайскоўцы былі адарваны ад знешняга свету: тэлефонная сувязь адсутнічала, лісты хадзілі нерэгулярна. Бывала, саветнікі па два—тры месяцы не мелі ніякіх вестак ад сям’і, самі не маглі перадаць вестку. У час прыездаў у Кабул яны заўсёды стараліся патэлефанаваць дадому.{{sfn|Руденко|2011|loc=Домой лучше не звонить!}} У сваіх даследаваннях і ўспамінах розныя аўтары, у залежнасці ад той ці іншай ведамаснай прыналежнасці, прыводзяць розныя даныя аб колькасці, умовах службы і значнасці саветнікаў па лініі таго ці іншага ведамства. Напрыклад, генерал-палкоўнік [[Іван Пятровіч Вярцелка|І. П. Вярцелка]], першы намеснік начальніка пагранвойск [[КДБ СССР]] адзначаў{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}:{{пачатак цытаты}}Нашым памежным саветнікам у Афганістане даводзілася асабліва цяжка. Калі ў пяхотнай дывізіі афганскай арміі налічвалася да 60 саветнікаў з перакладчыкамі, абслугай і аховай, то ў памежнай брыгадзе іх было ў дзесяць разоў менш. Прычым ні аховы, ні перакладчыкаў ім у падтрымку не давалі. Прыкладна ў такім жа рэжыме і ў такіх жа ўмовах даводзілася працаваць і нашаму верхняму саветніцкага эшалону.{{канец цытаты}} Генерал арміі М. А. Гарэеў пісаў{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}: {{пачатак цытаты}}Справа даходзіла да абсурду. У ракетных дывізіёнах і іншых часцях гвардыі, якія ўваходзяць у склад МДБ, спецыялістамі прызначаліся афіцэры Савецкай Арміі.... Маёр-спецыяліст у войсках МДБ, атрымліваў больш галоўнага ваеннага саветніка пры Міністэрстве абароны.{{канец цытаты}} Адстаўны палкоўнік [[ФСБ РФ]] П. Ф. Кудасаў, які прыбыў у гарачую кропку ў 1982 годзе, успамінаў, што адразу па прыбыцці на яго групу (29 чалавек) выдалі адзін аўтамат, два магазіна і сказалі: «''Хлопцы, вы толькі ноч пратрымаецеся, а заўтра размяркуем па правінцыях''»{{sfn|Руденко|2011|loc=Первый день на чужой земле}}. Пры тым нідзе ніякай аховы для саветнікаў не вылучалі. У мэтах бяспекі і з-за павышанай пагрозы здрады з боку афганцаў яны жылі ў асобных саветніцкіх гарадках. Апроч таго, у размяшчэнне савецкага гарнізона староннім уваход забаронены, а да саветнікаў пастаянна ішлі афганцы: аператыўны склад, прадстаўнікі атрадаў маджахедаў, з якімі вялі перамовы, агентура з ліку мясцовых жыхароў. Усім ім нявыгадна было «свяціцца». Аднак і ў іх замежнікі не адчувалі абароненасць. Паводле Кудасава, калі частка саветнікаў з’язджала на аперацыі, у гарадку заставалася некалькі чалавек, што недастаткова нават для нясення каравульнай службы. У такіх выпадках ім вылучалі невялікія каманды вайскоўцаў з баявых падраздзяленняў{{sfn|Руденко|2011|loc=Туда, где "теплее"}}. === Складанасці з афганцамі === На фоне вайны паміж афганцамі ішла дбайная барацьба за ўвагу саветнікаў. Спецыялісты гэты момант таксама ўлічвалі і будавалі сваю працу такім чынам, каб кожнаму знайсці хоць бы некалькі хвілін. З падсаветнымі працу імкнуліся будаваць на даверы, але не забывалі і пра пільнасць для ўласнай бяспекі. Пры атрыманні аператыўных звестак і планаванні баявых дзеянняў замежнікі выконвалі меры канспірацыі, каб пазбегнуць уцечкі інфармацыі да маджахедаў.{{sfn|Руденко|2011|loc=О специфике работы советника}} Пры тым большасць савецкіх вайскоўцаў мела вельмі смутныя ўяўленні пра замежныя рэаліі — пра асаблівасці побыту, традыцыі, звычаі, псіхалогію народаў. Без гэтых ведаў узаемадзеянне з саюзнікамі выбудоўваць было цяжка. Часам адбываліся непрыемныя інцыдэнты, якія наносілі шкоду прэстыжу СССР за мяжой{{Sfn|Коломнин|2008|loc=По советскому образцу}}. Мушаверы зразумелі бескарыснасць і неэфектыўнасць сваіх ваенна-тэарэтычных і практычных саветаў. Прынцыпы «Рабі як я!» ці «Не можаш – навучым, не хочаш — прымусім!», савецкія формы і метады абсалютна не працавалі для афганцаў<ref>Сергей Скрипаль. [https://stapravda.ru/20131227/afgan_neizvestnye_stroki_neizvestnoy_voyny_73564.html Афган: Неизвестные строки неизвестной войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230129215425/https://stapravda.ru/20131227/afgan_neizvestnye_stroki_neizvestnoy_voyny_73564.html |date=29 студзеня 2023 }} // Ставропольская правда, 27 декабря 2013</ref>. На гэтую праблему паказвалі і заходнія даследчыкі Арцемій Каліноўскі і Антоніа Джустоцы. Яны пазначылі, што спецыялісты спрабавалі рабіць усё па савецкім узоры і па камуністычнай ідэалогіі, але, сутыкнуўшыся са складанымі афганскімі рэаліямі і асаблівасцямі, сталі адыходзіць ад гэтага і раілі сваім афганскім калегам быць меней ідэалагічна жорсткімі<ref>Giustozzi, A., & Kalinovsky, A. M. (2016). [https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/missionaries-of-modernity-advisory-missions-and-the-struggle-for-/ Missionaries of modernity: advisory missions and the struggle for hegemony, from the 1940s to Afghanistan]. C Hurst & Co Publishers Ltd. </ref>. Асобныя праблемы ўтваралі моўныя асаблівасці. Спецыялістаў з СССР навучалі літаратурнаму варыянту [[фарсі]]. Ён не заўжды быў зразумелы мясцоваму насельніцтву, якое размаўляла гутарковай. Палкоўнік у адстаўцы Кудасаў успамінаў{{sfn|Руденко|2011|loc=Будни советника СГИ}}: {{пачатак цытаты}} Падышоў да [[Дэкханы|дэхканіна]], які сядзеў на зямлі побач з вялікай гарой бульбы, і кажу:<br>— Паважаны, мне трэба дзесяць кілаграмаў бульбы.<br>Бульба па-персідску — сібезамені (земляныя яблыкі). Дэхканін глядзіць на мяне і адказвае:<br>— Хічкас шома не фахмідам (я вас не разумею; і ўсё, маўляў, да пабачэння), — адказвае не груба, у рамках прыстойнасці.<br>Я пераважу погляд з гандляра на бульбу і не магу зразумець: перад ім — бульба, ён не хоча прадаваць, чаму? Таму што пакупнік — шураві з аўтаматам? Такая нядобразычлівасць мяне непрыемна ўразіла, але потым высветлілася, што мы проста не зразумелі адзін аднаго. Афганец і ведаць не ведае, што бульба па-персідску — земляныя яблыкі, на мясцовым гаворцы яе назва гучыць зусім па-іншаму — «качалу». {{канец цытаты}} ==Пасля вываду АКСВА: 1989—1992== {{Асноўны артыкул|Вывад савецкіх войск з Афганістана|Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)}} Па меры вываду злучэнняў і часцей [[40-я агульнавайсковая армія|40-й арміі]] з гарачай кропкі вярталіся і мушаверы. Былі скарочаны адпаведныя пасады ў кабульскім гарнізоне. У цэлым на працягу першага этапу вываду 40-й арміі саветніцкі калектыў быў скарочаны на 498 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} У час вываду войск фіксавалася значныя змены ў стаўленні да саветнікаў і спецыялістаў. Сяброўскі і дзелавы кантакт амаль цалкам знік. Пачасціліся пагрозы ў бок афіцэраў, якія навучаліся ў СССР. Часам мушавераў, якія пакідалі краіну, не толькі не праводзілі, як гэта звычайна рабілася, а наадварот — адключылі на час збораў у іх пакоях электраэнэргію, а пры ад’ездзе здзекліва абражалі{{sfn|Пинчук|2002}}. Пасля 15 лютага 1989 года савецкіх ваенных саветнікаў, як і войск, на тэрыторыі Рэспублікі Афганістан не засталося. Мелася толькі невялікая колькасць ваенных спецыялістаў, парадку 30 чалавек, на чале з генералам арміі М. А. Гарэевым, неабходных для аказання дапамогі ва ўжыванні складаных відаў тэхнікі і прыёму транспартных самалётаў, якія пастаўлялі прадукты харчавання і іншую маёмасць.{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} Таксама ў краіне заставаліся саветнікі па лініі МУС і ўнутраных войск.<ref name="мус"/> Місія каманды Гарэева была вельмі няпростай. Абстаноўка для Кабула заставалася жаласнай, салдаты і навучэнцы ваенных навучальных устаноў масава дэзерціравалі са зброяй і боепрыпасамі. Чакалася, што ўрад краіны падзе за тры месяцы. Аднак спецыялісты адразу ўзялі сітуацыю пад кантроль і пачалі праводзіць рэарганізацыю ў афганскай арміі, зрабіўшы асобы акцэнт на ўрэгуляванні спрэчак унутры кіруючай партыі, а таксама прымірылі ўладу і вайскоўцаў. Намаганнямі групы Гарэева ўрад Афганістана пратрымаўся да 1992 года<ref>Владислав Безменов. [https://milliard.tatar/news/tatarskii-general-spasenie-afganistana-i-rabota-nad-voennymi-osibkami-3656 Татарский генерал: спасение Афганистана и работа над военными ошибками] // Миллиард.татар, 21 июня 2023</ref>. У сакавіку 1989 года маджахеды пачалі [[Бітва за Джалалабад (1989)|наступленне на Джалалабад]]. Афганскай арміі ўдалося адбіць атакі з дапамогай уласнай авіяцыі і савецкіх ракетчыкаў.{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Падение Кабула}} У снежні 1991 года супрацоўнікі КДБ пакідаюць краіну.{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Падение Кабула}} У красавіку 1992 года напярэдадні [[Падзенне Кабула (1992)|падзення Кабула]] прэзідэнт [[Махамад Наджыбула|М. Наджыбула]] выклікаў старэйшага расійскага вайсковага саветніка генерала [[Валерый Уладзіміравіч Лагошын|В. У. Лагошына]] і паведаміў, што ён і ягоныя калегі (на той момант у сталіцы заставалася ўсяго сем вайсковых саветнікаў) павінны неадкладна пакінуць краіну, бо маджахеды хутка захопяць уладу. Праз [[Кабул (аэрапорт)|міжнарожны аэрапорт Кабула]] група вылецела ў [[Ташкент]].{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Падение Кабула}} == Перакладчыкі == [[File:2 Группа урду в Кабуле март 1986.tif|міні|Група спецыялістаў па [[урду|мове ўрду]] — выпускнікі [[Ваенны інстытут Міністэрвта абароны СССР|ВІМА]] на моўнай практыцы ў Афганістане.]] Аснову кантынгенту ваенных саветнікаў і ваенспецаў складалі [[рускія]], [[украінцы]] і [[беларусы]], якія не валодалі мовамі мясцовых жыхароў: дары, [[пушту]], [[Узбекская мова|узбекскай]] і іншымі. Для вырашэння гэтай праблемы ім вылучалі студэнтаў (іх камандзіроўкі афармляліся як моўныя практыкі{{sfn|Мархабо|2016|loc=Н. Умаров: 30 студентов-восточников со всего СССР прилетели в Кабул}}), выпускнікоў і выкладчыкаў усходазнаўчых факультэтаў. Найбольш запатрабаванымі апынуліся [[Усходазнаўства|ўсходазнаўцы]]-[[таджыкі]], як найбольш падрыхтаваныя і знаёмыя з [[Арабскі алфавіт|арабскай графікай]], мовамі, звычаямі, традыцыямі і менталітэтам мясцовага насельніцтва.{{sfn|Мархабо|2016|loc=Таджикские «востоковеды» были востребованы в «Афгане»}}{{sfn|Шахибов|2021|loc=«БЕЗ СРОКА ДАВНОСТИ»}} Напярэдадні вайны ў 1978 годзе [[Ваенны інстытут замежных моў]] адкрыў набор на гадавыя курсы ваенных перакладчыкаў персідскай мовы. Праз год адбылося два набору курсантаў па 25 чалавек. Акрамя дзяржаўнага дары, роднай мовай прыкладна 60% жыхароў Афганістана лічыўся пушту, але ў ваенным інстытуце замежных моў на пачатковым этапе вайны рыхтавалі недастаткова спецыялістаў па другой мове. Першы набор на гадавы курс навучання пушту быў выраблены толькі ў 1985 годзе.{{sfn|Арсюткина|2021|p=193}} На працягу ўсёй Афганскай кампаніі адчуваўся востры недахопам перакладчыкаў — спецыялістаў па шматлікім мовам мясцовага насельніцтва.{{sfn|Мархабо|2016|loc=Н. Умаров: 30 студентов-восточников со всего СССР прилетели в Кабул}}{{sfn|Арсюткина|2021|p=194}} Ваенныя дзеянні ўнеслі ў методыку навучання ваенных перакладчыкаў свае пэўныя карэктывы. Распрацоўка і ўкараненне ў навучальны працэс практыкі паскоранай падрыхтоўкі ваенных перакладчыцкіх кадраў дазволіла скараціць час навучання кадраў да года замест пяці гадоў навучання.{{sfn|Шахибов|2021|loc=«ПУСТЬ ПАМЯТЬ ГОВОРИТ»}} У краіне былі адкрыты паскораныя курсы па 40 і больш мовах, у ліку якіх асаблівая ўвага надавалася выкладанню дары і пушту, а таксама заклікаліся ў Афганістан таджыкскія і туркменскія падраздзяленні, якія разбіраліся ў неабходных дыялектах{{sfn|Арсюткина|2021|p=194}}. На ваеннай кафедры ўвялі спецыяльнасць «ваенны перакладчык». Асаблівая ўвага тады надавалася студэнтам, якія спецыялізаваліся на мовах фарсі і дары. Навучэнцы пасля вяртання ў Саюз працягвалі вучобу ў сваіх [[ВНУ]]. Аднак пасля моўнай практыкі яны адставалі ад сваіх аднакурснікаў і скончылі вучобу на год пазней за іх.{{sfn|Мархабо|2016|loc=Н. Умаров: 30 студентов-восточников со всего СССР прилетели в Кабул}} Перад накіраваннем у краіну ўсіх перакладчыкаў накіроўвалі спярша ў Маскву, а адтуль ужо у Кабул. Пасля ўступнага інструктажу іх размяркоўвалі па розных рэгіёнах Афганістана.{{sfn|Мархабо|2016|loc=Н. Умаров: 30 студентов-восточников со всего СССР прилетели в Кабул}} == Гл. таксама == * [[Воіны-інтэрнацыяналісты]] * [[Афганцы (ветэраны вайны)]] * [[Беларусы ў Афганскай вайне]] == Крыніцы== {{Крыніцы}} == Літаратура== * {{h|Окороков|2012|Окороков А. В. Тайные войны СССР: Советские военспецы в локальных конфликтах XX века. — М.: Вече, 2012. — 288, [16] с. — (Военный архив). — 2000 экз. — ISBN 978-5-9533-6089-0.}} * {{h|Салмин|2019|Н. А. Салмин История от «Шурави». Советские консультанты, специалисты и советники в Афганистане (1919 – 1989 г.г.) // Музей "Шурави". — 2019. — 29 января.}} * {{h|Ляховский|1995|Ляховский А. Трагедия и доблесть Афгана. М.: Искона, 1995. - 720 с.}} * {{h|Руденко|2011|Руденко В.Г. Особая миссия. Сотрудники КГБ СССР вспоминают об Афганской войне 1979-1989гг. - Воронеж, 2011г., 284с., с илл.}} * {{h|Христофоров|2016|Христофоров В. С. Афганистан: военно-политическое присутствие СССР 1979—1989 гг. — М., 2016.}} * {{h|Христофоров|2014|Христофоров В. С. КГБ СССР в Афганистане.1978-1989 гг. К 25-летию вывода советских войск из Афганистана. — М., 2014. — С. 4 — 5.}} * {{h|Коломнин|2008|Сергей Коломнин. Особенности интернационального долга // Солдат удачи : журнал. — №2. — 2008.}} * {{h|Пинчук|2002|Аркадий Пинчук. Олег Зинченко: В Афганистане произошла трагедия предательства // Красная звезда : газета. — 2002. — 11 апреля.}} * {{h|Мархабо|2016|Азамат Мархабо. Ветераны — афганцы: «Военный советник без переводчика, как пушка без наводчика» // Ховар : Национальное информационное агенство Таджикистана. — 2016. — 15 февраля.}} * {{h|Брейтвейт|2013|Брейтвейт, Родрик Афган: русские на войне / Родрик Брейтвейт; пер. с англ. А. Ширикова. — Москва: АСТ: CORPUS, 2013.}} * {{h|Хабибов|2021|Хабибов, Ш. С. Роль переводчиков в афганской войне // Союз ветеранов ВИИЯ. — 2021. — 26 февраля.}} * {{h|Арсюткина|2025|Арсюткина М.Д. Военные переводчики на Афганской войне // Материалы LI Самарской областной студенческой научной конференции. Том 2. Секция «Иностранный язык в области профессиональной коммуникации». — 14–25 апреля 2025. — С. 193-194.}} == Спасылкі== * [https://afgan.ru/memorial/sovetniki.html Спіс саветнікаў і перакладчыкаў, якія загінулі ў Афганістане] * [https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1778157142&tld=by&lang=ru&name=movs.pdf&text=%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5&url=https%3A%2F%2Fafgan-dolg.ru%2Fassets%2Ffiles%2Fmovs.pdf&lr=157&mime=pdf&l10n=ru&sign=1b77e486bbf2d8a85aa5dc38c648141d&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1778157142%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3Dmovs.pdf%26text%3D%25D0%25A1%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2582%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D1%2581%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B3%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B5%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fafgan-dolg.ru%2Fassets%2Ffiles%2Fmovs.pdf%26lr%3D157%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D1b77e486bbf2d8a85aa5dc38c648141d%26keyno%3D0%26nosw%3D1 Мурзин, В. А. О военных советниках : в 3-х ч. / В. А. Мурзин. – М. : ИИУ МГОУ, 2017.] * [https://cyberleninka.ru/article/n/glavnyy-voennyy-sovetnik-v-demokraticheskoy-respublike-afganistan-1979-1980-gg Главный военный советник в Демократической Республике Афганистан (1979-1980 гг.)] {{Вонкавыя спасылкі}} {{УС СССР за мяжой}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] m069c3rqgbpjrtw5z0snl8wap0ek38p 0 808760 5186699 5148714 2026-08-25T12:56:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186699 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Краснайс}} {{Пісьменнік | Імя = Вілбэртс Краснайс | Арыгінал імя = {{lang-lv|Vilberts Krasnais}} | Фота = | Шырыня = 160px | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|12|1|1908}} | Месца нараджэння = хутар Вежы, Ругайская воласць, [[Віцебская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|3|8|1942}} | Месца смерці = [[Екацярынбург|Свярдлоўск]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], [[СССР]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Латвія}} | Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч | Мова твораў = [[латышская мова|латышская]] | Жанр = [[гісторыя]], [[публіцыстыка]] | Значныя творы = | Гады актыўнасці = 1930-я }} '''Ві́лбэртс Кра́снайс''' ({{lang-lv|Vilberts Krasnais}}; {{ДН|12|1|1908}}, хутар Вежы, Ругайская воласць — {{ДС|3|8|1942}}, [[Екацярынбург|Свярдлоўск]]) — латышскі [[пісьменнік]], [[гісторык]] і грамадскі дзеяч [[Латгалія|Латгаліі]]. Адзін з ідэолагаў палітыкі асіміляцыі нацыянальных меншасцей у часы дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 студзеня 1908 года на хутары [[Вежы (Латвія)|Вежы]] ({{lang-lv|Vēži}}) Ругайскай воласці [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя [[Латвія|Латвіі]]) ў сялянскай сям’і Андрэйса і Альвінэ Краснайсаў. Пачатковую адукацыю атрымаў у Яўнгулбенскай і Галгаўскай школах, а таксама ў камерцыйнай школе горада [[Балві]]. Пазней вывучаў эканоміку, а затым гісторыю ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]]. Падчас навучання далучыўся да студэнцкай карпарацыі «Ventonia»<ref name="timenote">{{cite web |url=https://timenote.info/lv/Vilberts-Krasnais |title=Vilberts Krasnais |publisher=Timenote.info |lang=lv |accessdate=30 мая 2026 |url-status=dead }}</ref>. Актыўна ўдзельнічаў у грамадска-палітычным жыцці краіны. Займаў пасаду генеральнага сакратара цэнтральнай управы Саюза латышскай нацыянальнай моладзі ({{lang-lv|Latvju Nacionālā jaunatnes savienība}}) і быў рэдактарам выдання гэтай арганізацыі — часопіса «Шляхі моладзі» ({{lang-lv|Jaunatnes gaitas}}). Дзейнічаў у шэрагах [[Латвійскі сялянскі саюз|Латышскага сялянскага саюза]] ({{lang-lv|Latviešu zemnieku savienība}}) і з'яўляўся сябрам Яўнлатгальскага (Абрэнскага) палка ваенізаванай арганізацыі «[[Айзсаргі]]»<ref name="timenote" />. Пасля [[Далучэнне Латвіі да СССР|далучэння Латвіі да СССР]] стаў ахвярай сталінскіх рэпрэсій. Падчас [[Дэпартацыі з Латвіі|чэрвеньскай дэпартацыі 1941 года]] ён быў арыштаваны разам са сваёй сям’ёй і высланы ў Паўночна-Уральскі папраўча-працоўны лагер ([[Севураллаг]]). Быў расстраляны 3 жніўня 1942 года ў [[Екацярынбург|Свярдлоўску]]<ref name="timenote" />. == Ідэалагічная дзейнасць і стаўленне да беларусаў == У другой палове 1930-х гадоў Вілбэртс Краснайс стаў прыкметным публіцыстам і ідэолагам палітыкі [[латышызацыя|латышызацыі]], якую праводзіў [[аўтарытарны рэжым Карліса Улманіса]]. Яго працы былі скіраваныя на абгрунтаванне неабходнасці асіміляцыі нацыянальных меншасцей (перадусім беларусаў, палякаў і рускіх) у латгальскім памежжы. [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938).pdf|міні|«Беларусы як галіна латышскага народа». 1938 г.]] У 1938 годзе ён выдаў кнігу «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}). У гэтай працы Краснайс намагаўся давесці неіснаванне беларусаў у [[Латгалія|Латгаліі]] як асобнага этнасу. Ён сцвярджаў, што гістарычныя межы рассялення латышскіх плямён дасягалі [[Полацк]]а, [[Смаленск]]а і [[Мінск]]а, а мясцовыя каталіцкія і праваслаўныя беларусы з'яўляюцца выключна абруселымі або апалячанымі латышамі, якія павінны вярнуцца ў лона свайго сапраўднага народа{{sfn|Krasnais|1938|с=5—7}}{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. Для доказу сваіх тэорый ён выкарыстоўваў маніпулятыўны і псеўданавуковы аналіз [[тапаніміка|тапанімікі]], [[Антрапаніміка|антрапанімікі]] і [[Фальклор|фальклору]]. Акрамя таго, ён публікаваў фотаздымкі мясцовых беларускіх настаўнікаў і інтэлігенцыі (напрыклад, [[Франц Оруб|Франца Оруба]]), якім прыпісваў заявы аб іх добраахвотнай адмове ад беларускай ідэнтычнасці на карысць латышскай дзяржавы{{sfn|Krasnais|1938|с=27}}. Сучасныя гісторыкі, у прыватнасці, [[Юры Грыбоўскі]], разглядаюць гэтую працу Вілбэртса Краснайса выключна як прапагандысцкі інструмент. Змест кнігі цалкам адпавядаў тагачаснай нацыянальнай палітыцы латвійскіх улад і служыў апраўданнем для закрыцця беларускіх школ, знішчэння культурнай аўтаноміі меншасцей і фальсіфікацый падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісу насельніцтва 1935 года]]{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. == Бібліяграфія == Аўтар шэрагу публіцыстычных і гістарычных прац: * «Паўночналатгальскае абуджэнне» ({{lang-lv|Ziemeļlatgales atmoda}}, 1935); * «Латышская Яўнлатгалія: гістарычныя лёсы края» ({{lang-lv|Latviskā Jaunlatgale: apgabala vēsturiskie likteņi}}, 1937); * «Абрэнскія песні» ({{lang-lv|Abrenes dziesmas}}, 1937); * «Латышскія калоніі» ({{lang-lv|Latviešu kolōnijas}}, 1938); * «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}, 1938). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Уступ |выданне= Манаграфія (фрагмент) |тып= |год= |старонкі= 8—19 |ref=Грыбоўскі (Уступ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Краснайс Вілбэртс}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Латвіі]] [[Катэгорыя:Латышскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Латвійскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Екацярынбургу]] mvduuguzo16eqi3e9ckmnq4qyxk1yqx 0 808812 5186990 5177220 2026-08-26T06:31:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186990 wikitext text/x-wiki {{фарматаванне|вымагае вялікай працы з афармленнем зносак, перарабіць заўсёды значана складаней, чым адразу зрабіць стандартна}} {{НП-Беларусь |статус = [[Гарадская агламерацыя]] |беларуская назва = Гомельская агламерацыя |краіна = Рэспубліка Беларусь |вобласць = Гомельская |lat_deg=52|lat_min=26|lat_sec=30|lon_deg=31|lon_min=00|lon_sec=00 |плошча = ~2830 <ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref> |насельніцтва = ад ~580<ref>«World Population Review - Gomel Population»</ref> да ~700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тыс. |часавы пояс = +3 |тэлефонны код = +375 232 |аўтамабільны код = 3 |nocat = 1 }} '''Гомельская агламерация''' ({{lang-ru|Гомельская агломерация}}) — скопішча населеных пунктаў, размешчаных вакол [[Гомель|Гомеля]] і цесна звязаных з [[Гомельская вобласць|абласным]] цэнтрам вытворчымі, транспартнымі, сацыяльнымі і культурнымі сувязямі. З’яўляецца другой па колькасці насельніцтва агламерацыяй [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] пасля [[Мінская агламерацыя|мінскай]]. == Гісторыя == Гомельская [[гарадская агламерацыя]] пачала фарміравацца ў другой палове XX стагоддзя, што было абумоўлена індустрыялізацыяй і інтэнсіфікацыяй агульных урбаністычных працэсаў у СССР у 1970—1980-я гг. Згодна са зводнымі данымі па гарадскім насельніцтве гарадскіх агламерацый СССР<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с.</ref>, колькасць насельніцтва гомельскай агламерацыі ў 1970 г. складала 384,1 тыс. жыхароў з іх 272,3 тыс. ядро. У 1979 г. насельніцтва гомельскай агламерацыі складала 512,9 тыс. жыхароў з іх ядро — 382,8 тыс. жыхароў. У 1970 годзе дэмограф {{нп3|Полян, Павел Маркович|П. М. Палян|ru|Полян, Павел Маркович}} аднёс гомельскую агламерацыю да класа «найменш развітых» з каэфіцыентам развітасці 3,08<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с.</ref> пры наяўнасці вялікай колькасці гарадскіх паселішчаў — 12 у тым ліку горад-ядро. Акрамя гомельскай агламерацыі да найменш развітых былі аднесены агламерацыі Таліна, Душанбэ, Адэсы, Бішкека, Ферганы-Маргілана<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с.</ref>. == Характарыстыка == Хаця ў навуковых і экспертных колах гомельская агламерацыя разглядаецца як адна з гарадскіх агламерацый краіны, якія ўжо сфарміраваліся і валодаюць усімі характарнымі прыкметамі, яна не з’яўляецца афіцыйным [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйным]] паняццем у Рэспубліцы Беларусь<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1.</ref><ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. Гомель аказвае найбольш інтэнсіўны ўплыў на [[Гомельскі раён|Гомельскі]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] і [[Добрушскі раён]]ы Гомельскай вобласці<ref>''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с.</ref>. Гарады [[Ветка]] і [[Добруш]], якія з’яўляюцца важнымі культурнымі і прамысловымі цэнтрамі рэгіёна — кандыдаты на статус [[Горад-спадарожнік|гарадоў-спадарожнікаў]] Гомеля<ref>Улучшение сферы ЖКХ и города-спутники. Пархамович о планах по развитию Гомеля</ref>. Характэрнай рысай з’яўляецца развітая транспартная інфраструктура і наяўнасць {{нп3|Маятниковая миграция|маятнікавай міграцыі|ru|Маятниковая миграция}} — штодзённых паездак насельніцтва з перыферыі ў Гомель на працу, вучобу ці па іншыя паслугі<ref>Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301 Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с.</ref>. == Насельніцтва і тэрыторыя == Гомель з’яўляецца [[Гарады Беларусі|найбуйнейшым]] абласным цэнтрам Рэспублікі Беларусь і ўсяго [[Палессе|Палескага]] рэгіёна па колькасці жыхароў. Больш за 37 % насельніцтва Гомельскай вобласці пражывае ў Гомелі<ref name=":1">«Гомель: цифры и факты»</ref>. Паколькі гомельская агламерацыя не мае строга акрэсленых адміністрацыйных межаў, колькасць насельніцтва можа вар’іравацца ў залежнасці ад крытэрыяў і метадалогіі падліку і вагаецца ў межах 580<ref>«World Population Review — Gomel Population»</ref> — 700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тысяч жыхароў. Тое ж тычыцца і тэрыторыі агламерацыі. Плошча горада-ядра — Гомеля складае 145 км²<ref>«Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года»</ref>. У залежнасці ад віду крытэрыяў ацэнкі плошчы — урбанізаваная тэрыторыя, зона ўплыву ці лімітавы час у шляху пры маятнікавай міграцыі, плошча агламерацыі можа істотна адрознівацца. Ахопліваючы 30-кіламетровую зону вакол Гомеля<ref>{{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer|аўтар=Ридевский Г.В.|загаловак=Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь|год=2024|выданне=Социальные новации и социальные науки|выпуск=|нумар=1|старонкі=103|doi=10.31249/snsn/2024.01.06}}</ref>, плошча агламерацыі складае прыкладна 2830 км². == Эканоміка == Аб’ём прамысловай вытворчасці гомельскай агламерацыі да рэспубліканскага складае каля 5<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов: монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> — 6 %<ref name=":1" />. У эканоміцы гомельскай агламерацыі дамінуюць хімічная, металургічная, машынабудаўнічая і дрэваапрацоўчая галіны. Развіта лёгкая прамысловасць, харчовая вытворчасць<ref>Экономика Гомельской области</ref>. Функцыянуе свабодная эканамічная зона «Гомель-Ратон». Дзейнічае міжнародны аэрапорт «[[Гомель (аэрапорт)|Гомель]]», які мае статус рэзервовага аэрадрома для Нацыянальнага аэрапорта «[[Нацыянальны аэрапорт Мінск|Мінск]]»<ref>Аэропорт «Гомель» будет развиваться в связке с Национальным аэропортом</ref>. Таксама праз гомельскую агламерацыю праходзяць важныя маршруты аўтамабільнага, чыгуначнага і трубаправоднага транспарту міжнароднага і рэгіянальнага значэння. Існуе патэнцыял для развіцця воднага транспарту. == Экалогія == [[Файл:Čarnobyl radiacyja 1996-be.svg|мини|right|Карта радыёактыўнага забруджвання ў выніку Чарнобыльскай аварыі|210x210px]] Фактарамі, якія аказваюць фундаментальны ўплыў на экалогію і гаспадарчую дзейнасць гомельскай агламерацыі, з’яўляюцца наступствы [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на ЧАЭС]] у 1986 годзе і з’яўленне новай кліматычнай зоны на поўдні Беларусі ў выніку [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага змянення клімату]]<ref>Динамика Новой климатической зоны на территории Беларуси</ref>. У межах пераадолення наступстваў чарнобыльскай аварыі ў 2002—2003 гадах у Гомелі быў адкрыты комплекс Рэспубліканскага навукова-практычнага цэнтра радыяцыйнай медыцыны і экалогіі чалавека<ref>В Гомеле вспомнили факты о восстановлении нашего края после аварии на ЧАЭС</ref>. Новыя агракліматычныя рэаліі вымушаюць прымаць меры для адаптацыі сельскай гаспадаркі Гомельшчыны да змянення клімату<ref>Новая агроклиматическая область появилась в Беларуси</ref>. == Культурная спадчына == Галоўнымі помнікамі культуры, якія знаходзяцца ва ўмоўных межах гомельскай агламерацыі, з’яўляюцца: [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых і Паскевічаў]], [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава]], гістарычны комплекс будынкаў [[Добрушская папяровая фабрыка|папяровай фабрыкі]] канца XIX стагоддзя ў Добрушы, [[Хальчанская сядзіба|сядзіба Халецкіх і Войніч-Сянажэцкіх]] у вёсцы Хальч, сядзібны дом І. Ф. Паскевіча з паркам у [[Каранёўка (Гомельскі раён)|Каранёўцы]], [[Дзям’янкаўская сядзіба]], а таксама помнікі археалогіі і воінскай славы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с. * ''Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301'' Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. == Спасылкі == * Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь [https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer] * Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/60874/1/Parfyonov_Ekonomicheskaya.pdf] * [http://www.iresras.ru/uploads/2025/Публикации/Монография%202025%20-%20Инфрастр.%20развитие%20город.%20агломераций.pdf Инфраструктурное развитие городских агломераций в социально-экономическом пространстве регионов : монография / под научной ред. дра экон. наук, проф. С. В. Кузнецова, канд. техн. наук Л. А. Лосина. — СПб. : ИПРЭ РАН ; Изд-во СПбГЭУ, 2025. — 281 с.] * World Population Review — Gomel Population [https://worldpopulationreview.com/cities/belarus/gomel#:~:text=Gomel's%202026%20population%20is%20now,addition%20to%20adjacent%20suburban%20areas.] * Gomel, Belarus Metro Area Population [https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20345/gomel/population] * Оценка степени благоприятности инженерно-геологических условий гомельской агломерации [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/186012/1/136-137.pdf] * Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года [https://gki.gov.by/ru/activity_branches-land-reestr/] * Гомель: цифры и факты [https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=Город%20Гомель%20является%20областным%20центром,км.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250321073016/https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=Город%20Гомель%20является%20областным%20центром,км. |date=21 сакавіка 2025 }} * Экономика Гомельской области [https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211093933/https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/ |date=11 снежня 2025 }} * Генеральный план Гомельской области [https://gomel-region.gov.by/ru/gen-plan-ru/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250925085934/https://gomel-region.gov.by/ru/gen-plan-ru/ |date=25 верасня 2025 }} * Свободная экономическая зона «Гомель-Ратон» [https://gomelraton.com/main/history-fez/] * Улучшение сферы ЖКХ и города-спутники. Пархамович о планах по развитию Гомеля [https://belta.by/society/view/uluchshenie-sfery-zhkh-i-goroda-sputniki-parhamovich-o-planah-po-razvitiju-gomelja-780206-2026/] * Аэропорт «Гомель» будет развиваться в связке с Национальным аэропортом [https://tvrgomel.by/news/kontseptsiya-razvitiya-regionalnykh-aeroportov-razrabotana-v-belarusi] * Динамика Новой климатической зоны на территории Беларуси [https://elib.gsu.by/handle/123456789/61600] * Новая агроклиматическая область появилась в Беларуси [https://belta.by/infographica/view/novaja-agroklimaticheskaja-oblast-pojavilas-v-belarusi-4760/] * В Гомеле вспомнили факты о восстановлении нашего края после аварии на ЧАЭС [https://newsgomel.by/archive_news/society/v-gomele-vspomnili-fakty-o-vosstanovlenii-nashego-kraya-posle-avarii-na-chaes_217717.html] * Системные решения взаимодействия железной дороги и городского транспорта для интеграции пассажиропотоков в агломерации на примере Гомельского железнодорожного узла [http://elib.bsut.by/xmlui/handle/123456789/14336] [[Катэгорыя:Гомельская вобласць]] [[Катэгорыя:Агламерацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гарадскія агламерацыі па алфавіце]] puku3kchvw2pr6hgthk8d1l4d0e3tvq 0 809375 5186893 5153774 2026-08-25T21:46:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186893 wikitext text/x-wiki {{Стадыён |назва = Гарадскі |лагатып = |выява = |каментарый = |катэгорыя = |поўная назва = |арыгінальная назва = {{lang-ru|Городской}} |былыя назвы = |неафіцыйная назва = |месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Клецк]] |закладзены = |пабудаваны = 1980-я |адкрыты = |рэканструяваны = |закрыты = |разбураны = |кошт пабудовы = |кошт рэканструкцыі = |архітэктар = |уладальнік = |кіравальная кампанія = |забудоўшчык = |каманда = «[[Клецк (футбольны клуб)|Клецк]]» |умяшчальнасць = |габарыты = |пакрыццё = |даўжыня = |матэрыял = |сайт = |вікісховішча = }} '''Гарадскі́ стадыён''' ({{lang-ru|Городской стадион}})&nbsp;— шматфункцыянальны спартыўны стадыён у горадзе [[Клецк|Клецку]] (Беларусь). З’яўляецца хатняй арэнай мясцовага футбольнага клуба «[[Клецк (футбольны клуб)|Клецк]]». Выкарыстоўваецца для правядзення футбольнх матчаў трэцяга дывізіёна і лёгкаатлетычных спаборніцтваў сярод жыхароў раёна. == Гісторыя == Узвядзенне спартыўнага аб’екта цесна звязана з развіццём Клецкага сельскага прафесійна-тэхнічнага вучылішча №&nbsp;36 (цяпер&nbsp;— [[Клецкі сельскагаспадарчы каледж]]). У 1970-х гадах навучальная ўстанова атрымала новыя карпусы, пасля чаго пачалося будаўніцтва ўласнай дадатковай інфраструктуры. Непасрэдна стадыён быў пабудаваны ў 1980-я гады і неўзабаве атрымаў статус агульнагарадскога<ref name="college">{{cite web|url=https://kletskspl.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F|title=История, традиции, достижения|publisher=Клецкий сельскохозяйственный колледж|lang=ru|accessdate=12 чэрвеня 2026|archive-date=7 чэрвеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260607111655/https://kletskspl.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F|url-status=dead}}</ref>. Размяшчаецца стадыён на ўскраіне Клецка: пры ўездзе ў горад з боку [[Мінск]]а ён знаходзіцца ў нізіне з правага боку, у той час як з левага боку на ўзгорку размешчаны гарадскія могілкі<ref name="sb">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/futbol-po-freydu.html|title=Футбол по Фрейду|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=5 чэрвеня 2010|lang=ru|accessdate=12 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2008 годзе ў горадзе быў створаны прафесійны футбольны клуб «[[ФК Клечаск|Клечаск]]». Яго кіраўніцтва мела амбіцыйныя планы па развіцці спартыўнай інфраструктуры, паколькі існуючы стадыён знаходзіўся далёка ад цэнтра горада і меў патрэбу ў мадэрнізацыі (да таго ж якасць газона на той момант пакідала жадаць лепшага). Планавалася стварэнне чыста футбольнага стадыёна ў англійскім стылі з якасным натуральным газонам і трыбунамі на ўзвышшы. Аднак гэтыя планы засталіся нерэалізаванымі<ref name="sb"/>. === Сучасны стан === Доўгі час на стадыёне выкарыстоўвалася рарытэтнае савецкае табло з драўлянымі зменнымі таблічкамі. У сакавіку 2024 года на фасадзе адміністрацыйнага будынка арэны было ўсталявана і пратэставана новае электроннае спартыўнае табло беларускай вытворчасці (памерам 2,5 на 1,5 метра), якое каштавала каля 9 тысяч рублёў. Яно дазваляе выводзіць тэкставую і лічбавую інфармацыю з назвамі каманд, лікам, нумарам тайма і бягучым часам гульні. У гэты ж перыяд раённыя ўлады паведамлялі аб магчымасці вылучэння фінансавання для поўнай замены футбольнага газона<ref name="kleck_by">{{cite web|url=https://www.kleck.by/2024/03/29/na-gorodskom-stadione-klecka-ustanovili-elektronnoe-tablo/|title=На городском стадионе Клецка установили электронное табло|author=Юрий Мыслицкий|publisher=Да новых перамог|date=29 сакавіка 2024|lang=ru|accessdate=12 чэрвеня 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стадыёны Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Клецку]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Клецка]] qxneyek12jfk1gq3xgq5sw5z6pkru6u 0 809398 5186896 5153993 2026-08-25T21:51:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186896 wikitext text/x-wiki {{Стадыён |назва = Гарадскі стадыён |лагатып = |выява = |каментарый = |катэгорыя = |поўная назва = |арыгінальная назва = {{lang-ru|Городской стадион}} |былыя назвы = Гарадскі стадыён |неафіцыйная назва = ЦСК «Аршанскі» |месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Орша]], вул. Уладзіміра Леніна, 39 |закладзены = |пабудаваны = |адкрыты = 1920-я (першыя трыбуны&nbsp;— 1936) |рэканструяваны = 2008 |закрыты = |разбураны = |кошт пабудовы = |кошт рэканструкцыі = |архітэктар = |уладальнік = |кіравальная кампанія = ФСК «Орша» |забудоўшчык = |каманда = «[[Орша (футбольны клуб)|Орша]]» |умяшчальнасць = каля 2500—2650 |габарыты = |пакрыццё = натуральны газон (асноўнае поле) |даўжыня = |матэрыял = |сайт = |вікісховішча = }} '''Гарадскі́ стадыён''' ({{lang-ru|Городской стадион}}; таксама вядомы як ''ЦСК «Аршанскі»'')&nbsp;— шматфункцыянальны спартыўны [[стадыён]] у горадзе [[Орша|Оршы]] ([[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]), размешчаны па [[Вуліца Леніна (Орша)|вуліцы Уладзіміра Леніна]], 39. З’яўляецца хатняй арэнай мясцовага футбольнага клуба «[[Орша (футбольны клуб)|Орша]]». Знаходзіцца ў кіраванні Фізкультурна-спартыўнага клуба «Орша». == Гісторыя == Гісторыя спартыўнага аб’екта налічвае больш за сто гадоў. Яшчэ ў 1920-я гады на гэтым месцы на беразе ракі [[Дняпро|Дняпра]] існавала звычайнае поле з варотамі, дзе мясцовыя каманды праводзілі футбольныя матчы. Першыя паўнавартасныя глядацкія [[Трыбуна (архітэктура)|трыбуны]] з’явіліся толькі ў 1936 годзе. У даваенны час існаваў маштабны праект развіцця арэны, які прадугледжваў павелічэнне ўмяшчальнасці да 10 тысяч чалавек, а таксама будаўніцтва [[Тэнісны корт|тэнісных кортаў]] і пляцовак для [[баскетбол]]а і [[валейбол]]а, аднак з-за гістарычных абставін гэтыя планы не былі рэалізаваны<ref name="smorgon">{{cite web|url=https://m.vk.com/@-189381935-odnovremenno-dva-nazvaniya-igrali-v-futbol-esche-v-1920-e-st|title=Одновременно два названия, играли в футбол еще в 1920-е, стадиону больше 100 лет. Наш соперник – «Орша»|publisher=ФК Смаргонь (VK)|date=3 чэрвеня 2022|lang=ru|accessdate=13 чэрвеня 2026}}</ref>. У маі 1952 года гарадскі савет дэпутатаў перадаў стадыён у карыстанне спартыўнаму таварыству «Праца», пры якім была створана аднайменная футбольная каманда (непасрэдны папярэднік сучаснага ФК «[[Орша (футбольны клуб)|Орша]]»). Аднак ужо праз адзінаццаць месяцаў, у красавіку 1953 года, аб’ект быў забраны назад з фармулёўкай «за безгаспадарчасць». Спецыяльная камісія выявіла, што таварыства не выконвала абавязацельствы па рамонце і паляпшэнні стану арэны: агароджа была разбурана, а значная частка драўляных лавак на трыбунах, якія былі пабудаваны ўсяго некалькі гадоў таму, аказалася паламанай<ref name="smorgon"/>. Сучаснае аблічча стадыён набыў напярэдадні правядзення ў Оршы рэспубліканскага фестывалю-кірмашу працаўнікоў сяла «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]» ў 2008 годзе, калі аб'ект перажыў маштабную рэканструкцыю<ref name="smorgon"/>. Акрамя матчаў Першай і Другой ліг, стадыён перыядычна выкарыстоўваўся для правядзення гульняў з удзелам каманд [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лігі]] (напрыклад, тут праводзіў свае матчы «[[Макслайн (футбольны клуб)|МЛ Віцебск]]» супраць мінскага «[[Дынама (футбольны клуб, Мінск)|Дынама]]»)<ref name="betnews">{{cite web|url=https://betnews.by/gazon-gorodskogo-stadiona-v-orshe-gde-igrayut-ml-vitebsk-i-minskoe-dinamo-foto/|title=Газон городского стадиона в Орше, где играют «МЛ Витебск» и минское «Динамо» (ФОТО)|publisher=Betnews.by|date=3 ліпеня 2025|lang=ru|accessdate=13 чэрвеня 2026}}</ref>. == Характарыстыка і інфраструктура == Агульная ўмяшчальнасць галоўнай арэны складае каля 2500—2650 гледачоў. Трыбуны абсталяваны індывідуальнымі пластыкавымі сядзеннямі і абаронены спецыяльнымі дашкамі. У падтрыбунных памяшканнях пабудаваны трэнерскія, судзейскія і каментатарскія пакоі. На стадыёне ўсталявана электроннае інфармацыйнае табло і чатыры асвятляльныя мачты, магутнасць якіх дазваляе весці якасныя тэлетрансляцыі матчаў<ref name="wikimapia">{{cite web|url=https://wikimapia.org/8755619/ru/%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD|title=Центральный городской стадион (Орша)|publisher=Wikimapia|lang=ru|accessdate=13 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="soccer365">{{cite web|url=https://soccer365.ru/stadiums/3644/|title=Городской стадион|publisher=Soccer365.ru|lang=ru|accessdate=13 чэрвеня 2026}}</ref>. Асноўнае футбольнае поле мае натуральнае травяное пакрыццё. Вакол газона размешчана лёгкаатлетычнае ядро з бегавымі дарожкамі<ref name="travel">{{cite web|url=https://ru.belarus.travel/landmarks/gorodskoi-stadion-v-g-orsha|title=Городской стадион в г. Орша|publisher=Belarus.travel|lang=ru|accessdate=13 чэрвеня 2026}}</ref>. Спартыўны комплекс уключае шырокую дадатковую інфраструктуру. На тэрыторыі маюцца чатыры пляцоўкі са [[Штучнае пакрыццё|штучным пакрыццём]], асобная пляцоўка для [[міні-футбол]]а, баскетбольная пляцоўка, зона для [[Пляжны валейбол|пляжнага валейбола]], адкрытыя тэнісныя корты са сваімі глядацкімі месцамі і гімнастычны гарадок<ref name="fsk">{{cite web|url=http://fsk-orsha.by/index.php/nashi-ob-ekty/gorodskoj-stadion|title=Городской стадион|publisher=ФСК «Орша»|lang=ru|accessdate=13 чэрвеня 2026|archive-date=12 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241212162220/http://www.fsk-orsha.by/index.php/nashi-ob-ekty/gorodskoj-stadion|url-status=dead}}</ref><ref name="wikimapia"/>. У зімовы перыяд на стадыёне арганізуецца масавае катанне на каньках і працуе адпаведны пракат. У адміністрацыі аб'екта таксама функцыянуе пункт пракату спартыўнага і турыстычнага інвентару (тэнісныя ракеткі, мячы, палаткі, спальныя мяшкі, турыстычныя кілімкі, заплечнікі)<ref name="fsk"/><ref name="travel"/>. Для наведвальнікаў прадугледжана аўтастаянка, размешчаная з боку суседняй вуліцы Піянерскай. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя стадыёны Оршы]] [[Катэгорыя:Вуліца Уладзіміра Леніна (Орша)]] h4d0f7vux608ogrz7sa75p7r7rutxjt 0 809538 5186973 5154652 2026-08-26T05:44:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186973 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Глыбоцкае мясцовае радыёвяшчанне | поўнае_назва = ДУ Рэдакцыя радыёпраграмы «Глыбоцкае мясцовае радыёвяшчанне» | лагатып = | горад = [[Глыбокае]] | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | слоган = | фармат = інфармацыйны | музфармат = | частата = | час_вяшчання = | зона_вяшчання = | створаны = | заснавальнік = | уладальнік = [[Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт]] | кіраўнікі = Чэслаў Францавіч Бернікавіч, галоўны рэдактар<ref name="belsmi.by">[http://belsmi.by/index/smi/radio/glubokskoe_mestnoe_radioveschanie/ Глубокское местное радиовещание] // СМІ Беларусі</ref> | сайт = | on-line_трансляцыя = }} '''Глыбоцкае мясцовае радыёвяшчанне''' — радыёпраграма, рэдакцыя якой была самастойнай структурай пры [[Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт|Глыбоцкім райвыканкаме]]. Адрас рэдакцыі: [[Глыбокае]], [[Маскоўская вуліца (Глыбокае)|Маскоўская вул.]], 8<ref>[https://www.b2b.by/glubokskoe-mestnoe-radioveshhanie-redakciya-radioprogrammy-uchrezhdenie-51016.html ГЛУБОКСКОЕ МЕСТНОЕ РАДИОВЕЩАНИЕ РЕДАКЦИЯ РАДИОПРОГРАММЫ УЧРЕЖДЕНИЕ]</ref>. Мова вяшчання — [[Беларуская мова|беларуская]]<ref>Згодна архіўных выпускаў на [https://vk.com/wall-207768176 старонцы радыё УКантакце], [https://muzjam.org/search/%D0%93%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F Мuzjam], [https://box.hitplayer.ru/?s=%D0%B3%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5 Вox.hitplayer]</ref>. 22.06.1998 рэдакцыя была ўнесена ў Адзіны дзяржаўны рэестр юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў<ref name="bizinspect.by">[https://bizinspect.by/inst/5c1fc81d37b6871c5c31c6ee Редакция радиопрограммы "Глубокское местное радиовещание", УНП 300583598]</ref>. У пэўны час выходзіла па 3 разы на тыдзень<ref name="belsmi.by"/>. З 2016 г. выходзіла на частотах [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|1-га Нацыянальнага канала Беларускага радыё]]<ref>[https://www.mijory.by/rubriki/aktualno/ayonnoe-radio-bolshe-ne-veschaet/ Районное радио больше не вещает] // Міёрскія навіны, 15.01.2016</ref> з выкладаннем запісаў у інтэрнэт. У 2021 г. выпускі навінаў цягам 25 хвілін кожны выходзілі з серады па пятніцу<ref>[https://web.archive.org/web/20211129234334/https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/audio_ru_7/page/1/ Запісы Глыбоцкага радыё на архіўнай версіі сайта Віцебскага аблвыканкама]</ref>. 29.06.2022 зарэгістравана рашэнне ўласніка аб ліквідацыі структуры, і з таго часу радыёпраграма знаходзіцца ў стане ліквідацыі юрасобы<ref name="bizinspect.by"/>. Апошняе абнаўленне старонкі [[УКантакце]] радыё адносіцца да 13 чэрвеня 2022 г<ref>Згодна [https://vk.com/wall-207768176 старонцы радыё УКантакце]</ref>. На старонцы райвыканкама, прысвечанай мясцоваму радыёвяшчанню, не захавалася ніякіх напамінаў пра гэту структуру<ref>[https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/radioveschanie/# Глубокский районный исполнительный комитет]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пры гэтым у навуковым даследванні за больш позні перыяд таго ж года Глыбоцкае мясцовае вяшчанне памылкова разглядалася як актуальная сярод радыёСМІ Віцебшчыны<ref> [https://web.archive.org/web/20240104030856/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/293580/1/148-154.pdf Т. В. Малмыго. СИСТЕМА СОВРЕМЕННОГО РАДИОВЕЩАНИЯ БЕЛАРУСИ], с 150</ref>. А 8 лістапада 2022 г. у [[Веснік Глыбоччыны|мясцовай газеце]] было аб'яўлена, што з гэтага часу навіны Глыбоччыны будуць выходзіць на [[Радыё Віцебск]] у праграме «Утро Придвинья» штодзённа ў 6:40 на 91.2 FM<ref>[https://vg-gazeta.by/2022/11/08/%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8C-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B3%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%BE%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%BE-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%88/ Теперь новости Глубоччины можно слушать по радио] // [[Веснік Глыбоччыны]], 08.11.2022</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://vk.com/wall-207768176 Старонка УКантакце] * [https://web.archive.org/web/20240104030856/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/293580/1/148-154.pdf Т. В. Малмыго. СИСТЕМА СОВРЕМЕННОГО РАДИОВЕЩАНИЯ БЕЛАРУСИ] === Архіўныя запісы выпускаў мясцовага радыёвяшчання === * [https://muzjam.org/search/%D0%93%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F Архіў некаторых запісаў Глыбоцкага мясцовага радыё за 2018-22 гг. на Мuzjam] * [https://box.hitplayer.ru/?s=%D0%B3%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5 Архіў некаторых запісаў Глыбоцкага мясцовага радыё за 2018-22 гг. на Вox.hitplayer] * [https://web.archive.org/web/20211129234334/https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/audio_ru_7/page/1/ Запісы Глыбоцкага радыё на архіўнай версіі сайта Віцебскага аблвыканкама] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]][[Катэгорыя:Глыбоцкі раён]] odpwvmjunipkg7w6gm7isb3fuvvldd3 0 811558 5186940 5176608 2026-08-25T23:29:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў (Больцінікі)]] у [[Бальценіцкая сядзіба]] 5176608 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў}} {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сядзіба Путкамераў |Арыгінальная назва = |Выява = Сядзіба Путкамераў.jpg |Подпіс выявы = 2025 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|413Г000689}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Больцінікі]] |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = ангельская неаготыка |Аўтар праекта = [[Тадэвуш Раствароўскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1895 год |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў''' — сядзібна-паркавы комплекс у [[Больцінікі|Больцініках]] ([[Воранаўскі раён]]). == Гісторыя == [[Файл:Bolciniki,_Putkamier._Больцінікі,_Путкамер_(N._Orda,_27.06.1875-77).jpg|thumb|left|Сядзіба на малюнку Напалеона Орды]] У першай палове XIX ст паселішча стала належаць графам Путкамерам. Тады ж быў пабудаваны першы сядзібны дом у стылі [[класіцызм]]у з элементамі барока. Яго знешні выгляд можна назіраць на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. Гісторыя сядзібы цесна пераплецена з гісторыяй кахання [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]] і польска-беларускага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Марыля была заручана з графам [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынцам Путкамерам]], за якога і выйшла замуж у 1821 годзе. Але праз усё жыццё пранесла ўзаемную сімпатыю да Міцкевіча. Граф ведаў пра іх адносіны, але не супрацьдзейнічаў гэтаму. Больш таго, Адам Міцкевіч часта бываў госцем у сядзібе. У парку непадалёк захаваўся «Камень Міцкевіча», на якім высечаны крыж. Згодна з легендай, яго зрабіў сам Адам Міцкевіч, калі Марыля не прыйшла на іх апошняе спатканне. Пабудова новага сядзібнага дома у стылі ангельскай неаготыкі пачалася ўжо пры нашчадках Марылі і Ваўжынца. Дом быў пабудаваны з чырвонай цэглы па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Пры пабудове выкарыстоўваўся падмурак былой сядзібы, будаўніцтва завяршылася ў 1895 годзе. Путкамеры жылі ў сядзібе да 1939 года, калі з прыходам савецкай улады вымушаны былі пакінуць родныя мясціны. Сёння ў будынку сядзібы размешчаны сельскі клуб і бібліятэка. Унутры захаваліся печы, кафля для якіх была прывезена з Вялікабрытаніі. == Парк == [[Бальценіцкі парк]] закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. Плошча каля 10 га. Парк пейзажнага тыпу. Яго кампазіцыю фарміруюць асобныя групы дрэў і кустоў, адкрытая прастора паляны, суцэльныя пасадкі. Заходні схіл ад дома да паляны, выцягнутай уздоўж даліны, аформлены дзвюма штучнымі тэрасамі. Вялікае значэнне ў фарміраванні ландшафту курцін маюць экзоты, якіх у парку больш за 60 відаў і форм. == Галерэя == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Сядзіба Путкамераў. Галоўны дом.jpg|Галоўны дом Сядзіба Путкамераў. Флігель.jpg|Флігель Сядзіба Путкамераў. Лядоўня.jpg|Лядоўня 01215_Bolteniki_05_05.JPG|Бальценіцкі парк Сядзіба Путкамераў. Валун Міцкевіча..jpg|Валун Міцкевіча Сядзіба Путкамераў. Кафляная печ 1..jpg|Кафляная печ Сядзіба Путкамераў. Кафляная печ 2.jpg|Кафляная печ </gallery> == Спасылкі == * {{radzima|1841}} * {{ГБ|http://https://globustut.by/bolteniki/#manor_main}} [[Катэгорыя:Путкамеры]] [[Катэгорыя:Больцінікі]] [[Катэгорыя:Славутасці Воранаўскага раёна]] s1ba50evadzsaqw1j4l6z9o9rhwn63k 5186942 5186940 2026-08-25T23:30:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186942 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў}} {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сядзіба Путкамераў |Арыгінальная назва = |Выява = Сядзіба Путкамераў.jpg |Подпіс выявы = 2025 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|413Г000689}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Больцінікі]] |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = ангельская неаготыка |Аўтар праекта = [[Тадэвуш Раствароўскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1895 год |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Бальценіцкая сядзіба''' — сядзібна-паркавы комплекс роду [[Путкамеры|Путкамераў]] у [[Больцінікі|Больцініках]] ([[Воранаўскі раён]]). == Гісторыя == [[Файл:Bolciniki,_Putkamier._Больцінікі,_Путкамер_(N._Orda,_27.06.1875-77).jpg|thumb|left|Сядзіба на малюнку Напалеона Орды]] У першай палове XIX ст паселішча стала належаць графам Путкамерам. Тады ж быў пабудаваны першы сядзібны дом у стылі [[класіцызм]]у з элементамі барока. Яго знешні выгляд можна назіраць на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. Гісторыя сядзібы цесна пераплецена з гісторыяй кахання [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]] і польска-беларускага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Марыля была заручана з графам [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынцам Путкамерам]], за якога і выйшла замуж у 1821 годзе. Але праз усё жыццё пранесла ўзаемную сімпатыю да Міцкевіча. Граф ведаў пра іх адносіны, але не супрацьдзейнічаў гэтаму. Больш таго, Адам Міцкевіч часта бываў госцем у сядзібе. У парку непадалёк захаваўся «Камень Міцкевіча», на якім высечаны крыж. Згодна з легендай, яго зрабіў сам Адам Міцкевіч, калі Марыля не прыйшла на іх апошняе спатканне. Пабудова новага сядзібнага дома у стылі ангельскай неаготыкі пачалася ўжо пры нашчадках Марылі і Ваўжынца. Дом быў пабудаваны з чырвонай цэглы па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Пры пабудове выкарыстоўваўся падмурак былой сядзібы, будаўніцтва завяршылася ў 1895 годзе. Путкамеры жылі ў сядзібе да 1939 года, калі з прыходам савецкай улады вымушаны былі пакінуць родныя мясціны. Сёння ў будынку сядзібы размешчаны сельскі клуб і бібліятэка. Унутры захаваліся печы, кафля для якіх была прывезена з Вялікабрытаніі. == Парк == [[Бальценіцкі парк]] закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. Плошча каля 10 га. Парк пейзажнага тыпу. Яго кампазіцыю фарміруюць асобныя групы дрэў і кустоў, адкрытая прастора паляны, суцэльныя пасадкі. Заходні схіл ад дома да паляны, выцягнутай уздоўж даліны, аформлены дзвюма штучнымі тэрасамі. Вялікае значэнне ў фарміраванні ландшафту курцін маюць экзоты, якіх у парку больш за 60 відаў і форм. == Галерэя == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Сядзіба Путкамераў. Галоўны дом.jpg|Галоўны дом Сядзіба Путкамераў. Флігель.jpg|Флігель Сядзіба Путкамераў. Лядоўня.jpg|Лядоўня 01215_Bolteniki_05_05.JPG|Бальценіцкі парк Сядзіба Путкамераў. Валун Міцкевіча..jpg|Валун Міцкевіча Сядзіба Путкамераў. Кафляная печ 1..jpg|Кафляная печ Сядзіба Путкамераў. Кафляная печ 2.jpg|Кафляная печ </gallery> == Спасылкі == * {{radzima|1841}} * {{ГБ|http://https://globustut.by/bolteniki/#manor_main}} [[Катэгорыя:Путкамеры]] [[Катэгорыя:Больцінікі]] [[Катэгорыя:Славутасці Воранаўскага раёна]] 6ma5y01t5057xgqv1ij16xtmmo0qbmr 0 811682 5186962 5171223 2026-08-26T04:20:30Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Бальценіцкая сядзіба]] 5186962 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бальценіцкая сядзіба]] t00fm5ads398adsefnpuzxv8f24uew4 0 812053 5187033 5177356 2026-08-26T08:53:07Z Aliaksei Lastouski 75892 5187033 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі | Выява = [[File:Wincenty Sleńdziński. Napoleon Galicki.jpg|thumb|Вікенцій Сляндзінскі. Партрэт Напалеона Галіцкага, прафесара Харкаўскага ўніверсітэта. 1868]] | Дата нараджэння = [[1818]] | Месца нараджэння = [[Вілейка]] | Дата смерці = [[15 снежня]] [[1881]] | Месца смерці = [[Сэрвач]] | Род дзейнасці = [[ветэрынар]] | Месца працы = [[Харкаўскі ўніверсітэт]], Харкаўская ветэрынарная школа | Альма-матар = [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] | Навуковы кіраўнік = Караль Вішнеўскі }}'''Напалеон Дзям'янавіч Галіцкі''' ([[1818]], [[Вілейка]] - [[15 снежня]] [[1881]], [[Сэрвач (Вілейскі раён)|Сэрвач]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]]) - лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар Вышэйшага ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В.А., Смолянинов В.К., Северин Р.В., Хомутовская С.А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ – ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818–15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842–1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў Маладзечанскай гімназіі. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[Дацэнт|дацэнтам]] кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з'ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. - [Санкт-Петербург, 1858?]. - 84 с.; 23. О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года){{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Галіцкі Напалеон Дзям'янавіч}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем'янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] <references /> [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейцы]] [[Катэгорыя:Ветэрынарыя]] [[Катэгорыя:Ветэрынары]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] 511wjiyps8qllmnh6s02kgg491wo1zj 5187034 5187033 2026-08-26T08:54:34Z Aliaksei Lastouski 75892 5187034 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі | Выява = [[File:Wincenty Sleńdziński. Napoleon Galicki.jpg|thumb|Вікенцій Сляндзінскі. Партрэт Напалеона Галіцкага, прафесара Харкаўскага ўніверсітэта. 1868]] | Дата нараджэння = [[1818]] | Месца нараджэння = [[Вілейка]] | Дата смерці = [[15 снежня]] [[1881]] | Месца смерці = [[Сэрвач]] | Род дзейнасці = [[ветэрынар]] | Месца працы = [[Харкаўскі ўніверсітэт]], Харкаўская ветэрынарная школа | Альма-матар = [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] | Навуковы кіраўнік = Караль Вішнеўскі }}'''Напалеон Дзям'янавіч Галіцкі''' ([[1818]], [[Вілейка]] - [[15 снежня]] [[1881]], [[Сэрвач (Вілейскі раён)|Сэрвач]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]]) - лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар Вышэйшага ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В.А., Смолянинов В.К., Северин Р.В., Хомутовская С.А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ – ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818–15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842–1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў [[Маладзечанская гімназія|Маладзечанскай гімназіі]]. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[Дацэнт|дацэнтам]] кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з'ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. - [Санкт-Петербург, 1858?]. - 84 с.; 23. О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года){{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Галіцкі Напалеон Дзям'янавіч}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем'янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] <references /> [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейцы]] [[Катэгорыя:Ветэрынарыя]] [[Катэгорыя:Ветэрынары]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] nkzjsfuxcusonrph8vgewjzb44o6srr 5187057 5187034 2026-08-26T10:23:56Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5187057 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Напалеон Дзем'янавіч Галіцкі | Выява = [[File:Wincenty Sleńdziński. Napoleon Galicki.jpg|thumb|Вікенцій Сляндзінскі. Партрэт Напалеона Галіцкага, прафесара Харкаўскага ўніверсітэта. 1868]] | Дата нараджэння = [[1818]] | Месца нараджэння = [[Вілейка]] | Дата смерці = [[15 снежня]] [[1881]] | Месца смерці = [[Сэрвач]] | Род дзейнасці = [[ветэрынар]] | Месца працы = [[Харкаўскі ўніверсітэт]], Харкаўская ветэрынарная школа | Альма-матар = [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] | Навуковы кіраўнік = Караль Вішнеўскі }}'''Напалеон Дзям'янавіч Галіцкі''' ([[1818]], [[Вілейка]] - [[15 снежня]] [[1881]], [[Сэрвач (Вілейскі раён)|Сэрвач]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]]) - лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар Вышэйшага ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В.А., Смолянинов В.К., Северин Р.В., Хомутовская С.А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ – ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818–15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842–1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў [[Маладзечанская гімназія|Маладзечанскай гімназіі]]. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[Дацэнт|дацэнтам]] кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з'ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. - [Санкт-Петербург, 1858?]. - 84 с.; 23. О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года){{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем'янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейцы]] [[Катэгорыя:Ветэрынарыя]] [[Катэгорыя:Ветэрынары]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] tf5elvmfchn5ep4qng6hjc8ehh4ojan 5187058 5187057 2026-08-26T10:27:00Z M.L.Bot 261 афармленне 5187058 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Род дзейнасці = [[ветэрынар]] | Месца працы = [[Харкаўскі ўніверсітэт]], Харкаўская ветэрынарная школа | Навуковы кіраўнік = Караль Вішнеўскі }} '''Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі''' ({{ВДП}}) — лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар Вышэйшага ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В. А., Смолянинов В. К., Северин Р. В., Хомутовская С. А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ — ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818-15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842—1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў [[Маладзечанская гімназія|Маладзечанскай гімназіі]]. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[дацэнт]]ам кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з’ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. — [Санкт-Петербург, 1858?]. — 84 с.; 23. О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года){{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем'янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейцы]] [[Катэгорыя:Ветэрынарыя]] [[Катэгорыя:Ветэрынары]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] khiw4iq9o22p83z03qh5zq05pxkbq3l 5187075 5187058 2026-08-26T10:33:41Z M.L.Bot 261 5187075 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца працы = * [[Харкаўскі ўніверсітэт]] * Харкаўская ветэрынарная школа }} '''Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі''' ({{ВДП}}) — лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар Вышэйшага ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В. А., Смолянинов В. К., Северин Р. В., Хомутовская С. А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ — ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818-15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842—1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў [[Маладзечанская гімназія|Маладзечанскай гімназіі]]. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[дацэнт]]ам кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з’ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. — [Санкт-Петербург, 1858?]. — 84 с.; 23. О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года){{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем'янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейцы]] [[Катэгорыя:Ветэрынарыя]] [[Катэгорыя:Ветэрынары]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] 0mv9vuwisrmak8w8efetrs1rp0t3wtm 5187076 5187075 2026-08-26T10:35:24Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Напалеон Дзям'янавіч Галіцкі]] у [[Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі]]: пад стандартны апостраф 5187075 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца працы = * [[Харкаўскі ўніверсітэт]] * Харкаўская ветэрынарная школа }} '''Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі''' ({{ВДП}}) — лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар Вышэйшага ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В. А., Смолянинов В. К., Северин Р. В., Хомутовская С. А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ — ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818-15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842—1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў [[Маладзечанская гімназія|Маладзечанскай гімназіі]]. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[дацэнт]]ам кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з’ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. — [Санкт-Петербург, 1858?]. — 84 с.; 23. О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года){{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем'янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейцы]] [[Катэгорыя:Ветэрынарыя]] [[Катэгорыя:Ветэрынары]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] 0mv9vuwisrmak8w8efetrs1rp0t3wtm 5187078 5187076 2026-08-26T10:36:02Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5187078 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца працы = * [[Харкаўскі ўніверсітэт]] * Харкаўская ветэрынарная школа }} '''Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі''' ({{ВДП}}) — лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар Вышэйшага ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В. А., Смолянинов В. К., Северин Р. В., Хомутовская С. А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ — ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818-15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842—1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў [[Маладзечанская гімназія|Маладзечанскай гімназіі]]. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[дацэнт]]ам кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з’ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. — [Санкт-Петербург, 1858?]. — 84 с.; 23. О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года){{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем’янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] sm99d17flurx3is3i4ruu9lvybxtftq 5187083 5187078 2026-08-26T10:46:32Z M.L.Bot 261 5187083 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца працы = * [[Харкаўскі ўніверсітэт]] * Харкаўская ветэрынарная школа }} '''Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі''' ({{ВДП}}) — лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В. А., Смолянинов В. К., Северин Р. В., Хомутовская С. А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ — ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818-15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842—1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў [[Маладзечанская гімназія|Маладзечанскай гімназіі]]. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[дацэнт]]ам кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з’ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. — [Санкт-Петербург, 1858?]. — 84 с.; 23. О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года){{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем’янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] aaqnfwppxrj2rtyijax1a3yrncvye8u 5187106 5187083 2026-08-26T11:05:51Z M.L.Bot 261 5187106 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца працы = * [[Харкаўскі ўніверсітэт]] * Харкаўская ветэрынарная школа }} '''Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі''' ({{ВДП}}) — лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар Вышэйшага ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В. А., Смолянинов В. К., Северин Р. В., Хомутовская С. А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ — ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818-15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842—1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў [[Маладзечанская гімназія|Маладзечанскай гімназіі]]. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[дацэнт]]ам кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з’ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. — [Санкт-Петербург, 1858?]. — 84 с.; 23. О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года){{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем’янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] sm99d17flurx3is3i4ruu9lvybxtftq 5187108 5187106 2026-08-26T11:06:23Z M.L.Bot 261 5187108 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца працы = * [[Харкаўскі ўніверсітэт]] * Харкаўская ветэрынарная школа }} '''Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі''' ({{ВДП}}) — лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В. А., Смолянинов В. К., Северин Р. В., Хомутовская С. А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ — ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818-15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842—1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў [[Маладзечанская гімназія|Маладзечанскай гімназіі]]. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[дацэнт]]ам кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з’ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. — [Санкт-Петербург, 1858?]. — 84 с.; 23. О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года){{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем’янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] aaqnfwppxrj2rtyijax1a3yrncvye8u 5187109 5187108 2026-08-26T11:08:18Z M.L.Bot 261 /* Публікацыі */ 5187109 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца працы = * [[Харкаўскі ўніверсітэт]] * Харкаўская ветэрынарная школа }} '''Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі''' ({{ВДП}}) — лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В. А., Смолянинов В. К., Северин Р. В., Хомутовская С. А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ — ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818-15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842—1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў [[Маладзечанская гімназія|Маладзечанскай гімназіі]]. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[дацэнт]]ам кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з’ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == * Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. — [Санкт-Петербург, 1858?]. — 84 с.; 23. * О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. * Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года) {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем’янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] 5plnjm7lno8ihf8nqfpeb4dskxtae84 5187110 5187109 2026-08-26T11:08:54Z M.L.Bot 261 /* Публікацыі */ 5187110 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца працы = * [[Харкаўскі ўніверсітэт]] * Харкаўская ветэрынарная школа }} '''Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі''' ({{ВДП}}) — лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В. А., Смолянинов В. К., Северин Р. В., Хомутовская С. А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ — ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818-15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842—1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў [[Маладзечанская гімназія|Маладзечанскай гімназіі]]. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[дацэнт]]ам кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з’ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == * Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. — [Санкт-Петербург, 1858?]. — 84 с.; 23. * О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. * Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем’янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] ay5tx5rz8aohg62eloma5l44cwdvx7d 5187170 5187110 2026-08-26T11:56:43Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ +1 5187170 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца працы = * [[Харкаўскі ўніверсітэт]] * Харкаўская ветэрынарная школа }} '''Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі''' ({{ВДП}}) — лекар-[[ветэрынар]], заснавальнік і першы дырэктар ветэрынарнага вучылішча ў [[Харкаў|Харкаве]].<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref><ref>[https://repo.btu.kharkiv.ua/server/api/core/bitstreams/0e1baf0e-015d-487b-aa4b-71b3d7da1719/content Головко В. А., Смолянинов В. К., Северин Р. В., Хомутовская С. А. ОСНОВАНИЕ, СТАНОВЛЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ШКОЛЫ ЭПИЗООТОЛОГОВ ХГЗВА // Проблеми зооінженерії та ветеринарної медицини.] </ref><ref>[https://dnsgb.com.ua/assets/files/konf-2022-05-20.pdf Жванко Л., Приходько Т. НАПОЛЕОН ГАЛИЦЬКИЙ — ВЕТЕРИНАРНИЙ ЛІКАР, ПЕРШИЙ ДИРЕКТОР ВИЩОГО ВЕТЕРИНАРНОГО УЧИЛИЩА В ХАРКОВІ (1818-15 (28) ГРУДНЯ 1881). // Історія освіти, науки і техніки в Україні : матеріали ХVІІ Всеукр. конф. молодих учених та спец., присвяч. 180-річниці від дня народження Анастасія Єгоровича Зайкевича (1842—1931), Київ, 19-20 трав. 2022 р. Вінниця: : ТВОРИ, 2022. С. 64-66.] </ref> == Біяграфія == Навучаўся ў [[Маладзечанская гімназія|Маладзечанскай гімназіі]]. Скончыў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэмію]] ў [[Вільня|Вільні]] ў 1837 годзе са званнем ветэрынарнага лекара 1-й ступені. У тым жа годзе быў прызначаны у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі універсітэт]] празектарам заатаміі пры прафесары Каралі Вішнеўскім. Ужо з 1840 г. яму даручаюць чытаць фармакагнозію і аператыўную заахірургію. У 1838 годзе ён заснаваў практычную ветэрынарную школу, атрымаўшы за гэта прызнанне ад кіраўніцтва навучальнай установы. 11 чэрвеня 1842 года яму было прысвоена званне доктара 1-га аддзялення на медыцынскім факультэце. На працягу наступных пяці гадоў ён выкладаў [[Заатэрапія|заатэрапію]], [[Судовая медыцына|судовую медыцыну]], вёў клінічныя заняткі. Паступова круг чытаемых прадметаў пашыраўся і да канца 1840-х гг. ён становіцца выдатнай заменай прафесару К. Вішнеўскаму, які пайшоў на пенсію. У 1848 годзе ён быў зацверджаны [[дацэнт]]ам кафедры ветэрынарных навук Харкаўскага ўніверсітэта з правам выкладання курсаў і кіраўніцтва практычнай ветэрынарнай школай. У тым жа годзе ён удзельнічаў у ліквідацыі [[Эпідэмія|эпідэміі]] [[Халера|халеры]] ў Стаўрапальскай губерні, за што атрымаў найвышэйшую імператарскую падзяку. Разам са сваімі калегамі і студэнтамі ён прымаў непасрэдны ўдзел у барацьбе з [[Чума|чумой]] у паўднёвых губернях Расійскай імперыі і ліквідацыі халеры ў Харкаве. Быў членам камісіі, якая прымала ўступныя экзамены на ветэрынарнае і медыцынскае аддзяленні ўніверсітэта. Паралельна здаў магістарскія экзамены, атрымаўшы ступень магістра ў 1849 годзе. 6 чэрвеня 1851 года найвышэйшым загадам быў прызначаны першым дырэктарам Харкаўскай ветэрынарнай школы (адначасова быў пераведзены на пасаду прафесара), якая была адкрыта 1 жніўня 1851 года на базе існуючай практычнай школы ветэрынарнай медыцыны (рэфармаванай у інстытут у 1873 годзе). Вопыт і веды Галіцкага былі запатрабаваны ў імперыі, ён неаднаразова дасылаўся ў камандзіроўкі па губернях з мэтай рэвізіі пастаноўкі ветэрынарнай справы або ў дапамогу барацьбе з эпідэміямі жывёлы. Замежныя камандзіроўкі прадугледжвалі знаёмства з вопытам пастаноўкі ветэрынарнай справы ў краінах Еўропы і ўдзел у міжнародных з’ездах ветэрынараў у Гамбургу (1863) і Вене (1865). Перад выхадам у адстаўку ў 1867 г. вучоны сістэматызаваў і апублікаваў свае шматгадовыя назіранні пад назвай: «''Пра чуму рагатай жывёлы, як прычыны нездавальняючага стану нашай жывёлагадоўлі і аб мерах па ліквідацыі гэтага зла''» (1865 г.). == Публікацыі == * Отчет о путешествии по Германии, Бельгии и Франции с целью изучения ветеринарных учебных заведений / [Соч.] Дир. Харьк. вет. уч-ща Галицкого. — [Санкт-Петербург, 1858?]. — 84 с.; 23. * О чуме рогатого скота, как причине неудовлетворительного состояния нашего скотоводства и о мерах для устранения этого зла. Харьков: Университетская типография, 1865. * Путешествие професора Галицкого в Херсонскую, Екатеринославскую, Полтавскую и Харьковскую губернии для осмотра чумопрививательных заведений и лучших заводов домашних животных (отчет сего путешествия представлен в Министерство и напечатан отдельными оттисками, 1866 года). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=http://www.medycynawet.edu.pl/archives/967/6924-summary-med-weter-80-8-408-413-2024|аўтар=Lubow Żwanko, Dmytro Kibkało, Jarosław Sobolewski|загаловак=Professor Napoleon Halitsky (1818-1881) - founder of the Kharkiv Veterinary School, outstanding scientist and practicing veterinarian|год=2024|выданне=Medycyna Weterynaryjna|том=80|выпуск=8|старонкі=408–413|issn=0025-8628|doi=10.21521/mw.6924}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-04}} {{DEFAULTSORT:Галіцкі Напалеон Дзем’янавіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] 3zbl9eulmu918zs25w90drncy1911jd 0 812254 5187020 5176493 2026-08-26T08:16:58Z Kanstas 126220 афармленне 5187020 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Ігнацы Касакоўскі | дата нараджэння = 1757 | месца нараджэння = Кракаўскае ваяводства | дата смерці = 3 ліпеня 1829 | месца смерці = Варшава | прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] , [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)]], [[Царства Польскае]] | Commons = | Rodovid = | сувязі = | роспіс = | герб = Herb Slepowron.jpg |выява=JazepIgnacyKasakouski.jpg}} '''Юзаф Ігнацы Корвін-Касакоўскі''' гербу [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]], крыпта. ''Дж.'' ''К.'' , (нар. [[1757|1757 г.]] у Кракаўскім ваяводстве, памёр [[3 ліпеня]] [[1829|1829 г.]] у [[Варшава|Варшаве]] ) — генеральны сакратар Часовага ўрада Літвы ў 1812 г., [[Падчашы|чашнік]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1794 г., чашнік [[Коўна|Ковенскі]] ў 1787-1794 гг., [[камергер]] у 1782 г., дзеючы дзяржаўны саветнік, член Літоўскай [[Адукацыйная камісія|адукацыйнай камісіі]], польскі палітычны і адукацыйны дзеяч, пісьменнік. == Біяграфія == Ён быў сынам Антонія (памёр у 1773 г.), кіраўніка [[Навагрудак|Навагрудка]] (якога не варта блытаць з яго цёзкамі — [[Антоні Касакоўскі|Антоніем Касакоўскім]] — [[Кашталян|кашталянам]], памёр у 1798 г., і Антоніем Касакоўскім — паэтам, памёр у 1786 г.), і Канстанцыі, народжанай Красноўскай. Яго братам быў біскуп Лівоніі [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] (пам. 1808). Другі брат, Леанард Касакоўскі, камергер караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], быў членам сейма ад [[Кракаў|Кракава]] ў 1793 годзе. Першую адукацыю атрымаў у Кракаве (1763 г.). Некалькі месяцаў (1775–1776) ён служыў у Літоўскім пяхотным гвардзейскім палку. У чэрвені 1776 года ён паехаў у [[Вена|Вену]], ''каб'' удасканаліць свае навыкі, але ў сярэдзіне 1777 года вярнуўся ў [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. З кастрычніка 1777 года жыў у святароў-місіянераў з Варшавы. Улетку 1779 года ён спыняўся ў Кракаве. Пасля вяртання ў Варшаву ён пачаў працаваць у юрыдычнай фірме Яна Енджэя Борха ([[Вялікі канцлер літоўскі|вялікага канцлера]] [[Карона Польскага каралеўства|Кароны]]). Ён быў камергерам (верагодна, з 1780 года) пры двары свайго сваяка, біскупа Лівоніі [[Юзаф Казімір Касакоўскі|Юзафа Казіміра Касакоўскага]], а затым займаў пасаду чашніка Ковенскага (1787-1794). Камісар [[Камісіі парадкавыя цывільна-вайсковыя|Камісіі па грамадзянска-ваенным парадку]] [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] [[Ковенскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ковенскага павета]] ў 1790 г. У сакавіку 1793 года, як дарадца генеральнага [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкага гарадскога савета]] Вялікага Княства Літоўскага, ён быў прызначаны ў Скарбніцкую камісію Вялікага Княства Літоўскага. У 1793 годзе ён удзельнічаў у літоўскай змове, будучы ў той час цесна звязаным з сям'ёй Грозман ў Вільні (ён меў пачуцці да Тэклы Грозман). 17 ліпеня 1794 года [[Паўстанне 1794 года|паўстанцкая]] [[Найвышэйшая нацыянальная рада]] прызначыла яго сакратаром Дэпартамента бяспекі. Адначасова ён быў і [[Падчашы вялікі літоўскі|вялікім чашнікам Літвы]] . Пасля паразы [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] вярнуўся ў Вільню. Там, у сакавіку 1796 года, ён ажаніўся з нядаўна разведзенай (з [[Якуб Ясінскі|Якубам Ясінскім]]) Тэклай Грозман), якая памерла праз некалькі месяцаў (3 студзеня 1797 года). Другой жонкай Касакоўскага была Марыя Церабяшанка. Пасля паўстання ён засяродзіўся на адукацыйнай дзейнасці. У 1795 годзе ён стаў членам Літоўскай адукацыйнай камісіі (якая кіравала, сярод іншага, [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэтам]]). Ён быў дырэктарам школ у [[Літоўская губерня|Літоўскай губерні]], а з 1803 года займаў падобную пасаду ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Ён арганізаваў сярэднюю школу ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]], а таксама перадаў школам Свіслачы кніжную калекцыю з каля 1000 тамоў і два глобусы. 15 студзеня 1806 года ён стаў ганаровым членам Віленскага ўніверсітэта, а 12 снежня 1807 года — дырэктарам школ [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Пасля ўступлення [[Вялікая армія|войскаў Напалеона]] ў Літву, 1 ліпеня 1812 года, ён стаў генеральным сакратаром Камісіі часовага ўрада [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага княства Літоўскага]]. У доме Касакоўскага праходзілі ўрадавыя пасяджэнні. У 1815 годзе разам з урадавай камісіяй ён на кароткі час эміграваў у [[Лейпцыг]]; пасля вяртання ў Варшаву ён аднавіў сваю працу ў сферы адукацыі. 13 верасня 1815 года ён стаў ганаровым членам Дэпартамента асветы Часовага ўрада [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]], а 7 студзеня 1817 года — генеральным інспектарам радавай камісіі па рэлігійных канфесіях і народнай асветы. Ён дасягнуў годнасці сапраўднага дзяржаўнага саветніка. Ён быў суарганізатарам Варшаўскага дабрачыннага таварыства і актыўна ўдзельнічаў у [[Масонства|масонстве]] . З 6 лютага 1820 года ён быў членам Таварыства сяброў навукі. == Творчасць == У эпоху [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сейма]] ён быў аўтарам вядомых сатырычных твораў. Ён пісаў вершы, перакладаў літаратуру і апублікаваў шматлікія гістарычныя працы. Ён таксама пакінуў дзённікавыя запісы. На працягу некалькіх гадоў (верагодна, 1805–1806) ён быў членам рэдакцыйнага калектыву «[[Dziennik Wileński|Дзённіка Віленскага]] », адным з заснавальнікаў якога ён быў. === Важнейшыя працы === # ''Rys życia i pism Dawida Pilchowskiego... Dnia 24 maja 1804 roku'', "Roczniki Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" t. 4 (1807), s. 31-44 # ''Pamiętniki 1781-1808'', rękopis w Bibliotece Krasińskich sygn. 5726 # ''Zbiór wierszy'', rękopis w Bibliotece Narodowej sygn. Pol. Q.XIV.62 (dawna sygn. Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu); zawartość: Dobrodziejstwa. Hymny religijne; Śpiewy litewskie na wzór Niemcewicza polskich (powst. przed rokiem 1815); Bajki i przypowieści; wiersze różne z wieku XVIII i początku XIX # ''Przeczucie, czyli hrabia Zahorowski (Saurau) i Jasio z krzywą główką (Krummköpfchen). Powieść listowna'', "Pamiętnik Warszawski" t. 8 (1817), s. 129-176 i odb. Warszawa 1817 # ''Pamiętniki 1815-1819'', urywki w rękopisie Biblioteki Narodowej sygn. Pol. 9.XVIII.8 (dawna sygn. Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu) # ''Rys prywatnego i publicznego życia Franciszka Ksawerego Bohusza... czytany na posiedzeniu publicznym Towarzystwa d. 24 stycznia 1824...'', "Roczniki Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" t. 17 (1824), s. 136-147. Акрамя таго, паэзія і трактаты Касакоўскага публікаваліся ў наступных перыядычных выданнях: «Dziennik Wileński» (1805–1806; tu: Ogólne wyobrażenie rolnictwa, 1805 nr 1-2; Wieśniak. Poemat, 1805 nr 2; rec. ''Teorii jestestw organicznych'' Jędrzeja Śniadeckiego, 1805 nr 3; rec. ''Dziejów systemów filozoficznych'' J. M. de Gérando, 1806 nr 6; O przyczynach różnicy gospodarstwa angielskiego od framcuskiego, 1806 nr 6), «Nowy Pamiętnik Warszawski» (''Czas''. Wiersz, t. 8, r. 1802, s. 251)., т ''.'' 8, 251). Лічылася, што Касакоўскі быў аўтарам паэмы ''«Да нацыі»'' (Калі б я калісьці быў каралём, я б не быў такім слабым...), напісанай у 1788 годзе, і сатырычнай літоўскай кнігі ''«Ацэс»,'' якая распаўсюджвалася ў асобніках у перыяд Таргавіцкай канфедэрацыі. Рукапісы (копіі) некаторых яго твораў захаваліся ў Ягелонскай бібліятэцы, рэферэнсны нумар: 7220 I, к. 43 і рэгістрацыйны нумар Нацыянальнай бібліятэкі 6716, к. 67-8. === Пераклады === # J. Delille: ''Cztery pory roku'', "Nowy Pamiętnik Warszawski" t. 8 (1802), s. 359-361; fragmenty przedr. F. K. Dmochowski w: I. Krasicki: ''O rymotwórstwie i rymotwórcach'' w: ''Dzieła'' t. 3, Warszawa 1803 – Wdzięczność wzajemna; Marmur. (wyjątki z ''L'Homme de champs''), "Dziennik Wileński" 1805 nr 2; fragm. ''Czterech pór'' w rękopisie Ossolineum sygn. 1286/I # G. Legouvé: ''Zalety kobiet. Poema przekładania...'', Warszawa 1803 (2 wydania), wyd. następne: Kraków 1813; Kraków 1814; Kraków 1823, (tytuł oryginału: ''Le Mérite des femmes''), od wyd. 3 (z roku 1813) do druku dołączano przekł. wiersza St. Vincent: ''Do kobiet'' (pierwodruk w "Dzienniku Wileńskim") # J. N. Bouilly, M. J. Pain: ''Nienawiść kobiet. Komedia w 1 akcie'', wyst. (prawdopodobnie 1. raz?) Lwów 3 sierpnia 1818; o tym wyst. (bez podania tłumacza) inform. B. Lasocka: ''Teatr lwowski w l. 1800-1842'', Warszawa 1967. === Спісы і матэрыялы === # Да Дж. Альбертрандзі як прэзідэнт Таварыства сяброў навукі, рукапіс: Бібліятэка PAN, Кракаў, архіў № 1 # Да Тэадора Джордана, 2 лісты (без даты), рукапіс: Ossolineum, рэферэнсны нумар 6770/І # Да К. Козмяны 2 лісты (без даты), рукапіс: Biblioteka PAN Kraków, рэферэнсны нумар 2031, т. 1-2 # Ад Э. Славацкага ад 14 жніўня 1812 г., з рукапісу Ягелонскай бібліятэкі, апублікаванага С. Макоўскі, З. Судольскі: ''У коле блізкіх паэта.'' ''Лісты сям'і Юліуша Славацкага'', Варшава 1960. «Бібліятэка Таварыства імя Адама Міцкевіча», № 1, с. 23-24 # ''Наведванне пачатковай школы ў г.'' ''1807 год.'' ''Справаздача аб наведванні'' , рукапіс: Бібліятэка Чартарыйскіх (Архіў Віленскага куратарскага бюро, рэф. № 330) # Апісанні службаў 1809–1810 гг., рукапісы: Бібліятэка Чартарыйскіх (Архіў Віленскай папячыцельскай рады, рэф. № 273-274). == Абраныя даследаванні == # J. N. Kossakowski: ''Pamiętnik (z 1781-1782)'', wyd. J. Weyssenhoff, "Biblioteka Warszawska" 1895 t. 2 # ''Akty powstania Kościuszki'': t. 1-2, wyd. Sz. Askenazy, W. Dzwonkowski, Kraków 1918 # (Некралогі): "Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego" 1829 nr 151, 153; "Gazeta Warszawska" z 4 VII 1829; "Kurier Warszawski" 1829 nr 175 # S. B. Jundziłł: ''Pamiętniki życia'' (powst. w latach 1835–1840), wyd. A. M. Kurpiel, Kraków 1905 (s. 147) jako odb. z "Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce" t. 13 (1914) # F. S. Dmochowski: ''Wspomnienia od 1806 do 1830 r.'', Warszawa 1858; wyd. następne oprac. Z. Libera (Warszawa) 1959 "Biblioteka Pamiętnikarzy Polskich i Obcych" # M. Baliński: ''Pamiętniki o Janie Śniadeckim'' t. 1, Wilno 1864–1865, s. 671, 688 # F. M. Sobieszczański: "Encyklopedia powszechna" Orgelbranda, t. 15 (1864) # S. Kossakowski: ''Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich'' t. 1-2, Warszawa 1876 # K. W. Wójcicki: ''Społeczność Warszawy w początkach naszego stulecia (1800-1830)'', Warszawa 1877, s. 35, 64 # "Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce" t. 1 (1878), s. 215-216. == Бібліяграфія == * Edmund Rabowicz, ''Józef Kossakowski'', w: ''[[:pl:Polski_Słownik_Biograficzny|Polski Słownik Biograficzny]]'', tom XIV, 1968–1969 * T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskej - Nowy Korbut. Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 604-606. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1829 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1757 годзе]] [[Катэгорыя:Масоны Польшчы]] [[Катэгорыя:Педагогі Польшчы]] [[Катэгорыя:Падчашыі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Падчашыі ковенскія]] [[Катэгорыя:Касакоўскія]] 398qazbxdavkqlvi85opojdoudgor1f 0 812336 5186955 5177591 2026-08-26T00:08:40Z АлесьНавіцкі90 162483 5186955 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае прынамсі восем замежных моў, гэта англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, нямецкая{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўнік» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімуму беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Партугальска-беларускі слоўнічак» (у сакавіку 2000 года Бусел паведамляў, што праца над ім завершана на 99,9 %)<ref name="nn2000slounik">{{cite web |аўтар=Бусел, Мікола |url=https://nashaniva.com/94281 |title=Слоўнік «Нашай Нівы» |website=Наша Ніва |date=2000-03-12 |access-date=2026-08-26 }}</ref> * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}). Складзены разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]; асобным выданнем выйшаў у 2019 годзе пад назвай ''Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў'', змяшчае каля 4000 слоў, мае 167 старонак, ISBN 978-5-904790-90-5.<ref name="finna2019">{{Cite web |url=https://kansalliskirjasto.finna.fi/Record/fikka.5413794 |title=Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў : змяшчае каля 4000 слоў |website=Kansalliskirjasto |language=fi |access-date=2026-08-26 }}</ref> Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумаў найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * «Англа-беларускі слоўнік навуковых тэрмінаў па астраноміі, матэматыцы, фізіцы і хіміі» (даступны ў электронным выглядзе)<ref name="movazbor">{{cite web |url=https://movazbor.github.io/slouniki/ |title=Слоўнікі, даведнікі, моўныя інструменты |website=Мовазбор |access-date=2026-08-26 }}</ref>. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» навагрэчаскага літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстыка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментарыі публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Ідылія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94176|title=Мікола Бусел. Ідылія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Сьвінастратэгія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95979|title=Мікола Бусел. Сьвінастратэгія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Хуацявы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/84166|title=Мікола Бусел. Хуацявы|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншых. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} [[Катэгорыя:Паліглоты]] efxs8xer6hyu7oulq4efi86i3zgifo2 5186956 5186955 2026-08-26T00:10:21Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Пераклады, публіцыстыка і творчасць */ 5186956 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае прынамсі восем замежных моў, гэта англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, нямецкая{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўнік» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімуму беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}). Складзены разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]; асобным выданнем выйшаў у 2019 годзе пад назвай ''Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў'', змяшчае каля 4000 слоў, мае 167 старонак, ISBN 978-5-904790-90-5.<ref name="finna2019">{{Cite web |url=https://kansalliskirjasto.finna.fi/Record/fikka.5413794 |title=Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў : змяшчае каля 4000 слоў |website=Kansalliskirjasto |language=fi |access-date=2026-08-26 }}</ref> Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумаў найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * «Англа-беларускі слоўнік навуковых тэрмінаў па астраноміі, матэматыцы, фізіцы і хіміі» (даступны ў электронным выглядзе)<ref name="movazbor">{{cite web |url=https://movazbor.github.io/slouniki/ |title=Слоўнікі, даведнікі, моўныя інструменты |website=Мовазбор |access-date=2026-08-26 }}</ref>. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» навагрэчаскага літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстыка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментарыі публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Ідылія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94176|title=Мікола Бусел. Ідылія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Сьвінастратэгія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95979|title=Мікола Бусел. Сьвінастратэгія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Хуацявы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/84166|title=Мікола Бусел. Хуацявы|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншых. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} [[Катэгорыя:Паліглоты]] fjgzs9nl4yu96ke8g08ucoydpne2bjn 5187029 5186956 2026-08-26T08:47:35Z M.L.Bot 261 вфтр 5187029 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае прынамсі восем замежных моў, гэта англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, нямецкая{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўнік» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімуму беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}). Складзены разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]; асобным выданнем выйшаў у 2019 годзе пад назвай ''Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў'', змяшчае каля 4000 слоў, мае 167 старонак, ISBN 978-5-904790-90-5.<ref name="finna2019">{{Cite web |url=https://kansalliskirjasto.finna.fi/Record/fikka.5413794 |title=Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў : змяшчае каля 4000 слоў |website=Kansalliskirjasto |language=fi |access-date=2026-08-26 }}</ref> Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумаў найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * «Англа-беларускі слоўнік навуковых тэрмінаў па астраноміі, матэматыцы, фізіцы і хіміі» (даступны ў электронным выглядзе)<ref name="movazbor">{{cite web |url=https://movazbor.github.io/slouniki/ |title=Слоўнікі, даведнікі, моўныя інструменты |website=Мовазбор |access-date=2026-08-26 }}</ref>. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» навагрэчаскага літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстыка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментарыі публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Ідылія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94176|title=Мікола Бусел. Ідылія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Сьвінастратэгія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95979|title=Мікола Бусел. Сьвінастратэгія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Хуацявы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/84166|title=Мікола Бусел. Хуацявы|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншых. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} [[Катэгорыя:Паліглоты]] 4soyvbf2cmwk4ppcha9724upfuynd0h 5187036 5187029 2026-08-26T08:55:32Z M.L.Bot 261 5187036 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''', псеўданім '''Дзядзька Мікола''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае прынамсі восем замежных моў, гэта англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, нямецкая{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўнік» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімуму беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}). Складзены разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]; асобным выданнем выйшаў у 2019 годзе пад назвай ''Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў'', змяшчае каля 4000 слоў, мае 167 старонак, ISBN 978-5-904790-90-5.<ref name="finna2019">{{Cite web |url=https://kansalliskirjasto.finna.fi/Record/fikka.5413794 |title=Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў : змяшчае каля 4000 слоў |website=Kansalliskirjasto |language=fi |access-date=2026-08-26 }}</ref> Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумаў найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * «Англа-беларускі слоўнік навуковых тэрмінаў па астраноміі, матэматыцы, фізіцы і хіміі» (даступны ў электронным выглядзе)<ref name="movazbor">{{cite web |url=https://movazbor.github.io/slouniki/ |title=Слоўнікі, даведнікі, моўныя інструменты |website=Мовазбор |access-date=2026-08-26 }}</ref>. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» навагрэчаскага літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстыка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментарыі публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Ідылія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94176|title=Мікола Бусел. Ідылія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Сьвінастратэгія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95979|title=Мікола Бусел. Сьвінастратэгія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Хуацявы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/84166|title=Мікола Бусел. Хуацявы|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншых. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikola_Busiel/|title=Мікола Бусел {{!}} Беларуская Палічка|website=knihi.com|access-date=2026-08-26}} — Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў і некалькі перакладаў Костаса Варналіса і Гарасьё Кірогі * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} [[Катэгорыя:Паліглоты]] 2cyqee36hk97bzetdn86821ls2lv0yd 5187043 5187036 2026-08-26T09:04:29Z M.L.Bot 261 не ізаляваны 5187043 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''', псеўданім '''Дзядзька Мікола''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным караткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае прынамсі восем замежных моў, гэта англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, нямецкая{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўнік» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімуму беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}). Асобным выданнем, складзены разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]], выйшаў у 2019 годзе пад назвай ''Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў'', каля 4000 слоў, 167 старонак, ISBN 978-5-904790-90-5.<ref name="finna2019">{{Cite web |url=https://kansalliskirjasto.finna.fi/Record/fikka.5413794 |title=Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў : змяшчае каля 4000 слоў |website=Kansalliskirjasto |language=fi |access-date=2026-08-26 }}</ref> Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумаў найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * «Англа-беларускі слоўнік навуковых тэрмінаў па астраноміі, матэматыцы, фізіцы і хіміі» (даступны ў электронным выглядзе)<ref name="movazbor">{{cite web |url=https://movazbor.github.io/slouniki/ |title=Слоўнікі, даведнікі, моўныя інструменты |website=Мовазбор |access-date=2026-08-26 }}</ref>. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» новагрэчаскага літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстыка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментарыі публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Ідылія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94176|title=Мікола Бусел. Ідылія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Сьвінастратэгія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95979|title=Мікола Бусел. Сьвінастратэгія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Хуацявы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/84166|title=Мікола Бусел. Хуацявы|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншых. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikola_Busiel/|title=Мікола Бусел {{!}} Беларуская Палічка|website=knihi.com|access-date=2026-08-26}} — Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў і некалькі перакладаў Костаса Варналіса і Гарасьё Кірогі * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} [[Катэгорыя:Паліглоты]] 77ql8llq1mrhced9v2qhgr4vjk8ljuv 5187044 5187043 2026-08-26T09:06:22Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5187044 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''', псеўданім '''Дзядзька Мікола''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным караткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае прынамсі восем замежных моў, гэта англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, нямецкая{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўнік» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімуму беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}). Складзены разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]], асобным выданнем выйшаў у 2019 годзе пад назвай ''Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў'', каля 4000 слоў, 167 старонак, ISBN 978-5-904790-90-5.<ref name="finna2019">{{Cite web |url=https://kansalliskirjasto.finna.fi/Record/fikka.5413794 |title=Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў : змяшчае каля 4000 слоў |website=Kansalliskirjasto |language=fi |access-date=2026-08-26 }}</ref> Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумаў найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * «Англа-беларускі слоўнік навуковых тэрмінаў па астраноміі, матэматыцы, фізіцы і хіміі» (даступны ў электронным выглядзе)<ref name="movazbor">{{cite web |url=https://movazbor.github.io/slouniki/ |title=Слоўнікі, даведнікі, моўныя інструменты |website=Мовазбор |access-date=2026-08-26 }}</ref>. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» новагрэчаскага літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстыка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментарыі публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Ідылія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94176|title=Мікола Бусел. Ідылія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Сьвінастратэгія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95979|title=Мікола Бусел. Сьвінастратэгія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Хуацявы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/84166|title=Мікола Бусел. Хуацявы|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншых. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikola_Busiel/|title=Мікола Бусел {{!}} Беларуская Палічка|website=knihi.com|access-date=2026-08-26}} — Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў і некалькі перакладаў Костаса Варналіса і Гарасьё Кірогі * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} [[Катэгорыя:Паліглоты]] rvs67y7a4p1wlpue5gng3nu8x3x6d4m 5187045 5187044 2026-08-26T09:07:35Z M.L.Bot 261 /* Прызнанне */ 5187045 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''', псеўданім '''Дзядзька Мікола''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным караткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае прынамсі восем замежных моў, гэта англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, нямецкая{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўнік» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімуму беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}). Складзены разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]], асобным выданнем выйшаў у 2019 годзе пад назвай ''Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў'', каля 4000 слоў, 167 старонак, ISBN 978-5-904790-90-5.<ref name="finna2019">{{Cite web |url=https://kansalliskirjasto.finna.fi/Record/fikka.5413794 |title=Diccionario escolar español-bielorruso = Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў : змяшчае каля 4000 слоў |website=Kansalliskirjasto |language=fi |access-date=2026-08-26 }}</ref> Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумаў найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. * «Англа-беларускі слоўнік навуковых тэрмінаў па астраноміі, матэматыцы, фізіцы і хіміі» (даступны ў электронным выглядзе)<ref name="movazbor">{{cite web |url=https://movazbor.github.io/slouniki/ |title=Слоўнікі, даведнікі, моўныя інструменты |website=Мовазбор |access-date=2026-08-26 }}</ref>. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» новагрэчаскага літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстыка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментарыі публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Ідылія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94176|title=Мікола Бусел. Ідылія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Сьвінастратэгія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95979|title=Мікола Бусел. Сьвінастратэгія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Хуацявы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/84166|title=Мікола Бусел. Хуацявы|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншых. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikola_Busiel/|title=Мікола Бусел {{!}} Беларуская Палічка|website=knihi.com|access-date=2026-08-26}} — Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў (першае выданне ТБМ), некалькі перакладаў Костаса Варналіса і Гарасьё Кірогі. * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} [[Катэгорыя:Паліглоты]] 7z1sqonkhtauume5ktca8qzw5kdsjsv 0 812703 5186968 5181514 2026-08-26T04:41:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186968 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Lyady (Vitebsk region) 1a.jpg|thumb|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Лядах''' — (лета 1941 — 2 красавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскія гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Ляды (Дубровенскі раён)|Ляды]] [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Стварэнне гета == У 1939 годзе ў Лядах жылі 897 яўрэяў — 40% насельніцтва<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://shtetle.com/Shtetls/lyady/lyady.html |title=Проект «Голоса еврейских местечек. Витебская область». Ляды |access-date=2020-01-20 |archive-date=2020-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128064318/http://shtetle.com/shtetls/lyady/lyady.html |url-status=live }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=557}}<ref name=autogenerated2>''Р. А. Золотовицкий.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/zolotovichi.html Месторождение смысла жизни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130622092725/http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/zolotovichi.html |date=22 чэрвеня 2013 }}</ref>. 15 (14{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}) ліпеня 1941 года Ляды захоплены немцамі. Акупацыя доўжылася да 8 кастрычніка 1943 года{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated6>''Г. Винница.'' Горечь и боль. Орша, 1982</ref>. Адразу пасля акупацыі спецпадраздзяленні [[СС]] разам з мясцовымі [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыяністамі]] ператварылі мястэчка ў гета, якое ахоўвалася паставымі, асабліва старанна ў начны час{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated7>Журнал «Край Смоленский», 1992 год, № 4, стр. 30-31</ref>. Габрэям забаранілі з’яўляцца без нашывак у выглядзе [[жоўтая зорка|жоўтай зоркі]], хадзіць па ходніках, знаходзіцца ў грамадскіх месцах і малоць зерне на млыне{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=557}}. Прадстаўнікоў нацыянальнасці прымушалі выконваць самыя цяжкія працы, а габрэяў-мужчын запрагалі ў вазы летам і ў сані зімой і прымушалі замест коней вазіць ваду для немцаў. Вязні голымі рукамі ў мароз брукавалі цэглай цэнтральную вуліцу мястэчка, пры гэтым ім забаранялі карыстацца насілкамі і інструментамі, і нават проста выпростваць спіну{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated7 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. У лютым 1942 года акупанты арганізавалі ў Лядах яшчэ і так званае «малое гета» ў школе і парку каля яе, загнаўшы туды сотні яўрэяў, абгарадзіўшы тэрыторыю плотам з калючым дротам і паставіўшы вышкі з кулямётамі. У пачатку сакавіка 1942 года ў Лядах стварылі яшчэ адно гета, куды прыганялі яўрэяў і з бліжэйшых вёсак<ref>''Л. Смиловицкий''. Катастрофа евреев в Белоруссии. 1941—1944 гг. Тель-Авив, 2000</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. == Масавыя забойствы == Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці супраціву, і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Па гэтай прычыне 30 верасня 1941 года, спецыяльна перад святам [[Ём-Кіпур]], нацысты расстралялі ў Лядах групу яўрэяў-мужчын, а ад пакінутых запатрабавалі кантрыбуцыю{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=557-558}}. У першы дзень [[Песах]]а, 2 красавіка 1942 года, усіх яўрэяў — 1200 чалавек — сагналі і пад узмоцненым канвоем павялі ў гару па старой Смаленскай дарозе да супрацьтанкавага рова ў 300 метрах ад дарогі за рэчкай [[Мярэя|Мярэя]]. Людзей выводзілі групамі і расстрэльвалі. Забойства працягвалася цэлы дзень. Многія проста падалі ў яму і параненыя былі закапаныя жывымі{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=276}}<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5>{{РЕЭ|Ляды}}</ref><ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. Акрамя [[Айнзацкаманда 8|айнзацкаманды 8]], у забойствах яўрэяў у Лядах прымалі ўдзел [[дапаможная паліцыя|паліцаі]] з мясцовых жыхароў, [[Украінскі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|украінскія паліцаі]]<ref name=autogenerated2 />. Руская сям’я схавала габрэйскую дзяўчынку гадоў 11-12 на хутары Бухарына, але хтосьці яе выдаў. Яе прывялі назад у гета, зламалі кожны палец і забілі. Адным з яе забойцаў быў мясцовы жыхар Іван Пузыроў<ref name=autogenerated2 />. Усяго з 18 ліпеня 1941 года па 8 кастрычніка 1943 года немцы забілі ў Лядах больш за 2000 яўрэяў, а многія з насельнікаў гета загінулі ад голаду і тыфу<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. Ужо на наступны дзень пасля вызвалення мястэчка прадстаўнікі [[Надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|НДК]] зрабілі раскопку расстрэльнага рова, выявіўшы там знявечаныя целы забітых яўрэяў<ref name=autogenerated4>''Вячеслав Тамаркин.'' [http://mishpoha.org/library/03/0304.shtml Глас убиенных молчать не даёт!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100702052309/http://mishpoha.org/library/03/0304.shtml |date=2 ліпеня 2010 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=276, 277}}<ref name=autogenerated7 /><ref>Газета «Красноармейская правда», 31 октября 1943 года</ref>. == Выпадкі выратавання == Выжылі цудам толькі некалькіх габрэяў мястэчка Ляды<ref name=autogenerated4 />: * Фрыда Залманаўна Велікоўская (па мужу Коган), рэпатрыявалася з сям’ёй у Ізраіль; * Дора Барысаўна Малкіна (па мужу Катляр), памерла ў 1996 годзе ў Маскве; * Ілля Самойлавіч Фрадкін, памёр у 1980-х гадах у Маскоўскай вобласці; * Ара Длы, жыў у Санкт-Пецярбургу; * Сёстры Ніна і Жэня Зільберборд, беглі з гета, сталі партызанкамі, жылі пасля вайны ў Дуброўне Віцебскай вобласці, памерлі ў 1990-х гадах; * Тамаркін Вячаслаў Львовіч, пасля рэпатрыяваўся ў Ізраіль, напісаў кнігу пра Лядаў{{sfn|«Выстояли и победили: свидетельствуют архивы»|2005|с=7}}. Пасля вайны ў мястэчка вярнуліся толькі некалькі габрэяў, а ў сярэдзіне 1990-х гадоў памёр Леў Саламонавіч Эрэнбург (апошні габрэй мястэчка Ляды)<ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/lyady.html Хранитель памяти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110823193619/http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/lyady.html |date=23 жніўня 2011 }}</ref>. == Памяць == 19 чэрвеня 1966 года сваякі загінулых габрэяў на свае сродкі вырабілі і ўсталявалі побач з Лядамі на месцы расстрэлу вязняў гета помнік ахвярам фашызму без згадкі пра габрэяў — надпіс кажа пра савецкіх грамадзян<ref name=autogenerated5 />{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated7 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|Ф.С. Кулакоў, М.А. Ляшчынскi, А.Л. Петрашкевіч i iнш. (рэдкал.), А.Я. Гаўруцікаў, Р.П. Кахноўская (укладальнікi). «Памяць. Дубровенскi раён». — Мн.: «Паліграфафармленне», 1997. — ISBN 985-6351-02-02. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Выстояли и победили: свидетельствуют архивы»|2005|М.В. Пищуленок, В.В. Федосов, В.Л. Половцев и др. (редкол.), Т.В. Буевич, С.Ю. Каравка и др. (составители). «Выстояли и победили: свидетельствуют архивы». — Витебск: «Государственный архив Витебской области», 2005. — ISBN 985-6733-11-1.}} {{ВС}} {{Гета на Беларусі}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Ляды]] [[Катэгорыя:Гісторыя Дубровенскага раёна]] bw5a9ii0qhkwtkzxsebz3a0n1oud4k3 0 812900 5187049 5186208 2026-08-26T09:32:30Z M.L.Bot 261 /* Археалагічныя */ 5187049 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох умацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на [[Канстанцкі сабор]] (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.{{sfn|Rowell|2008|p=112—127}} Умацаванне было драўляным і дастаткова вялікім, каб змясціць прынамсі 3000-4000 чалавек з іх скарбам.{{sfn|Rowell|2008|p=112—127}} Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Трох Крыжоў (Лысай, Крывой), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га<ref name=":0" /> і да 22 га{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}} паводле розных ацэнак. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам {{Не перакладзена 5|Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці|lt|Vilniaus tvirtovė}} на ўзвышшы Алтарыя (Нагорны парк) пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]], калі здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=9, 21, 23, 43}}. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=8}}. == Гістарыяграфія == Праз скупасць крыніц лакалізацыя Крывога горада была дыскусійнай{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=1}}. Працяглы час, следам за хронікамі [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] і працамі [[Альберт Каяловіч|Альберта Каяловіча]], яго атаяснялі з Ніжнім замкам{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=1—2}}. [[Міхал Балінскі]] сцвярджаў, што даліну Свінтарога (Swiat-Roh) [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]] пазней назвалі Крыўгорадам. [[Юзаф Крашэўскі]] ў даследаванні гісторыі Вільні (1840), [[Уладзіслаў Загорскі]] і [[Юліюш Клос]] у даведніках пра Вільню (адпаведна, 1923 і 1929), выдаўцы архіўных дакументаў віленскага капітулу [[Ян Фіялэк]] і [[Уладзіслаў Сямковіч]] атаяснялі Ніжні замак з Крывым горадам. У планах упарадкавання зялёных насаджэнняў Вільні 1920-х і 1930-х гадоў Ніжні замак таксама называўся Крывым горадам.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}} Першым абгрунтаваў існаванне трох асобных віленскіх замкаў — Верхняга, Ніжняга і Крывога, [[Васіль Рыгоравіч Васілеўскі|Васіль Васілеўскі]], у дакладзе на IX-м з’ездзе расійскіх археолагаў (1893) у Вільні{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}. Аднак Васілеўскі лакалізаваў Крывы горад на [[Вуліца Бакшта|вуліцы Бакшта]], на месцы {{Не перакладзена 5|Бастэя (Вільня)|бастэі|lt|Vilniaus gynybinės sienos bastėja}}{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}. [[Мячыслаў Ліманоўскі]] падтрымаў гіпотэзу ў працы ''Najstarsze Wilno'' (1930), а Уладзіслаў Сямковіч у артыкуле пра віленскага намесніка [[Гануль|Гануля]] (1931){{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}. Таксама такую лакалізацыю падтрымала і [[Марыя Лаўмянская]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://vkl.by/articles/2341|title=Віленскі Крывы замак|author=Валерый Пазднякоў|author-link=Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - vkl.by|date=2019|access-date=2026-08-23}}</ref>. Гіпотэзу пра асобны трэці замак падтрымалі і [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, пасля раскопак 1930-х гадоў яны лакалізоўвалі Крывы горад на Бекешавай гары{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}, а яго назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы<ref name=":0" />. У 1940 годзе [[Марыян Маралёўскі]] адзначаў, што ўзвышша Алтарыя ўключае не толькі гару Бекеша, але і іншыя, большыя і вышэйшыя, у першую чаргу Лысую, якую таксама называюць Крывой або Трох Крыжоў, а таксама Столавую. Шмат гісторыкаў пагадзілася з гіпотэзай Галубовіча, але былі і тыя, хто сумняваўся.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}} У 1950-я гады пасля ўласных раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] крытыкаваў высновы Галубовічаў, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — гары Трох Крыжоў (тым часам Лысай), якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. Імаверна, гіпотэзу Таўтавічуса пацвердзілі раскопкі [[Вітаўтас Даўгудзіс|Вітаўтаса Даўгудзіса]] ў 1988 і 1991 гадах.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}} Яшчэ ў 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе Вільні, на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней пабудавалі [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|касцёл святых Францішка і Бярнарда]], даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада».<ref name=":0" />{{sfn|Rowell|2008|p=112—127}} == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні з мэтай лакалізаваць Крывы горада{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=2—3}}. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Раскоп 1933 года быў закладзены каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — у лагчыне паміж гарамі Бекеша і Трох Крыжоў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Каля гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, якая складалася з трох гарызонтаў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=2—3}}. Гэтыя знаходкі яны датавалі XII—XIV стагоддзямі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=2—3}}. У раёне паўднёвай пляцоўкі яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым на іншых пагорках{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=35}}. Там яны выявілі сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшчынёй ад 1,5 да 4,2 метраў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=35}}. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыня гары Бекеша зрэзана як мінімум на 2 метры (скапана каля 2&nbsp;230 м³ грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=21, 23}}. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=38}}. Такім чынам, культурны пласт на вяршыні гары быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але ён закансерваваўся на схілах і ў нізінах тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы яго і адкапалі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=23}}. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]], ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Сталовай і Трох Крыжоў, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт жыхароў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Па выніках Таўтавічус апублікаваў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958){{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта на гэтых тэрасах была забудова. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, умацаваны па краях завостранымі палямі.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=33—34}} У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў [[Вітаўтас Даўгудзіс]], раскопы закладаліся на самай вяршыні і схілах гары Трох Крыжоў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Выяўлены рэшткі валоў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. * I тысячагоддзе н. э. — умацаванае паселішча [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]]. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. Даўгудзіс адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. гара Трох Крыжоў была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=33}} Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, [[Сігітас Ласавіцкас|Ласавіцкасам]] і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, [[радыевугляродны аналіз]] (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=29}} У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі [[Андрус Вайцэкаўскас]] і [[Саўлюс Сарцэвічус]]. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша Алтарыя побач будынкаў па [[Вуліца Тадэвуша Касцюшкі (Вільня)|вуліцы Тадэвуша Касцюшкі]]-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля падножжа гары Трох Крыжоў. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія звязвала абарончую і планіровачную структуру Вільні.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=33}} У 2024 годзе праведзены маштабныя археалагічныя даследаванні пад кіраўніцтвам [[Атас Жвірбліс|Атаса Жвірбліса]] каля былога арыштанцкага дома па вуліцы Касцюшкі-1. Участак размешчаны каля падножжа ўзвышша і гары Трох Крыжоў, паблізу сутокаў Вільні і Віліі. Раскопкі пацвердзілі шчыльна заселенае паўночнае прадзамча Крывога горада, якое развівалася ўжо ў канцы XIII стагоддзя.{{sfn|Žvirblys|2025|pp=116, 120}} Найбольш значная знаходка — рэшткі зрубнога будынка (4,0 × 3,5 м, дэндрахраналагічны аналіз паказаў, што дрэвы зрублены ў 1313—1315 гадах) з мураванай печчу з чырвонай і жоўтай цэглы. На цэгле з муроўкі печы выяўлены адбітак сабачай лапы. Гэта адна з самых ранніх мураваных печаў, знойдзеных у Вільні.{{sfn|Žvirblys|2025|pp=121}} Прыкладна за 20 метраў на паўднёвы захад ад дома з печчу выяўлены фрагмент старажытнай дарогі, выкладзенай дошкамі (шырынёй 18—25 см). Дарога арыентавана ў кірунку паўночны ўсход — паўднёвы захад і, імаверна, звязвала Крывы горад з Ніжнім замкам.{{sfn|Žvirblys|2025|p=124}} Жыхары прадзамча змагаліся з балоцістым грунтам і высокім узроўнем падземных вод. Знайдзена пабудаваная ў 1323—1324 гадах магутная каркасная канструкцыя з бярвёнаў, запоўненая торфам і пяском, якая стабілізавала схіл пагорка і абараняла забудову ад апоўзняў і размывання Віліяй, якая ў XIV ст. цякла значна бліжэй да падножжа ўзвышша{{sfn|Žvirblys|2025|pp=123}}. Высокай вільготнасці (бескіслароднае асяроддзе) закансервавала ў культурным пласце шмат арганічных артэфактаў XIV стагоддзя. Сярод іх — фрагменты скуранога абутку і рэдкая для таго часу знаходка: скураны мячык для гульняў, звязаны са збудаваннем 1323—1324 гадоў{{sfn|Žvirblys|2025|pp=123}}. Таксама знойдзена драўляная палка з навершам, якую літоўскія археолагі лічаць паганскім культавым атрыбутам, бо шмат такіх прадметаў знойдзена ў пластах XIV ст. на Ніжнім замку і іх няма ў пластах пазнейшага часу{{sfn|Žvirblys|2025|pp=126-127}}. Археабатанічныя даследаванні пластоў XIV стагоддзя выявілі, што аснову харчавання жыхароў паўночнага прадзамча складалі проса, грэчка, жыта, сачавіца і ячмень. Таксама ўжывалі лясныя ягады (маліны, суніцы, журавіны), лясныя арэхі, хмель і каноплі. Знаходкі [[Пустазелле|пустазелля]], характэрнага для азімых пасеваў, пацвярджае выкарыстанне тэхналогій глыбокага арання зямлі ў ваколіцах горада.{{sfn|Banionytė, Karaliūtė|2025|p=148-150}}{{sfn|Žvirblys|2025|p=131}} === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=34}} У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар [[Сігітас Ласавіцкас]]{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=35}}. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на гары Трох Крыжоў, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама горы Сталовую, Бекеша і тры плато паміж імі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=37}}. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=37}}. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=37}}. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=35—37}}. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=38}}. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=38}}. У 2010 годзе выйшла даследаванне [[Гедзімінас Вайткевічус|Гедзімінаса Вайткевічуса]] і [[Лідыя Кішкене|Лідыі Кішкене]] з рэканструкцыі [[палеарэльеф]]а (першапачатковага ландшафту) Крывога горада{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=36}}. Для аднаўлення яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=39—40}}. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на гары Трох Крыжоў, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня гары Трох Крыжоў была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлага грунту і даводзілі, што плошча гары Трох Крыжоў была дастатковай для размяшчэння галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Вайткевічус і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць на розныя часткі ўзвышша, але гэта змяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы [[Віргіліюс Пугачаўскас]], [[Саўлюс Сарцэвічус]] і [[Аксана Валёнене]]{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=1}}. Па выніках апублікавана некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=1, 24}}. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=8, 24—25}}. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Правялі геалагічныя даследаванні — зроблена 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластаванняў грунта{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=24—25}}. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=25}}. ; Галоўныя высновы рэканструкцыі * Гара Трох Крыжоў была на 2-3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня была на 18 метраў шырэй у паўднёва-ўсходнім кірунку{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=28}}. * Сталовая гара да 1831 года не мела плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=30}}. * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=32}}. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=43}}. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=44}}. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=44}}. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://www.journals.vu.lt/archaeologia-lituana/article/view/45519|ref=Banionytė, Karaliūtė|аўтар=Laura Banionytė, Rūta Karaliūtė|загаловак=The 14th c. Inhabitants of the Outskirts of Curvum Castrum: Paleoenvironment and Diet Based on Archaeobotanical Research Data from Kosciuškos Street 1|год=2025|выданне=Archaeologia Lituana|том=26|старонкі=140–162|issn=1392-6748|doi=10.15388/ArchLit.2025.26.6}} * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * {{артыкул |ref = Rowell |аўтар = Rowell S. C. |загаловак = Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą |выданне = Lietuvos pilys |год = 2008 |нумар=4|старонкі = 112—127 |мова = lt }} * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė O.'', ''Pugačiauskas V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * {{Артыкул|спасылка=https://www.zurnalai.vu.lt/archaeologia-lituana/article/view/45520|ref=Žvirblys|аўтар=Atas Žvirblys|загаловак=Research Conducted at the Site of T. Kosciuškos Street 1, Vilnius|год=2025|выданне=Archaeologia Lituana|том=26|старонкі=116–139|issn=1392-6748|doi=10.15388/ArchLit.2025.26.5}} * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В.'', ''Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] n6lf54sb1tc0sv77o39ycspt8bmnae1 0 812911 5186967 5186194 2026-08-26T04:40:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5186967 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Kamen (Lepel district) 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Камені''' (лета — 17 верасня 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Камень (Лепельскі раён)|Камень]] [[Лепельскі раён|Лепельскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у мястэчку [[Камень (Лепельскі раён)|Камень]] акупанты арганізавалі гета. Габрэі пражылі там усяго два з паловай месяцы — да серады 17 верасня 1941 года<ref name=autogenerated1>''Г. Райхельсон.'' [http://mishpoha.org/n22/22a18.shtml Когда кричат камни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140310153259/http://mishpoha.org/n22/22a18.shtml |date=10 сакавіка 2014 }}</ref>. Захапіўшы вёску, немцы адразу ж загадалі габрэям нашыць на адзенне [[жоўтая зорка|жоўтыя шасціканцовыя]] латы{{sfn|«Памяць. Лепельскі раён»|1999|с=184}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=385}}. Адразу пасля акупацыі пачалося адкрытае рабаванне яўрэйскіх дамоў. Аднавяскоўцы забіралі ў суседзяў-габрэяў усё, што хацелі. Таксама разрабавалі і [[сінагога|сінагогу]], якая стаяла побач з возерам ля базарнай плошчы<ref name=autogenerated1 />. Гета не было агароджана і габрэяў пакінулі жыць у сваіх дамах, выкарыстоўваючы на сельгасработах{{sfn|«Памяць. Лепельскі раён»|1999|с=184}}. За некалькі дзён да запланаванага поўнага знішчэння гета яўрэям мястэчка абвясцілі, што 17 верасня 1941 года іх нібыта перавядуць у Лепельскае гета. У загадзе нацыстаў было пазначана, што калі хтосьці з сям’і будзе адсутнічаць, то ўсю сям’ю расстраляюць<ref name=autogenerated1 />. 17 (16<ref name=autogenerated2>Государственный архив Витебской области (ГАВО), — фонд 2088, опись 2, дело 3, листы 178, 179, 188</ref>) верасня 1941 года немцы сагналі ўсіх габрэяў мястэчка ў адзін дом, дзе знаходзілася вытворчасць па апрацоўцы воўны. Калі ўсіх вывелі на базарную плошчу і пабудавалі ў калону, людзі пачалі крычаць і адмаўляліся ісці — усім стала зразумела, што паколькі да [[Лепель|Лепеля]] больш за 20 кіламетраў, то старыя і дзеці не дойдуць і, значыць, іх вядуць кудысьці недалёка. Затым немцы спачатку вывезлі ва ўрочышчы Боркі (менш за кіламетр ад цэнтра мястэчка) на грузавіку яўрэяў-мужчын і прымусілі выкапаць ямы{{sfn|«Памяць. Лепельскі раён»|1999|с=184}}<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=385}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. Асуджаных людзей пагналі ва ўрочышча Боркі, а лядашчых старых і самых маленькіх дзяцей везлі на некалькіх падводах. Канвой складаўся з немцаў і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаяў]]. Справа ад урочышча знаходзілася возера, злева — нізіна, а з двух бакоў невысокія ўзгоркі, на адным з якіх былі старыя вясковыя могілкі. Карнікі паставілі з боку могілак кулямёт, а з боку іншага пагорка — ачапленне. Падчас акцыі былі расстраляныя 177 (158<ref name=autogenerated2 />) чалавек{{sfn|«Памяць. Лепельскі раён»|1999|с=184, 209}}<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=385}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. == Выпадак выратавання == Майсей Аксенцаў (Мейсе) — адзіны, хто выжыў падчас расстрэлу. У краю ямы ён крыкнуў: «Разбягайцеся, ратуйцеся!», ударыў паліцая рыдлёўкай па галаве, кінуўся на іншага, і ў беспарадку падлеткі-хлопчыкі пачалі разбягацца. Майсей нырнуў у ледзяную ваду возера, сарваў чарот для дыхання і залег неглыбока на дне. Карнікі, прастраляўшы месца, сышлі ва ўпэўненасці, што ён забіты. Некалькі месяцаў Майсей хаваўся ў аднаго селяніна, а потым здолеў знайсці партызан і да канца вайны помсціў за сям’ю. Селянін, які выратаваў яго, быў расстраляны, яго жонку адвезлі ў Лепель і падвергнулі публічнай лупцоўцы. Прозвішча выратавальнікаў засталося невядомым<ref name=autogenerated1 /><ref>''А. Шульман.'' [http://lepel.by/art_23.html Сто лет спустя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140310153728/http://lepel.by/art_23.html |date=10 сакавіка 2014 }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=385}}. == Памяць == На месцы забойства яўрэяў Майсей з бацькам Гірша Райхельсонам (чые родныя таксама былі забітыя на гэтым месцы) збудаваў часовы драўляны помнік і ахаваў магілу, каб там не пасвілася быдла<ref name=autogenerated1 />. У 1966 (1967{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=385}}) годзе, калі Майсея ўжо не было ў жывых, на гэтым месцы быў усталяваны пастаянны помнік ахвярам [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|Катастрофы]]. Гірш Райхельсон разам з інжынерам-будаўніком Іосіфам Міхайлавічам Рэйтманам, чые сваякі таксама загінулі ў Камені, зрабілі праект і сабралі грошы. Віцебскі аблвыканкам даў дазвол на выраб і ўсталяванне помніка і агароджы 5 на 7 метраў. 29 жніўня 1966 года адбылося адкрыццё помніка<ref name=autogenerated1 />. Праз год у Гірша Райхельсона ў Віцебскім аблвыканкаме ў абмен на прысваенне помніку рангу афіцыйнага «помніка ахвярам фашызму» запатрабавалі прыбраць з надпісу слова «габрэі» і перарабіць [[Зорка Давіда|шасціканцовую зорку]] ў пяціканцовую. Нягледзячы на катэгарычную адмову, гэтыя змены былі зробленыя ў сярэдзіне 1970-х гадоў без згоды аўтараў помніка<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=385}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Памяць. Лепельскi раён»|1999|Э.Н. Гнеўка, Г.Б. Красоўская, В.П. Собалева (рэдактары), М.М. Місюра, А.А. Петрашкевіч, Б.В. Ульянка i iнш. (рэдкал.), В.Я. Ланікiна, А.У. Стэльмах (укладальнікi). «Памяць. Лепельскi раён». — Мн.: Беларусь, 1999. — 640 с. — ISBN 985-01-0291-8. }} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Камень]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лепельскага раёна]] [[Катэгорыя:Камень (Лепельскі раён)]] gx6fjet0k2cy04i1wp8drulxr3zmc7f 0 813141 5186846 5185704 2026-08-25T20:37:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186846 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Жырмуны (значэнні)}} {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius and the Neris River - Mount Gediminas (53876685152).jpg|міні|Панарама Жырмунаў з боку Замкавай гары]] '''Жырмуны''', таксама '''Жырму́най'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Žirmūnai}}, {{lang-pl|Żyrmuny}}, {{lang-ru|Жирмунай}})&nbsp;— адзін з найбуйнейшых гістарычных і сучасных жылых раёнаў [[Вільня|Вільні]], размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад [[Стары горад (Вільня)|Старога горада]]. Сёння гэта самая густанаселеная [[сянюнія]] (староства) горада, якая ахоплівае гістарычныя мясцовасці [[Тускуляны]], Дзераўніцтва, [[Паўночны гарадок (Вільня)|Паўночны гарадок]], [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]] і непасрэдна ўласна Жырмуны. Раён адметны сваёй багатай ваеннай гісторыяй, а таксама тым, што стаў першым у [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] прыкладам маштабнай мікрараённай забудовы, якая была адзначана вышэйшымі дзяржаўнымі прэміямі<ref name="vle_zir">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/zirmunai/|title=Žirmūnai|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=17 снежня 2021|lang=lt}}</ref>. == Этымалогія == [[Файл:Losiovka.jpg|міні|справа|Прадмесце Ласёўка на карце канца XIX стагоддзя]] Назва раёна паходзіць ад аднайменнай гістарычнай [[Жырмунская вуліца (Вільня)|Жырмунскай вуліцы]], якая існавала тут яшчэ з часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і была пазначана на планах горада XVI стагоддзя. У сваю чаргу, вуліца атрымала назву ад беларускага мястэчка [[Жырмуны]] (цяпер у [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]), якое гістарычна з’яўлялася буйным цэнтрам літоўскамоўнага насельніцтва. У літаратуры і ўспамінах старых віленчукоў часам сустракаецца сцвярджэнне, што ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Другая Рэч Паспалітая|міжваеннай Польшчы]] ўся гэтая мясцовасць называлася «Ласёўка» ({{lang-pl|Łosiówka}}). Аднак выдатны літоўскі мовазнавец [[Ёнас Юркштас]] даказаў, што гэтая назва датычылася толькі невялікай пачатковай часткі раёна. Акрамя таго, назва зусім не звязана з ласямі (таму яе нельга перакладаць як ''Briedynė''), а ўтворана ад прозвішча расійскага генерала Аляксандра Лосева, які быў удзельнікам здушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] і ў 1866 годзе выкупіў тут гістарычны маёнтак Дзераўніцтва, а пазней і суседнія Тускуляны<ref name="vle_zir"/>. Паўднёвая частка сучасных Жырмунаў (былыя [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) у XIX стагоддзі часта фігуравала на картах пад назвай [[Пірамонт]] (''Пірамонцкі завулак''). Паводле звестак гісторыка і краязнаўца [[Адам Ганорый Кіркор|Адама Кіркора]], гэтая назва (арыг. ''Пюромонт'') паходзіць ад імя расійскага генерала і віцебскага крайчага Тадэвуша (Фадзея) Пюра, які каля 1778 года заснаваў тут на правым беразе Віліі палац. Яго сядзіба славілася вытанчаным густам і гасціннасцю, а сучаснікі называлі яе «зямным раем»{{sfn|Киркор|1852|с=158}}<ref name="map1904">{{cite web |url=https://retromap.ru/15190412_z16_54.692890,25.284926 |title=План горда Вилны (Vilnius City Plan 1904) |year=1904 |lang=ru}}</ref> == Гісторыя == === Ранні перыяд і Рыбакі === [[Файл:Zvejai old panorama.jpg|міні|злева|Прадмесце Рыбакі на акварэлі [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], пачатак XIX стагоддзя]] Паводле гістарычных звестак, у XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучасных Жырмунаў існавала некалькі невялікіх вёсак: Ляонішкі, Казлішкі, Шэймінішкі і Пашэймінішкі. Усе яны зніклі з карты горада ў канцы XVIII стагоддзя, пакінуўшы пасля сябе толькі тапанімічныя сляды ў назвах сучасных вуліц<ref name="storymaps">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/3c906cf1b99c4c4b9da07f39c25e71a4|title=Žirmūnai Istorija apie mikrorajoną|publisher=ArcGIS StoryMaps|date=14 студзеня 2023|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Šv. Teresės bažnyčia Žvejų priemiestyje.jpg|міні|справа|Касцёл Святой Тэрэзы ў прадмесці Рыбакі (каля 1830)]] Самая паўднёвая частка Жырмунаў, размешчаная насупраць [[Комплекс віленскіх замкаў|Віленскіх замкаў]], гістарычна належала да паселішча Рыбакі ({{lang-lt|Žvejai}}). Археалагічныя даследаванні паказваюць, што рыбацкая вёска магла існаваць тут ужо ў канцы XIV стагоддзя, а ў XVI стагоддзі тут з'явілася адзіная ў Вялікім Княстве Літоўскім мануфактура па вытворчасці [[Шкло|шкла]]<ref name="delfi_zvejai">{{cite web |url=http://whatson.delfi.lt/archive/article.php?id=7133408 |title=Unique discoveries in the uncovered historical suburb of Vilnius |date=22 ліпеня 2005 |publisher=Delfi.lt |lang=lt}}</ref>. У 1563 годзе, пасля будаўніцтва першага моста праз Вілію (на месцы сучаснага [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]]), Рыбакі сталі неад'емнай часткай горада. У гэтым жа прадмесці знаходзіліся найстарэйшыя і найбуйнейшыя ў Літве яўрэйскія могілкі (вядомыя як ''Шніпішок''), упершыню згаданыя ў 1592 годзе. Нягледзячы на афіцыйнае закрыццё ў 1830 годзе, пахаванні там працягваліся; менавіта на гэтых могілках першапачаткова быў пахаваны [[Віленскі гаон]] (пазней яго парэшткі былі перанесены)<ref name="gaon">{{cite journal|author=Leiman Sh. Z.|title=Who is buried in Vlina Gaon's tomb?|journal=Jewish Action|year=1998|volume=59|issue=2|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, у XVI стагоддзі ў прадмесці існавала праваслаўная царква Святой Варвары, якая пазней згарэла і больш не аднаўлялася{{sfn|Киркор|1852|с=184}}. [[Файл:JewishCemeteryVilnius.jpg|міні|злева|Старыя яўрэйскія могілкі, знішчаныя ў 1950-я гады (фота 1922 года)]] У гэты перыяд тут пераважала драўляная забудова<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/vilniaus-istorija/neries-krantineje-atrastos-carines-tvirtoves-liekanos/|title=Neries krantinėje atrastos carinės tvirtovės liekanos|date=7 лютага 2021|publisher=Made in Vilnius|lang=lt}}</ref>, аднак прадмесце пачало прыцягваць увагу віленскай эліты. У [[1534]] годзе канонік, а пазней біскуп віленскі [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр’ян Пратасевіч]] набыў тут, наўпрост насупраць замка, тры вялікія пляцы (у гістарычных актах — ''Стацаўшчына, Аяктоўшчына'' і ''Андрэеўшчына'') для будаўніцтва ўласнай летняй рэзідэнцыі, тут жа планавалі атабарыцца і манахі-[[Езуіты|езуіты]]{{sfn|АВАК|1893|с=CXI}}. Таксама на гэтых землях былі абсталяваны шматлікія гандлёвыя склады<ref name="kpd">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/aa03197e-b1e6-4079-a341-612d0c3e42ee|title=Vilniaus senojo miesto ir priemiesčių archeologinė vietovė|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У XVII стагоддзі ў прадмесце прыйшлі манахі ордэна [[Кармеліты|кармелітаў]], якія пабудавалі тут драўляны, а пазней мураваны касцёл Святой Тэрэзы. Размешчаны на нізкім правым беразе, раён пастаянна цярпеў ад катастрафічных паводак Віліі. Адна з такіх буйных паводак у [[1847]] годзе цалкам разбурыла мураваны кармеліцкі касцёл, які стаяў сярод жылых дамоў і нават паспеў паслужыць часткай фартыфікацыйнай сістэмы горада<ref name="15min">{{cite web|url=https://www.15min.lt/naujiena/aktualu/lietuva/imine-kapiniu-misle-56-8344|title=Įminė kapinių mįslę!|author=Jurga Tvaskienė|publisher=15min.lt|date=2 кастрычніка 2008|lang=lt}}</ref>. === Каралеўскія маёнткі і Тускуляны === [[Файл:Tuskulenai (5552586).jpg|міні|справа|Маёнтак Тускуляны на карціне 1848 года]] [[Файл:Tuskulenai 2008.jpg|міні|злева|Адноўлены палац у Тускулянах, сучасны выгляд]] У цэнтры тэрыторыі, на правым беразе Віліі, размяшчаўся буйны маёнтак Дзераўніцтва (таксама вядомы як Гарадніцтва). Паводле дадзеных Універсальнай літоўскай энцыклапедыі, гэты каралеўскі маёнтак існаваў тут у XVI — сярэдзіне XVII стагоддзя і выконваў функцыю дапаможнай гаспадаркі для абслугоўвання Віленскіх замкаў (ён уключаў вялікую сядзібу, сады і сажалкі)<ref name="vle_zir"/>. Як мяркуюць гісторыкі, заснаваны ён быў вялікім князем літоўскім і каралём польскім [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]] і неаднаразова выкарыстоўваўся для пражывання каралеўскай сям'і. У сярэдзіне XVIII стагоддзя частка маёнтка перайшла да манахаў-латэранскіх канонікаў, якія назвалі гэтую мясцовасць [[Тускуляны|Тускулянамі]] (у гонар старажытнарымскага горада [[Тускулум]]). У 1825 годзе на заказ віленскага генерал-губернатара [[Аляксандр Мікалаевіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]] па праекце выдатнага архітэктара [[Караль Падчашынскі|Караля Падчашынскага]] тут быў збудаваны манументальны [[Тускулянскі маёнтак]] у стылі класіцызму, які стаў значным цэнтрам культуры і мастацтва<ref name="vle_zir"/>. Пазней маёнткам валодалі Юлія Сафрановіч і Вольга Меленцьева. У 1866 годзе на поўдзень ад галоўнага палаца быў пабудаваны так званы «Белы дворык», які пазней набыў і перабудаваў пад летнюю рэзідэнцыю Францішак Валіцкі. === Ваенная гісторыя і Паўночны гарадок === [[Файл:Zirmunai areal.jpg|міні|справа|Цэнтральная частка Жырмунаў у пачатку XX стагоддзя. Знізу — маёнтак Ласёўка, зверху — ваенны гарадок]] [[Файл:Siaures miestelis.jpg|міні|злева|Сучасная забудова Паўночнага гарадка на месцы былых казармаў]] Значная частка Жырмунаў гістарычна была шчыльна звязана з ваеннай справай, пра што дагэтуль сведчаць захаваныя назвы мясцовых вуліц: Апкасу (Акопная), Карэйвю (Вайсковая), Трыміту (Трубачоў) і Рынкцінес (Зборная). Гэтая тэрыторыя гістарычна называлася Ваенным полем, дзе рэгулярна праводзіліся вучэнні і ваенныя парады. У XIX стагоддзі тут былі пабудаваны манументальныя мураваныя казармы, якія ўтварылі закрытую ваенную зону, вядомую як [[Паўночны гарадок (Вільня)|Паўночны гарадок]] ({{lang-lt|Šiaurės miestelis}})<ref name="vle_zir"/>. У час адступлення французскай арміі ў 1812 годзе тэрыторыя Жырмунаў стала месцам жахлівай трагедыі: ад невыноснага холаду і голаду тут загінулі больш за 3000 салдат Вялікай арміі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], сярод якіх былі французы, італьянцы, немцы, палякі і літвіны. А.&nbsp;Кіркор прыводзіць жудасныя падрабязнасці наступстваў той сакарушальнай зімы: з-за пагрозы распаўсюджвання эпідэміі, з наступленнем адлігі ў студзені 1813 года, за суседнім прадмесцем [[Сніпішкі]] (на мяжы з сучаснымі Жырмунамі) на адным велізарным вогнішчы было спалена каля тысячы трупаў французскіх салдат, сабраных з віленскіх шпіталяў і двароў{{sfn|Киркор|1852|с=52}}. Масавае пахаванне заставалася невядомым да 2001 года, калі падчас будаўніцтва сучаснага жылога квартала былі выпадкова знойдзены траншэі з парэшткамі. Даследаванні ДНК паказалі, што многія з іх памерлі ад тыфу. У 2003 годзе астанкі салдат былі ўрачыста перанесены і перапахаваны на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]]<ref name="storymaps"/>. Гісторыя гэтых раскопак асвятлялася ў дакументальных фільмах тэлеканалаў [[BBC]] і [[Discovery Channel]]. З 1914 года ў Паўночным гарадку кватаравалі падраздзяленні расійскай арміі, у міжваенны перыяд — войскі Польскай Рэспублікі і літоўская армія. У гады нацысцкай акупацыі, згодна з планам Вільні 1942 года, тэрыторыя Жырмунаў афіцыйна падзялялася на тры часткі: Панярышкес (паўночная), Карэйвішкес («месца салдат», цэнтральная) і Манцішкес (паўднёвая, каля Тускулянаў)<ref name="map1942">{{cite web |url=http://www.ngr.lt/map/vilnius42/vilnius42.php?kalba_l=EN&mast=100 |title=Vilnius Map. Year 1942 |publisher=The Union of Supporters of the Lithuanian Narrow Gauge Railway |archiveurl=https://retromap.ru/15194211_z15_54.700386,25.295248 |archivedate=28 верасня 2007 |lang=en}}</ref> . Падчас савецкай акупацыі ў казармах базіравалася танкавая дывізія савецкай арміі (з 1945 па 1956 год тут размяшчалася [[16-я Літоўская стралковая дывізія]]), і тэрыторыя была цалкам закрыта для цывільнага насельніцтва. Менавіта з Паўночнага гарадка ў трагічную ноч на [[13 студзеня 1991 года ў Вільні|13 студзеня 1991 года]] савецкая бранятэхніка рушыла на смяротны штурм [[Віленская тэлевежа|Віленскай тэлевежы]] і будынка радыё і тэлебачання. У 1993 годзе расійская армія канчаткова пакінула тэрыторыю, а з 1998 года пачаўся знос старых ваенных баз і маштабная рэканструкцыя раёна пад камерцыйную і жылую забудову<ref name="storymaps"/>. Канчатковы заняпад гістарычнага прадмесця Рыбакі быў звязаны з мілітарызацыяй Вільні ў часы Расійскай імперыі. У [[1831]] годзе паводле загаду імператара [[Мікалай I|Мікалая I]] на тэрыторыі Рыбакоў пачалося будаўніцтва расійскай ваеннай крэпасці (цытадэлі). Падчас маштабных земляных работ былі выкапаны глыбокія ахоўныя равы і насыпаны валы, што прывяло да фізічнага знішчэння значнай часткі яўрэйскіх могілак і прымусовага зносу старой прыватнай забудовы{{sfn|Žukovskis|2000|с=62}}. Паколькі велізарная тэрыторыя была аддадзена выключна пад патрэбы арміі, жылыя кварталы ў Рыбаках больш не аднаўляліся і не развіваліся. Ужо на планах горада [[1937]] года тут пазначаны толькі вайсковыя казармы і стайні{{sfn|Žukovskis|2000|с=62}}. Сёння памяць пра зніклае прадмесце захоўваецца ў назве невялікай вуліцы Жвяю ({{lang-lt|Žvejų gatvė}} — літаральна ''Рыбацкая вуліца''), якая праходзіць уздоўж правага берага Віліі на месцы гістарычнага паселішча{{sfn|Žukovskis|2000|с=68}}. У выніку гэтых працэсаў старажытнае прадмесце цалкам страціла сваю ўрбаністычную і гістарычную ідэнтычнасць{{sfn|Dijokienė|2006|с=83}}. === Масавая забудова і індустрыялізацыя === [[Файл:Zirmunai 2 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Тыповая жылая забудова Жырмунаў з вышыні птушынага палёту]] Да сярэдзіны XX стагоддзя Жырмуны заставаліся маланаселенай і слабаразвітай ускраінай Вільні, забудаванай пераважна драўлянымі дамамі рабочых. У першай палове XX стагоддзя праз тэрыторыю раёна (уздоўж сучаснай вуліцы Мінцес) нават праходзіла вузкакалейная чыгунка, якая перасякала Вілію па мосце недалёка ад сучаснага моста Шыла. Сітуацыя кардынальна змянілася ў 1962 годзе, калі гарадскія ўлады прынялі рашэнне аб стварэнні тут першага ў Літве масіва буйнапанэльнай жылой забудовы, спраектаванага згодна з прынцыпамі свабоднай мікрараённай планіроўкі. На плошчы ў 127 гектараў былі сфарміраваны тры мікрараёны, разлічаныя на 45 тысяч жыхароў. Аўтарамі гэтага інавацыйнага праекта сталі архітэктары [[Ніёле Хлямаўскене]], [[Біруце Каспяравічыне]], [[Л. Бурнейкене]] і [[Бранісловас Крумініс]]<ref name="vle_zir"/>. [[Файл:Zirmunai renovated.jpg|міні|справа|Першы цалкам рэнававаны савецкі дом у Жырмунах]] [[Файл:Zirmunai winter night.jpg|міні|злева|Начны від на жылую забудову мікрараёна]] Да 1965 года раён забудоўваўся выключна пяціпавярховымі будынкамі (так званымі «[[Хрушчоўка|хрушчоўкамі]]»), і толькі пазней пачалося ўзвядзенне дзевяці- і дванаццаціпавярховых дамоў. У 1968 годзе калектыў аўтараў і будаўнікоў першага Жырмунскага мікрараёна быў узнагароджаны [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміяй СССР]]. Гэта была першая падобная ўзнагарода за масавае жылое будаўніцтва ў Савецкім Саюзе, што надзвычай высока ўзняло прэстыж літоўскай урбаністычнай школы<ref name="madein">{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/en/the-history-of-Vilnius/undiscovered-Vilnius/undiscovered-Vilnius-shopping-and-service-center-Zirmunai/|title=(Un)discovered Vilnius: Trade and service center "Žirmūnai"|publisher=Made in Vilnius|date=1 чэрвеня 2019|lang=en}}</ref>. У 1969 годзе ў цэнтры раёна быў адкрыты ўзорны двухпавярховы грамадска-гандлёвы цэнтр «Жырмуны» (архітэктар [[Аляксандрас Аронас]]), у якім размясціліся рэстаран на 150 месцаў, кулінарыя, бібліятэка, цырульня і ашчадная каса, а перад будынкам быў створаны сквер з басейнам і дэкаратыўнай скульптурай<ref name="madein"/>. У савецкі час Жырмуны адначасова сталі буйным прамысловым кластарам. Тут паспяхова працаваў закрыты завод гуказапісвальнай тэхнікі «[[Вільма]]» (які выконваў спецыяльныя заказы для [[Ваенна-прамысловы комплекс СССР|ваенна-прамысловага комплексу СССР]]), магутны завод лічыльных машын «[[Сігма (завод)|Сігма]]» і завод паліўнай апаратуры. Пасля аднаўлення незалежнасці большасць гэтых прадпрыемстваў збанкрутавала і была перароблена пад камерцыйныя аб’екты (напрыклад, гандлёвы гарадок ''Ogmios miestas''). У 2006 годзе менавіта ў Жырмунах быў паспяхова рэалізаваны першы ў Вільні праект поўнай рэнавацыі і ўцяплення старога савецкага 60-кватэрнага дома, пабудаванага ў 1965 годзе<ref name="renovacija">{{cite web|url=http://www.renovacija.lt/en.php/sample_project/209|title=The Sample Project of Complex Building Renovation|publisher=Vilnius City Heating Company|year=2006|lang=en}}</ref>. У гісторыю раёна ўвайшла і малавядомая трагедыя 1975 года, калі пад цяжарам натоўпу, што вяртаўся з канцэрта ў Палацы спорту, абрынуўся [[Пантонны мост|пантонны мост]] праз Вілію. Дакладная колькасць ахвяр, якія патанулі або былі раздушаны канструкцыямі, засталася невядомай з-за цэнзуры савецкіх улад, пасля чаго пантонныя масты ў гэтым месцы больш ніколі не наводзіліся<ref>{{cite web|url=http://community.livejournal.com/lost_vilnius/21836.html|title=Lost Vilnius: The infamous pontoon bridge, 1960|author=Neniškis A.|date=13 сакавіка 2006|lang=lt}}</ref>. === Трагедыя ў Тускулянах === [[Файл:Tuskulenai columbarium.jpg|міні|справа|Калумбарый з парэшткамі ахвяр савецкіх рэпрэсій у Тускулянах]] Цёмнай старонкай гісторыі Жырмунаў з’яўляецца перыяд з 1944 па 1947 год. На тэрыторыі нацыяналізаванага савецкімі ўладамі маёнтка Тускуляны супрацоўнікі [[НКДБ]]-[[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі СССР|МДБ]] стварылі сакрэтныя могілкі. Тут таемна закопвалі целы ахвяр савецкіх рэпрэсій і катаванняў, якія былі жорстка забітыя ў падвалах віленскага КДБ (сярод якіх было шмат удзельнікаў антысавецкага ўзброенага супраціву, а таксама байцоў [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]). Пасля аднаўлення незалежнасці Літвы ў ходзе старанных раскопак на тэрыторыі маёнтка былі знойдзены парэшткі 724 ахвяр. Сёння яны з пашанай спачываюць у спецыяльна пабудаваным манументальным калумбарыі, які стаў часткай Мемарыяльнага комплексу Парку спакою ў Тускулянах<ref name="storymaps"/>. У 1970-я гады падчас савецкай забудовы на месцы былога прадмесця Рыбакі, наўпрост на тэрыторыі знішчаных яўрэйскіх могілак, быў узведзены [[Палац канцэртаў і спорту (Вільня)|Палац канцэртаў і спорту]]. У [[1996]] і [[1998]] гадах наўкол гэтага комплексу праводзіліся разведачныя археалагічныя даследаванні пад кіраўніцтвам Робертаса Жукоўскіса. Нягледзячы на моцныя разбурэнні культурнага слоя цяжкай тэхнікай падчас савецкага будаўніцтва, археолагам удалося знайсці некранутыя пахаванні XVII стагоддзя на глыбіні больш за 2 метры{{sfn|Žukovskis|2000|с=62—64}}. == Дэмаграфія і сацыяльная структура == [[Файл:Zirmunai relief.jpg|міні|злева|Раўнінны рэльеф раёна]] Паводле перапісу 2001 года, Жырмуны з'яўляліся самай густанаселенай сянюніяй Вільні, дзе пражывала 47 410 чалавек, што рабіла раён трэцім па колькасці насельніцтва ва ўсёй Літве (пасля ковенскіх Шылайней і Дайнавы). Раён вылучаўся спецыфічнай дэмаграфічнай структурай: тут была зафіксавана самая высокая ў горадзе доля жыхароў пенсійнага ўзросту (27,4 %) і самая нізкая доля працаздольнага насельніцтва (56,4 %). Гэта тлумачыцца тым, што людзі, якія масава засялялі раён у 1960-я гады, засталіся тут жыць, у той час як іх дзеці пераехалі ў іншыя месцы. Акрамя таго, з-за савецкіх прынцыпаў урбаністыкі Жырмуны мелі самую нізкую ў горадзе долю індывідуальнай забудовы — каля 99 % жыхароў пражывалі ў шматкватэрных дамах<ref name="stat_pop">{{cite web|url=http://osp.stat.gov.lt/en/gyventoju-ir-bustu-surasymai1|title=Population and Housing Census|publisher=Department of Statistics to the Government of the Republic of Lithuania|lang=en}}</ref>. Згодна з тым жа перапісам, этнічны склад раёна быў наступным: літоўцы (59,2 %), расіяне (16,8 %), палякі (14,4 %), [[Беларусы ў Вільні|беларусы]] (3,8 %) і ўкраінцы (1,7 %). Дзякуючы праграме прафілактыкі «Бяспечны горад» узровень злачыннасці ў раёне ў пачатку XXI стагоддзя пачаў няўхільна зніжацца, хаця гістарычна раён лічыўся адным з самых крымінагенных у горадзе пасля Старога горада і [[Новы горад (Вільня)|Новага горада]]. == Эканоміка і ўстановы == [[Файл:Rytu skirstomieji tinklai.jpg|міні|справа|Будынак аператара электрасетак «Rytų skirstomieji tinklai»]] [[Файл:Forensic medicine institute.jpg|міні|злева|Інстытут судовай медыцыны (былы ваенны будынак)]] У пачатку XXI стагоддзя Жырмуны працягвалі заставацца важным эканамічным і адміністрацыйным цэнтрам горада, дзе было зарэгістравана больш за 1400 бізнес-прадпрыемстваў. На тэрыторыі раёна дзейнічаюць буйныя кампаніі: энергетычны аператар «Rytų skirstomieji tinklai», тэлекамунікацыйная кампанія «[[Tele2|TELE2]]», а таксама вытворцы электронікі на базе былых савецкіх заводаў «Сігма» і «Вільма». У 1992 годзе вядомы літоўскі баскетбаліст [[Шарунас Марчулёніс]] адкрыў у Жырмунах уласную гасцініцу «Шарунас». У 2001 годзе кампанія «Sintagma» адкрыла ў раёне Музей вылічальнай тэхнікі, які дэманстраваў гісторыю літоўскай інфарматыкі пачынаючы з першых савецкіх вакуумных машын<ref name="comp_mus">{{cite web|url=http://www.muziejai.lt/Vilnius/Kompiuterijos%20muziejus.htm|title=Lithuanian Computing Museum in Vilnius|publisher=Museums of Lithuania|year=2004|lang=en}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Zirmunu gimnazija.JPG|міні|справа|Жырмунская гімназія]] [[Файл:Hyper rimi.jpg|міні|злева|Гандлёвы цэнтр «Rimi» ў Паўночным гарадку]] Сярод важных дзяржаўных устаноў тут размясціліся Цэнтр выпіскі асабістых дакументаў МУС (дзе друкуюцца ўсе літоўскія пашпарты і ID-карты), гарадская міграцыйная служба, Дзяржаўная падатковая інспекцыя, гарадскі морг і Інстытут судовай медыцыны ўніверсітэта імя Мікаласа Ромерыса. У сферы адукацыі раён прадстаўлены трыма буйнымі гімназіямі (імя Святога Крыштафа, Тускулянскай і Жырмунскай, якая славіцца сваім духавым аркестрам «Септыма»), а таксама Віленскай школай радыёэлектронікі і дакладнай механікі, заснаванай яшчэ ў 1965 годзе для падрыхтоўкі кадраў для завода «Вільма»<ref name="vle_zir"/>. [[Файл:New Zirmunai.jpg|міні|справа|Сучасныя офісныя і жылыя будынкі ў раёне]] == Славутасці і мастацтва == [[Файл:Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf den Sporto Rumai 1.jpg|злева|міні|Віленскі палац канцэртаў і спорту]] [[Файл:Zirmunai 2023 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Манументальны жылы дом і набярэжная летам 2023 года]] У Жырмунах сканцэнтравана вялікая колькасць выбітных архітэктурных аб’ектаў і помнікаў мастацтва: * '''[[Палац канцэртаў і спорту (Вільня)|Віленскі палац канцэртаў і спорту]]''' — узведзены ў 1971 годзе прама на тэрыторыі былых яўрэйскіх могілак. Ён стаў не толькі выдатным узорам савецкага канструктывізму з унікальным дахам у форме карабля, але і гістарычнай арэнай. Менавіта тут 22—23 кастрычніка 1988 года адбыўся ўстаноўчы з'езд літоўскага руху «[[Саюдзіс]]», які ўзначаліў барацьбу за незалежнасць Літвы, а 14—15 студзеня 1991 года ў палацы праходзіла публічнае развітанне з ахвярамі студзеньскіх падзей<ref name="vle_zir"/>. * '''[[Палац культуры, забаў і спорту МУС (Вільня)|Палац культуры, забаў і спорту МУС]]''' (цяпер вядомы як ВРМ-палац) — манументальны будынак, узведзены ў 1980 годзе на беразе Віліі паводле праекта архітэктара [[Альгімантас Мачуліс|Альгімантаса Мачуліса]]. Гэта адзін з самых яскравых і культавых прыкладаў архітэктуры [[Бруталізм|бруталізму]] ў Вільні<ref name="storymaps"/>. * '''Скульптура «Сонечная радасць»''' (таксама вядомая ў народзе як «Жырмунская абаранка») — дэкаратыўная кампазіцыя з граніту, бетону і бронзы, створаная ў 1970 годзе скульптарам [[Казімерас Кісяліс|Казімерасам Кісялісам]] і архітэктарам [[Арунас Эдуардас Пасляйціс|Арунасам Эдуардасам Пасляйцісам]]. Складаецца з вялізнага сонечнага кола і бронзавай фігуры хлопчыка. Доўгі час фігура хлопчыка лічылася згубленай, але ў 2018 годзе скульптура была цалкам адрэстаўравана<ref name="storymaps"/>. [[Файл:Calvary Chapel in Zirmunai.jpg|міні|злева|Капліца Віленскай Кальварыі на мяжы Жырмунаў]] * '''Помнік ахвярам Афганскай вайны''' — мемарыял, адкрыты ў 2006 годзе на скрыжаванні вуліц Жукаўскаса і Жыге. Скульптура аўтарства [[Антанас Кмяляўскас|Антанаса Кмяляўскаса]] адлюстроўвае маці, якая трымае забітага сына, і аблямавана «чорным цюльпанам» (сімвалам самалётаў, што прывозілі цынкавыя труны). Месца абрана не выпадкова — менавіта з суседняга Паўночнага гарадка віленскіх юнакоў адпраўлялі на [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскую вайну]]<ref name="storymaps"/>. [[Файл:Lithuania fountain Family Shower in Vilnius.jpg|міні|справа|Фантан «Сямейны душ» у Паўночным гарадку]] * '''Сквер і помнік Бронюсу Лаўрынавічусу''' — адкрыты ў 2010 годзе на скрыжаванні вуліц [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] і Жальгіру. Помнік у выглядзе Езуса, які нясе крыж, прысвечаны вядомаму дысідэнту, члену Літоўскай Хельсінкскай групы, святару [[Броніс Лаўрынавічус|Бронюсу Лаўрынавічусу]], які ў 1981 годзе пры нявысветленых абставінах (верагодна, у выніку аперацыі КДБ) быў насмерць збіты грузавіком на гэтым скрыжаванні<ref name="storymaps"/>. * '''Сквер Юозаса Лукшы-Даўмантаса''' — сучасная рэкрэацыйная прастора, адкрытая ў 2021 годзе да 100-годдзя легендарнага камандзіра «[[Лясныя браты|лясных братоў]]». Цэнтрам сквера з’яўляецца скульптурная кампазіцыя «Лясныя браты» (скульптар Гедзімінас Каралюс), якая сімвалізуе партызанскія бункеры<ref name="storymaps"/>. Раён таксама стаў папулярнай лакацыяй для кінематаграфістаў. Менавіта ў Жырмунах адбываецца дзеянне і здымаліся вядомыя літоўскія фільмы «[[Балкон (фільм, 2008)|Балкон]]» (2008, рэжысёр Гедрэ Бейноруце) і культавая стужка «[[Анархія ў Жырмунах]]» (2010, рэжысёр Саўлюс Друнга), дзе савецкая архітэктура мікрараёна выконвае ролю самастойнага героя<ref name="vle_zir"/>. == Інфраструктура == [[Файл:Trolleybus in Zirmunai.jpg|міні|справа|Тралейбус на Валакампяйскім мосце]] [[Файл:Vilnius Pano 4717 (cropped).jpg|міні|злева|Жылыя дамы ўздоўж Віліі]] [[Файл:Zirmunai.jpg|міні|справа|Прагулачны карабель на Віліі каля Жырмунаў]] Жырмуны звязаны з іншымі раёнамі горада разгалінаванай сеткай дарог і чатырма мастамі цераз раку Вілію (з поўначы на поўдзень): [[Валакампяйскі мост]], [[Мост Шыла]], [[Жырмунскі мост]] і сучасны [[Мост Міндоўга]], адкрыты ў 2003 годзе<ref name="vle_zir"/>. У раёне пракладзена папулярная веласіпедная траса «EuroVelo 11», якая вядзе да [[Жырмунскі пляж|Жырмунскага пляжа]] — папулярнага месца адпачынку гараджан, створанага яшчэ ў 1960-я гады. На тэрыторыі раёна таксама знаходзіцца галоўнае аўтобуснае дэпо горада «Vilniaus Autobusai». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{артыкул |аўтар=Ackermann F. |загаловак=The Spirit of Lukiškės: a Prison as Microcosm of Modern Vilna |выданне=The Journal of Belarusian Studies |год=2020 |старонкі=42—69 |ref=Ackermann |lang=en}} * {{артыкул |аўтар=Žukovskis R. |загаловак=Žvalgomieji archeologijos tyrimai istoriniame Vilniaus Žvejų priemiestyje (1996, 1998 m.) |выданне=Kultūros paminklai |год=2000 |нумар=7 |старонкі=62—68 |ref=Žukovskis}} * {{артыкул |аўтар=Dijokienė D. |загаловак=Vilniaus istorinių priemiesčių genezės, raidos ir vertybių ypatumai |выданне=Urbanistika ir architektūra |год=2006 |том=XXX |нумар=2 |старонкі=78—86 |ref=Dijokienė}} * {{кніга|загаловак=Акты Виленской археографической комиссии|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|том=XX. Акты, касающиеся города Вильны|старонак=715|ref=АВАК|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_20.pdf}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Žirmūnai}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] kop08uj5my03aut3vmv9ti9uybeqevi 0 813205 5186778 5186405 2026-08-25T16:19:20Z Emilia Noah 155537 5186778 wikitext text/x-wiki [[Файл:Martian habitat with colonists.jpg|міні|Мастацкая візуалізацыя марсіянскага жылога модуля. На Марсе ёсць паветра, але не такое, якім могуць дыхаць людзі. Нават у самыя цёплыя дні тэмпература занадта нізкая для камфортнага жыцця людзей. Калі астранаўты адправяцца на Марс, ім давядзецца ўвесь час знаходзіцца ў скафандрах ці ўнутры будынкаў.]] '''Каланізацыя Марса''' — тэарэтычнае засяленне Марса чалавекам. У сілу адносна невялікай адлегласці да [[Зямля|Зямлі]] і прыродных характарыстык, [[Марс]], нараўне з [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцам]], з’яўляецца самым верагодным кандыдатам на [[Каланізацыя космасу|заснаванне калоніі]] {{Не перакладзена 5|Чалавецтва|людзей|ru|Человечество}} у агляднай будучыні. Падарожжа да Марса з Зямлі патрабуе найменшых энергетычных затрат, калі не лічыць [[Венера (планета)|Венеры]]. Чалавек не зможа пражыць на паверхні Марса без ахоўнай амуніцыі. Тым не менш, у параўнанні з умовамі на гарачых [[Меркурый|Меркурыі]] і Венеры, халодных знешніх планетах і пазбаўленых [[Атмасфера|атмасферы]] Месяцы і [[астэроід]]ах, умовы на Марсе значна больш прыдатныя для засваення. == Мэты == У якасці мэт каланізацыі Марса называюцца наступныя: * Стварэнне пастаяннай базы для навуковых даследаванняў самога Марса і яго спадарожнікаў, у перспектыве — для вывучэння, а таксама, магчыма, і {{Не перакладзена 5|Каланізацыя астэроідаў|каланізацыі|ru|Колонизация астероидов}} [[Пояс астэроідаў|пояса астэроідаў]] (у тым ліку {{Не перакладзена 5|Прамысловае засваенне астэроідаў|здабычы карысных выкапняў на іх|ru|Промышленное освоение астероидов}}) і далёкіх планет [[Сонечная сістэма|Сонечнай Сістэмы]]<ref name=UniverseTodayHowTo>{{Cite web|author=Matt Williams|title=How do we terraform Mars?|url=https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|date=2016-03-15|work=Universe Today - Space and astronomy news|lang=en|access-date=2017-09-23|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114516/https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|url-status=live}}</ref><ref name=SpaceX>{{Cite web|author=Илья Хель|title=Колонизация Марса по плану SpaceX. Часть шестая: колонизация|url=https://hi-news.ru/space/kolonizaciya-marsa-po-planu-spacex-chast-shestaya-kolonizaciya.html|date=2015-09-11|work=hi-news.ru - Новости высоких технологий|access-date=2017-09-21|archive-date=2017-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924045217/https://hi-news.ru/space/kolonizaciya-marsa-po-planu-spacex-chast-shestaya-kolonizaciya.html|url-status=live}}</ref>. *Прамысловая здабыча каштоўных карысных выкапняў. З аднаго боку, Марс можа аказацца дастаткова багаты на мінеральныя рэсурсы, прычым з-за адсутнасці вольнага [[кісларод]]у ў атмасферы магчыма наяўнасць на ім багатых радовішчаў самародных [[Металы|металаў]]: [[Медзь|медзі]], [[жалеза]], [[вальфрам]]у, [[Рэній|рэнію]], [[Уран (хімічны элемент)|урану]], [[золата]]<ref>{{Cite web|title=Полезные ископаемые планет Солнечной системы|url=http://hitechlabs.ru/space/poleznye-iskopaemye-planet-solnechnoj-sistemy.html|date=2017-08-29|work=Hi-Tech Лаборатория - Новости высоких технологий|access-date=2017-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924045351/http://hitechlabs.ru/space/poleznye-iskopaemye-planet-solnechnoj-sistemy.html|archive-date=2017-09-24|url-status=dead}}</ref>; і сама здабыча гэтых элементаў можа праходзіць значна больш плённа, чым на Зямлі, бо, напрыклад, дзякуючы адсутнасці біясферы і высокаму фону выпраменьвання можна шырокамаштабна ўжываць тэрмаядзерныя зарады для выкрыцця рудных целаў<ref name="AstrotimeColonization" />. З іншага боку, на дадзены момант кошт дастаўкі грузаў і арганізацыі здабычы ў агрэсіўным асяроддзі настолькі вялікі, што ніякае багацце радовішчаў не забяспечыць акупнасці здабычы, прынамсі хуткай<ref name="UniverseTodayHowTo" />. * Рашэнне {{Не перакладзена 5|Дэмаграфічны крызіс|дэмаграфічных праблем|ru|Демографический кризис}} Зямлі<ref name=UniverseTodayHowTo>{{Cite web|author=Matt Williams|title=How do we terraform Mars?|url=https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|date=2016-03-15|work=Universe Today - Space and astronomy news|lang=en|access-date=2017-09-23|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114516/https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|url-status=live}}</ref>{{Скарочаная зноска|Kaku|2018|с=25}}. *Стварэнне «Калыскі Чалавецтва[англ.]» на выпадак {{Не перакладзена 5|Глабальная катастрофа|глабальнага катаклізму|ru|Глобальная катастрофа}} на Зямлі<ref name=UniverseTodayHowTo />. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Пилотируемая экспедиция на Марс|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5990078315|адказны= Под ред. {{Не перакладзена 5|Карацееў Анатолій Сазонавіч|А. С. Коротеева|ru|Коротеев, Анатолий Сазонович}}|месца={{М.}}|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Расійская акадэмія касманаўтыкі імя К. Э. Цыялкоўскага|Российская академия космонавтики им. К. Э. Циолковского|ru|Российская академия космонавтики имени К. Э. Циолковского}}|год=2006|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5990078315/page/n216 216]—234|старонак=320|isbn=5-9900783-1-5|тыраж=1000|ref=Коротеев}} * {{Кніга|аўтар=Митио Каку|загаловак=Будущее человечества. Колонизация Марса, путешествия к звездам и обретение бессмертия|арыгінал=Michio Kaku. THE FUTURE OF HUMANITY Terraforming Mars, Interstellar Travel, Immortality, and Our Destiny Beyond Earth|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Альпина Паблишер|Альпина нон-фикшн|ru|Альпина Паблишер}}|год=2018|месца=М.|старонак=452|isbn=978-5-00139-053-4|ref=Kaku}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.go2mars.ru/home/ «Наш Марс». Специальный проект журнала «Популярная механика»] * [http://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/04/110425_mars_training.shtml К экспедиции на Марс готовятся в горах Испании] — BBC Russian, 25 апреля 2011 года * [http://tech-life.org/space/82-colonization-mars Проект колонизации Марса «Mars Foundation»] «Техножизнь» 2010 {{Вонкавыя спасылкі}} {{Марс}} {{Каланізацыя космасу}} [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] [[Катэгорыя:Марс]] dmc73o2r57mbkh6hd2jlngwffqb1rkr 5186779 5186778 2026-08-25T16:23:19Z Emilia Noah 155537 5186779 wikitext text/x-wiki [[Файл:Martian habitat with colonists.jpg|міні|Мастацкая візуалізацыя марсіянскага жылога модуля. На Марсе ёсць паветра, але не такое, якім могуць дыхаць людзі. Нават у самыя цёплыя дні тэмпература занадта нізкая для камфортнага жыцця людзей. Калі астранаўты адправяцца на Марс, ім давядзецца ўвесь час знаходзіцца ў скафандрах ці ўнутры будынкаў.]] '''Каланізацыя Марса''' — тэарэтычнае засяленне Марса чалавекам. У сілу адносна невялікай адлегласці да [[Зямля|Зямлі]] і прыродных характарыстык, [[Марс]], нараўне з [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцам]], з’яўляецца самым верагодным кандыдатам на [[Каланізацыя космасу|заснаванне калоніі]] {{Не перакладзена 5|Чалавецтва|людзей|ru|Человечество}} у агляднай будучыні. Падарожжа да Марса з Зямлі патрабуе найменшых энергетычных затрат, калі не лічыць [[Венера (планета)|Венеры]]. Чалавек не зможа пражыць на паверхні Марса без ахоўнай амуніцыі. Тым не менш, у параўнанні з умовамі на гарачых [[Меркурый|Меркурыі]] і Венеры, халодных знешніх планетах і пазбаўленых [[Атмасфера|атмасферы]] Месяцы і [[астэроід]]ах, умовы на Марсе значна больш прыдатныя для засваення. == Мэты == У якасці мэт каланізацыі Марса называюцца наступныя: * Стварэнне пастаяннай базы для навуковых даследаванняў самога Марса і яго спадарожнікаў, у перспектыве — для вывучэння, а таксама, магчыма, і {{Не перакладзена 5|Каланізацыя астэроідаў|каланізацыі|ru|Колонизация астероидов}} [[Пояс астэроідаў|пояса астэроідаў]] (у тым ліку {{Не перакладзена 5|Прамысловае засваенне астэроідаў|здабычы карысных выкапняў на іх|ru|Промышленное освоение астероидов}}) і далёкіх планет [[Сонечная сістэма|Сонечнай Сістэмы]]<ref name=UniverseTodayHowTo>{{Cite web|author=Matt Williams|title=How do we terraform Mars?|url=https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|date=2016-03-15|work=Universe Today - Space and astronomy news|lang=en|access-date=2017-09-23|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114516/https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|url-status=live}}</ref><ref name=SpaceX>{{Cite web|author=Илья Хель|title=Колонизация Марса по плану SpaceX. Часть шестая: колонизация|url=https://hi-news.ru/space/kolonizaciya-marsa-po-planu-spacex-chast-shestaya-kolonizaciya.html|date=2015-09-11|work=hi-news.ru - Новости высоких технологий|access-date=2017-09-21|archive-date=2017-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924045217/https://hi-news.ru/space/kolonizaciya-marsa-po-planu-spacex-chast-shestaya-kolonizaciya.html|url-status=live}}</ref>. *Прамысловая здабыча каштоўных карысных выкапняў. З аднаго боку, Марс можа аказацца дастаткова багаты на мінеральныя рэсурсы, прычым з-за адсутнасці вольнага [[кісларод]]у ў атмасферы магчыма наяўнасць на ім багатых радовішчаў самародных [[Металы|металаў]]: [[Медзь|медзі]], [[жалеза]], [[вальфрам]]у, [[Рэній|рэнію]], [[Уран (хімічны элемент)|урану]], [[золата]]<ref>{{Cite web|title=Полезные ископаемые планет Солнечной системы|url=http://hitechlabs.ru/space/poleznye-iskopaemye-planet-solnechnoj-sistemy.html|date=2017-08-29|work=Hi-Tech Лаборатория - Новости высоких технологий|access-date=2017-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924045351/http://hitechlabs.ru/space/poleznye-iskopaemye-planet-solnechnoj-sistemy.html|archive-date=2017-09-24|url-status=dead}}</ref>; і сама здабыча гэтых элементаў можа праходзіць значна больш плённа, чым на Зямлі, бо, напрыклад, дзякуючы адсутнасці біясферы і высокаму фону выпраменьвання можна шырокамаштабна ўжываць тэрмаядзерныя зарады для выкрыцця рудных целаў<ref name="AstrotimeColonization">{{Cite web|author=Галетич Юлия|title=Колонизация Марса|url=http://www.astrotime.ru/colonisation_mars.html|date=2011-03-07|work=Astrotime.ru - Астрономия для любителей|access-date=2017-09-18|archive-date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921143944/http://www.astrotime.ru/colonisation_mars.html|url-status=live}}</ref>. З іншага боку, на дадзены момант кошт дастаўкі грузаў і арганізацыі здабычы ў агрэсіўным асяроддзі настолькі вялікі, што ніякае багацце радовішчаў не забяспечыць акупнасці здабычы, прынамсі хуткай<ref name="UniverseTodayHowTo" />. * Рашэнне {{Не перакладзена 5|Дэмаграфічны крызіс|дэмаграфічных праблем|ru|Демографический кризис}} Зямлі<ref name=UniverseTodayHowTo>{{Cite web|author=Matt Williams|title=How do we terraform Mars?|url=https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|date=2016-03-15|work=Universe Today - Space and astronomy news|lang=en|access-date=2017-09-23|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114516/https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|url-status=live}}</ref>{{Скарочаная зноска|Kaku|2018|с=25}}. *Стварэнне «{{Не перакладзена 5|Калыска Чалавецтва|Калыскі Чалавецтва|en|Human outpost}}» на выпадак {{Не перакладзена 5|Глабальная катастрофа|глабальнага катаклізму|ru|Глобальная катастрофа}} на Зямлі<ref name=UniverseTodayHowTo />. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Пилотируемая экспедиция на Марс|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5990078315|адказны= Под ред. {{Не перакладзена 5|Карацееў Анатолій Сазонавіч|А. С. Коротеева|ru|Коротеев, Анатолий Сазонович}}|месца={{М.}}|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Расійская акадэмія касманаўтыкі імя К. Э. Цыялкоўскага|Российская академия космонавтики им. К. Э. Циолковского|ru|Российская академия космонавтики имени К. Э. Циолковского}}|год=2006|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5990078315/page/n216 216]—234|старонак=320|isbn=5-9900783-1-5|тыраж=1000|ref=Коротеев}} * {{Кніга|аўтар=Митио Каку|загаловак=Будущее человечества. Колонизация Марса, путешествия к звездам и обретение бессмертия|арыгінал=Michio Kaku. THE FUTURE OF HUMANITY Terraforming Mars, Interstellar Travel, Immortality, and Our Destiny Beyond Earth|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Альпина Паблишер|Альпина нон-фикшн|ru|Альпина Паблишер}}|год=2018|месца=М.|старонак=452|isbn=978-5-00139-053-4|ref=Kaku}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.go2mars.ru/home/ «Наш Марс». Специальный проект журнала «Популярная механика»] * [http://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/04/110425_mars_training.shtml К экспедиции на Марс готовятся в горах Испании] — BBC Russian, 25 апреля 2011 года * [http://tech-life.org/space/82-colonization-mars Проект колонизации Марса «Mars Foundation»] «Техножизнь» 2010 {{Вонкавыя спасылкі}} {{Марс}} {{Каланізацыя космасу}} [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] [[Катэгорыя:Марс]] gipkfzlptqvoni0m3qtfjyr0ghx8rb1 0 813236 5186787 5186308 2026-08-25T16:59:37Z DBatura 73587 5186787 wikitext text/x-wiki [[File:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|ўзброенае супрацьстаянне]] на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Па меры развіцця канфлікту ён усё больш набываў рэгіянальныя маштабы. Знешнія гульцы аказваюць фракцыям канфлікту фінансавую, ваенную і дыпламатычную падтрымку<ref name="3scenarios">{{cite web |last1=Abu Hatab |first1=Assem |last2=Donelli |first2=Federico |title=Split, talks or takeover – three scenarios for the Sudan war |url=https://nai.uu.se/stories-and-events/news/2026-03-19-split-talks-or-takeover---three-scenarios-for-the-sudan-war.html |publisher=Nordic Africa Institute |date=2026-03-19 |access-date=2026-03-20 }}</ref>. == Міжнародная супольнасць == === Рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў 11 мая 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. 10 ліпеня Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Эвакуацыя === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. === Санкцыі === 1 чэрвеня 2023 года [[Злучаныя Штаты]] ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. 12 ліпеня [[Вялікабрытанія|Злучанае Каралеўства]] абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. 22 студзеня 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. 31 студзеня ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а 15 мая — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. 23 чэрвеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> 26 чэрвеня Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. 14 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. 16 ліпеня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> 20 ліпеня Дзяржаўны дэпартамент ЗША ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> == Удзел па краінах == === Чад === 7 чэрвеня 2023 года чадскі апазіцыянер Хісейн Аламін Чау-чау заявіў, што яго «Рух за барацьбу прыгнечаных у Чадзе» ўдзельнічае ў вайне на баку САП. У прыватнасці, ён апублікаваў відэа, дзе ягоныя байцы атакуюць завод па вытворчасці боепрыпасаў Ярмук у [[Хартум]]е.<ref>{{cite news |date=9 June 2023 |title=Kabbashi reaffirms Sudan's military leadership support for Burhan |url=https://sudantribune.com/article274396/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226032922/https://sudantribune.com/article274396/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=20 July 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 17 лістапада 2023 года [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]] (фракцыя [[Міні Мінаві]]) і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] абвінавацілі ўрад Чада ў падтрымцы САП, «пастаўках ваеннай тэхнікі і наймітаў шляхам адкрыцця сваёй тэрыторыі і паветранай прасторы».<ref>{{cite web |date=17 November 2023 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120121831/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |archive-date=20 November 2023 |access-date=20 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref> У снежні чадскія салдаты перахапілі на граніцы з Суданам партыю ваеннай тэхнікі, прызначаную для САП, якая рухалася з [[Нджамена|Нджамены]]<ref>{{cite news |date=7 December 2023 |title=JEM denies receiving military supplies from joint Sudanese-Chadian forces |url=https://sudantribune.com/article280150/ |access-date=8 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.trtafrika.com/english/article/18224382|title=Chad denies supplying weapons to Sudan's RSF|publisher=TRT Afrika|date=24 October 2024}}</ref>. 17 снежня, на фоне новых абвінавачванняў у падтрымцы баевікоў, Чад выслаў чатырох суданскіх дыпламатаў<ref>{{cite web |date=16 December 2023 |title=Sudan confirms receiving Chadian decision to expel four Sudanese diplomats |url=https://sudantribune.com/article280415/ |access-date=17 December 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 5 лістапада ўрад Судана падаў скаргу ў Афрыканскую камісію правоў чалавека і народаў, патрабуючы ад Чада кампенсацыі за падтрымку арміі Дагала, абвінавачваючы суседа ў парушэнні [[міжнароднае права|міжнароднага права]]<ref>{{Cite web |date=6 November 2024 |title=Sudan accuses Chad of aiding RSF in complaint to African Rights Commission |url=https://sudantribune.com/article292971/ |access-date=10 November 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 23 лютага 2026 года Чад закрыў сваю ўсходнюю мяжу з Суданам на нявызначаны тэрмін, спаслаўшыся на неаднаразовыя налёты суданскіх груповак і рост нестабільнасці на памежжы<ref>{{cite web | title=RSF Capture of Al-Tina Escalates Darfur Control and Triggers Chad Border Closure | website=African Security Analysis | date=2026-02-22 | url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/rsf-capture-of-al-tina-escalates-darfur-control-and-triggers-chad-border-closure | access-date=2026-03-15}}</ref>. Рашэнне было прынята на фоне сутыкненняў у памежным горадзе Аль-Ціна паміж САП і праўрадавыя атрадамі<ref name=chashu>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Chad shuts border with Sudan in bid to stop conflict spreading | website=BBC Home | date=2026-02-23 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2x1n95z5vo | access-date=2026-03-15}}</ref>. ===Егіпет === ==== Інцыдэнт у Мерове ==== {{Гл. таксама|Баі ў Мерове (2023)}} 15 красавіка 2023 года, у першы дзень вайны, прыхільнікі Дагала заявілі аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць [[Егіпет]] і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з [[Эфіопія]]й<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя 17 красавіка The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. 19 красавіка захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. ==== Аперацыі супраць САП ==== У ходзе баявых дзеянняў неадразова паведамлялася пра ўдзел егіпецкіх ВПС і спецназа ў аперацыях супраць САП<ref name="for1">{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |last2=Said |first2=Summer |last3=Malsin |first3=Jared |date=19 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref name="egy2">{{cite news |last=Rickett |first=Oscar |date=18 April 2023 |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |archive-date=18 April 2023 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Middle East Eye]] |quote='The Egyptians are already heavily involved,' Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. 'They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF.'}}</ref>. Так, у прыватнасці, 16 красавіка 2023 года Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што іх войскі ў [[Порт-Судан]]е падвергліся нападу егіпецкай авіяцыі<ref name="egy1">{{cite news |date=16 April 2023 |script-title=ar:الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |archive-date=17 April 2023 |access-date=18 April 2023 |work=العربية |publisher=[[Al Arabiya]] |language=ar}}</ref>. Прынамсі з сярэдзіны 2025 года з базы ля суданскай мяжы па пазіцыяй САП сталі праводзіцца налёты егіпецкіх дронаў<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |last2=Browne |first2=Malachy |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cumming-Bruce |first4=Nick |date=2026-02-01 |title=The Secret Egyptian Air Base Behind Sudan’s Drone War |url=https://www.nytimes.com/2026/02/01/world/africa/egypt-sudan-drones.html |access-date=2026-08-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Пазіцыя Егіпта вызначалася перш за ўсё меркаваннямі нацыянальнай бяспекі, (стабільнасць уздоўж яго паўднёвай мяжы, бяспеку водных рэсурсаў Ніла і рэгіянальны баланс сіл). Армія Дагала ўспрымалася Каірам як дэстабілізуючую сілу, асабліва калі яны прасоўваліся ў бок Паўночнага Судана<ref name="3scenarios"/>. ===Эфіопія=== Эфіопія з самага пачатку вайны падтрымлівала САП, якія Адыс-Абеба разглядала як карысную процівагу як егіпецкаму ўплыву ў Судане, так і Бурхану<ref name="CS">{{cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=19 December 2024 |title=Conflict in Sudan: A Map of Regional and International Actors |url=https://www.wilsoncenter.org/article/conflict-sudan-map-regional-and-international-actors |access-date=30 March 2025 |work=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]}}</ref><ref name="sudanethiopia">{{cite news |last=Amin |first=Mohammed |date=17 July 2024 |title=Burhan and Abiy's secretive talks signal shifting Ethiopian position on Sudan |url=https://www.middleeasteye.net/news/burhan-and-abiys-secretive-talks-signal-shifting-ethiopian-position-sudan |access-date=30 March 2025 |work=Middle East Eye}}</ref>. У снежні 2023 года генерал Дагала нават наведаў краіну<ref>{{cite news |date=28 December 2023 |title=Leader of Sudan's RSF visits Ethiopia in rare foreign trip as war rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/28/leader-of-sudans-rsf-visits-ethiopia-in-rare-foreign-trip-as-war-rages |access-date=30 March 2025 |work=Al Jazeera}}</ref>. На гэтым фоне летам 2025 года ўзрасла напружанасць на дзяржаўнай граніцы, у прыватнасці ў спрэчным раёне Фашага, куды эфіопскае кіраўніцтва, скарыстаўшыся грамадзянскай вайной, стала накіроўваць апалчэнцаў для ціску на уданскіх фермераў і захопу сельскагаспадарчых участкаў для суайчыннікаў. У памежным раёне Аль-Галабат, паводле заяў Судана, эфіопскія вайскоўцы атакавалі рынак, скарыстаўшыся перакідкай суданскіх войскаў з памежжа на фронт<ref>{{Cite web |date=4 July 2025 |title=Ethiopian militias making new incursions on Sudan border, official says |url=https://sudantribune.com/article302566/ |access-date=5 July 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}</ref>. У лютым 2026 года агенцтва [[Reuters]] паведаміла, што Эфіопія размясціла ў рэгіёне Бенішангул-Гумуз сакрэтны лагер для падрыхтоўкі баевікоў САП. Будаўніцтва лагера фінансавалі ААЭ. Інструктары таксама выступілі эміратаўскія вайскоўцы. На той момант на гэтым аб’екце праходзілі навучанне 4300 прыхільнікаў Дагала<ref name="EthiopiaBase">{{cite news |last1=Paravicini |first1=Giulia |last2=Levinson |first2=Reade |date=10 February 2026 |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=10 February 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref>. У маі Судан афіцыйна абвінаваціў краіну ў арганізацыі ўдараў беспілотнікаў па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах у сталіцы, назваўшы гэтыя ўдары «прамой агрэсіяй» супраць суверэнітэту Судана<ref name="BBCEthiopia">https://www.bbc.com/news/articles/c0k3n1y7d42o</ref>. === Лівія === {{Гл. таксама|Баі за Габаль-эль-Увейнат}} [[Лівійская нацыянальная армія]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а перад пачаткам вайны накіравала САП самалёты для дастаўкі ваенных грузаў<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. Прыхільнікі Бурхана ў ходзе канфлікту абвінавачвалі ЛНА ў сумесных памежных налётах з САП, што лівійскі бок адмаўляў<ref name="Retreat">{{cite web|title=SAF evacuates 'strategic' Sudan-Libya-Egypt border triangle following RSF takeover|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-evacuates-strategic-sudan-libya-egypt-border-triangle-following-rsf-takeover#google_vignette|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. === Расія === {{Гл. таксама|Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы}} На працягу большай часткі грамадзянскай вайны ў Судане Расія пастаўляла зброю як Дагал, так і Бурхану. Сітуацыя пачала мяняцца ў сярэдзіне 2024 года, калі расійскі ўрад стаў аддаваць перавагу УСС, што супала з перамовамі аб будаўніцтве ваенна-марской базы у Порт-Судане<ref name="MEERussia">{{cite web |last1=Rickett |first1=Oscar |last2=Amin |first2=Mohammed |date=6 May 2024 |title=Sudan war: Russia hedges bets by aiding both sides in conflict |url=https://www.middleeasteye.net/news/russia-sudan-war-saf-rsf-hedges-bets-both-sides-support |access-date=6 June 2024 |website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web |date=8 July 2024 |title=Russia Switches Sides in Sudan War |url=https://jamestown.org/program/russia-switches-sides-in-sudan-war/ |access-date=27 March 2025 |website=[[Jamestown Foundation]]}}</ref>. У тым жа годзе Расія накіравала Хартуму вялікую колькасць зброі, кампанентаў для рэактыўных самалётаў, паліва і беспілотнікаў, што дазволіла ўрадавай арміі правесці паспяховае наступленне ў Хартуме<ref>{{cite web |date=2024 |title=Inside Sudan's Endless Civil War |url=https://www.bloomberg.com/features/2024-sudan-civil-war/ |access-date=1 November 2025 |website=Bloomberg}}</ref>. Апроч таго, у пачатку вайны [[СМІ]] паведамлялі пра падтрымку арміі Дагала з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. Удзел Расіі абумоўлены больш шырокімі стратэгічнымі і эканамічнымі інтарэсамі, а менавіта намаганнямі па забеспячэнні ваенна-марскога прысутнасці ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і доступу да здабычы золата<ref name="3scenarios"/>. === Украіна === {{Гл. таксама|Расійска-ўкраінская вайна}} 19 верасня 2023 года тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю 22 верасня, што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. === ААЭ === Эмірацкія ўлады неадразова абвінавачваліся ў падтрымцы баевікоў Дагала<ref>{{cite news |date=1 December 2023 |title=Port Sudan protesters demand expulsion of UAE ambassador |url=https://sudantribune.com/article279915/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140014/https://sudantribune.com/article279915/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref name="SkynewsUAE">{{Cite web |title=UAE is 'main backer' behind Sudan war, intelligence officer tells Sky News |url=https://news.sky.com/story/uae-is-main-backer-behind-rsf-militia-in-sudan-intelligence-officer-claims-in-secret-interview-13437966 |access-date=30 October 2025 |website=Sky News}}</ref>, а менавіта ў пастаўках зброі і дронаў<ref>{{cite web|date=28 October 2025|title= UAE increasing support to Sudan's RSF with new Chinese drones: Report|url= https://www.middleeasteye.net/news/uae-increasing-support-sudans-rsf-new-chinese-drones-report|website=Middle East Eye|access-date=2 November 2025}}</ref>, што самі яны афіцыйна адмаўлялі<ref>{{Cite web |title=UAE, Sudan blame each other over bombing of ambassador home |url=https://www.dw.com/en/uae-sudan-blame-each-other-over-bombing-of-ambassador-home/a-70366701 |access-date=30 September 2024 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref name="MEECAR">{{cite news |date=13 August 2023 |title=UAE Denies Sending Weapons To Sudan War |url=https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815133455/https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453?refsec=topics_afp-news |archive-date=15 August 2023 |access-date=14 August 2023 |work=Barron's}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=Sudan files case against UAE for 'complicity in genocide' |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w1nzpg5dgo |website=BBC}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. == Замежныя найміты == {{Асноўны артыкул|Найміцтва ў Афрыцы пасля 1960 года}} У ходзе канфлікту неаднаразова паступалі паведамленні аб умяшанні замежных баевікоў, асабліва ў прыгранічных штатах. 6 красавіка 2024 года падчас баёў за сталіцу краіны ўрадавыя сілы паланілі наёмнікаў з Паўднёвага Судана і Чада, якія змагаліся за САП. Таксама вайскоўцамі мелі звесткі аб наяўнасці ў войску праціўніка баевікоў з Лівіі і [[Нігер]]а, а ў пазнейшы перыяд — з [[Калумбія|Калумбіі]] (гл. [[Пустынныя ваўкі]]). Асабліва вялікая колькасць паведамленняў пра замежнікаў паступала з Эль-Фашыра. У справаздачы, апублікаванай 14 чэрвеня 2024 года, эксперты ААН заявілі, што армія Дагала вербавала ў свае атрады грамадзян [[ЦАР]], чаму садзейнічалі розныя апазіцыйныя групоўкі, як напрыклад, [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]. У сваю чаргу бок прыхільнікаў Бурхана быў выкрыты ў наборы наймітаў з Украіны, [[Іран]]а, [[Тыграй|Тыграя]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Азербайджан]]а<ref>[https://www.iimes.ru/?p=113953 Об иностранном участи в войне в Судане]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]][[Катэгорыя:Знешняя палітыка Судана]] 431quiakux2hmptq3g1fans9amtecnp 5186788 5186787 2026-08-25T17:00:29Z DBatura 73587 /* Украіна */ 5186788 wikitext text/x-wiki [[File:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|ўзброенае супрацьстаянне]] на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Па меры развіцця канфлікту ён усё больш набываў рэгіянальныя маштабы. Знешнія гульцы аказваюць фракцыям канфлікту фінансавую, ваенную і дыпламатычную падтрымку<ref name="3scenarios">{{cite web |last1=Abu Hatab |first1=Assem |last2=Donelli |first2=Federico |title=Split, talks or takeover – three scenarios for the Sudan war |url=https://nai.uu.se/stories-and-events/news/2026-03-19-split-talks-or-takeover---three-scenarios-for-the-sudan-war.html |publisher=Nordic Africa Institute |date=2026-03-19 |access-date=2026-03-20 }}</ref>. == Міжнародная супольнасць == === Рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў 11 мая 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. 10 ліпеня Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Эвакуацыя === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. === Санкцыі === 1 чэрвеня 2023 года [[Злучаныя Штаты]] ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. 12 ліпеня [[Вялікабрытанія|Злучанае Каралеўства]] абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. 22 студзеня 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. 31 студзеня ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а 15 мая — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. 23 чэрвеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> 26 чэрвеня Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. 14 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. 16 ліпеня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> 20 ліпеня Дзяржаўны дэпартамент ЗША ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> == Удзел па краінах == === Чад === 7 чэрвеня 2023 года чадскі апазіцыянер Хісейн Аламін Чау-чау заявіў, што яго «Рух за барацьбу прыгнечаных у Чадзе» ўдзельнічае ў вайне на баку САП. У прыватнасці, ён апублікаваў відэа, дзе ягоныя байцы атакуюць завод па вытворчасці боепрыпасаў Ярмук у [[Хартум]]е.<ref>{{cite news |date=9 June 2023 |title=Kabbashi reaffirms Sudan's military leadership support for Burhan |url=https://sudantribune.com/article274396/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226032922/https://sudantribune.com/article274396/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=20 July 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 17 лістапада 2023 года [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]] (фракцыя [[Міні Мінаві]]) і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] абвінавацілі ўрад Чада ў падтрымцы САП, «пастаўках ваеннай тэхнікі і наймітаў шляхам адкрыцця сваёй тэрыторыі і паветранай прасторы».<ref>{{cite web |date=17 November 2023 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120121831/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |archive-date=20 November 2023 |access-date=20 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref> У снежні чадскія салдаты перахапілі на граніцы з Суданам партыю ваеннай тэхнікі, прызначаную для САП, якая рухалася з [[Нджамена|Нджамены]]<ref>{{cite news |date=7 December 2023 |title=JEM denies receiving military supplies from joint Sudanese-Chadian forces |url=https://sudantribune.com/article280150/ |access-date=8 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.trtafrika.com/english/article/18224382|title=Chad denies supplying weapons to Sudan's RSF|publisher=TRT Afrika|date=24 October 2024}}</ref>. 17 снежня, на фоне новых абвінавачванняў у падтрымцы баевікоў, Чад выслаў чатырох суданскіх дыпламатаў<ref>{{cite web |date=16 December 2023 |title=Sudan confirms receiving Chadian decision to expel four Sudanese diplomats |url=https://sudantribune.com/article280415/ |access-date=17 December 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 5 лістапада ўрад Судана падаў скаргу ў Афрыканскую камісію правоў чалавека і народаў, патрабуючы ад Чада кампенсацыі за падтрымку арміі Дагала, абвінавачваючы суседа ў парушэнні [[міжнароднае права|міжнароднага права]]<ref>{{Cite web |date=6 November 2024 |title=Sudan accuses Chad of aiding RSF in complaint to African Rights Commission |url=https://sudantribune.com/article292971/ |access-date=10 November 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 23 лютага 2026 года Чад закрыў сваю ўсходнюю мяжу з Суданам на нявызначаны тэрмін, спаслаўшыся на неаднаразовыя налёты суданскіх груповак і рост нестабільнасці на памежжы<ref>{{cite web | title=RSF Capture of Al-Tina Escalates Darfur Control and Triggers Chad Border Closure | website=African Security Analysis | date=2026-02-22 | url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/rsf-capture-of-al-tina-escalates-darfur-control-and-triggers-chad-border-closure | access-date=2026-03-15}}</ref>. Рашэнне было прынята на фоне сутыкненняў у памежным горадзе Аль-Ціна паміж САП і праўрадавыя атрадамі<ref name=chashu>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Chad shuts border with Sudan in bid to stop conflict spreading | website=BBC Home | date=2026-02-23 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2x1n95z5vo | access-date=2026-03-15}}</ref>. ===Егіпет === ==== Інцыдэнт у Мерове ==== {{Гл. таксама|Баі ў Мерове (2023)}} 15 красавіка 2023 года, у першы дзень вайны, прыхільнікі Дагала заявілі аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць [[Егіпет]] і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з [[Эфіопія]]й<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя 17 красавіка The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. 19 красавіка захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. ==== Аперацыі супраць САП ==== У ходзе баявых дзеянняў неадразова паведамлялася пра ўдзел егіпецкіх ВПС і спецназа ў аперацыях супраць САП<ref name="for1">{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |last2=Said |first2=Summer |last3=Malsin |first3=Jared |date=19 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref name="egy2">{{cite news |last=Rickett |first=Oscar |date=18 April 2023 |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |archive-date=18 April 2023 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Middle East Eye]] |quote='The Egyptians are already heavily involved,' Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. 'They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF.'}}</ref>. Так, у прыватнасці, 16 красавіка 2023 года Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што іх войскі ў [[Порт-Судан]]е падвергліся нападу егіпецкай авіяцыі<ref name="egy1">{{cite news |date=16 April 2023 |script-title=ar:الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |archive-date=17 April 2023 |access-date=18 April 2023 |work=العربية |publisher=[[Al Arabiya]] |language=ar}}</ref>. Прынамсі з сярэдзіны 2025 года з базы ля суданскай мяжы па пазіцыяй САП сталі праводзіцца налёты егіпецкіх дронаў<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |last2=Browne |first2=Malachy |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cumming-Bruce |first4=Nick |date=2026-02-01 |title=The Secret Egyptian Air Base Behind Sudan’s Drone War |url=https://www.nytimes.com/2026/02/01/world/africa/egypt-sudan-drones.html |access-date=2026-08-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Пазіцыя Егіпта вызначалася перш за ўсё меркаваннямі нацыянальнай бяспекі, (стабільнасць уздоўж яго паўднёвай мяжы, бяспеку водных рэсурсаў Ніла і рэгіянальны баланс сіл). Армія Дагала ўспрымалася Каірам як дэстабілізуючую сілу, асабліва калі яны прасоўваліся ў бок Паўночнага Судана<ref name="3scenarios"/>. ===Эфіопія=== Эфіопія з самага пачатку вайны падтрымлівала САП, якія Адыс-Абеба разглядала як карысную процівагу як егіпецкаму ўплыву ў Судане, так і Бурхану<ref name="CS">{{cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=19 December 2024 |title=Conflict in Sudan: A Map of Regional and International Actors |url=https://www.wilsoncenter.org/article/conflict-sudan-map-regional-and-international-actors |access-date=30 March 2025 |work=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]}}</ref><ref name="sudanethiopia">{{cite news |last=Amin |first=Mohammed |date=17 July 2024 |title=Burhan and Abiy's secretive talks signal shifting Ethiopian position on Sudan |url=https://www.middleeasteye.net/news/burhan-and-abiys-secretive-talks-signal-shifting-ethiopian-position-sudan |access-date=30 March 2025 |work=Middle East Eye}}</ref>. У снежні 2023 года генерал Дагала нават наведаў краіну<ref>{{cite news |date=28 December 2023 |title=Leader of Sudan's RSF visits Ethiopia in rare foreign trip as war rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/28/leader-of-sudans-rsf-visits-ethiopia-in-rare-foreign-trip-as-war-rages |access-date=30 March 2025 |work=Al Jazeera}}</ref>. На гэтым фоне летам 2025 года ўзрасла напружанасць на дзяржаўнай граніцы, у прыватнасці ў спрэчным раёне Фашага, куды эфіопскае кіраўніцтва, скарыстаўшыся грамадзянскай вайной, стала накіроўваць апалчэнцаў для ціску на уданскіх фермераў і захопу сельскагаспадарчых участкаў для суайчыннікаў. У памежным раёне Аль-Галабат, паводле заяў Судана, эфіопскія вайскоўцы атакавалі рынак, скарыстаўшыся перакідкай суданскіх войскаў з памежжа на фронт<ref>{{Cite web |date=4 July 2025 |title=Ethiopian militias making new incursions on Sudan border, official says |url=https://sudantribune.com/article302566/ |access-date=5 July 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}</ref>. У лютым 2026 года агенцтва [[Reuters]] паведаміла, што Эфіопія размясціла ў рэгіёне Бенішангул-Гумуз сакрэтны лагер для падрыхтоўкі баевікоў САП. Будаўніцтва лагера фінансавалі ААЭ. Інструктары таксама выступілі эміратаўскія вайскоўцы. На той момант на гэтым аб’екце праходзілі навучанне 4300 прыхільнікаў Дагала<ref name="EthiopiaBase">{{cite news |last1=Paravicini |first1=Giulia |last2=Levinson |first2=Reade |date=10 February 2026 |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=10 February 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref>. У маі Судан афіцыйна абвінаваціў краіну ў арганізацыі ўдараў беспілотнікаў па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах у сталіцы, назваўшы гэтыя ўдары «прамой агрэсіяй» супраць суверэнітэту Судана<ref name="BBCEthiopia">https://www.bbc.com/news/articles/c0k3n1y7d42o</ref>. === Лівія === {{Гл. таксама|Баі за Габаль-эль-Увейнат}} [[Лівійская нацыянальная армія]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а перад пачаткам вайны накіравала САП самалёты для дастаўкі ваенных грузаў<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. Прыхільнікі Бурхана ў ходзе канфлікту абвінавачвалі ЛНА ў сумесных памежных налётах з САП, што лівійскі бок адмаўляў<ref name="Retreat">{{cite web|title=SAF evacuates 'strategic' Sudan-Libya-Egypt border triangle following RSF takeover|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-evacuates-strategic-sudan-libya-egypt-border-triangle-following-rsf-takeover#google_vignette|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. === Расія === {{Гл. таксама|Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы}} На працягу большай часткі грамадзянскай вайны ў Судане Расія пастаўляла зброю як Дагал, так і Бурхану. Сітуацыя пачала мяняцца ў сярэдзіне 2024 года, калі расійскі ўрад стаў аддаваць перавагу УСС, што супала з перамовамі аб будаўніцтве ваенна-марской базы у Порт-Судане<ref name="MEERussia">{{cite web |last1=Rickett |first1=Oscar |last2=Amin |first2=Mohammed |date=6 May 2024 |title=Sudan war: Russia hedges bets by aiding both sides in conflict |url=https://www.middleeasteye.net/news/russia-sudan-war-saf-rsf-hedges-bets-both-sides-support |access-date=6 June 2024 |website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web |date=8 July 2024 |title=Russia Switches Sides in Sudan War |url=https://jamestown.org/program/russia-switches-sides-in-sudan-war/ |access-date=27 March 2025 |website=[[Jamestown Foundation]]}}</ref>. У тым жа годзе Расія накіравала Хартуму вялікую колькасць зброі, кампанентаў для рэактыўных самалётаў, паліва і беспілотнікаў, што дазволіла ўрадавай арміі правесці паспяховае наступленне ў Хартуме<ref>{{cite web |date=2024 |title=Inside Sudan's Endless Civil War |url=https://www.bloomberg.com/features/2024-sudan-civil-war/ |access-date=1 November 2025 |website=Bloomberg}}</ref>. Апроч таго, у пачатку вайны [[СМІ]] паведамлялі пра падтрымку арміі Дагала з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. Удзел Расіі абумоўлены больш шырокімі стратэгічнымі і эканамічнымі інтарэсамі, а менавіта намаганнямі па забеспячэнні ваенна-марскога прысутнасці ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і доступу да здабычы золата<ref name="3scenarios"/>. === Украіна === {{Гл. таксама|Расійска-ўкраінская вайна}} 19 верасня 2023 года тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю 22 верасня, што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым 2024 года Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. === ААЭ === Эмірацкія ўлады неадразова абвінавачваліся ў падтрымцы баевікоў Дагала<ref>{{cite news |date=1 December 2023 |title=Port Sudan protesters demand expulsion of UAE ambassador |url=https://sudantribune.com/article279915/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140014/https://sudantribune.com/article279915/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref name="SkynewsUAE">{{Cite web |title=UAE is 'main backer' behind Sudan war, intelligence officer tells Sky News |url=https://news.sky.com/story/uae-is-main-backer-behind-rsf-militia-in-sudan-intelligence-officer-claims-in-secret-interview-13437966 |access-date=30 October 2025 |website=Sky News}}</ref>, а менавіта ў пастаўках зброі і дронаў<ref>{{cite web|date=28 October 2025|title= UAE increasing support to Sudan's RSF with new Chinese drones: Report|url= https://www.middleeasteye.net/news/uae-increasing-support-sudans-rsf-new-chinese-drones-report|website=Middle East Eye|access-date=2 November 2025}}</ref>, што самі яны афіцыйна адмаўлялі<ref>{{Cite web |title=UAE, Sudan blame each other over bombing of ambassador home |url=https://www.dw.com/en/uae-sudan-blame-each-other-over-bombing-of-ambassador-home/a-70366701 |access-date=30 September 2024 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref name="MEECAR">{{cite news |date=13 August 2023 |title=UAE Denies Sending Weapons To Sudan War |url=https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815133455/https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453?refsec=topics_afp-news |archive-date=15 August 2023 |access-date=14 August 2023 |work=Barron's}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=Sudan files case against UAE for 'complicity in genocide' |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w1nzpg5dgo |website=BBC}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. == Замежныя найміты == {{Асноўны артыкул|Найміцтва ў Афрыцы пасля 1960 года}} У ходзе канфлікту неаднаразова паступалі паведамленні аб умяшанні замежных баевікоў, асабліва ў прыгранічных штатах. 6 красавіка 2024 года падчас баёў за сталіцу краіны ўрадавыя сілы паланілі наёмнікаў з Паўднёвага Судана і Чада, якія змагаліся за САП. Таксама вайскоўцамі мелі звесткі аб наяўнасці ў войску праціўніка баевікоў з Лівіі і [[Нігер]]а, а ў пазнейшы перыяд — з [[Калумбія|Калумбіі]] (гл. [[Пустынныя ваўкі]]). Асабліва вялікая колькасць паведамленняў пра замежнікаў паступала з Эль-Фашыра. У справаздачы, апублікаванай 14 чэрвеня 2024 года, эксперты ААН заявілі, што армія Дагала вербавала ў свае атрады грамадзян [[ЦАР]], чаму садзейнічалі розныя апазіцыйныя групоўкі, як напрыклад, [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]. У сваю чаргу бок прыхільнікаў Бурхана быў выкрыты ў наборы наймітаў з Украіны, [[Іран]]а, [[Тыграй|Тыграя]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Азербайджан]]а<ref>[https://www.iimes.ru/?p=113953 Об иностранном участи в войне в Судане]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]][[Катэгорыя:Знешняя палітыка Судана]] kbjmdtwmhhc0phyyljsccsv9la5xf80 5186789 5186788 2026-08-25T17:00:52Z DBatura 73587 /* Замежныя найміты */ 5186789 wikitext text/x-wiki [[File:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|ўзброенае супрацьстаянне]] на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Па меры развіцця канфлікту ён усё больш набываў рэгіянальныя маштабы. Знешнія гульцы аказваюць фракцыям канфлікту фінансавую, ваенную і дыпламатычную падтрымку<ref name="3scenarios">{{cite web |last1=Abu Hatab |first1=Assem |last2=Donelli |first2=Federico |title=Split, talks or takeover – three scenarios for the Sudan war |url=https://nai.uu.se/stories-and-events/news/2026-03-19-split-talks-or-takeover---three-scenarios-for-the-sudan-war.html |publisher=Nordic Africa Institute |date=2026-03-19 |access-date=2026-03-20 }}</ref>. == Міжнародная супольнасць == === Рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў 11 мая 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. 10 ліпеня Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Эвакуацыя === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. === Санкцыі === 1 чэрвеня 2023 года [[Злучаныя Штаты]] ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. 12 ліпеня [[Вялікабрытанія|Злучанае Каралеўства]] абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. 22 студзеня 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. 31 студзеня ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а 15 мая — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. 23 чэрвеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> 26 чэрвеня Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. 14 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. 16 ліпеня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> 20 ліпеня Дзяржаўны дэпартамент ЗША ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> == Удзел па краінах == === Чад === 7 чэрвеня 2023 года чадскі апазіцыянер Хісейн Аламін Чау-чау заявіў, што яго «Рух за барацьбу прыгнечаных у Чадзе» ўдзельнічае ў вайне на баку САП. У прыватнасці, ён апублікаваў відэа, дзе ягоныя байцы атакуюць завод па вытворчасці боепрыпасаў Ярмук у [[Хартум]]е.<ref>{{cite news |date=9 June 2023 |title=Kabbashi reaffirms Sudan's military leadership support for Burhan |url=https://sudantribune.com/article274396/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226032922/https://sudantribune.com/article274396/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=20 July 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 17 лістапада 2023 года [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]] (фракцыя [[Міні Мінаві]]) і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] абвінавацілі ўрад Чада ў падтрымцы САП, «пастаўках ваеннай тэхнікі і наймітаў шляхам адкрыцця сваёй тэрыторыі і паветранай прасторы».<ref>{{cite web |date=17 November 2023 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120121831/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |archive-date=20 November 2023 |access-date=20 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref> У снежні чадскія салдаты перахапілі на граніцы з Суданам партыю ваеннай тэхнікі, прызначаную для САП, якая рухалася з [[Нджамена|Нджамены]]<ref>{{cite news |date=7 December 2023 |title=JEM denies receiving military supplies from joint Sudanese-Chadian forces |url=https://sudantribune.com/article280150/ |access-date=8 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.trtafrika.com/english/article/18224382|title=Chad denies supplying weapons to Sudan's RSF|publisher=TRT Afrika|date=24 October 2024}}</ref>. 17 снежня, на фоне новых абвінавачванняў у падтрымцы баевікоў, Чад выслаў чатырох суданскіх дыпламатаў<ref>{{cite web |date=16 December 2023 |title=Sudan confirms receiving Chadian decision to expel four Sudanese diplomats |url=https://sudantribune.com/article280415/ |access-date=17 December 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 5 лістапада ўрад Судана падаў скаргу ў Афрыканскую камісію правоў чалавека і народаў, патрабуючы ад Чада кампенсацыі за падтрымку арміі Дагала, абвінавачваючы суседа ў парушэнні [[міжнароднае права|міжнароднага права]]<ref>{{Cite web |date=6 November 2024 |title=Sudan accuses Chad of aiding RSF in complaint to African Rights Commission |url=https://sudantribune.com/article292971/ |access-date=10 November 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 23 лютага 2026 года Чад закрыў сваю ўсходнюю мяжу з Суданам на нявызначаны тэрмін, спаслаўшыся на неаднаразовыя налёты суданскіх груповак і рост нестабільнасці на памежжы<ref>{{cite web | title=RSF Capture of Al-Tina Escalates Darfur Control and Triggers Chad Border Closure | website=African Security Analysis | date=2026-02-22 | url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/rsf-capture-of-al-tina-escalates-darfur-control-and-triggers-chad-border-closure | access-date=2026-03-15}}</ref>. Рашэнне было прынята на фоне сутыкненняў у памежным горадзе Аль-Ціна паміж САП і праўрадавыя атрадамі<ref name=chashu>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Chad shuts border with Sudan in bid to stop conflict spreading | website=BBC Home | date=2026-02-23 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2x1n95z5vo | access-date=2026-03-15}}</ref>. ===Егіпет === ==== Інцыдэнт у Мерове ==== {{Гл. таксама|Баі ў Мерове (2023)}} 15 красавіка 2023 года, у першы дзень вайны, прыхільнікі Дагала заявілі аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць [[Егіпет]] і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з [[Эфіопія]]й<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя 17 красавіка The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. 19 красавіка захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. ==== Аперацыі супраць САП ==== У ходзе баявых дзеянняў неадразова паведамлялася пра ўдзел егіпецкіх ВПС і спецназа ў аперацыях супраць САП<ref name="for1">{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |last2=Said |first2=Summer |last3=Malsin |first3=Jared |date=19 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref name="egy2">{{cite news |last=Rickett |first=Oscar |date=18 April 2023 |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |archive-date=18 April 2023 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Middle East Eye]] |quote='The Egyptians are already heavily involved,' Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. 'They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF.'}}</ref>. Так, у прыватнасці, 16 красавіка 2023 года Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што іх войскі ў [[Порт-Судан]]е падвергліся нападу егіпецкай авіяцыі<ref name="egy1">{{cite news |date=16 April 2023 |script-title=ar:الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |archive-date=17 April 2023 |access-date=18 April 2023 |work=العربية |publisher=[[Al Arabiya]] |language=ar}}</ref>. Прынамсі з сярэдзіны 2025 года з базы ля суданскай мяжы па пазіцыяй САП сталі праводзіцца налёты егіпецкіх дронаў<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |last2=Browne |first2=Malachy |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cumming-Bruce |first4=Nick |date=2026-02-01 |title=The Secret Egyptian Air Base Behind Sudan’s Drone War |url=https://www.nytimes.com/2026/02/01/world/africa/egypt-sudan-drones.html |access-date=2026-08-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Пазіцыя Егіпта вызначалася перш за ўсё меркаваннямі нацыянальнай бяспекі, (стабільнасць уздоўж яго паўднёвай мяжы, бяспеку водных рэсурсаў Ніла і рэгіянальны баланс сіл). Армія Дагала ўспрымалася Каірам як дэстабілізуючую сілу, асабліва калі яны прасоўваліся ў бок Паўночнага Судана<ref name="3scenarios"/>. ===Эфіопія=== Эфіопія з самага пачатку вайны падтрымлівала САП, якія Адыс-Абеба разглядала як карысную процівагу як егіпецкаму ўплыву ў Судане, так і Бурхану<ref name="CS">{{cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=19 December 2024 |title=Conflict in Sudan: A Map of Regional and International Actors |url=https://www.wilsoncenter.org/article/conflict-sudan-map-regional-and-international-actors |access-date=30 March 2025 |work=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]}}</ref><ref name="sudanethiopia">{{cite news |last=Amin |first=Mohammed |date=17 July 2024 |title=Burhan and Abiy's secretive talks signal shifting Ethiopian position on Sudan |url=https://www.middleeasteye.net/news/burhan-and-abiys-secretive-talks-signal-shifting-ethiopian-position-sudan |access-date=30 March 2025 |work=Middle East Eye}}</ref>. У снежні 2023 года генерал Дагала нават наведаў краіну<ref>{{cite news |date=28 December 2023 |title=Leader of Sudan's RSF visits Ethiopia in rare foreign trip as war rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/28/leader-of-sudans-rsf-visits-ethiopia-in-rare-foreign-trip-as-war-rages |access-date=30 March 2025 |work=Al Jazeera}}</ref>. На гэтым фоне летам 2025 года ўзрасла напружанасць на дзяржаўнай граніцы, у прыватнасці ў спрэчным раёне Фашага, куды эфіопскае кіраўніцтва, скарыстаўшыся грамадзянскай вайной, стала накіроўваць апалчэнцаў для ціску на уданскіх фермераў і захопу сельскагаспадарчых участкаў для суайчыннікаў. У памежным раёне Аль-Галабат, паводле заяў Судана, эфіопскія вайскоўцы атакавалі рынак, скарыстаўшыся перакідкай суданскіх войскаў з памежжа на фронт<ref>{{Cite web |date=4 July 2025 |title=Ethiopian militias making new incursions on Sudan border, official says |url=https://sudantribune.com/article302566/ |access-date=5 July 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}</ref>. У лютым 2026 года агенцтва [[Reuters]] паведаміла, што Эфіопія размясціла ў рэгіёне Бенішангул-Гумуз сакрэтны лагер для падрыхтоўкі баевікоў САП. Будаўніцтва лагера фінансавалі ААЭ. Інструктары таксама выступілі эміратаўскія вайскоўцы. На той момант на гэтым аб’екце праходзілі навучанне 4300 прыхільнікаў Дагала<ref name="EthiopiaBase">{{cite news |last1=Paravicini |first1=Giulia |last2=Levinson |first2=Reade |date=10 February 2026 |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=10 February 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref>. У маі Судан афіцыйна абвінаваціў краіну ў арганізацыі ўдараў беспілотнікаў па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах у сталіцы, назваўшы гэтыя ўдары «прамой агрэсіяй» супраць суверэнітэту Судана<ref name="BBCEthiopia">https://www.bbc.com/news/articles/c0k3n1y7d42o</ref>. === Лівія === {{Гл. таксама|Баі за Габаль-эль-Увейнат}} [[Лівійская нацыянальная армія]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а перад пачаткам вайны накіравала САП самалёты для дастаўкі ваенных грузаў<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. Прыхільнікі Бурхана ў ходзе канфлікту абвінавачвалі ЛНА ў сумесных памежных налётах з САП, што лівійскі бок адмаўляў<ref name="Retreat">{{cite web|title=SAF evacuates 'strategic' Sudan-Libya-Egypt border triangle following RSF takeover|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-evacuates-strategic-sudan-libya-egypt-border-triangle-following-rsf-takeover#google_vignette|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. === Расія === {{Гл. таксама|Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы}} На працягу большай часткі грамадзянскай вайны ў Судане Расія пастаўляла зброю як Дагал, так і Бурхану. Сітуацыя пачала мяняцца ў сярэдзіне 2024 года, калі расійскі ўрад стаў аддаваць перавагу УСС, што супала з перамовамі аб будаўніцтве ваенна-марской базы у Порт-Судане<ref name="MEERussia">{{cite web |last1=Rickett |first1=Oscar |last2=Amin |first2=Mohammed |date=6 May 2024 |title=Sudan war: Russia hedges bets by aiding both sides in conflict |url=https://www.middleeasteye.net/news/russia-sudan-war-saf-rsf-hedges-bets-both-sides-support |access-date=6 June 2024 |website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web |date=8 July 2024 |title=Russia Switches Sides in Sudan War |url=https://jamestown.org/program/russia-switches-sides-in-sudan-war/ |access-date=27 March 2025 |website=[[Jamestown Foundation]]}}</ref>. У тым жа годзе Расія накіравала Хартуму вялікую колькасць зброі, кампанентаў для рэактыўных самалётаў, паліва і беспілотнікаў, што дазволіла ўрадавай арміі правесці паспяховае наступленне ў Хартуме<ref>{{cite web |date=2024 |title=Inside Sudan's Endless Civil War |url=https://www.bloomberg.com/features/2024-sudan-civil-war/ |access-date=1 November 2025 |website=Bloomberg}}</ref>. Апроч таго, у пачатку вайны [[СМІ]] паведамлялі пра падтрымку арміі Дагала з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. Удзел Расіі абумоўлены больш шырокімі стратэгічнымі і эканамічнымі інтарэсамі, а менавіта намаганнямі па забеспячэнні ваенна-марскога прысутнасці ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і доступу да здабычы золата<ref name="3scenarios"/>. === Украіна === {{Гл. таксама|Расійска-ўкраінская вайна}} 19 верасня 2023 года тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю 22 верасня, што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым 2024 года Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. === ААЭ === Эмірацкія ўлады неадразова абвінавачваліся ў падтрымцы баевікоў Дагала<ref>{{cite news |date=1 December 2023 |title=Port Sudan protesters demand expulsion of UAE ambassador |url=https://sudantribune.com/article279915/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140014/https://sudantribune.com/article279915/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref name="SkynewsUAE">{{Cite web |title=UAE is 'main backer' behind Sudan war, intelligence officer tells Sky News |url=https://news.sky.com/story/uae-is-main-backer-behind-rsf-militia-in-sudan-intelligence-officer-claims-in-secret-interview-13437966 |access-date=30 October 2025 |website=Sky News}}</ref>, а менавіта ў пастаўках зброі і дронаў<ref>{{cite web|date=28 October 2025|title= UAE increasing support to Sudan's RSF with new Chinese drones: Report|url= https://www.middleeasteye.net/news/uae-increasing-support-sudans-rsf-new-chinese-drones-report|website=Middle East Eye|access-date=2 November 2025}}</ref>, што самі яны афіцыйна адмаўлялі<ref>{{Cite web |title=UAE, Sudan blame each other over bombing of ambassador home |url=https://www.dw.com/en/uae-sudan-blame-each-other-over-bombing-of-ambassador-home/a-70366701 |access-date=30 September 2024 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref name="MEECAR">{{cite news |date=13 August 2023 |title=UAE Denies Sending Weapons To Sudan War |url=https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815133455/https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453?refsec=topics_afp-news |archive-date=15 August 2023 |access-date=14 August 2023 |work=Barron's}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=Sudan files case against UAE for 'complicity in genocide' |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w1nzpg5dgo |website=BBC}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. == Замежныя найміты == {{Гл. таксама|Найміцтва ў Афрыцы пасля 1960 года}} У ходзе канфлікту неаднаразова паступалі паведамленні аб умяшанні замежных баевікоў, асабліва ў прыгранічных штатах. 6 красавіка 2024 года падчас баёў за сталіцу краіны ўрадавыя сілы паланілі наёмнікаў з Паўднёвага Судана і Чада, якія змагаліся за САП. Таксама вайскоўцамі мелі звесткі аб наяўнасці ў войску праціўніка баевікоў з Лівіі і [[Нігер]]а, а ў пазнейшы перыяд — з [[Калумбія|Калумбіі]] (гл. [[Пустынныя ваўкі]]). Асабліва вялікая колькасць паведамленняў пра замежнікаў паступала з Эль-Фашыра. У справаздачы, апублікаванай 14 чэрвеня 2024 года, эксперты ААН заявілі, што армія Дагала вербавала ў свае атрады грамадзян [[ЦАР]], чаму садзейнічалі розныя апазіцыйныя групоўкі, як напрыклад, [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]. У сваю чаргу бок прыхільнікаў Бурхана быў выкрыты ў наборы наймітаў з Украіны, [[Іран]]а, [[Тыграй|Тыграя]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Азербайджан]]а<ref>[https://www.iimes.ru/?p=113953 Об иностранном участи в войне в Судане]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]][[Катэгорыя:Знешняя палітыка Судана]] mszgeedqr7etyawgm9tdr6jp9casikr 5186790 5186789 2026-08-25T17:10:23Z DBatura 73587 /* Удзел па краінах */ 5186790 wikitext text/x-wiki [[File:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|ўзброенае супрацьстаянне]] на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Па меры развіцця канфлікту ён усё больш набываў рэгіянальныя маштабы. Знешнія гульцы аказваюць фракцыям канфлікту фінансавую, ваенную і дыпламатычную падтрымку<ref name="3scenarios">{{cite web |last1=Abu Hatab |first1=Assem |last2=Donelli |first2=Federico |title=Split, talks or takeover – three scenarios for the Sudan war |url=https://nai.uu.se/stories-and-events/news/2026-03-19-split-talks-or-takeover---three-scenarios-for-the-sudan-war.html |publisher=Nordic Africa Institute |date=2026-03-19 |access-date=2026-03-20 }}</ref>. == Міжнародная супольнасць == === Рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў 11 мая 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. 10 ліпеня Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Эвакуацыя === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. === Санкцыі === 1 чэрвеня 2023 года [[Злучаныя Штаты]] ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. 12 ліпеня [[Вялікабрытанія|Злучанае Каралеўства]] абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. 22 студзеня 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. 31 студзеня ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а 15 мая — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. 23 чэрвеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> 26 чэрвеня Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. 14 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. 16 ліпеня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> 20 ліпеня Дзяржаўны дэпартамент ЗША ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> == Удзел па краінах == === Чад === 7 чэрвеня 2023 года чадскі апазіцыянер Хісейн Аламін Чау-чау заявіў, што яго «Рух за барацьбу прыгнечаных у Чадзе» ўдзельнічае ў вайне на баку САП. У прыватнасці, ён апублікаваў відэа, дзе ягоныя байцы атакуюць завод па вытворчасці боепрыпасаў Ярмук у [[Хартум]]е.<ref>{{cite news |date=9 June 2023 |title=Kabbashi reaffirms Sudan's military leadership support for Burhan |url=https://sudantribune.com/article274396/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226032922/https://sudantribune.com/article274396/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=20 July 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 17 лістапада 2023 года [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]] (фракцыя [[Міні Мінаві]]) і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] абвінавацілі ўрад Чада ў падтрымцы САП, «пастаўках ваеннай тэхнікі і наймітаў шляхам адкрыцця сваёй тэрыторыі і паветранай прасторы».<ref>{{cite web |date=17 November 2023 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120121831/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |archive-date=20 November 2023 |access-date=20 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref> У снежні чадскія салдаты перахапілі на граніцы з Суданам партыю ваеннай тэхнікі, прызначаную для САП, якая рухалася з [[Нджамена|Нджамены]]<ref>{{cite news |date=7 December 2023 |title=JEM denies receiving military supplies from joint Sudanese-Chadian forces |url=https://sudantribune.com/article280150/ |access-date=8 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.trtafrika.com/english/article/18224382|title=Chad denies supplying weapons to Sudan's RSF|publisher=TRT Afrika|date=24 October 2024}}</ref>. 17 снежня, на фоне новых абвінавачванняў у падтрымцы баевікоў, Чад выслаў чатырох суданскіх дыпламатаў<ref>{{cite web |date=16 December 2023 |title=Sudan confirms receiving Chadian decision to expel four Sudanese diplomats |url=https://sudantribune.com/article280415/ |access-date=17 December 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 5 лістапада ўрад Судана падаў скаргу ў Афрыканскую камісію правоў чалавека і народаў, патрабуючы ад Чада кампенсацыі за падтрымку арміі Дагала, абвінавачваючы суседа ў парушэнні [[міжнароднае права|міжнароднага права]]<ref>{{Cite web |date=6 November 2024 |title=Sudan accuses Chad of aiding RSF in complaint to African Rights Commission |url=https://sudantribune.com/article292971/ |access-date=10 November 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 23 лютага 2026 года Чад закрыў сваю ўсходнюю мяжу з Суданам на нявызначаны тэрмін, спаслаўшыся на неаднаразовыя налёты суданскіх груповак і рост нестабільнасці на памежжы<ref>{{cite web | title=RSF Capture of Al-Tina Escalates Darfur Control and Triggers Chad Border Closure | website=African Security Analysis | date=2026-02-22 | url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/rsf-capture-of-al-tina-escalates-darfur-control-and-triggers-chad-border-closure | access-date=2026-03-15}}</ref>. Рашэнне было прынята на фоне сутыкненняў у памежным горадзе Аль-Ціна паміж САП і праўрадавыя атрадамі<ref name=chashu>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Chad shuts border with Sudan in bid to stop conflict spreading | website=BBC Home | date=2026-02-23 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2x1n95z5vo | access-date=2026-03-15}}</ref>. ===Егіпет === ==== Інцыдэнт у Мерове ==== {{Гл. таксама|Баі ў Мерове (2023)}} 15 красавіка 2023 года, у першы дзень вайны, прыхільнікі Дагала заявілі аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць [[Егіпет]] і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з [[Эфіопія]]й<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя 17 красавіка The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. 19 красавіка захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. ==== Аперацыі супраць САП ==== У ходзе баявых дзеянняў неадразова паведамлялася пра ўдзел егіпецкіх ВПС і спецназа ў аперацыях супраць САП<ref name="for1">{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |last2=Said |first2=Summer |last3=Malsin |first3=Jared |date=19 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref name="egy2">{{cite news |last=Rickett |first=Oscar |date=18 April 2023 |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |archive-date=18 April 2023 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Middle East Eye]] |quote='The Egyptians are already heavily involved,' Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. 'They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF.'}}</ref>. Так, у прыватнасці, 16 красавіка 2023 года Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што іх войскі ў [[Порт-Судан]]е падвергліся нападу егіпецкай авіяцыі<ref name="egy1">{{cite news |date=16 April 2023 |script-title=ar:الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |archive-date=17 April 2023 |access-date=18 April 2023 |work=العربية |publisher=[[Al Arabiya]] |language=ar}}</ref>. Прынамсі з сярэдзіны 2025 года з базы ля суданскай мяжы па пазіцыяй САП сталі праводзіцца налёты егіпецкіх дронаў<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |last2=Browne |first2=Malachy |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cumming-Bruce |first4=Nick |date=2026-02-01 |title=The Secret Egyptian Air Base Behind Sudan’s Drone War |url=https://www.nytimes.com/2026/02/01/world/africa/egypt-sudan-drones.html |access-date=2026-08-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Пазіцыя Егіпта вызначалася перш за ўсё меркаваннямі нацыянальнай бяспекі, (стабільнасць уздоўж яго паўднёвай мяжы, бяспеку водных рэсурсаў Ніла і рэгіянальны баланс сіл). Армія Дагала ўспрымалася Каірам як дэстабілізуючую сілу, асабліва калі яны прасоўваліся ў бок Паўночнага Судана<ref name="3scenarios"/>. ===Эфіопія=== Эфіопія з самага пачатку вайны падтрымлівала САП, якія Адыс-Абеба разглядала як карысную процівагу як егіпецкаму ўплыву ў Судане, так і Бурхану<ref name="CS">{{cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=19 December 2024 |title=Conflict in Sudan: A Map of Regional and International Actors |url=https://www.wilsoncenter.org/article/conflict-sudan-map-regional-and-international-actors |access-date=30 March 2025 |work=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]}}</ref><ref name="sudanethiopia">{{cite news |last=Amin |first=Mohammed |date=17 July 2024 |title=Burhan and Abiy's secretive talks signal shifting Ethiopian position on Sudan |url=https://www.middleeasteye.net/news/burhan-and-abiys-secretive-talks-signal-shifting-ethiopian-position-sudan |access-date=30 March 2025 |work=Middle East Eye}}</ref>. У снежні 2023 года генерал Дагала нават наведаў краіну<ref>{{cite news |date=28 December 2023 |title=Leader of Sudan's RSF visits Ethiopia in rare foreign trip as war rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/28/leader-of-sudans-rsf-visits-ethiopia-in-rare-foreign-trip-as-war-rages |access-date=30 March 2025 |work=Al Jazeera}}</ref>. На гэтым фоне летам 2025 года ўзрасла напружанасць на дзяржаўнай граніцы, у прыватнасці ў спрэчным раёне Фашага, куды эфіопскае кіраўніцтва, скарыстаўшыся грамадзянскай вайной, стала накіроўваць апалчэнцаў для ціску на уданскіх фермераў і захопу сельскагаспадарчых участкаў для суайчыннікаў. У памежным раёне Аль-Галабат, паводле заяў Судана, эфіопскія вайскоўцы атакавалі рынак, скарыстаўшыся перакідкай суданскіх войскаў з памежжа на фронт<ref>{{Cite web |date=4 July 2025 |title=Ethiopian militias making new incursions on Sudan border, official says |url=https://sudantribune.com/article302566/ |access-date=5 July 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}</ref>. У лютым 2026 года агенцтва [[Reuters]] паведаміла, што Эфіопія размясціла ў рэгіёне Бенішангул-Гумуз сакрэтны лагер для падрыхтоўкі баевікоў САП. Будаўніцтва лагера фінансавалі ААЭ. Інструктары таксама выступілі эміратаўскія вайскоўцы. На той момант на гэтым аб’екце праходзілі навучанне 4300 прыхільнікаў Дагала<ref name="EthiopiaBase">{{cite news |last1=Paravicini |first1=Giulia |last2=Levinson |first2=Reade |date=10 February 2026 |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=10 February 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref>. У маі Судан афіцыйна абвінаваціў краіну ў арганізацыі ўдараў беспілотнікаў па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах у сталіцы, назваўшы гэтыя ўдары «прамой агрэсіяй» супраць суверэнітэту Судана<ref name="BBCEthiopia">https://www.bbc.com/news/articles/c0k3n1y7d42o</ref>. === Лівія === {{Гл. таксама|Баі за Габаль-эль-Увейнат}} [[Лівійская нацыянальная армія]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а перад пачаткам вайны накіравала САП самалёты для дастаўкі ваенных грузаў<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. Прыхільнікі Бурхана ў ходзе канфлікту абвінавачвалі ЛНА ў сумесных памежных налётах з САП, што лівійскі бок адмаўляў<ref name="Retreat">{{cite web|title=SAF evacuates 'strategic' Sudan-Libya-Egypt border triangle following RSF takeover|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-evacuates-strategic-sudan-libya-egypt-border-triangle-following-rsf-takeover#google_vignette|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. === Расія === {{Гл. таксама|Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы}} На працягу большай часткі грамадзянскай вайны ў Судане Расія пастаўляла зброю як Дагал, так і Бурхану. Сітуацыя пачала мяняцца ў сярэдзіне 2024 года, калі расійскі ўрад стаў аддаваць перавагу УСС, што супала з перамовамі аб будаўніцтве ваенна-марской базы у Порт-Судане<ref name="MEERussia">{{cite web |last1=Rickett |first1=Oscar |last2=Amin |first2=Mohammed |date=6 May 2024 |title=Sudan war: Russia hedges bets by aiding both sides in conflict |url=https://www.middleeasteye.net/news/russia-sudan-war-saf-rsf-hedges-bets-both-sides-support |access-date=6 June 2024 |website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web |date=8 July 2024 |title=Russia Switches Sides in Sudan War |url=https://jamestown.org/program/russia-switches-sides-in-sudan-war/ |access-date=27 March 2025 |website=[[Jamestown Foundation]]}}</ref>. У тым жа годзе Расія накіравала Хартуму вялікую колькасць зброі, кампанентаў для рэактыўных самалётаў, паліва і беспілотнікаў, што дазволіла ўрадавай арміі правесці паспяховае наступленне ў Хартуме<ref>{{cite web |date=2024 |title=Inside Sudan's Endless Civil War |url=https://www.bloomberg.com/features/2024-sudan-civil-war/ |access-date=1 November 2025 |website=Bloomberg}}</ref>. Апроч таго, у пачатку вайны [[СМІ]] паведамлялі пра падтрымку арміі Дагала з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. Удзел Расіі абумоўлены больш шырокімі стратэгічнымі і эканамічнымі інтарэсамі, а менавіта намаганнямі па забеспячэнні ваенна-марскога прысутнасці ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і доступу да здабычы золата<ref name="3scenarios"/>. === Украіна === {{Гл. таксама|Расійска-ўкраінская вайна}} 19 верасня 2023 года тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю 22 верасня, што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым 2024 года Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. === ААЭ === Эмірацкія ўлады неадразова абвінавачваліся ў падтрымцы баевікоў Дагала<ref>{{cite news |date=1 December 2023 |title=Port Sudan protesters demand expulsion of UAE ambassador |url=https://sudantribune.com/article279915/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140014/https://sudantribune.com/article279915/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref name="SkynewsUAE">{{Cite web |title=UAE is 'main backer' behind Sudan war, intelligence officer tells Sky News |url=https://news.sky.com/story/uae-is-main-backer-behind-rsf-militia-in-sudan-intelligence-officer-claims-in-secret-interview-13437966 |access-date=30 October 2025 |website=Sky News}}</ref>, а менавіта ў пастаўках зброі і дронаў<ref>{{cite web|date=28 October 2025|title= UAE increasing support to Sudan's RSF with new Chinese drones: Report|url= https://www.middleeasteye.net/news/uae-increasing-support-sudans-rsf-new-chinese-drones-report|website=Middle East Eye|access-date=2 November 2025}}</ref>, што самі яны афіцыйна адмаўлялі<ref>{{Cite web |title=UAE, Sudan blame each other over bombing of ambassador home |url=https://www.dw.com/en/uae-sudan-blame-each-other-over-bombing-of-ambassador-home/a-70366701 |access-date=30 September 2024 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref name="MEECAR">{{cite news |date=13 August 2023 |title=UAE Denies Sending Weapons To Sudan War |url=https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815133455/https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453?refsec=topics_afp-news |archive-date=15 August 2023 |access-date=14 August 2023 |work=Barron's}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=Sudan files case against UAE for 'complicity in genocide' |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w1nzpg5dgo |website=BBC}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. === Уганда === У лістападзе 2023 года начальнік Генеральнага штаба УСС [[Ясер аль-Ата]] абвінаваціў Уганду ў тым, што яна дазваляе ААЭ перапраўляць зброю праз сваю тэрыторыю для забеспячэння паўстанцаў. Угандыйскі бок адмаўляў абвінавачванні<ref>{{cite web |last1=الراكوبة 1 |first1=محررو |title=وزير بالخارجية الأوغندي يصف اتهامات ياسر العطا بالهراء المطلق |url=https://www.alrakoba.net/31870175/%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%BA%D9%86%D8%AF%D9%8A-%D9%8A%D8%B5%D9%81-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%8A/ |website=صحيفة الراكوبة |access-date=18 May 2026 |language=ar |date=29 November 2023}}</ref>. === Паўднёвы Судан === З пачаткам вайны Паўднёвы Судан узяў на сябе ролю пасярэдніка, будучы глыбока занепакоеным патокам бежанцаў і эканамічнай нестабільнасцю<ref>{{Cite web |title=Instability in South Sudan &#124; Global Conflict Tracker |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/civil-war-south-sudan |website=CFR}}</ref>. У прыватнасці, 10 снежня 2025 года Сілы абароны Паўднёвага Судана ўвайшлі ў суданскі горад Хегліг для забяспячэння бяспекі нафтавай інфраструктуры ў рамках трохбаковага пагаднення з УСС і САП<ref>{{cite web |last1=Ali |first1=Faisal |title=South Sudan army to secure critical Heglig oilfield in Sudan war spillover |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/11/south-sudan-army-to-secure-critical-heglig-oilfield-in-sudan-war-spillover |website=Al Jazeera |access-date=9 May 2026 |language=en}}</ref>. Пры тым, паводле звестак Amnesty International, з дазволу асобных паўднёвасуданскіх чыноўнікаў САП выкарыстоўваюць тэрыторыю краіны для забеспячэння зброяй, транспартнымі сродкамі і палівам<ref>{{cite web |title=New weapons fuelling the Sudan conflict |url=https://www.amnesty.org/en/latest/research/2024/07/new-weapons-fuelling-the-sudan-conflict/#f52 |website=Amnesty International |access-date=10 May 2026 |language=en |date=24 July 2024}}</ref> == Замежныя найміты == {{Гл. таксама|Найміцтва ў Афрыцы пасля 1960 года}} У ходзе канфлікту неаднаразова паступалі паведамленні аб умяшанні замежных баевікоў, асабліва ў прыгранічных штатах. 6 красавіка 2024 года падчас баёў за сталіцу краіны ўрадавыя сілы паланілі наёмнікаў з Паўднёвага Судана і Чада, якія змагаліся за САП. Таксама вайскоўцамі мелі звесткі аб наяўнасці ў войску праціўніка баевікоў з Лівіі і [[Нігер]]а, а ў пазнейшы перыяд — з [[Калумбія|Калумбіі]] (гл. [[Пустынныя ваўкі]]). Асабліва вялікая колькасць паведамленняў пра замежнікаў паступала з Эль-Фашыра. У справаздачы, апублікаванай 14 чэрвеня 2024 года, эксперты ААН заявілі, што армія Дагала вербавала ў свае атрады грамадзян [[ЦАР]], чаму садзейнічалі розныя апазіцыйныя групоўкі, як напрыклад, [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]. У сваю чаргу бок прыхільнікаў Бурхана быў выкрыты ў наборы наймітаў з Украіны, [[Іран]]а, [[Тыграй|Тыграя]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Азербайджан]]а<ref>[https://www.iimes.ru/?p=113953 Об иностранном участи в войне в Судане]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]][[Катэгорыя:Знешняя палітыка Судана]] 714h3uwqx284oh2mgq0r0hkcbl8821e 5186791 5186790 2026-08-25T17:10:35Z DBatura 73587 /* Паўднёвы Судан */ 5186791 wikitext text/x-wiki [[File:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|ўзброенае супрацьстаянне]] на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Па меры развіцця канфлікту ён усё больш набываў рэгіянальныя маштабы. Знешнія гульцы аказваюць фракцыям канфлікту фінансавую, ваенную і дыпламатычную падтрымку<ref name="3scenarios">{{cite web |last1=Abu Hatab |first1=Assem |last2=Donelli |first2=Federico |title=Split, talks or takeover – three scenarios for the Sudan war |url=https://nai.uu.se/stories-and-events/news/2026-03-19-split-talks-or-takeover---three-scenarios-for-the-sudan-war.html |publisher=Nordic Africa Institute |date=2026-03-19 |access-date=2026-03-20 }}</ref>. == Міжнародная супольнасць == === Рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў 11 мая 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. 10 ліпеня Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Эвакуацыя === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. === Санкцыі === 1 чэрвеня 2023 года [[Злучаныя Штаты]] ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. 12 ліпеня [[Вялікабрытанія|Злучанае Каралеўства]] абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. 22 студзеня 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. 31 студзеня ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а 15 мая — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. 23 чэрвеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> 26 чэрвеня Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. 14 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. 16 ліпеня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> 20 ліпеня Дзяржаўны дэпартамент ЗША ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> == Удзел па краінах == === Чад === 7 чэрвеня 2023 года чадскі апазіцыянер Хісейн Аламін Чау-чау заявіў, што яго «Рух за барацьбу прыгнечаных у Чадзе» ўдзельнічае ў вайне на баку САП. У прыватнасці, ён апублікаваў відэа, дзе ягоныя байцы атакуюць завод па вытворчасці боепрыпасаў Ярмук у [[Хартум]]е.<ref>{{cite news |date=9 June 2023 |title=Kabbashi reaffirms Sudan's military leadership support for Burhan |url=https://sudantribune.com/article274396/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226032922/https://sudantribune.com/article274396/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=20 July 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 17 лістапада 2023 года [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]] (фракцыя [[Міні Мінаві]]) і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] абвінавацілі ўрад Чада ў падтрымцы САП, «пастаўках ваеннай тэхнікі і наймітаў шляхам адкрыцця сваёй тэрыторыі і паветранай прасторы».<ref>{{cite web |date=17 November 2023 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120121831/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |archive-date=20 November 2023 |access-date=20 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref> У снежні чадскія салдаты перахапілі на граніцы з Суданам партыю ваеннай тэхнікі, прызначаную для САП, якая рухалася з [[Нджамена|Нджамены]]<ref>{{cite news |date=7 December 2023 |title=JEM denies receiving military supplies from joint Sudanese-Chadian forces |url=https://sudantribune.com/article280150/ |access-date=8 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.trtafrika.com/english/article/18224382|title=Chad denies supplying weapons to Sudan's RSF|publisher=TRT Afrika|date=24 October 2024}}</ref>. 17 снежня, на фоне новых абвінавачванняў у падтрымцы баевікоў, Чад выслаў чатырох суданскіх дыпламатаў<ref>{{cite web |date=16 December 2023 |title=Sudan confirms receiving Chadian decision to expel four Sudanese diplomats |url=https://sudantribune.com/article280415/ |access-date=17 December 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 5 лістапада ўрад Судана падаў скаргу ў Афрыканскую камісію правоў чалавека і народаў, патрабуючы ад Чада кампенсацыі за падтрымку арміі Дагала, абвінавачваючы суседа ў парушэнні [[міжнароднае права|міжнароднага права]]<ref>{{Cite web |date=6 November 2024 |title=Sudan accuses Chad of aiding RSF in complaint to African Rights Commission |url=https://sudantribune.com/article292971/ |access-date=10 November 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 23 лютага 2026 года Чад закрыў сваю ўсходнюю мяжу з Суданам на нявызначаны тэрмін, спаслаўшыся на неаднаразовыя налёты суданскіх груповак і рост нестабільнасці на памежжы<ref>{{cite web | title=RSF Capture of Al-Tina Escalates Darfur Control and Triggers Chad Border Closure | website=African Security Analysis | date=2026-02-22 | url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/rsf-capture-of-al-tina-escalates-darfur-control-and-triggers-chad-border-closure | access-date=2026-03-15}}</ref>. Рашэнне было прынята на фоне сутыкненняў у памежным горадзе Аль-Ціна паміж САП і праўрадавыя атрадамі<ref name=chashu>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Chad shuts border with Sudan in bid to stop conflict spreading | website=BBC Home | date=2026-02-23 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2x1n95z5vo | access-date=2026-03-15}}</ref>. ===Егіпет === ==== Інцыдэнт у Мерове ==== {{Гл. таксама|Баі ў Мерове (2023)}} 15 красавіка 2023 года, у першы дзень вайны, прыхільнікі Дагала заявілі аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць [[Егіпет]] і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з [[Эфіопія]]й<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя 17 красавіка The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. 19 красавіка захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. ==== Аперацыі супраць САП ==== У ходзе баявых дзеянняў неадразова паведамлялася пра ўдзел егіпецкіх ВПС і спецназа ў аперацыях супраць САП<ref name="for1">{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |last2=Said |first2=Summer |last3=Malsin |first3=Jared |date=19 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref name="egy2">{{cite news |last=Rickett |first=Oscar |date=18 April 2023 |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |archive-date=18 April 2023 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Middle East Eye]] |quote='The Egyptians are already heavily involved,' Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. 'They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF.'}}</ref>. Так, у прыватнасці, 16 красавіка 2023 года Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што іх войскі ў [[Порт-Судан]]е падвергліся нападу егіпецкай авіяцыі<ref name="egy1">{{cite news |date=16 April 2023 |script-title=ar:الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |archive-date=17 April 2023 |access-date=18 April 2023 |work=العربية |publisher=[[Al Arabiya]] |language=ar}}</ref>. Прынамсі з сярэдзіны 2025 года з базы ля суданскай мяжы па пазіцыяй САП сталі праводзіцца налёты егіпецкіх дронаў<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |last2=Browne |first2=Malachy |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cumming-Bruce |first4=Nick |date=2026-02-01 |title=The Secret Egyptian Air Base Behind Sudan’s Drone War |url=https://www.nytimes.com/2026/02/01/world/africa/egypt-sudan-drones.html |access-date=2026-08-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Пазіцыя Егіпта вызначалася перш за ўсё меркаваннямі нацыянальнай бяспекі, (стабільнасць уздоўж яго паўднёвай мяжы, бяспеку водных рэсурсаў Ніла і рэгіянальны баланс сіл). Армія Дагала ўспрымалася Каірам як дэстабілізуючую сілу, асабліва калі яны прасоўваліся ў бок Паўночнага Судана<ref name="3scenarios"/>. ===Эфіопія=== Эфіопія з самага пачатку вайны падтрымлівала САП, якія Адыс-Абеба разглядала як карысную процівагу як егіпецкаму ўплыву ў Судане, так і Бурхану<ref name="CS">{{cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=19 December 2024 |title=Conflict in Sudan: A Map of Regional and International Actors |url=https://www.wilsoncenter.org/article/conflict-sudan-map-regional-and-international-actors |access-date=30 March 2025 |work=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]}}</ref><ref name="sudanethiopia">{{cite news |last=Amin |first=Mohammed |date=17 July 2024 |title=Burhan and Abiy's secretive talks signal shifting Ethiopian position on Sudan |url=https://www.middleeasteye.net/news/burhan-and-abiys-secretive-talks-signal-shifting-ethiopian-position-sudan |access-date=30 March 2025 |work=Middle East Eye}}</ref>. У снежні 2023 года генерал Дагала нават наведаў краіну<ref>{{cite news |date=28 December 2023 |title=Leader of Sudan's RSF visits Ethiopia in rare foreign trip as war rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/28/leader-of-sudans-rsf-visits-ethiopia-in-rare-foreign-trip-as-war-rages |access-date=30 March 2025 |work=Al Jazeera}}</ref>. На гэтым фоне летам 2025 года ўзрасла напружанасць на дзяржаўнай граніцы, у прыватнасці ў спрэчным раёне Фашага, куды эфіопскае кіраўніцтва, скарыстаўшыся грамадзянскай вайной, стала накіроўваць апалчэнцаў для ціску на уданскіх фермераў і захопу сельскагаспадарчых участкаў для суайчыннікаў. У памежным раёне Аль-Галабат, паводле заяў Судана, эфіопскія вайскоўцы атакавалі рынак, скарыстаўшыся перакідкай суданскіх войскаў з памежжа на фронт<ref>{{Cite web |date=4 July 2025 |title=Ethiopian militias making new incursions on Sudan border, official says |url=https://sudantribune.com/article302566/ |access-date=5 July 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}</ref>. У лютым 2026 года агенцтва [[Reuters]] паведаміла, што Эфіопія размясціла ў рэгіёне Бенішангул-Гумуз сакрэтны лагер для падрыхтоўкі баевікоў САП. Будаўніцтва лагера фінансавалі ААЭ. Інструктары таксама выступілі эміратаўскія вайскоўцы. На той момант на гэтым аб’екце праходзілі навучанне 4300 прыхільнікаў Дагала<ref name="EthiopiaBase">{{cite news |last1=Paravicini |first1=Giulia |last2=Levinson |first2=Reade |date=10 February 2026 |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=10 February 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref>. У маі Судан афіцыйна абвінаваціў краіну ў арганізацыі ўдараў беспілотнікаў па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах у сталіцы, назваўшы гэтыя ўдары «прамой агрэсіяй» супраць суверэнітэту Судана<ref name="BBCEthiopia">https://www.bbc.com/news/articles/c0k3n1y7d42o</ref>. === Лівія === {{Гл. таксама|Баі за Габаль-эль-Увейнат}} [[Лівійская нацыянальная армія]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а перад пачаткам вайны накіравала САП самалёты для дастаўкі ваенных грузаў<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. Прыхільнікі Бурхана ў ходзе канфлікту абвінавачвалі ЛНА ў сумесных памежных налётах з САП, што лівійскі бок адмаўляў<ref name="Retreat">{{cite web|title=SAF evacuates 'strategic' Sudan-Libya-Egypt border triangle following RSF takeover|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-evacuates-strategic-sudan-libya-egypt-border-triangle-following-rsf-takeover#google_vignette|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. === Расія === {{Гл. таксама|Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы}} На працягу большай часткі грамадзянскай вайны ў Судане Расія пастаўляла зброю як Дагал, так і Бурхану. Сітуацыя пачала мяняцца ў сярэдзіне 2024 года, калі расійскі ўрад стаў аддаваць перавагу УСС, што супала з перамовамі аб будаўніцтве ваенна-марской базы у Порт-Судане<ref name="MEERussia">{{cite web |last1=Rickett |first1=Oscar |last2=Amin |first2=Mohammed |date=6 May 2024 |title=Sudan war: Russia hedges bets by aiding both sides in conflict |url=https://www.middleeasteye.net/news/russia-sudan-war-saf-rsf-hedges-bets-both-sides-support |access-date=6 June 2024 |website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web |date=8 July 2024 |title=Russia Switches Sides in Sudan War |url=https://jamestown.org/program/russia-switches-sides-in-sudan-war/ |access-date=27 March 2025 |website=[[Jamestown Foundation]]}}</ref>. У тым жа годзе Расія накіравала Хартуму вялікую колькасць зброі, кампанентаў для рэактыўных самалётаў, паліва і беспілотнікаў, што дазволіла ўрадавай арміі правесці паспяховае наступленне ў Хартуме<ref>{{cite web |date=2024 |title=Inside Sudan's Endless Civil War |url=https://www.bloomberg.com/features/2024-sudan-civil-war/ |access-date=1 November 2025 |website=Bloomberg}}</ref>. Апроч таго, у пачатку вайны [[СМІ]] паведамлялі пра падтрымку арміі Дагала з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. Удзел Расіі абумоўлены больш шырокімі стратэгічнымі і эканамічнымі інтарэсамі, а менавіта намаганнямі па забеспячэнні ваенна-марскога прысутнасці ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і доступу да здабычы золата<ref name="3scenarios"/>. === Украіна === {{Гл. таксама|Расійска-ўкраінская вайна}} 19 верасня 2023 года тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю 22 верасня, што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым 2024 года Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. === ААЭ === Эмірацкія ўлады неадразова абвінавачваліся ў падтрымцы баевікоў Дагала<ref>{{cite news |date=1 December 2023 |title=Port Sudan protesters demand expulsion of UAE ambassador |url=https://sudantribune.com/article279915/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140014/https://sudantribune.com/article279915/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref name="SkynewsUAE">{{Cite web |title=UAE is 'main backer' behind Sudan war, intelligence officer tells Sky News |url=https://news.sky.com/story/uae-is-main-backer-behind-rsf-militia-in-sudan-intelligence-officer-claims-in-secret-interview-13437966 |access-date=30 October 2025 |website=Sky News}}</ref>, а менавіта ў пастаўках зброі і дронаў<ref>{{cite web|date=28 October 2025|title= UAE increasing support to Sudan's RSF with new Chinese drones: Report|url= https://www.middleeasteye.net/news/uae-increasing-support-sudans-rsf-new-chinese-drones-report|website=Middle East Eye|access-date=2 November 2025}}</ref>, што самі яны афіцыйна адмаўлялі<ref>{{Cite web |title=UAE, Sudan blame each other over bombing of ambassador home |url=https://www.dw.com/en/uae-sudan-blame-each-other-over-bombing-of-ambassador-home/a-70366701 |access-date=30 September 2024 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref name="MEECAR">{{cite news |date=13 August 2023 |title=UAE Denies Sending Weapons To Sudan War |url=https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815133455/https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453?refsec=topics_afp-news |archive-date=15 August 2023 |access-date=14 August 2023 |work=Barron's}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=Sudan files case against UAE for 'complicity in genocide' |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w1nzpg5dgo |website=BBC}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. === Уганда === У лістападзе 2023 года начальнік Генеральнага штаба УСС [[Ясер аль-Ата]] абвінаваціў Уганду ў тым, што яна дазваляе ААЭ перапраўляць зброю праз сваю тэрыторыю для забеспячэння паўстанцаў. Угандыйскі бок адмаўляў абвінавачванні<ref>{{cite web |last1=الراكوبة 1 |first1=محررو |title=وزير بالخارجية الأوغندي يصف اتهامات ياسر العطا بالهراء المطلق |url=https://www.alrakoba.net/31870175/%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%BA%D9%86%D8%AF%D9%8A-%D9%8A%D8%B5%D9%81-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%8A/ |website=صحيفة الراكوبة |access-date=18 May 2026 |language=ar |date=29 November 2023}}</ref>. === Паўднёвы Судан === З пачаткам вайны Паўднёвы Судан узяў на сябе ролю пасярэдніка, будучы глыбока занепакоеным патокам бежанцаў і эканамічнай нестабільнасцю<ref>{{Cite web |title=Instability in South Sudan &#124; Global Conflict Tracker |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/civil-war-south-sudan |website=CFR}}</ref>. У прыватнасці, 10 снежня 2025 года Сілы абароны Паўднёвага Судана ўвайшлі ў суданскі горад Хегліг для забяспячэння бяспекі нафтавай інфраструктуры ў рамках трохбаковага пагаднення з УСС і САП<ref>{{cite web |last1=Ali |first1=Faisal |title=South Sudan army to secure critical Heglig oilfield in Sudan war spillover |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/11/south-sudan-army-to-secure-critical-heglig-oilfield-in-sudan-war-spillover |website=Al Jazeera |access-date=9 May 2026 |language=en}}</ref>. Пры тым, паводле звестак Amnesty International, з дазволу асобных паўднёвасуданскіх чыноўнікаў САП выкарыстоўваюць тэрыторыю краіны для забеспячэння зброяй, транспартнымі сродкамі і палівам<ref>{{cite web |title=New weapons fuelling the Sudan conflict |url=https://www.amnesty.org/en/latest/research/2024/07/new-weapons-fuelling-the-sudan-conflict/#f52 |website=Amnesty International |access-date=10 May 2026 |language=en |date=24 July 2024}}</ref>. == Замежныя найміты == {{Гл. таксама|Найміцтва ў Афрыцы пасля 1960 года}} У ходзе канфлікту неаднаразова паступалі паведамленні аб умяшанні замежных баевікоў, асабліва ў прыгранічных штатах. 6 красавіка 2024 года падчас баёў за сталіцу краіны ўрадавыя сілы паланілі наёмнікаў з Паўднёвага Судана і Чада, якія змагаліся за САП. Таксама вайскоўцамі мелі звесткі аб наяўнасці ў войску праціўніка баевікоў з Лівіі і [[Нігер]]а, а ў пазнейшы перыяд — з [[Калумбія|Калумбіі]] (гл. [[Пустынныя ваўкі]]). Асабліва вялікая колькасць паведамленняў пра замежнікаў паступала з Эль-Фашыра. У справаздачы, апублікаванай 14 чэрвеня 2024 года, эксперты ААН заявілі, што армія Дагала вербавала ў свае атрады грамадзян [[ЦАР]], чаму садзейнічалі розныя апазіцыйныя групоўкі, як напрыклад, [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]. У сваю чаргу бок прыхільнікаў Бурхана быў выкрыты ў наборы наймітаў з Украіны, [[Іран]]а, [[Тыграй|Тыграя]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Азербайджан]]а<ref>[https://www.iimes.ru/?p=113953 Об иностранном участи в войне в Судане]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]][[Катэгорыя:Знешняя палітыка Судана]] dnuuyun72rodrvpasxvmuqs9efmjnfa 5186793 5186791 2026-08-25T17:11:09Z DBatura 73587 /* Уганда */ 5186793 wikitext text/x-wiki [[File:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|ўзброенае супрацьстаянне]] на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Па меры развіцця канфлікту ён усё больш набываў рэгіянальныя маштабы. Знешнія гульцы аказваюць фракцыям канфлікту фінансавую, ваенную і дыпламатычную падтрымку<ref name="3scenarios">{{cite web |last1=Abu Hatab |first1=Assem |last2=Donelli |first2=Federico |title=Split, talks or takeover – three scenarios for the Sudan war |url=https://nai.uu.se/stories-and-events/news/2026-03-19-split-talks-or-takeover---three-scenarios-for-the-sudan-war.html |publisher=Nordic Africa Institute |date=2026-03-19 |access-date=2026-03-20 }}</ref>. == Міжнародная супольнасць == === Рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў 11 мая 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. 10 ліпеня Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Эвакуацыя === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. === Санкцыі === 1 чэрвеня 2023 года [[Злучаныя Штаты]] ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. 12 ліпеня [[Вялікабрытанія|Злучанае Каралеўства]] абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. 22 студзеня 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. 31 студзеня ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а 15 мая — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. 23 чэрвеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> 26 чэрвеня Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. 14 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. 16 ліпеня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> 20 ліпеня Дзяржаўны дэпартамент ЗША ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> == Удзел па краінах == === Чад === 7 чэрвеня 2023 года чадскі апазіцыянер Хісейн Аламін Чау-чау заявіў, што яго «Рух за барацьбу прыгнечаных у Чадзе» ўдзельнічае ў вайне на баку САП. У прыватнасці, ён апублікаваў відэа, дзе ягоныя байцы атакуюць завод па вытворчасці боепрыпасаў Ярмук у [[Хартум]]е.<ref>{{cite news |date=9 June 2023 |title=Kabbashi reaffirms Sudan's military leadership support for Burhan |url=https://sudantribune.com/article274396/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226032922/https://sudantribune.com/article274396/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=20 July 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 17 лістапада 2023 года [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]] (фракцыя [[Міні Мінаві]]) і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] абвінавацілі ўрад Чада ў падтрымцы САП, «пастаўках ваеннай тэхнікі і наймітаў шляхам адкрыцця сваёй тэрыторыі і паветранай прасторы».<ref>{{cite web |date=17 November 2023 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120121831/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |archive-date=20 November 2023 |access-date=20 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref> У снежні чадскія салдаты перахапілі на граніцы з Суданам партыю ваеннай тэхнікі, прызначаную для САП, якая рухалася з [[Нджамена|Нджамены]]<ref>{{cite news |date=7 December 2023 |title=JEM denies receiving military supplies from joint Sudanese-Chadian forces |url=https://sudantribune.com/article280150/ |access-date=8 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.trtafrika.com/english/article/18224382|title=Chad denies supplying weapons to Sudan's RSF|publisher=TRT Afrika|date=24 October 2024}}</ref>. 17 снежня, на фоне новых абвінавачванняў у падтрымцы баевікоў, Чад выслаў чатырох суданскіх дыпламатаў<ref>{{cite web |date=16 December 2023 |title=Sudan confirms receiving Chadian decision to expel four Sudanese diplomats |url=https://sudantribune.com/article280415/ |access-date=17 December 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 5 лістапада ўрад Судана падаў скаргу ў Афрыканскую камісію правоў чалавека і народаў, патрабуючы ад Чада кампенсацыі за падтрымку арміі Дагала, абвінавачваючы суседа ў парушэнні [[міжнароднае права|міжнароднага права]]<ref>{{Cite web |date=6 November 2024 |title=Sudan accuses Chad of aiding RSF in complaint to African Rights Commission |url=https://sudantribune.com/article292971/ |access-date=10 November 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 23 лютага 2026 года Чад закрыў сваю ўсходнюю мяжу з Суданам на нявызначаны тэрмін, спаслаўшыся на неаднаразовыя налёты суданскіх груповак і рост нестабільнасці на памежжы<ref>{{cite web | title=RSF Capture of Al-Tina Escalates Darfur Control and Triggers Chad Border Closure | website=African Security Analysis | date=2026-02-22 | url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/rsf-capture-of-al-tina-escalates-darfur-control-and-triggers-chad-border-closure | access-date=2026-03-15}}</ref>. Рашэнне было прынята на фоне сутыкненняў у памежным горадзе Аль-Ціна паміж САП і праўрадавыя атрадамі<ref name=chashu>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Chad shuts border with Sudan in bid to stop conflict spreading | website=BBC Home | date=2026-02-23 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2x1n95z5vo | access-date=2026-03-15}}</ref>. ===Егіпет === ==== Інцыдэнт у Мерове ==== {{Гл. таксама|Баі ў Мерове (2023)}} 15 красавіка 2023 года, у першы дзень вайны, прыхільнікі Дагала заявілі аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць [[Егіпет]] і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з [[Эфіопія]]й<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя 17 красавіка The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. 19 красавіка захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. ==== Аперацыі супраць САП ==== У ходзе баявых дзеянняў неадразова паведамлялася пра ўдзел егіпецкіх ВПС і спецназа ў аперацыях супраць САП<ref name="for1">{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |last2=Said |first2=Summer |last3=Malsin |first3=Jared |date=19 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref name="egy2">{{cite news |last=Rickett |first=Oscar |date=18 April 2023 |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |archive-date=18 April 2023 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Middle East Eye]] |quote='The Egyptians are already heavily involved,' Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. 'They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF.'}}</ref>. Так, у прыватнасці, 16 красавіка 2023 года Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што іх войскі ў [[Порт-Судан]]е падвергліся нападу егіпецкай авіяцыі<ref name="egy1">{{cite news |date=16 April 2023 |script-title=ar:الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |archive-date=17 April 2023 |access-date=18 April 2023 |work=العربية |publisher=[[Al Arabiya]] |language=ar}}</ref>. Прынамсі з сярэдзіны 2025 года з базы ля суданскай мяжы па пазіцыяй САП сталі праводзіцца налёты егіпецкіх дронаў<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |last2=Browne |first2=Malachy |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cumming-Bruce |first4=Nick |date=2026-02-01 |title=The Secret Egyptian Air Base Behind Sudan’s Drone War |url=https://www.nytimes.com/2026/02/01/world/africa/egypt-sudan-drones.html |access-date=2026-08-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Пазіцыя Егіпта вызначалася перш за ўсё меркаваннямі нацыянальнай бяспекі, (стабільнасць уздоўж яго паўднёвай мяжы, бяспеку водных рэсурсаў Ніла і рэгіянальны баланс сіл). Армія Дагала ўспрымалася Каірам як дэстабілізуючую сілу, асабліва калі яны прасоўваліся ў бок Паўночнага Судана<ref name="3scenarios"/>. ===Эфіопія=== Эфіопія з самага пачатку вайны падтрымлівала САП, якія Адыс-Абеба разглядала як карысную процівагу як егіпецкаму ўплыву ў Судане, так і Бурхану<ref name="CS">{{cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=19 December 2024 |title=Conflict in Sudan: A Map of Regional and International Actors |url=https://www.wilsoncenter.org/article/conflict-sudan-map-regional-and-international-actors |access-date=30 March 2025 |work=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]}}</ref><ref name="sudanethiopia">{{cite news |last=Amin |first=Mohammed |date=17 July 2024 |title=Burhan and Abiy's secretive talks signal shifting Ethiopian position on Sudan |url=https://www.middleeasteye.net/news/burhan-and-abiys-secretive-talks-signal-shifting-ethiopian-position-sudan |access-date=30 March 2025 |work=Middle East Eye}}</ref>. У снежні 2023 года генерал Дагала нават наведаў краіну<ref>{{cite news |date=28 December 2023 |title=Leader of Sudan's RSF visits Ethiopia in rare foreign trip as war rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/28/leader-of-sudans-rsf-visits-ethiopia-in-rare-foreign-trip-as-war-rages |access-date=30 March 2025 |work=Al Jazeera}}</ref>. На гэтым фоне летам 2025 года ўзрасла напружанасць на дзяржаўнай граніцы, у прыватнасці ў спрэчным раёне Фашага, куды эфіопскае кіраўніцтва, скарыстаўшыся грамадзянскай вайной, стала накіроўваць апалчэнцаў для ціску на уданскіх фермераў і захопу сельскагаспадарчых участкаў для суайчыннікаў. У памежным раёне Аль-Галабат, паводле заяў Судана, эфіопскія вайскоўцы атакавалі рынак, скарыстаўшыся перакідкай суданскіх войскаў з памежжа на фронт<ref>{{Cite web |date=4 July 2025 |title=Ethiopian militias making new incursions on Sudan border, official says |url=https://sudantribune.com/article302566/ |access-date=5 July 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}</ref>. У лютым 2026 года агенцтва [[Reuters]] паведаміла, што Эфіопія размясціла ў рэгіёне Бенішангул-Гумуз сакрэтны лагер для падрыхтоўкі баевікоў САП. Будаўніцтва лагера фінансавалі ААЭ. Інструктары таксама выступілі эміратаўскія вайскоўцы. На той момант на гэтым аб’екце праходзілі навучанне 4300 прыхільнікаў Дагала<ref name="EthiopiaBase">{{cite news |last1=Paravicini |first1=Giulia |last2=Levinson |first2=Reade |date=10 February 2026 |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=10 February 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref>. У маі Судан афіцыйна абвінаваціў краіну ў арганізацыі ўдараў беспілотнікаў па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах у сталіцы, назваўшы гэтыя ўдары «прамой агрэсіяй» супраць суверэнітэту Судана<ref name="BBCEthiopia">https://www.bbc.com/news/articles/c0k3n1y7d42o</ref>. === Лівія === {{Гл. таксама|Баі за Габаль-эль-Увейнат}} [[Лівійская нацыянальная армія]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а перад пачаткам вайны накіравала САП самалёты для дастаўкі ваенных грузаў<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. Прыхільнікі Бурхана ў ходзе канфлікту абвінавачвалі ЛНА ў сумесных памежных налётах з САП, што лівійскі бок адмаўляў<ref name="Retreat">{{cite web|title=SAF evacuates 'strategic' Sudan-Libya-Egypt border triangle following RSF takeover|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-evacuates-strategic-sudan-libya-egypt-border-triangle-following-rsf-takeover#google_vignette|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. === Расія === {{Гл. таксама|Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы}} На працягу большай часткі грамадзянскай вайны ў Судане Расія пастаўляла зброю як Дагал, так і Бурхану. Сітуацыя пачала мяняцца ў сярэдзіне 2024 года, калі расійскі ўрад стаў аддаваць перавагу УСС, што супала з перамовамі аб будаўніцтве ваенна-марской базы у Порт-Судане<ref name="MEERussia">{{cite web |last1=Rickett |first1=Oscar |last2=Amin |first2=Mohammed |date=6 May 2024 |title=Sudan war: Russia hedges bets by aiding both sides in conflict |url=https://www.middleeasteye.net/news/russia-sudan-war-saf-rsf-hedges-bets-both-sides-support |access-date=6 June 2024 |website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web |date=8 July 2024 |title=Russia Switches Sides in Sudan War |url=https://jamestown.org/program/russia-switches-sides-in-sudan-war/ |access-date=27 March 2025 |website=[[Jamestown Foundation]]}}</ref>. У тым жа годзе Расія накіравала Хартуму вялікую колькасць зброі, кампанентаў для рэактыўных самалётаў, паліва і беспілотнікаў, што дазволіла ўрадавай арміі правесці паспяховае наступленне ў Хартуме<ref>{{cite web |date=2024 |title=Inside Sudan's Endless Civil War |url=https://www.bloomberg.com/features/2024-sudan-civil-war/ |access-date=1 November 2025 |website=Bloomberg}}</ref>. Апроч таго, у пачатку вайны [[СМІ]] паведамлялі пра падтрымку арміі Дагала з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. Удзел Расіі абумоўлены больш шырокімі стратэгічнымі і эканамічнымі інтарэсамі, а менавіта намаганнямі па забеспячэнні ваенна-марскога прысутнасці ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і доступу да здабычы золата<ref name="3scenarios"/>. === Украіна === {{Гл. таксама|Расійска-ўкраінская вайна}} 19 верасня 2023 года тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю 22 верасня, што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым 2024 года Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. === ААЭ === Эмірацкія ўлады неадразова абвінавачваліся ў падтрымцы баевікоў Дагала<ref>{{cite news |date=1 December 2023 |title=Port Sudan protesters demand expulsion of UAE ambassador |url=https://sudantribune.com/article279915/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140014/https://sudantribune.com/article279915/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref name="SkynewsUAE">{{Cite web |title=UAE is 'main backer' behind Sudan war, intelligence officer tells Sky News |url=https://news.sky.com/story/uae-is-main-backer-behind-rsf-militia-in-sudan-intelligence-officer-claims-in-secret-interview-13437966 |access-date=30 October 2025 |website=Sky News}}</ref>, а менавіта ў пастаўках зброі і дронаў<ref>{{cite web|date=28 October 2025|title= UAE increasing support to Sudan's RSF with new Chinese drones: Report|url= https://www.middleeasteye.net/news/uae-increasing-support-sudans-rsf-new-chinese-drones-report|website=Middle East Eye|access-date=2 November 2025}}</ref>, што самі яны афіцыйна адмаўлялі<ref>{{Cite web |title=UAE, Sudan blame each other over bombing of ambassador home |url=https://www.dw.com/en/uae-sudan-blame-each-other-over-bombing-of-ambassador-home/a-70366701 |access-date=30 September 2024 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref name="MEECAR">{{cite news |date=13 August 2023 |title=UAE Denies Sending Weapons To Sudan War |url=https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815133455/https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453?refsec=topics_afp-news |archive-date=15 August 2023 |access-date=14 August 2023 |work=Barron's}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=Sudan files case against UAE for 'complicity in genocide' |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w1nzpg5dgo |website=BBC}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. === Уганда === У лістападзе 2023 года начальнік Генеральнага штаба УСС [[Ясір аль-Ата]] абвінаваціў Уганду ў тым, што яна дазваляе ААЭ перапраўляць зброю праз сваю тэрыторыю для забеспячэння паўстанцаў. Угандыйскі бок адмаўляў абвінавачванні<ref>{{cite web |last1=الراكوبة 1 |first1=محررو |title=وزير بالخارجية الأوغندي يصف اتهامات ياسر العطا بالهراء المطلق |url=https://www.alrakoba.net/31870175/%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%BA%D9%86%D8%AF%D9%8A-%D9%8A%D8%B5%D9%81-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%8A/ |website=صحيفة الراكوبة |access-date=18 May 2026 |language=ar |date=29 November 2023}}</ref>. === Паўднёвы Судан === З пачаткам вайны Паўднёвы Судан узяў на сябе ролю пасярэдніка, будучы глыбока занепакоеным патокам бежанцаў і эканамічнай нестабільнасцю<ref>{{Cite web |title=Instability in South Sudan &#124; Global Conflict Tracker |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/civil-war-south-sudan |website=CFR}}</ref>. У прыватнасці, 10 снежня 2025 года Сілы абароны Паўднёвага Судана ўвайшлі ў суданскі горад Хегліг для забяспячэння бяспекі нафтавай інфраструктуры ў рамках трохбаковага пагаднення з УСС і САП<ref>{{cite web |last1=Ali |first1=Faisal |title=South Sudan army to secure critical Heglig oilfield in Sudan war spillover |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/11/south-sudan-army-to-secure-critical-heglig-oilfield-in-sudan-war-spillover |website=Al Jazeera |access-date=9 May 2026 |language=en}}</ref>. Пры тым, паводле звестак Amnesty International, з дазволу асобных паўднёвасуданскіх чыноўнікаў САП выкарыстоўваюць тэрыторыю краіны для забеспячэння зброяй, транспартнымі сродкамі і палівам<ref>{{cite web |title=New weapons fuelling the Sudan conflict |url=https://www.amnesty.org/en/latest/research/2024/07/new-weapons-fuelling-the-sudan-conflict/#f52 |website=Amnesty International |access-date=10 May 2026 |language=en |date=24 July 2024}}</ref>. == Замежныя найміты == {{Гл. таксама|Найміцтва ў Афрыцы пасля 1960 года}} У ходзе канфлікту неаднаразова паступалі паведамленні аб умяшанні замежных баевікоў, асабліва ў прыгранічных штатах. 6 красавіка 2024 года падчас баёў за сталіцу краіны ўрадавыя сілы паланілі наёмнікаў з Паўднёвага Судана і Чада, якія змагаліся за САП. Таксама вайскоўцамі мелі звесткі аб наяўнасці ў войску праціўніка баевікоў з Лівіі і [[Нігер]]а, а ў пазнейшы перыяд — з [[Калумбія|Калумбіі]] (гл. [[Пустынныя ваўкі]]). Асабліва вялікая колькасць паведамленняў пра замежнікаў паступала з Эль-Фашыра. У справаздачы, апублікаванай 14 чэрвеня 2024 года, эксперты ААН заявілі, што армія Дагала вербавала ў свае атрады грамадзян [[ЦАР]], чаму садзейнічалі розныя апазіцыйныя групоўкі, як напрыклад, [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]. У сваю чаргу бок прыхільнікаў Бурхана быў выкрыты ў наборы наймітаў з Украіны, [[Іран]]а, [[Тыграй|Тыграя]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Азербайджан]]а<ref>[https://www.iimes.ru/?p=113953 Об иностранном участи в войне в Судане]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]][[Катэгорыя:Знешняя палітыка Судана]] jm3i5b81kf5b2lek6un7k9xgkudomqb 5186828 5186793 2026-08-25T19:55:05Z DobryBrat 5701 DobryBrat перанёс старонку [[Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] у [[Замежная падтрымка бакоў у Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] 5186793 wikitext text/x-wiki [[File:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|ўзброенае супрацьстаянне]] на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Па меры развіцця канфлікту ён усё больш набываў рэгіянальныя маштабы. Знешнія гульцы аказваюць фракцыям канфлікту фінансавую, ваенную і дыпламатычную падтрымку<ref name="3scenarios">{{cite web |last1=Abu Hatab |first1=Assem |last2=Donelli |first2=Federico |title=Split, talks or takeover – three scenarios for the Sudan war |url=https://nai.uu.se/stories-and-events/news/2026-03-19-split-talks-or-takeover---three-scenarios-for-the-sudan-war.html |publisher=Nordic Africa Institute |date=2026-03-19 |access-date=2026-03-20 }}</ref>. == Міжнародная супольнасць == === Рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў 11 мая 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. 10 ліпеня Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Эвакуацыя === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. === Санкцыі === 1 чэрвеня 2023 года [[Злучаныя Штаты]] ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. 12 ліпеня [[Вялікабрытанія|Злучанае Каралеўства]] абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. 22 студзеня 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. 31 студзеня ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а 15 мая — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. 23 чэрвеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> 26 чэрвеня Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. 14 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. 16 ліпеня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> 20 ліпеня Дзяржаўны дэпартамент ЗША ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> == Удзел па краінах == === Чад === 7 чэрвеня 2023 года чадскі апазіцыянер Хісейн Аламін Чау-чау заявіў, што яго «Рух за барацьбу прыгнечаных у Чадзе» ўдзельнічае ў вайне на баку САП. У прыватнасці, ён апублікаваў відэа, дзе ягоныя байцы атакуюць завод па вытворчасці боепрыпасаў Ярмук у [[Хартум]]е.<ref>{{cite news |date=9 June 2023 |title=Kabbashi reaffirms Sudan's military leadership support for Burhan |url=https://sudantribune.com/article274396/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226032922/https://sudantribune.com/article274396/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=20 July 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 17 лістапада 2023 года [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]] (фракцыя [[Міні Мінаві]]) і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] абвінавацілі ўрад Чада ў падтрымцы САП, «пастаўках ваеннай тэхнікі і наймітаў шляхам адкрыцця сваёй тэрыторыі і паветранай прасторы».<ref>{{cite web |date=17 November 2023 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120121831/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |archive-date=20 November 2023 |access-date=20 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref> У снежні чадскія салдаты перахапілі на граніцы з Суданам партыю ваеннай тэхнікі, прызначаную для САП, якая рухалася з [[Нджамена|Нджамены]]<ref>{{cite news |date=7 December 2023 |title=JEM denies receiving military supplies from joint Sudanese-Chadian forces |url=https://sudantribune.com/article280150/ |access-date=8 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.trtafrika.com/english/article/18224382|title=Chad denies supplying weapons to Sudan's RSF|publisher=TRT Afrika|date=24 October 2024}}</ref>. 17 снежня, на фоне новых абвінавачванняў у падтрымцы баевікоў, Чад выслаў чатырох суданскіх дыпламатаў<ref>{{cite web |date=16 December 2023 |title=Sudan confirms receiving Chadian decision to expel four Sudanese diplomats |url=https://sudantribune.com/article280415/ |access-date=17 December 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 5 лістапада ўрад Судана падаў скаргу ў Афрыканскую камісію правоў чалавека і народаў, патрабуючы ад Чада кампенсацыі за падтрымку арміі Дагала, абвінавачваючы суседа ў парушэнні [[міжнароднае права|міжнароднага права]]<ref>{{Cite web |date=6 November 2024 |title=Sudan accuses Chad of aiding RSF in complaint to African Rights Commission |url=https://sudantribune.com/article292971/ |access-date=10 November 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 23 лютага 2026 года Чад закрыў сваю ўсходнюю мяжу з Суданам на нявызначаны тэрмін, спаслаўшыся на неаднаразовыя налёты суданскіх груповак і рост нестабільнасці на памежжы<ref>{{cite web | title=RSF Capture of Al-Tina Escalates Darfur Control and Triggers Chad Border Closure | website=African Security Analysis | date=2026-02-22 | url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/rsf-capture-of-al-tina-escalates-darfur-control-and-triggers-chad-border-closure | access-date=2026-03-15}}</ref>. Рашэнне было прынята на фоне сутыкненняў у памежным горадзе Аль-Ціна паміж САП і праўрадавыя атрадамі<ref name=chashu>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Chad shuts border with Sudan in bid to stop conflict spreading | website=BBC Home | date=2026-02-23 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2x1n95z5vo | access-date=2026-03-15}}</ref>. ===Егіпет === ==== Інцыдэнт у Мерове ==== {{Гл. таксама|Баі ў Мерове (2023)}} 15 красавіка 2023 года, у першы дзень вайны, прыхільнікі Дагала заявілі аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць [[Егіпет]] і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з [[Эфіопія]]й<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя 17 красавіка The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. 19 красавіка захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. ==== Аперацыі супраць САП ==== У ходзе баявых дзеянняў неадразова паведамлялася пра ўдзел егіпецкіх ВПС і спецназа ў аперацыях супраць САП<ref name="for1">{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |last2=Said |first2=Summer |last3=Malsin |first3=Jared |date=19 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref name="egy2">{{cite news |last=Rickett |first=Oscar |date=18 April 2023 |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |archive-date=18 April 2023 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Middle East Eye]] |quote='The Egyptians are already heavily involved,' Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. 'They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF.'}}</ref>. Так, у прыватнасці, 16 красавіка 2023 года Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што іх войскі ў [[Порт-Судан]]е падвергліся нападу егіпецкай авіяцыі<ref name="egy1">{{cite news |date=16 April 2023 |script-title=ar:الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |archive-date=17 April 2023 |access-date=18 April 2023 |work=العربية |publisher=[[Al Arabiya]] |language=ar}}</ref>. Прынамсі з сярэдзіны 2025 года з базы ля суданскай мяжы па пазіцыяй САП сталі праводзіцца налёты егіпецкіх дронаў<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |last2=Browne |first2=Malachy |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cumming-Bruce |first4=Nick |date=2026-02-01 |title=The Secret Egyptian Air Base Behind Sudan’s Drone War |url=https://www.nytimes.com/2026/02/01/world/africa/egypt-sudan-drones.html |access-date=2026-08-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Пазіцыя Егіпта вызначалася перш за ўсё меркаваннямі нацыянальнай бяспекі, (стабільнасць уздоўж яго паўднёвай мяжы, бяспеку водных рэсурсаў Ніла і рэгіянальны баланс сіл). Армія Дагала ўспрымалася Каірам як дэстабілізуючую сілу, асабліва калі яны прасоўваліся ў бок Паўночнага Судана<ref name="3scenarios"/>. ===Эфіопія=== Эфіопія з самага пачатку вайны падтрымлівала САП, якія Адыс-Абеба разглядала як карысную процівагу як егіпецкаму ўплыву ў Судане, так і Бурхану<ref name="CS">{{cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=19 December 2024 |title=Conflict in Sudan: A Map of Regional and International Actors |url=https://www.wilsoncenter.org/article/conflict-sudan-map-regional-and-international-actors |access-date=30 March 2025 |work=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]}}</ref><ref name="sudanethiopia">{{cite news |last=Amin |first=Mohammed |date=17 July 2024 |title=Burhan and Abiy's secretive talks signal shifting Ethiopian position on Sudan |url=https://www.middleeasteye.net/news/burhan-and-abiys-secretive-talks-signal-shifting-ethiopian-position-sudan |access-date=30 March 2025 |work=Middle East Eye}}</ref>. У снежні 2023 года генерал Дагала нават наведаў краіну<ref>{{cite news |date=28 December 2023 |title=Leader of Sudan's RSF visits Ethiopia in rare foreign trip as war rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/28/leader-of-sudans-rsf-visits-ethiopia-in-rare-foreign-trip-as-war-rages |access-date=30 March 2025 |work=Al Jazeera}}</ref>. На гэтым фоне летам 2025 года ўзрасла напружанасць на дзяржаўнай граніцы, у прыватнасці ў спрэчным раёне Фашага, куды эфіопскае кіраўніцтва, скарыстаўшыся грамадзянскай вайной, стала накіроўваць апалчэнцаў для ціску на уданскіх фермераў і захопу сельскагаспадарчых участкаў для суайчыннікаў. У памежным раёне Аль-Галабат, паводле заяў Судана, эфіопскія вайскоўцы атакавалі рынак, скарыстаўшыся перакідкай суданскіх войскаў з памежжа на фронт<ref>{{Cite web |date=4 July 2025 |title=Ethiopian militias making new incursions on Sudan border, official says |url=https://sudantribune.com/article302566/ |access-date=5 July 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}</ref>. У лютым 2026 года агенцтва [[Reuters]] паведаміла, што Эфіопія размясціла ў рэгіёне Бенішангул-Гумуз сакрэтны лагер для падрыхтоўкі баевікоў САП. Будаўніцтва лагера фінансавалі ААЭ. Інструктары таксама выступілі эміратаўскія вайскоўцы. На той момант на гэтым аб’екце праходзілі навучанне 4300 прыхільнікаў Дагала<ref name="EthiopiaBase">{{cite news |last1=Paravicini |first1=Giulia |last2=Levinson |first2=Reade |date=10 February 2026 |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=10 February 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref>. У маі Судан афіцыйна абвінаваціў краіну ў арганізацыі ўдараў беспілотнікаў па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах у сталіцы, назваўшы гэтыя ўдары «прамой агрэсіяй» супраць суверэнітэту Судана<ref name="BBCEthiopia">https://www.bbc.com/news/articles/c0k3n1y7d42o</ref>. === Лівія === {{Гл. таксама|Баі за Габаль-эль-Увейнат}} [[Лівійская нацыянальная армія]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а перад пачаткам вайны накіравала САП самалёты для дастаўкі ваенных грузаў<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. Прыхільнікі Бурхана ў ходзе канфлікту абвінавачвалі ЛНА ў сумесных памежных налётах з САП, што лівійскі бок адмаўляў<ref name="Retreat">{{cite web|title=SAF evacuates 'strategic' Sudan-Libya-Egypt border triangle following RSF takeover|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-evacuates-strategic-sudan-libya-egypt-border-triangle-following-rsf-takeover#google_vignette|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. === Расія === {{Гл. таксама|Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы}} На працягу большай часткі грамадзянскай вайны ў Судане Расія пастаўляла зброю як Дагал, так і Бурхану. Сітуацыя пачала мяняцца ў сярэдзіне 2024 года, калі расійскі ўрад стаў аддаваць перавагу УСС, што супала з перамовамі аб будаўніцтве ваенна-марской базы у Порт-Судане<ref name="MEERussia">{{cite web |last1=Rickett |first1=Oscar |last2=Amin |first2=Mohammed |date=6 May 2024 |title=Sudan war: Russia hedges bets by aiding both sides in conflict |url=https://www.middleeasteye.net/news/russia-sudan-war-saf-rsf-hedges-bets-both-sides-support |access-date=6 June 2024 |website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web |date=8 July 2024 |title=Russia Switches Sides in Sudan War |url=https://jamestown.org/program/russia-switches-sides-in-sudan-war/ |access-date=27 March 2025 |website=[[Jamestown Foundation]]}}</ref>. У тым жа годзе Расія накіравала Хартуму вялікую колькасць зброі, кампанентаў для рэактыўных самалётаў, паліва і беспілотнікаў, што дазволіла ўрадавай арміі правесці паспяховае наступленне ў Хартуме<ref>{{cite web |date=2024 |title=Inside Sudan's Endless Civil War |url=https://www.bloomberg.com/features/2024-sudan-civil-war/ |access-date=1 November 2025 |website=Bloomberg}}</ref>. Апроч таго, у пачатку вайны [[СМІ]] паведамлялі пра падтрымку арміі Дагала з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. Удзел Расіі абумоўлены больш шырокімі стратэгічнымі і эканамічнымі інтарэсамі, а менавіта намаганнямі па забеспячэнні ваенна-марскога прысутнасці ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і доступу да здабычы золата<ref name="3scenarios"/>. === Украіна === {{Гл. таксама|Расійска-ўкраінская вайна}} 19 верасня 2023 года тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю 22 верасня, што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым 2024 года Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. === ААЭ === Эмірацкія ўлады неадразова абвінавачваліся ў падтрымцы баевікоў Дагала<ref>{{cite news |date=1 December 2023 |title=Port Sudan protesters demand expulsion of UAE ambassador |url=https://sudantribune.com/article279915/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140014/https://sudantribune.com/article279915/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref name="SkynewsUAE">{{Cite web |title=UAE is 'main backer' behind Sudan war, intelligence officer tells Sky News |url=https://news.sky.com/story/uae-is-main-backer-behind-rsf-militia-in-sudan-intelligence-officer-claims-in-secret-interview-13437966 |access-date=30 October 2025 |website=Sky News}}</ref>, а менавіта ў пастаўках зброі і дронаў<ref>{{cite web|date=28 October 2025|title= UAE increasing support to Sudan's RSF with new Chinese drones: Report|url= https://www.middleeasteye.net/news/uae-increasing-support-sudans-rsf-new-chinese-drones-report|website=Middle East Eye|access-date=2 November 2025}}</ref>, што самі яны афіцыйна адмаўлялі<ref>{{Cite web |title=UAE, Sudan blame each other over bombing of ambassador home |url=https://www.dw.com/en/uae-sudan-blame-each-other-over-bombing-of-ambassador-home/a-70366701 |access-date=30 September 2024 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref name="MEECAR">{{cite news |date=13 August 2023 |title=UAE Denies Sending Weapons To Sudan War |url=https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815133455/https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453?refsec=topics_afp-news |archive-date=15 August 2023 |access-date=14 August 2023 |work=Barron's}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=Sudan files case against UAE for 'complicity in genocide' |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w1nzpg5dgo |website=BBC}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. === Уганда === У лістападзе 2023 года начальнік Генеральнага штаба УСС [[Ясір аль-Ата]] абвінаваціў Уганду ў тым, што яна дазваляе ААЭ перапраўляць зброю праз сваю тэрыторыю для забеспячэння паўстанцаў. Угандыйскі бок адмаўляў абвінавачванні<ref>{{cite web |last1=الراكوبة 1 |first1=محررو |title=وزير بالخارجية الأوغندي يصف اتهامات ياسر العطا بالهراء المطلق |url=https://www.alrakoba.net/31870175/%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%BA%D9%86%D8%AF%D9%8A-%D9%8A%D8%B5%D9%81-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%8A/ |website=صحيفة الراكوبة |access-date=18 May 2026 |language=ar |date=29 November 2023}}</ref>. === Паўднёвы Судан === З пачаткам вайны Паўднёвы Судан узяў на сябе ролю пасярэдніка, будучы глыбока занепакоеным патокам бежанцаў і эканамічнай нестабільнасцю<ref>{{Cite web |title=Instability in South Sudan &#124; Global Conflict Tracker |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/civil-war-south-sudan |website=CFR}}</ref>. У прыватнасці, 10 снежня 2025 года Сілы абароны Паўднёвага Судана ўвайшлі ў суданскі горад Хегліг для забяспячэння бяспекі нафтавай інфраструктуры ў рамках трохбаковага пагаднення з УСС і САП<ref>{{cite web |last1=Ali |first1=Faisal |title=South Sudan army to secure critical Heglig oilfield in Sudan war spillover |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/11/south-sudan-army-to-secure-critical-heglig-oilfield-in-sudan-war-spillover |website=Al Jazeera |access-date=9 May 2026 |language=en}}</ref>. Пры тым, паводле звестак Amnesty International, з дазволу асобных паўднёвасуданскіх чыноўнікаў САП выкарыстоўваюць тэрыторыю краіны для забеспячэння зброяй, транспартнымі сродкамі і палівам<ref>{{cite web |title=New weapons fuelling the Sudan conflict |url=https://www.amnesty.org/en/latest/research/2024/07/new-weapons-fuelling-the-sudan-conflict/#f52 |website=Amnesty International |access-date=10 May 2026 |language=en |date=24 July 2024}}</ref>. == Замежныя найміты == {{Гл. таксама|Найміцтва ў Афрыцы пасля 1960 года}} У ходзе канфлікту неаднаразова паступалі паведамленні аб умяшанні замежных баевікоў, асабліва ў прыгранічных штатах. 6 красавіка 2024 года падчас баёў за сталіцу краіны ўрадавыя сілы паланілі наёмнікаў з Паўднёвага Судана і Чада, якія змагаліся за САП. Таксама вайскоўцамі мелі звесткі аб наяўнасці ў войску праціўніка баевікоў з Лівіі і [[Нігер]]а, а ў пазнейшы перыяд — з [[Калумбія|Калумбіі]] (гл. [[Пустынныя ваўкі]]). Асабліва вялікая колькасць паведамленняў пра замежнікаў паступала з Эль-Фашыра. У справаздачы, апублікаванай 14 чэрвеня 2024 года, эксперты ААН заявілі, што армія Дагала вербавала ў свае атрады грамадзян [[ЦАР]], чаму садзейнічалі розныя апазіцыйныя групоўкі, як напрыклад, [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]. У сваю чаргу бок прыхільнікаў Бурхана быў выкрыты ў наборы наймітаў з Украіны, [[Іран]]а, [[Тыграй|Тыграя]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Азербайджан]]а<ref>[https://www.iimes.ru/?p=113953 Об иностранном участи в войне в Судане]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]][[Катэгорыя:Знешняя палітыка Судана]] jm3i5b81kf5b2lek6un7k9xgkudomqb 5186830 5186828 2026-08-25T19:58:57Z DobryBrat 5701 арфаграфія, пунктуацыя, стыль, афармленне, вікіфікацыя 5186830 wikitext text/x-wiki [[Файл:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|ўзброенае супрацьстаянне]] на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Па меры развіцця канфлікту ён усё больш набываў рэгіянальныя маштабы. Знешнія гульцы аказваюць фракцыям канфлікту фінансавую, ваенную і дыпламатычную падтрымку<ref name="3scenarios">{{cite web |last1=Abu Hatab |first1=Assem |last2=Donelli |first2=Federico |title=Split, talks or takeover – three scenarios for the Sudan war |url=https://nai.uu.se/stories-and-events/news/2026-03-19-split-talks-or-takeover---three-scenarios-for-the-sudan-war.html |publisher=Nordic Africa Institute |date=2026-03-19 |access-date=2026-03-20 }}</ref>. == Міжнародная супольнасць == === Рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў 11 мая 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. 10 ліпеня Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Эвакуацыя === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў — перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. === Санкцыі === 1 чэрвеня 2023 года [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. 12 ліпеня [[Вялікабрытанія]] абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. 22 студзеня 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. 31 студзеня ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а 15 мая — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. 23 чэрвеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> 26 чэрвеня Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. 14 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. 16 ліпеня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> 20 ліпеня Дзяржаўны дэпартамент ЗША ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> == Удзел па краінах == === Чад === 7 чэрвеня 2023 года чадскі апазіцыянер Хісейн Аламін Чау-чау заявіў, што яго «Рух за барацьбу прыгнечаных у Чадзе» ўдзельнічае ў вайне на баку САП. У прыватнасці, ён апублікаваў відэа, дзе ягоныя байцы атакуюць завод па вытворчасці боепрыпасаў Ярмук у [[Хартум]]е.<ref>{{cite news |date=9 June 2023 |title=Kabbashi reaffirms Sudan's military leadership support for Burhan |url=https://sudantribune.com/article274396/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226032922/https://sudantribune.com/article274396/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=20 July 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 17 лістапада 2023 года [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]] (фракцыя [[Міні Мінаві]]) і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] абвінавацілі ўрад Чада ў падтрымцы САП, «пастаўках ваеннай тэхнікі і наймітаў шляхам адкрыцця сваёй тэрыторыі і паветранай прасторы».<ref>{{cite web |date=17 November 2023 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120121831/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |archive-date=20 November 2023 |access-date=20 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref> У снежні чадскія салдаты перахапілі на граніцы з Суданам партыю ваеннай тэхнікі, прызначаную для САП, якая рухалася з [[Нджамена|Нджамены]]<ref>{{cite news |date=7 December 2023 |title=JEM denies receiving military supplies from joint Sudanese-Chadian forces |url=https://sudantribune.com/article280150/ |access-date=8 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.trtafrika.com/english/article/18224382|title=Chad denies supplying weapons to Sudan's RSF|publisher=TRT Afrika|date=24 October 2024}}</ref>. 17 снежня, на фоне новых абвінавачванняў у падтрымцы баевікоў, Чад выслаў чатырох суданскіх дыпламатаў<ref>{{cite web |date=16 December 2023 |title=Sudan confirms receiving Chadian decision to expel four Sudanese diplomats |url=https://sudantribune.com/article280415/ |access-date=17 December 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 5 лістапада ўрад Судана падаў скаргу ў Афрыканскую камісію правоў чалавека і народаў, патрабуючы ад Чада кампенсацыі за падтрымку арміі Дагала, абвінавачваючы суседа ў парушэнні [[міжнароднае права|міжнароднага права]]<ref>{{Cite web |date=6 November 2024 |title=Sudan accuses Chad of aiding RSF in complaint to African Rights Commission |url=https://sudantribune.com/article292971/ |access-date=10 November 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 23 лютага 2026 года Чад закрыў сваю ўсходнюю мяжу з Суданам на нявызначаны тэрмін, спаслаўшыся на неаднаразовыя налёты суданскіх груповак і рост нестабільнасці на памежжы<ref>{{cite web | title=RSF Capture of Al-Tina Escalates Darfur Control and Triggers Chad Border Closure | website=African Security Analysis | date=2026-02-22 | url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/rsf-capture-of-al-tina-escalates-darfur-control-and-triggers-chad-border-closure | access-date=2026-03-15}}</ref>. Рашэнне было прынята на фоне сутыкненняў у памежным горадзе Аль-Ціна паміж САП і праўрадавыя атрадамі<ref name=chashu>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Chad shuts border with Sudan in bid to stop conflict spreading | website=BBC Home | date=2026-02-23 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2x1n95z5vo | access-date=2026-03-15}}</ref>. === Егіпет === ==== Інцыдэнт у Мерове ==== {{Гл. таксама|Баі ў Мерове (2023)}} 15 красавіка 2023 года, у першы дзень вайны, прыхільнікі Дагала заявілі аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць [[Егіпет]] і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з [[Эфіопія]]й<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя 17 красавіка The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. 19 красавіка захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. ==== Аперацыі супраць САП ==== У ходзе баявых дзеянняў неадразова паведамлялася пра ўдзел егіпецкіх ВПС і спецназа ў аперацыях супраць САП<ref name="for1">{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |last2=Said |first2=Summer |last3=Malsin |first3=Jared |date=19 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref name="egy2">{{cite news |last=Rickett |first=Oscar |date=18 April 2023 |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |archive-date=18 April 2023 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Middle East Eye]] |quote='The Egyptians are already heavily involved,' Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. 'They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF.'}}</ref>. Так, у прыватнасці, 16 красавіка 2023 года Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што іх войскі ў [[Порт-Судан]]е падвергліся нападу егіпецкай авіяцыі<ref name="egy1">{{cite news |date=16 April 2023 |script-title=ar:الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |archive-date=17 April 2023 |access-date=18 April 2023 |work=العربية |publisher=[[Al Arabiya]] |language=ar}}</ref>. Прынамсі з сярэдзіны 2025 года з базы ля суданскай мяжы па пазіцыяй САП сталі праводзіцца налёты егіпецкіх дронаў<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |last2=Browne |first2=Malachy |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cumming-Bruce |first4=Nick |date=2026-02-01 |title=The Secret Egyptian Air Base Behind Sudan’s Drone War |url=https://www.nytimes.com/2026/02/01/world/africa/egypt-sudan-drones.html |access-date=2026-08-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Пазіцыя Егіпта вызначалася перш за ўсё меркаваннямі нацыянальнай бяспекі, (стабільнасць уздоўж яго паўднёвай мяжы, бяспеку водных рэсурсаў Ніла і рэгіянальны баланс сіл). Армія Дагала ўспрымалася Каірам як дэстабілізуючую сілу, асабліва калі яны прасоўваліся ў бок Паўночнага Судана<ref name="3scenarios"/>. === Эфіопія === Эфіопія з самага пачатку вайны падтрымлівала САП, якія Адыс-Абеба разглядала як карысную процівагу як егіпецкаму ўплыву ў Судане, так і Бурхану<ref name="CS">{{cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=19 December 2024 |title=Conflict in Sudan: A Map of Regional and International Actors |url=https://www.wilsoncenter.org/article/conflict-sudan-map-regional-and-international-actors |access-date=30 March 2025 |work=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]}}</ref><ref name="sudanethiopia">{{cite news |last=Amin |first=Mohammed |date=17 July 2024 |title=Burhan and Abiy's secretive talks signal shifting Ethiopian position on Sudan |url=https://www.middleeasteye.net/news/burhan-and-abiys-secretive-talks-signal-shifting-ethiopian-position-sudan |access-date=30 March 2025 |work=Middle East Eye}}</ref>. У снежні 2023 года генерал Дагала нават наведаў краіну<ref>{{cite news |date=28 December 2023 |title=Leader of Sudan's RSF visits Ethiopia in rare foreign trip as war rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/28/leader-of-sudans-rsf-visits-ethiopia-in-rare-foreign-trip-as-war-rages |access-date=30 March 2025 |work=Al Jazeera}}</ref>. На гэтым фоне летам 2025 года ўзрасла напружанасць на дзяржаўнай граніцы, у прыватнасці ў спрэчным раёне Фашага, куды эфіопскае кіраўніцтва, скарыстаўшыся грамадзянскай вайной, стала накіроўваць апалчэнцаў для ціску на уданскіх фермераў і захопу сельскагаспадарчых участкаў для суайчыннікаў. У памежным раёне Аль-Галабат, паводле заяў Судана, эфіопскія вайскоўцы атакавалі рынак, скарыстаўшыся перакідкай суданскіх войскаў з памежжа на фронт<ref>{{Cite web |date=4 July 2025 |title=Ethiopian militias making new incursions on Sudan border, official says |url=https://sudantribune.com/article302566/ |access-date=5 July 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}</ref>. У лютым 2026 года агенцтва [[Reuters]] паведаміла, што Эфіопія размясціла ў рэгіёне Бенішангул-Гумуз сакрэтны лагер для падрыхтоўкі баевікоў САП. Будаўніцтва лагера фінансавалі ААЭ. Інструктары таксама выступілі эміратаўскія вайскоўцы. На той момант на гэтым аб’екце праходзілі навучанне 4300 прыхільнікаў Дагала<ref name="EthiopiaBase">{{cite news |last1=Paravicini |first1=Giulia |last2=Levinson |first2=Reade |date=10 February 2026 |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=10 February 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref>. У маі Судан афіцыйна абвінаваціў краіну ў арганізацыі ўдараў беспілотнікаў па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах у сталіцы, назваўшы гэтыя ўдары «прамой агрэсіяй» супраць суверэнітэту Судана<ref name="BBCEthiopia">https://www.bbc.com/news/articles/c0k3n1y7d42o</ref>. === Лівія === {{Гл. таксама|Баі за Габаль-эль-Увейнат}} [[Лівійская нацыянальная армія]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а перад пачаткам вайны накіравала САП самалёты для дастаўкі ваенных грузаў<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. Прыхільнікі Бурхана ў ходзе канфлікту абвінавачвалі ЛНА ў сумесных памежных налётах з САП, што лівійскі бок адмаўляў<ref name="Retreat">{{cite web|title=SAF evacuates 'strategic' Sudan-Libya-Egypt border triangle following RSF takeover|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-evacuates-strategic-sudan-libya-egypt-border-triangle-following-rsf-takeover#google_vignette|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. === Расія === {{Гл. таксама|Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы}} На працягу большай часткі грамадзянскай вайны ў Судане Расія пастаўляла зброю як Дагал, так і Бурхану. Сітуацыя пачала мяняцца ў сярэдзіне 2024 года, калі расійскі ўрад стаў аддаваць перавагу УСС, што супала з перамовамі аб будаўніцтве ваенна-марской базы у Порт-Судане<ref name="MEERussia">{{cite web |last1=Rickett |first1=Oscar |last2=Amin |first2=Mohammed |date=6 May 2024 |title=Sudan war: Russia hedges bets by aiding both sides in conflict |url=https://www.middleeasteye.net/news/russia-sudan-war-saf-rsf-hedges-bets-both-sides-support |access-date=6 June 2024 |website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web |date=8 July 2024 |title=Russia Switches Sides in Sudan War |url=https://jamestown.org/program/russia-switches-sides-in-sudan-war/ |access-date=27 March 2025 |website=[[Jamestown Foundation]]}}</ref>. У тым жа годзе Расія накіравала Хартуму вялікую колькасць зброі, кампанентаў для рэактыўных самалётаў, паліва і беспілотнікаў, што дазволіла ўрадавай арміі правесці паспяховае наступленне ў Хартуме<ref>{{cite web |date=2024 |title=Inside Sudan's Endless Civil War |url=https://www.bloomberg.com/features/2024-sudan-civil-war/ |access-date=1 November 2025 |website=Bloomberg}}</ref>. Апроч таго, у пачатку вайны [[СМІ]] паведамлялі пра падтрымку арміі Дагала з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. Удзел Расіі абумоўлены больш шырокімі стратэгічнымі і эканамічнымі інтарэсамі, а менавіта намаганнямі па забеспячэнні ваенна-марской прысутнасці ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і доступу да здабычы золата<ref name="3scenarios"/>. === Украіна === {{Гл. таксама|Расійска-ўкраінская вайна}} 19 верасня 2023 года тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю 22 верасня, што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым 2024 года Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. === ААЭ === Эмірацкія ўлады неадразова абвінавачваліся ў падтрымцы баевікоў Дагала<ref>{{cite news |date=1 December 2023 |title=Port Sudan protesters demand expulsion of UAE ambassador |url=https://sudantribune.com/article279915/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140014/https://sudantribune.com/article279915/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref name="SkynewsUAE">{{Cite web |title=UAE is 'main backer' behind Sudan war, intelligence officer tells Sky News |url=https://news.sky.com/story/uae-is-main-backer-behind-rsf-militia-in-sudan-intelligence-officer-claims-in-secret-interview-13437966 |access-date=30 October 2025 |website=Sky News}}</ref>, а менавіта ў пастаўках зброі і дронаў<ref>{{cite web|date=28 October 2025|title= UAE increasing support to Sudan's RSF with new Chinese drones: Report|url= https://www.middleeasteye.net/news/uae-increasing-support-sudans-rsf-new-chinese-drones-report|website=Middle East Eye|access-date=2 November 2025}}</ref>, што самі яны афіцыйна адмаўлялі<ref>{{Cite web |title=UAE, Sudan blame each other over bombing of ambassador home |url=https://www.dw.com/en/uae-sudan-blame-each-other-over-bombing-of-ambassador-home/a-70366701 |access-date=30 September 2024 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref name="MEECAR">{{cite news |date=13 August 2023 |title=UAE Denies Sending Weapons To Sudan War |url=https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815133455/https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453?refsec=topics_afp-news |archive-date=15 August 2023 |access-date=14 August 2023 |work=Barron's}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=Sudan files case against UAE for 'complicity in genocide' |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w1nzpg5dgo |website=BBC}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. === Уганда === У лістападзе 2023 года начальнік Генеральнага штаба УСС [[Ясір аль-Ата]] абвінаваціў Уганду ў тым, што яна дазваляе ААЭ перапраўляць зброю праз сваю тэрыторыю для забеспячэння паўстанцаў. Угандыйскі бок адмаўляў абвінавачванні<ref>{{cite web |last1=الراكوبة 1 |first1=محررو |title=وزير بالخارجية الأوغندي يصف اتهامات ياسر العطا بالهراء المطلق |url=https://www.alrakoba.net/31870175/%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%BA%D9%86%D8%AF%D9%8A-%D9%8A%D8%B5%D9%81-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%8A/ |website=صحيفة الراكوبة |access-date=18 May 2026 |language=ar |date=29 November 2023}}</ref>. === Паўднёвы Судан === З пачаткам вайны Паўднёвы Судан узяў на сябе ролю пасярэдніка, будучы глыбока занепакоеным патокам бежанцаў і эканамічнай нестабільнасцю<ref>{{Cite web |title=Instability in South Sudan &#124; Global Conflict Tracker |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/civil-war-south-sudan |website=CFR}}</ref>. У прыватнасці, 10 снежня 2025 года Сілы абароны Паўднёвага Судана ўвайшлі ў суданскі горад Хегліг для забяспячэння бяспекі нафтавай інфраструктуры ў рамках трохбаковага пагаднення з УСС і САП<ref>{{cite web |last1=Ali |first1=Faisal |title=South Sudan army to secure critical Heglig oilfield in Sudan war spillover |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/11/south-sudan-army-to-secure-critical-heglig-oilfield-in-sudan-war-spillover |website=Al Jazeera |access-date=9 May 2026 |language=en}}</ref>. Пры тым, паводле звестак Amnesty International, з дазволу асобных паўднёвасуданскіх чыноўнікаў САП выкарыстоўваюць тэрыторыю краіны для забеспячэння зброяй, транспартнымі сродкамі і палівам<ref>{{cite web |title=New weapons fuelling the Sudan conflict |url=https://www.amnesty.org/en/latest/research/2024/07/new-weapons-fuelling-the-sudan-conflict/#f52 |website=Amnesty International |access-date=10 May 2026 |language=en |date=24 July 2024}}</ref>. == Замежныя найміты == {{Гл. таксама|Найміцтва ў Афрыцы пасля 1960 года}} У ходзе канфлікту неаднаразова паступалі паведамленні аб умяшанні замежных баевікоў, асабліва ў прыгранічных штатах. 6 красавіка 2024 года падчас баёў за сталіцу краіны ўрадавыя сілы паланілі наёмнікаў з Паўднёвага Судана і Чада, якія змагаліся за САП. Таксама вайскоўцамі мелі звесткі аб наяўнасці ў войску праціўніка баевікоў з Лівіі і [[Нігер]]а, а ў пазнейшы перыяд — з [[Калумбія|Калумбіі]] (гл. [[Пустынныя ваўкі]]). Асабліва вялікая колькасць паведамленняў пра замежнікаў паступала з Эль-Фашыра. У справаздачы, апублікаванай 14 чэрвеня 2024 года, эксперты ААН заявілі, што армія Дагала вербавала ў свае атрады грамадзян [[ЦАР]], чаму садзейнічалі розныя апазіцыйныя групоўкі, як напрыклад, [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]. У сваю чаргу бок прыхільнікаў Бурхана быў выкрыты ў наборы наймітаў з Украіны, [[Іран]]а, [[Тыграй|Тыграя]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Азербайджан]]а<ref>[https://www.iimes.ru/?p=113953 Об иностранном участи в войне в Судане]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Судана]] elw0muwpy0g52o20jrwel2vbim0v5gk 5187167 5186830 2026-08-26T11:55:36Z DBatura 73587 /* Паўднёвы Судан */ 5187167 wikitext text/x-wiki [[Файл:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|ўзброенае супрацьстаянне]] на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Па меры развіцця канфлікту ён усё больш набываў рэгіянальныя маштабы. Знешнія гульцы аказваюць фракцыям канфлікту фінансавую, ваенную і дыпламатычную падтрымку<ref name="3scenarios">{{cite web |last1=Abu Hatab |first1=Assem |last2=Donelli |first2=Federico |title=Split, talks or takeover – three scenarios for the Sudan war |url=https://nai.uu.se/stories-and-events/news/2026-03-19-split-talks-or-takeover---three-scenarios-for-the-sudan-war.html |publisher=Nordic Africa Institute |date=2026-03-19 |access-date=2026-03-20 }}</ref>. == Міжнародная супольнасць == === Рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў 11 мая 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. 10 ліпеня Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Эвакуацыя === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў — перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. === Санкцыі === 1 чэрвеня 2023 года [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. 12 ліпеня [[Вялікабрытанія]] абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. 22 студзеня 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. 31 студзеня ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а 15 мая — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. 23 чэрвеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> 26 чэрвеня Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. 14 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. 16 ліпеня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> 20 ліпеня Дзяржаўны дэпартамент ЗША ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> == Удзел па краінах == === Чад === 7 чэрвеня 2023 года чадскі апазіцыянер Хісейн Аламін Чау-чау заявіў, што яго «Рух за барацьбу прыгнечаных у Чадзе» ўдзельнічае ў вайне на баку САП. У прыватнасці, ён апублікаваў відэа, дзе ягоныя байцы атакуюць завод па вытворчасці боепрыпасаў Ярмук у [[Хартум]]е.<ref>{{cite news |date=9 June 2023 |title=Kabbashi reaffirms Sudan's military leadership support for Burhan |url=https://sudantribune.com/article274396/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226032922/https://sudantribune.com/article274396/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=20 July 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 17 лістапада 2023 года [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]] (фракцыя [[Міні Мінаві]]) і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] абвінавацілі ўрад Чада ў падтрымцы САП, «пастаўках ваеннай тэхнікі і наймітаў шляхам адкрыцця сваёй тэрыторыі і паветранай прасторы».<ref>{{cite web |date=17 November 2023 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120121831/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |archive-date=20 November 2023 |access-date=20 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref> У снежні чадскія салдаты перахапілі на граніцы з Суданам партыю ваеннай тэхнікі, прызначаную для САП, якая рухалася з [[Нджамена|Нджамены]]<ref>{{cite news |date=7 December 2023 |title=JEM denies receiving military supplies from joint Sudanese-Chadian forces |url=https://sudantribune.com/article280150/ |access-date=8 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.trtafrika.com/english/article/18224382|title=Chad denies supplying weapons to Sudan's RSF|publisher=TRT Afrika|date=24 October 2024}}</ref>. 17 снежня, на фоне новых абвінавачванняў у падтрымцы баевікоў, Чад выслаў чатырох суданскіх дыпламатаў<ref>{{cite web |date=16 December 2023 |title=Sudan confirms receiving Chadian decision to expel four Sudanese diplomats |url=https://sudantribune.com/article280415/ |access-date=17 December 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 5 лістапада ўрад Судана падаў скаргу ў Афрыканскую камісію правоў чалавека і народаў, патрабуючы ад Чада кампенсацыі за падтрымку арміі Дагала, абвінавачваючы суседа ў парушэнні [[міжнароднае права|міжнароднага права]]<ref>{{Cite web |date=6 November 2024 |title=Sudan accuses Chad of aiding RSF in complaint to African Rights Commission |url=https://sudantribune.com/article292971/ |access-date=10 November 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 23 лютага 2026 года Чад закрыў сваю ўсходнюю мяжу з Суданам на нявызначаны тэрмін, спаслаўшыся на неаднаразовыя налёты суданскіх груповак і рост нестабільнасці на памежжы<ref>{{cite web | title=RSF Capture of Al-Tina Escalates Darfur Control and Triggers Chad Border Closure | website=African Security Analysis | date=2026-02-22 | url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/rsf-capture-of-al-tina-escalates-darfur-control-and-triggers-chad-border-closure | access-date=2026-03-15}}</ref>. Рашэнне было прынята на фоне сутыкненняў у памежным горадзе Аль-Ціна паміж САП і праўрадавыя атрадамі<ref name=chashu>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Chad shuts border with Sudan in bid to stop conflict spreading | website=BBC Home | date=2026-02-23 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2x1n95z5vo | access-date=2026-03-15}}</ref>. === Егіпет === ==== Інцыдэнт у Мерове ==== {{Гл. таксама|Баі ў Мерове (2023)}} 15 красавіка 2023 года, у першы дзень вайны, прыхільнікі Дагала заявілі аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць [[Егіпет]] і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з [[Эфіопія]]й<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя 17 красавіка The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. 19 красавіка захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. ==== Аперацыі супраць САП ==== У ходзе баявых дзеянняў неадразова паведамлялася пра ўдзел егіпецкіх ВПС і спецназа ў аперацыях супраць САП<ref name="for1">{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |last2=Said |first2=Summer |last3=Malsin |first3=Jared |date=19 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref name="egy2">{{cite news |last=Rickett |first=Oscar |date=18 April 2023 |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |archive-date=18 April 2023 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Middle East Eye]] |quote='The Egyptians are already heavily involved,' Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. 'They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF.'}}</ref>. Так, у прыватнасці, 16 красавіка 2023 года Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што іх войскі ў [[Порт-Судан]]е падвергліся нападу егіпецкай авіяцыі<ref name="egy1">{{cite news |date=16 April 2023 |script-title=ar:الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |archive-date=17 April 2023 |access-date=18 April 2023 |work=العربية |publisher=[[Al Arabiya]] |language=ar}}</ref>. Прынамсі з сярэдзіны 2025 года з базы ля суданскай мяжы па пазіцыяй САП сталі праводзіцца налёты егіпецкіх дронаў<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |last2=Browne |first2=Malachy |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cumming-Bruce |first4=Nick |date=2026-02-01 |title=The Secret Egyptian Air Base Behind Sudan’s Drone War |url=https://www.nytimes.com/2026/02/01/world/africa/egypt-sudan-drones.html |access-date=2026-08-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Пазіцыя Егіпта вызначалася перш за ўсё меркаваннямі нацыянальнай бяспекі, (стабільнасць уздоўж яго паўднёвай мяжы, бяспеку водных рэсурсаў Ніла і рэгіянальны баланс сіл). Армія Дагала ўспрымалася Каірам як дэстабілізуючую сілу, асабліва калі яны прасоўваліся ў бок Паўночнага Судана<ref name="3scenarios"/>. === Эфіопія === Эфіопія з самага пачатку вайны падтрымлівала САП, якія Адыс-Абеба разглядала як карысную процівагу як егіпецкаму ўплыву ў Судане, так і Бурхану<ref name="CS">{{cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=19 December 2024 |title=Conflict in Sudan: A Map of Regional and International Actors |url=https://www.wilsoncenter.org/article/conflict-sudan-map-regional-and-international-actors |access-date=30 March 2025 |work=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]}}</ref><ref name="sudanethiopia">{{cite news |last=Amin |first=Mohammed |date=17 July 2024 |title=Burhan and Abiy's secretive talks signal shifting Ethiopian position on Sudan |url=https://www.middleeasteye.net/news/burhan-and-abiys-secretive-talks-signal-shifting-ethiopian-position-sudan |access-date=30 March 2025 |work=Middle East Eye}}</ref>. У снежні 2023 года генерал Дагала нават наведаў краіну<ref>{{cite news |date=28 December 2023 |title=Leader of Sudan's RSF visits Ethiopia in rare foreign trip as war rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/28/leader-of-sudans-rsf-visits-ethiopia-in-rare-foreign-trip-as-war-rages |access-date=30 March 2025 |work=Al Jazeera}}</ref>. На гэтым фоне летам 2025 года ўзрасла напружанасць на дзяржаўнай граніцы, у прыватнасці ў спрэчным раёне Фашага, куды эфіопскае кіраўніцтва, скарыстаўшыся грамадзянскай вайной, стала накіроўваць апалчэнцаў для ціску на уданскіх фермераў і захопу сельскагаспадарчых участкаў для суайчыннікаў. У памежным раёне Аль-Галабат, паводле заяў Судана, эфіопскія вайскоўцы атакавалі рынак, скарыстаўшыся перакідкай суданскіх войскаў з памежжа на фронт<ref>{{Cite web |date=4 July 2025 |title=Ethiopian militias making new incursions on Sudan border, official says |url=https://sudantribune.com/article302566/ |access-date=5 July 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}</ref>. У лютым 2026 года агенцтва [[Reuters]] паведаміла, што Эфіопія размясціла ў рэгіёне Бенішангул-Гумуз сакрэтны лагер для падрыхтоўкі баевікоў САП. Будаўніцтва лагера фінансавалі ААЭ. Інструктары таксама выступілі эміратаўскія вайскоўцы. На той момант на гэтым аб’екце праходзілі навучанне 4300 прыхільнікаў Дагала<ref name="EthiopiaBase">{{cite news |last1=Paravicini |first1=Giulia |last2=Levinson |first2=Reade |date=10 February 2026 |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=10 February 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref>. У маі Судан афіцыйна абвінаваціў краіну ў арганізацыі ўдараў беспілотнікаў па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах у сталіцы, назваўшы гэтыя ўдары «прамой агрэсіяй» супраць суверэнітэту Судана<ref name="BBCEthiopia">https://www.bbc.com/news/articles/c0k3n1y7d42o</ref>. === Лівія === {{Гл. таксама|Баі за Габаль-эль-Увейнат}} [[Лівійская нацыянальная армія]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а перад пачаткам вайны накіравала САП самалёты для дастаўкі ваенных грузаў<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. Прыхільнікі Бурхана ў ходзе канфлікту абвінавачвалі ЛНА ў сумесных памежных налётах з САП, што лівійскі бок адмаўляў<ref name="Retreat">{{cite web|title=SAF evacuates 'strategic' Sudan-Libya-Egypt border triangle following RSF takeover|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-evacuates-strategic-sudan-libya-egypt-border-triangle-following-rsf-takeover#google_vignette|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. === Расія === {{Гл. таксама|Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы}} На працягу большай часткі грамадзянскай вайны ў Судане Расія пастаўляла зброю як Дагал, так і Бурхану. Сітуацыя пачала мяняцца ў сярэдзіне 2024 года, калі расійскі ўрад стаў аддаваць перавагу УСС, што супала з перамовамі аб будаўніцтве ваенна-марской базы у Порт-Судане<ref name="MEERussia">{{cite web |last1=Rickett |first1=Oscar |last2=Amin |first2=Mohammed |date=6 May 2024 |title=Sudan war: Russia hedges bets by aiding both sides in conflict |url=https://www.middleeasteye.net/news/russia-sudan-war-saf-rsf-hedges-bets-both-sides-support |access-date=6 June 2024 |website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web |date=8 July 2024 |title=Russia Switches Sides in Sudan War |url=https://jamestown.org/program/russia-switches-sides-in-sudan-war/ |access-date=27 March 2025 |website=[[Jamestown Foundation]]}}</ref>. У тым жа годзе Расія накіравала Хартуму вялікую колькасць зброі, кампанентаў для рэактыўных самалётаў, паліва і беспілотнікаў, што дазволіла ўрадавай арміі правесці паспяховае наступленне ў Хартуме<ref>{{cite web |date=2024 |title=Inside Sudan's Endless Civil War |url=https://www.bloomberg.com/features/2024-sudan-civil-war/ |access-date=1 November 2025 |website=Bloomberg}}</ref>. Апроч таго, у пачатку вайны [[СМІ]] паведамлялі пра падтрымку арміі Дагала з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. Удзел Расіі абумоўлены больш шырокімі стратэгічнымі і эканамічнымі інтарэсамі, а менавіта намаганнямі па забеспячэнні ваенна-марской прысутнасці ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і доступу да здабычы золата<ref name="3scenarios"/>. === Украіна === {{Гл. таксама|Расійска-ўкраінская вайна}} 19 верасня 2023 года тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю 22 верасня, што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым 2024 года Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. === ААЭ === Эмірацкія ўлады неадразова абвінавачваліся ў падтрымцы баевікоў Дагала<ref>{{cite news |date=1 December 2023 |title=Port Sudan protesters demand expulsion of UAE ambassador |url=https://sudantribune.com/article279915/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140014/https://sudantribune.com/article279915/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref name="SkynewsUAE">{{Cite web |title=UAE is 'main backer' behind Sudan war, intelligence officer tells Sky News |url=https://news.sky.com/story/uae-is-main-backer-behind-rsf-militia-in-sudan-intelligence-officer-claims-in-secret-interview-13437966 |access-date=30 October 2025 |website=Sky News}}</ref>, а менавіта ў пастаўках зброі і дронаў<ref>{{cite web|date=28 October 2025|title= UAE increasing support to Sudan's RSF with new Chinese drones: Report|url= https://www.middleeasteye.net/news/uae-increasing-support-sudans-rsf-new-chinese-drones-report|website=Middle East Eye|access-date=2 November 2025}}</ref>, што самі яны афіцыйна адмаўлялі<ref>{{Cite web |title=UAE, Sudan blame each other over bombing of ambassador home |url=https://www.dw.com/en/uae-sudan-blame-each-other-over-bombing-of-ambassador-home/a-70366701 |access-date=30 September 2024 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref name="MEECAR">{{cite news |date=13 August 2023 |title=UAE Denies Sending Weapons To Sudan War |url=https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815133455/https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453?refsec=topics_afp-news |archive-date=15 August 2023 |access-date=14 August 2023 |work=Barron's}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=Sudan files case against UAE for 'complicity in genocide' |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w1nzpg5dgo |website=BBC}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. === Уганда === У лістападзе 2023 года начальнік Генеральнага штаба УСС [[Ясір аль-Ата]] абвінаваціў Уганду ў тым, што яна дазваляе ААЭ перапраўляць зброю праз сваю тэрыторыю для забеспячэння паўстанцаў. Угандыйскі бок адмаўляў абвінавачванні<ref>{{cite web |last1=الراكوبة 1 |first1=محررو |title=وزير بالخارجية الأوغندي يصف اتهامات ياسر العطا بالهراء المطلق |url=https://www.alrakoba.net/31870175/%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%BA%D9%86%D8%AF%D9%8A-%D9%8A%D8%B5%D9%81-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%8A/ |website=صحيفة الراكوبة |access-date=18 May 2026 |language=ar |date=29 November 2023}}</ref>. === Паўднёвы Судан === З пачаткам вайны Паўднёвы Судан узяў на сябе ролю пасярэдніка, будучы глыбока занепакоеным патокам бежанцаў і эканамічнай нестабільнасцю<ref>{{Cite web |title=Instability in South Sudan &#124; Global Conflict Tracker |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/civil-war-south-sudan |website=CFR}}</ref>. У прыватнасці, 10 снежня 2025 года Сілы абароны Паўднёвага Судана ўвайшлі ў суданскі горад Хегліг для забяспячэння бяспекі нафтавай інфраструктуры ў рамках трохбаковага пагаднення з УСС і САП<ref>{{cite web |last1=Ali |first1=Faisal |title=South Sudan army to secure critical Heglig oilfield in Sudan war spillover |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/11/south-sudan-army-to-secure-critical-heglig-oilfield-in-sudan-war-spillover |website=Al Jazeera |access-date=9 May 2026 |language=en}}</ref>. Пры тым, паводле звестак Amnesty International, з дазволу асобных паўднёвасуданскіх чыноўнікаў САП выкарыстоўваюць тэрыторыю краіны для забеспячэння зброяй, транспартнымі сродкамі і палівам<ref>{{cite web |title=New weapons fuelling the Sudan conflict |url=https://www.amnesty.org/en/latest/research/2024/07/new-weapons-fuelling-the-sudan-conflict/#f52 |website=Amnesty International |access-date=10 May 2026 |language=en |date=24 July 2024}}</ref>. ===Турцыя === Турцыя ўзаемадзейнічае з абодвума бакамі, у прыватнасці, праз кампанію Baykar, якая належыць зяцю прэзідэнта [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Рэджэпа Таіпа Эрдагана]]. У 2023 годзе яна прадала Узброеным сілам Судана партыю зброі на суму 120 мільёнаў долараў (у тым ліку 6 беспілотных лятальных апаратаў TB2, 3 наземныя станцыі кіравання і 600 боегаловак)<ref>{{Cite web |last=Easter |first=Reagan |date=15 March 2025 |title=Is Turkey Playing Both Sides of Sudan's Civil War? |url=https://www.fdd.org/analysis/op_eds/2025/03/15/is-turkey-playing-both-sides-of-sudans-civil-war/ |website=FDD}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 March 2025 |title=Turkey's Baykar sent $120 mln in drones and missiles to Sudanese army: report |url=https://stockholmcf.org/turkeys-baykar-sent-120-mln-in-drones-and-missiles-to-sudanese-army-report/}}</ref>. Між тым іншая турэцкая кампанія, Arca Defense, мела шырокія кантакты з САП, хоць і адмаўляе продаж зброі паўстанцам<ref>{{cite news |date=7 March 2025 |title=A Turkish arms firm helped fuel Sudan's brutal civil war, records show |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/03/07/sudan-war-turkey-baykar-rsf-saf/ |newspaper=The Washington Post}}</ref>. Удзел Турцыі абумоўлены зацікаўленасцю ў пашырэнні сваёй эканамічнай прысутнасці, а менавіта ў доступе да мінеральных рэсурсаў і партовай інфраструктуры<ref name="3scenarios"/>. == Замежныя найміты == {{Гл. таксама|Найміцтва ў Афрыцы пасля 1960 года}} У ходзе канфлікту неаднаразова паступалі паведамленні аб умяшанні замежных баевікоў, асабліва ў прыгранічных штатах. 6 красавіка 2024 года падчас баёў за сталіцу краіны ўрадавыя сілы паланілі наёмнікаў з Паўднёвага Судана і Чада, якія змагаліся за САП. Таксама вайскоўцамі мелі звесткі аб наяўнасці ў войску праціўніка баевікоў з Лівіі і [[Нігер]]а, а ў пазнейшы перыяд — з [[Калумбія|Калумбіі]] (гл. [[Пустынныя ваўкі]]). Асабліва вялікая колькасць паведамленняў пра замежнікаў паступала з Эль-Фашыра. У справаздачы, апублікаванай 14 чэрвеня 2024 года, эксперты ААН заявілі, што армія Дагала вербавала ў свае атрады грамадзян [[ЦАР]], чаму садзейнічалі розныя апазіцыйныя групоўкі, як напрыклад, [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]. У сваю чаргу бок прыхільнікаў Бурхана быў выкрыты ў наборы наймітаў з Украіны, [[Іран]]а, [[Тыграй|Тыграя]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Азербайджан]]а<ref>[https://www.iimes.ru/?p=113953 Об иностранном участи в войне в Судане]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Судана]] qtyakeftpjut2kvoohsmszj8rybfh5p 0 813262 5187041 5186653 2026-08-26T09:03:11Z Aliaksei Lastouski 75892 5187041 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}} '''Ігнацы Манюшка''' герба «[[Крыўда (герб)|Крыўда]]» ({{lang-pl|Ignacy Moniuszko}}; {{ВДП}}) — [[палкоўнік]], удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]].<ref name=":0">''Willaume Juliusz''. Moniuszko Ignacy // ''Polski Słownik Biograficzny'', t. XXI, s. 655.</ref> == Біяграфія == Быў найстарэйшым сынам з дзесяці дзяцей суддзі Станіслава Манюшкі (пам. 1807) і Евы з Вайніловічаў, братам [[Дамінік Манюшка|Дамініка]] [[Дамінік Манюшка|Манюшкі]], стрыем кампазітара [[Станіслаў Манюшка|Станіслава]] [[Станіслаў Манюшка|Манюшкі]]. Скончыў філасофскі факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Спачатку быў харунжым ігуменскім. Падчас паходу напалеонаўскай арміі на Расію, як маршалак шляхты і старшыня II дэпартамента галоўнага суда, 8 ліпеня 1812 вітаў каля рагатак [[Мінск]]а маршала [[Луі Даву]].<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_rwar/1812/03a/'tymczasowa_gazeta_mi%C5%84ska'_%D0%BE_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1812_%D0%B3..html|title='Tymczasowa Gazeta Mińska' о Минске в 1812 г.|website=pawet.net|access-date=2026-08-25}}</ref> Прызначаны членам Часовай рады Мінска, якая здолела выратаваць ад знішчэння вайсковыя склады з запасамі збожжа. На замену Часовай рады маршалам Даву ў Мінску быў сфармаваны Часовы Урад, віцэ-прэзідэнтам якога быў прызначаны Ігнацы Манюшка.<ref>[https://polona.pl/preview/f7c46862-250d-49c2-8b69-322bf09bca0a Iwaszkiewicz, Janusz. Litwa w roku 1812. Warszawa, 1912.] S. 74-76</ref> У ліпені 1812 г. далучыўся да 20-га уланскага палка. Пасля выдачы [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] дэкрэту пра магчымасць фармавання дабраахвотніцкіх аддзелаў 22 верасня таго ж года пачаў фарміраванне ўласнага [[21-ы літоўскі конна-стралецкі полк|21-га палка конных стральцоў]], які быў самым шматлікім добраахвотніцкім атрадам, што ўзнік у 1812 г. на тэрыторыі Беларусі і Літвы. 23 верасня 1812 года ў «[[Kurier Litewski (1793)|Літоўскім кур’еры]]» была апублікавана адозва з заклікам далучацца да створанага палка: <blockquote>Яго Мосць Граф Гогендорп, Генеральны Губернатар Літвы, разам з Найяснейшай Урадавай Камісіяй пастанавіў сфармаваць полк конных стральцоў, складзены выключна з добраахвотнікаў, пад камандаваннем палкоўніка Манюшкі і маёра Абрамовіча, якія дзякуючы свайму шчодраму ўнёску ў войска і полк сталі годнымі гэтых званняў. Мужная моладзь! Спяшайцеся ў гэты полк, які фарміруецца ў Вільні, — няхай кожны з вас паводле сваёй магчымасці падпішацца на коней і мундзіры, а хоць бы нарэшце сам з канём і ў мундзіры з’явіцца на службу. Утрыманне гэтага палка на пасадзе і жалаванні ўжо забяспечана. Спяшайцеся, і няхай па меры вашай спешкі і лёгкасці стварэння коннага палка Найвялікшы з Манархаў складзе ўяўленне пра ваш запал.<ref>[https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/463851 Kuryer Litewski. 1812, Nro 77 (23 września)]</ref></blockquote> Гэтых жаўнераў падчас адступлення напалеонаўскай арміі ўключылі ў 18-ы уланскі полк пад камандаваннем палкоўніка [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі|Караля Дамініка Пшаздзецкага]], а ў сакавіку 1813 г. — у корпус князя [[Яўген Багарнэ|Яўгена Багарнэ]], віцэ-караля [[Італія|Італіі]]. Пасля ваенных нягод стан палка на 14 лістапада 1814 г. складаў у агульным толькі 15 афіцэраў і 12 падафіцэраў і жаўнераў. З войска Ігнацы Манюшка канчаткова сышоў у канцы 1815 г. у чыне палкоўніка і асеў у сваім маёнтку [[Падбярэжжа (Пухавіцкі сельсавет)|Падбярэжжа]], дзе быў [[Ігуменскія павятовыя маршалкі|маршалкам]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] (1834). Судзіўся ў справе падзелаў спадчыны пасля сваіх братоў — [[Часлаў Манюшка|Чэслава]], які памёр у [[Смілавічы|Смілавічах]], і Юзафа (пам. 1840), а ў 1848 г. — выконваючы волю памерлага брата Дамініка — прадставіў да [[Набілітацыя|набілітацыі]] васьмёх сялян, якім Дамінік абяцаў поўнае вызваленне ад [[Прыгоннае права|прыгону]]. Імкнуўся матэрыяльна дапамагаць пляменніку Станіславу, у прыватнасці перадаўшы яму так званую скупліньскую спадчыну пасля Юзафа Манюшкі. Оперу «''[[Verbum nobile]]''», скампанаваную ў 1860 г., Станіслаў Манюшка прысвяціў у падзяку стрыю. І брат Чэслаў, і пляменнік Станіслаў характарызавалі Ігнацыя як мізантропа.<ref name=":0" /> Шмат чытаў да канца жыцця і сачыў за філасофскімі і палітычнымі тэндэнцыямі ў свеце. Ідэалы [[Асветніцтва]], якія ён набыў у Віленскім універсітэце, ляглі ў аснову нязменнай падтрымкі ідэі прагрэсу і пастаяннага развіцця.<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/artykul/krag-rodzinny-stanislawa-moniuszki|title=Krąg rodzinny Stanisława Moniuszki|website=Culture.pl|access-date=2026-08-25}}</ref> Памёр 2 красавіка 1869 г. у сваім маёнтку Падбярэжжа. Ажаніўся (каля 1834 г.) з Аленай Прушынскай гербу Равіч (пам. 1866), запальчывай асобай, якая была прычынай сур’ёзных сямейных разладаў; ад яе меў адзіную дачку Еву (пам. 1841 г. у [[Санкт-Пецярбург]]у), жонку [[Ігнацы Лапацінскі|Ігнація Лапацінскага]], маршалка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|дзісенскага павета]] і [[камер-юнкер]]а. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Манюшка Ігнацы}} [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі]] [[Катэгорыя:Манюшкі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] eb1sywzbd94i9xhh8zd6wfnekkckcgd 0 813281 5186769 5186656 2026-08-25T14:17:33Z Pabojnia 135280 афармленне 5186769 wikitext text/x-wiki '''Мацье́<ref name="bnkorpus">{{cite web|url=https://daviedka.bnkorpus.info/%d1%83%d0%bb%d0%b0%d1%81%d0%bd%d1%8b%d1%8f-%d0%bd%d0%b0%d0%b7%d0%be%d1%9e%d0%bd%d1%96%d0%ba%d1%96-depardieu-%d1%96-mathieu-%d0%bf%d0%b0-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d0%ba%d1%83/|title=Прозвішчы Depardieu і Mathieu па-беларуску|publisher=Даведка Нацыянальнага корпуса беларускай мовы}}</ref>''' ({{lang-fr|Mathiez}}) — французскае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * {{нп5|Альберт Мацье|Альберт-Ксаўе-Эміль Мацье|ru|Матьез, Альбер}} (1874—1932) — французскі гісторык, спецыяліст па гісторыі Вялікай французскай рэвалюцыі. * [[Міліца Эдвінаўна Мацье]] (1899—1966) — савецкі егіптолаг і гісторык. == Гл. таксама == * [[Мацьё]] * [[Мэцью]] * [[Мацвей]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{спіс цёзак2|Французскія}} 4r0t80ej478t88dfdhnk9cetpssffpw 0 813286 5186665 2026-08-25T12:03:12Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Луі Антуан дэ Бугенвіль''' ({{lang-fr|Louis Antoine comte de Bougainville}}) — французскі мараплаўца, кіраўнік першай французскай кругасветнай экспедыцыі. Атрымаў вядомасць як даследчык Акіяніі. У яго гонар названы адкрыты экспедыцыяй востраў Бугенвіль. == Біягра...» 5186665 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Луі Антуан дэ Бугенвіль''' ({{lang-fr|Louis Antoine comte de Bougainville}}) — французскі мараплаўца, кіраўнік першай французскай кругасветнай экспедыцыі. Атрымаў вядомасць як даследчык Акіяніі. У яго гонар названы адкрыты экспедыцыяй востраў Бугенвіль. == Біяграфія == З 1750 года на вайсковай службе. З 1751 года пад уплывам Ж. Л. Д’Аламбера захапіўся геаграфіяй, астраноміяй, матэматыкай. Пасля публікацыі «Трактата аб інтэгральным вылічэнні» (1754—1756) стаў членам [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1756). Удзельнічаў у [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайне]] ў Канадзе і Еўропе. У 1763—1765 гадах узначаліў экспедыцыю на [[Фалклендскія астравы]] з мэтай заснавання французскай калоніі (у 1767 годзе перададзенай Іспаніі), пакінуў іх навуковае апісанне. У 1766—1769 годзе кіраваў першай французскай кругасветнай экспедыцыяй, адкрыў (у некаторых выпадках паўторна) архіпелаг [[Луізіяда]], некалькі астравоў у архіпелагу Новыя Гебрыды, [[Саламонавы астравы]] і архіпелаг Туамоту. «Апісанне кругасветнага падарожжа» (1771—1772) Бугенвіля змяшчае замалёўкі прыроды і насельніцтва Акіяніі, Агністай Зямлі і Патагоніі. На яго апісанні побыту жыхароў вострава Таіці абапіраўся Д. Дзідро, развіваючы ідэі аб «дабрадзейным дзікуну». Імем Бугенвіля названы востраў Бугенвіль, Бугенвільскі жолаб і праліў у архіпелагу [[Саламонавы астравы]], ля ўсходняга ўзбярэжжа вострава Усходні Фалкленд, праліў у Новых Гебрыдах, бухта ў Магеланавым праліве, гара на поўначы вострава Новая Гвінея. У 1772 годзе прапанаваў праект экспедыцыі да Паўднёвага полюса. У 1781—1782 гадах удзельнічаў у баявых дзеяннях французскага флота на баку Злучаных Штатаў Амерыкі ў Вайне за незалежнасць у Паўночнай Амерыцы 1775—1783 гадоў, камандаваў эскадрай у бітве пры Чызапіцкім заліве (верасень 1781). Быў прыхільнікам канстытуцыйнай манархіі, падчас Французскай рэвалюцыі некалькі месяцаў правёў у зняволенні (1794). Пры Напалеоне Банапарце стаў членам Сената (1799), адным з першых атрымаў ордэн Ганаровага легіёна (1804), графскі тытул (1808). {{DEFAULTSORT:Бугенвіль}} okee38gi5x949e3524kqri0zh5dqgpu 5186666 5186665 2026-08-25T12:04:16Z Autumndancer 168015 5186666 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Луі Антуан дэ Бугенвіль''' ({{lang-fr|Louis Antoine comte de Bougainville}}) — французскі мараплаўца, кіраўнік першай французскай кругасветнай экспедыцыі. Атрымаў вядомасць як даследчык Акіяніі. У яго гонар названы адкрыты экспедыцыяй востраў Бугенвіль. == Біяграфія == З 1750 года на вайсковай службе. З 1751 года пад уплывам Ж. Л. Д’Аламбера захапіўся геаграфіяй, астраноміяй, матэматыкай. Пасля публікацыі «Трактата аб інтэгральным вылічэнні» (1754—1756) стаў членам [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1756). Удзельнічаў у [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайне]] ў Канадзе і Еўропе. У 1763—1765 гадах узначаліў экспедыцыю на [[Фалклендскія астравы]] з мэтай заснавання французскай калоніі (у 1767 годзе перададзенай Іспаніі), пакінуў іх навуковае апісанне. У 1766—1769 годзе кіраваў першай французскай кругасветнай экспедыцыяй, адкрыў (у некаторых выпадках паўторна) архіпелаг [[Луізіяда]], некалькі астравоў у архіпелагу Новыя Гебрыды, [[Саламонавы астравы]] і архіпелаг Туамоту. «Апісанне кругасветнага падарожжа» (1771—1772) Бугенвіля змяшчае замалёўкі прыроды і насельніцтва Акіяніі, Агністай Зямлі і Патагоніі. На яго апісанні побыту жыхароў вострава Таіці абапіраўся Д. Дзідро, развіваючы ідэі аб «дабрадзейным дзікуну». Імем Бугенвіля названы востраў Бугенвіль, Бугенвільскі жолаб і праліў у архіпелагу [[Саламонавы астравы]], ля ўсходняга ўзбярэжжа вострава Усходні Фалкленд, праліў у Новых Гебрыдах, бухта ў Магеланавым праліве, гара на поўначы вострава Новая Гвінея. У 1772 годзе прапанаваў праект экспедыцыі да Паўднёвага полюса. У 1781—1782 гадах удзельнічаў у баявых дзеяннях французскага флота на баку Злучаных Штатаў Амерыкі ў Вайне за незалежнасць у Паўночнай Амерыцы 1775—1783 гадоў, камандаваў эскадрай у бітве пры Чызапіцкім заліве (верасень 1781). Быў прыхільнікам канстытуцыйнай манархіі, падчас Французскай рэвалюцыі некалькі месяцаў правёў у зняволенні (1794). Пры Напалеоне Банапарце стаў членам Сената (1799), адным з першых атрымаў ордэн Ганаровага легіёна (1804), графскі тытул (1808). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Бугенвіль}} d0l5fgimlrlb9rzv4045een0d7x65wh 5186667 5186666 2026-08-25T12:05:18Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5186667 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Луі Антуан дэ Бугенвіль''' ({{lang-fr|Louis Antoine comte de Bougainville}}) — французскі мараплаўца, кіраўнік першай французскай кругасветнай экспедыцыі. Атрымаў вядомасць як даследчык Акіяніі. У яго гонар названы адкрыты экспедыцыяй востраў Бугенвіль. == Біяграфія == З 1750 года на вайсковай службе. З 1751 года пад уплывам Ж. Л. Д’Аламбера захапіўся геаграфіяй, астраноміяй, матэматыкай. Пасля публікацыі «Трактата аб інтэгральным вылічэнні» (1754—1756) стаў членам [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1756). Удзельнічаў у [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайне]] ў Канадзе і Еўропе. У 1763—1765 гадах узначаліў экспедыцыю на [[Фалклендскія астравы]] з мэтай заснавання французскай калоніі (у 1767 годзе перададзенай Іспаніі), пакінуў іх навуковае апісанне. У 1766—1769 годзе кіраваў першай французскай кругасветнай экспедыцыяй, адкрыў (у некаторых выпадках паўторна) архіпелаг [[Луізіяда]], некалькі астравоў у архіпелагу Новыя Гебрыды, [[Саламонавы астравы]] і архіпелаг [[Туамоту]]. «Апісанне кругасветнага падарожжа» (1771—1772) Бугенвіля змяшчае замалёўкі прыроды і насельніцтва Акіяніі, Вогненнай Зямлі і Патагоніі. На яго апісанні побыту жыхароў вострава Таіці абапіраўся Д. Дзідро, развіваючы ідэі аб «дабрадзейным дзікуну». Імем Бугенвіля названы востраў Бугенвіль, Бугенвільскі жолаб і праліў у архіпелагу [[Саламонавы астравы]], ля ўсходняга ўзбярэжжа вострава Усходні Фалкленд, праліў у Новых Гебрыдах, бухта ў Магеланавым праліве, гара на поўначы вострава Новая Гвінея. У 1772 годзе прапанаваў праект экспедыцыі да Паўднёвага полюса. У 1781—1782 гадах удзельнічаў у баявых дзеяннях французскага флота на баку Злучаных Штатаў Амерыкі ў Вайне за незалежнасць у Паўночнай Амерыцы 1775—1783 гадоў, камандаваў эскадрай у бітве пры Чызапіцкім заліве (верасень 1781). Быў прыхільнікам канстытуцыйнай манархіі, падчас Французскай рэвалюцыі некалькі месяцаў правёў у зняволенні (1794). Пры Напалеоне Банапарце стаў членам Сената (1799), адным з першых атрымаў ордэн Ганаровага легіёна (1804), графскі тытул (1808). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Бугенвіль}} erlxmw90tumgxiw37rj2whvnt0escv5 5186669 5186667 2026-08-25T12:06:57Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5186669 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Луі Антуан дэ Бугенвіль''' ({{lang-fr|Louis Antoine comte de Bougainville}}) — французскі мараплаўца, кіраўнік першай французскай кругасветнай экспедыцыі. Атрымаў вядомасць як даследчык Акіяніі. У яго гонар названы адкрыты экспедыцыяй востраў Бугенвіль. == Біяграфія == З 1750 года на вайсковай службе. З 1751 года пад уплывам Ж. Л. Д’Аламбера захапіўся геаграфіяй, астраноміяй, матэматыкай. Пасля публікацыі «Трактата аб інтэгральным вылічэнні» (1754—1756) стаў членам [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1756). Удзельнічаў у [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайне]] ў Канадзе і Еўропе. У 1763—1765 гадах узначаліў экспедыцыю на [[Фалклендскія астравы]] з мэтай заснавання французскай калоніі (у 1767 годзе перададзенай Іспаніі), пакінуў іх навуковае апісанне. У 1766—1769 годзе кіраваў першай французскай кругасветнай экспедыцыяй, адкрыў (у некаторых выпадках паўторна) архіпелаг [[Луізіяда]], некалькі астравоў у архіпелагу Новыя Гебрыды, [[Саламонавы астравы]] і архіпелаг [[Туамоту]]. «Апісанне кругасветнага падарожжа» (1771—1772) Бугенвіля змяшчае замалёўкі прыроды і насельніцтва Акіяніі, Вогненнай Зямлі і Патагоніі. На яго апісанні побыту жыхароў вострава Таіці абапіраўся Д. Дзідро, развіваючы ідэі аб «дабрадзейным дзікуну». Імем Бугенвіля названы [[Бугенвіль (востраў)|востраў Бугенвіль]], Бугенвільскі жолаб і [[Бугенвіль (праліў)|праліў]] у архіпелагу [[Саламонавы астравы]], каля ўсходняга ўзбярэжжа вострава Усходні Фалкленд, праліў у Новых Гебрыдах, бухта ў Магеланавым праліве, гара на поўначы вострава Новая Гвінея. У 1772 годзе прапанаваў праект экспедыцыі да Паўднёвага полюса. У 1781—1782 гадах удзельнічаў у баявых дзеяннях французскага флота на баку Злучаных Штатаў Амерыкі ў Вайне за незалежнасць у Паўночнай Амерыцы 1775—1783 гадоў, камандаваў эскадрай у бітве пры Чызапіцкім заліве (верасень 1781). Быў прыхільнікам канстытуцыйнай манархіі, падчас Французскай рэвалюцыі некалькі месяцаў правёў у зняволенні (1794). Пры Напалеоне Банапарце стаў членам Сената (1799), адным з першых атрымаў ордэн Ганаровага легіёна (1804), графскі тытул (1808). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Бугенвіль}} 9fizyyhhd7p2y7fkt6ja4powd1wj1f6 5186671 5186669 2026-08-25T12:07:42Z Autumndancer 168015 5186671 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Луі Антуан дэ Бугенвіль''' ({{lang-fr|Louis Antoine comte de Bougainville}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі мараплавец, кіраўнік першай французскай кругасветнай экспедыцыі. Атрымаў вядомасць як даследчык Акіяніі. У яго гонар названы адкрыты экспедыцыяй востраў Бугенвіль. == Біяграфія == З 1750 года на вайсковай службе. З 1751 года пад уплывам Ж. Л. Д’Аламбера захапіўся геаграфіяй, астраноміяй, матэматыкай. Пасля публікацыі «Трактата аб інтэгральным вылічэнні» (1754—1756) стаў членам [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1756). Удзельнічаў у [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайне]] ў Канадзе і Еўропе. У 1763—1765 гадах узначаліў экспедыцыю на [[Фалклендскія астравы]] з мэтай заснавання французскай калоніі (у 1767 годзе перададзенай Іспаніі), пакінуў іх навуковае апісанне. У 1766—1769 годзе кіраваў першай французскай кругасветнай экспедыцыяй, адкрыў (у некаторых выпадках паўторна) архіпелаг [[Луізіяда]], некалькі астравоў у архіпелагу Новыя Гебрыды, [[Саламонавы астравы]] і архіпелаг [[Туамоту]]. «Апісанне кругасветнага падарожжа» (1771—1772) Бугенвіля змяшчае замалёўкі прыроды і насельніцтва Акіяніі, Вогненнай Зямлі і Патагоніі. На яго апісанні побыту жыхароў вострава Таіці абапіраўся Д. Дзідро, развіваючы ідэі аб «дабрадзейным дзікуну». Імем Бугенвіля названы [[Бугенвіль (востраў)|востраў Бугенвіль]], Бугенвільскі жолаб і [[Бугенвіль (праліў)|праліў]] у архіпелагу [[Саламонавы астравы]], каля ўсходняга ўзбярэжжа вострава Усходні Фалкленд, праліў у Новых Гебрыдах, бухта ў Магеланавым праліве, гара на поўначы вострава Новая Гвінея. У 1772 годзе прапанаваў праект экспедыцыі да Паўднёвага полюса. У 1781—1782 гадах удзельнічаў у баявых дзеяннях французскага флота на баку Злучаных Штатаў Амерыкі ў Вайне за незалежнасць у Паўночнай Амерыцы 1775—1783 гадоў, камандаваў эскадрай у бітве пры Чызапіцкім заліве (верасень 1781). Быў прыхільнікам канстытуцыйнай манархіі, падчас Французскай рэвалюцыі некалькі месяцаў правёў у зняволенні (1794). Пры Напалеоне Банапарце стаў членам Сената (1799), адным з першых атрымаў ордэн Ганаровага легіёна (1804), графскі тытул (1808). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Бугенвіль}} ca648uowylhjen4vsw29yfsvhlcmxlx 5186677 5186671 2026-08-25T12:10:41Z Autumndancer 168015 5186677 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бугенвіль}} {{Асоба}} '''Луі Антуан дэ Бугенвіль''' ({{lang-fr|Louis Antoine comte de Bougainville}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі мараплавец, кіраўнік першай французскай кругасветнай экспедыцыі. Атрымаў вядомасць як даследчык Акіяніі. У яго гонар названы адкрыты экспедыцыяй востраў Бугенвіль. == Біяграфія == З 1750 года на вайсковай службе. З 1751 года пад уплывам Ж. Л. Д’Аламбера захапіўся геаграфіяй, астраноміяй, матэматыкай. Пасля публікацыі «Трактата аб інтэгральным вылічэнні» (1754—1756) стаў членам [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1756). Удзельнічаў у [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайне]] ў Канадзе і Еўропе. У 1763—1765 гадах узначаліў экспедыцыю на [[Фалклендскія астравы]] з мэтай заснавання французскай калоніі (у 1767 годзе перададзенай Іспаніі), пакінуў іх навуковае апісанне. У 1766—1769 годзе кіраваў першай французскай кругасветнай экспедыцыяй, адкрыў (у некаторых выпадках паўторна) архіпелаг [[Луізіяда]], некалькі астравоў у архіпелагу Новыя Гебрыды, [[Саламонавы астравы]] і архіпелаг [[Туамоту]]. «Апісанне кругасветнага падарожжа» (1771—1772) Бугенвіля змяшчае замалёўкі прыроды і насельніцтва Акіяніі, Вогненнай Зямлі і Патагоніі. На яго апісанні побыту жыхароў вострава Таіці абапіраўся Д. Дзідро, развіваючы ідэі аб «дабрадзейным дзікуну». Імем Бугенвіля названы [[Бугенвіль (востраў)|востраў Бугенвіль]], Бугенвільскі жолаб і [[Бугенвіль (праліў)|праліў]] у архіпелагу [[Саламонавы астравы]], каля ўсходняга ўзбярэжжа вострава Усходні Фалкленд, праліў у Новых Гебрыдах, бухта ў Магеланавым праліве, гара на поўначы вострава Новая Гвінея. У 1772 годзе прапанаваў праект экспедыцыі да Паўднёвага полюса. У 1781—1782 гадах удзельнічаў у баявых дзеяннях французскага флота на баку Злучаных Штатаў Амерыкі ў Вайне за незалежнасць у Паўночнай Амерыцы 1775—1783 гадоў, камандаваў эскадрай у бітве пры Чызапіцкім заліве (верасень 1781). Быў прыхільнікам канстытуцыйнай манархіі, падчас Французскай рэвалюцыі некалькі месяцаў правёў у зняволенні (1794). Пры Напалеоне Банапарце стаў членам Сената (1799), адным з першых атрымаў ордэн Ганаровага легіёна (1804), графскі тытул (1808). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Бугенвіль}} 7szyrw2k9fhvilmtijroppr6a29wnfc 0 813287 5186673 2026-08-25T12:08:25Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Бугенвіль]] у [[Бугенвіль (востраў)]] 5186673 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бугенвіль (востраў)]] a0ed6a953lfc73wdh5dlm6kf4g19v8a 5186675 5186673 2026-08-25T12:09:11Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Бугенвіль (востраў)]] 5186675 wikitext text/x-wiki * [[Луі Антуан дэ Бугенвіль]] — французскі мараплавец * [[Бугенвіль (востраў)]] * [[Бугенвіль (праліў)]] {{неадназначнасць}} 0nxh8gogmtln0rurzcuc50xf11yixrs 0 813288 5186685 2026-08-25T12:29:16Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Гара}} '''Вільгельм''' ({{lang-en|Mount Wilhelm}}, {{lang-de|Wilhelmsberg}}) — найвышэйшая гара ў [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Гара Вільгельм знаходзіцца на поўначы Папуа — Новай Гвінеі, у [[горы Бісмарка|гарах Бісмарка]], на стыку правінцый Сімбу, Вестэрн Хайле...» 5186685 wikitext text/x-wiki {{Гара}} '''Вільгельм''' ({{lang-en|Mount Wilhelm}}, {{lang-de|Wilhelmsberg}}) — найвышэйшая гара ў [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Гара Вільгельм знаходзіцца на поўначы Папуа — Новай Гвінеі, у [[горы Бісмарка|гарах Бісмарка]], на стыку правінцый Сімбу, Вестэрн Хайлендс і Маданг. Вышыня гары — 4509 метраў. Адна з самых высокіх гор вострава [[Новая Гвінея]]. Гара была адкрыта ў 1888 годзе нямецкім падарожнікам і журналістам [[Гуга Цёлер]]ам, які даследаваў горныя раёны на поўдзень ад Маданга. Цёлер назваў 4 вяршыні ў гарах Бісмарка імем самога канцлера і яго траіх дзяцей — Отаберг, Марыяберг, Вільгельмсберг і Гербертберг. Першае афіцыйна зарэгістраванае заваяванне вяршыні гары Вільгельм адбылося ў жніўні 1938 года і было здзейснена чыноўнікам аўстралійскай каланіяльнай адміністрацыі Л. Г. Ваялам<ref>Pérusse, Yvon (July 1993). Bushwalking in Papua New Guinea (2 ed.). Lonely Planet. p. 156. ISBN 0-86442-052-8.</ref> у суправаджэнні двух мясцовых жыхароў. На вяршыню гары можна падняцца двума рознымі сцежкамі. Найлепшы час для ўзыходжання — з траўня па лістапад. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Горы Акіяніі]] 0nifh0v19fvcj0swtux86q9spjjh5j7 0 813289 5186687 2026-08-25T12:37:18Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Лаэ''' ({{lang-en|Lae}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. == Гісторыя == Заснаваны ў 1920-я гады ў раёне золатаздабычы, на месцы нямецкай місіянерскай станцыі Леэ (''Lehe''). Назва пасёлка была зменена на Лаэ. У 1935 годзе насельніцтва Лаэ скла...» 5186687 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Лаэ''' ({{lang-en|Lae}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. == Гісторыя == Заснаваны ў 1920-я гады ў раёне золатаздабычы, на месцы нямецкай місіянерскай станцыі Леэ (''Lehe''). Назва пасёлка была зменена на Лаэ. У 1935 годзе насельніцтва Лаэ складалася з крыху больш за сотню аўстралійцаў, якія працаваліпераважна ў авіяцыі і абслугоўванні залатых капалняў у Какодзе. 2 ліпеня 1937 года з Лаэ ў свой апошні палёт адправілася славутая амерыканская лётчыца [[Амелія Эрхарт]]. Падчас [[Другая сусвтеная вайна|Другой сусветнай вайны]], з 1941 па 1943 год, у Лаэ базаваліся японскія знішчальныя часткі. У гэты ж перыяд, у выніку налётаў саюзнай авіяцыі, горад быў разбураны. Аднаўляўся вакол старога аэрапорта, які больш не выкарыстоўваўся. Узлётна-пасадачная паласа аэрадрома захавалася да нашага часу. У 1991 годзе ў Лаэ і [[Порт-Морсбі]] праходзілі спаборніцтвы Паўднёваціхаакіянскіх гульняў. 370xigq3vftw0dvkt2p60dlt1ank9mn 5186688 5186687 2026-08-25T12:38:56Z Autumndancer 168015 5186688 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Лаэ''' ({{lang-en|Lae}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. == Гісторыя == Заснаваны ў 1920-я гады ў раёне золатаздабычы, на месцы нямецкай місіянерскай станцыі Леэ (''Lehe''). Назва пасёлка была зменена на Лаэ. У 1935 годзе насельніцтва Лаэ складалася з крыху больш за сотню аўстралійцаў, якія працаваліпераважна ў авіяцыі і абслугоўванні залатых капалняў у Какодзе. 2 ліпеня 1937 года з Лаэ ў свой апошні палёт адправілася славутая амерыканская лётчыца [[Амелія Эрхарт]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], з 1941 па 1943 год, у Лаэ базаваліся японскія знішчальныя часткі. У гэты ж перыяд, у выніку налётаў саюзнай авіяцыі, горад быў разбураны. Аднаўляўся вакол старога аэрапорта, які больш не выкарыстоўваўся. Узлётна-пасадачная паласа аэрадрома захавалася да нашага часу. У 1991 годзе ў Лаэ і [[Порт-Морсбі]] праходзілі спаборніцтвы Паўднёваціхаакіянскіх гульняў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 5ig9h3y5ur4zbpt6e94ubnqxin1o3v9 0 813290 5186700 2026-08-25T12:56:37Z J-ka Zadzvinski 5766 Новая старонка: «{{Герб}} '''Пячатка Амерыканскага Самоа''' заснавана на аснове традыцыйных мясцовых узораў. Рытуальнае апахала (''fue''), якое сімвалізуе мудрасць, перакрыжаванае з посахам прамоўцы (''to'oto'o''), які сімвалізуе ўладу; гэтыя рэгаліі носяць гаворачыя правадыры (''tu...» 5186700 wikitext text/x-wiki {{Герб}} '''Пячатка Амерыканскага Самоа''' заснавана на аснове традыцыйных мясцовых узораў. Рытуальнае апахала (''fue''), якое сімвалізуе мудрасць, перакрыжаванае з посахам прамоўцы (''to'oto'o''), які сімвалізуе ўладу; гэтыя рэгаліі носяць гаворачыя правадыры (''tulafale'') ў знак свайго рангу. Чаша для кавы (tanoa), размешчаная пад рэгаліямі, ўвасабляе служэнне правадыру, у то час як фон з [[Тапа (тканіна)|тканіны тапа]] сімвалізуе мастацтва самаанскага народа. Унізе знаходзіцца дэвіз Амерыканскага Самоа: ''«Sāmoa Muamua Le Atua»'' (пераклад з самоанскай: «Няхай Бог будзе першым»). Яго змясцілі туды пры афіцыйным адкрыцці пячаткі 17 красавіка 1973 года ў Дзень сцяга.<ref>Shaffer, Robert J. (2000). ''American Samoa: 100 Years Under the United States Flag''. Island Heritage. p. 193. {{ISBN|9780896103399}}.</ref> == Літаратура == * Karl-Heinz Hesmer: Flaggen und Wappen der Welt. Geschichte und Symbolik der Flaggen und Wappen aller Staaten. Bertelsmann Lexikon Verlag, Gütersloh 1992, ISBN 3-570-01082-1 == Літаратура == * Все про світ. Країни. Прапори. Герби: енциклопедичний довідник / [відповідальний за випуск М. Ілляш].&nbsp;— Київ: Школа, 2001.&nbsp;— 622 с. &nbsp;— ISBN 966-7657-79-5. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Акіянія паводле тэм|Герб|Гербы}} {{Амерыканскае Самоа ў тэмах}} hra2mvjpesgsubn8vgej0egxs84h9rm 0 813291 5186706 2026-08-25T13:06:09Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Стары Калутон]] у [[Ескі Калкутан]]: памылка ў назве 5186706 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ескі Калкутан]] minaz993sq43y5w5c29q9d5qwb46eyz 5186707 5186706 2026-08-25T13:06:28Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Ескі Калкутан]] 5186707 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Ескі Калкутан]] ivt2ag78zyv8m5hp1ow8etkqmcvi955 0 813292 5186714 2026-08-25T13:09:33Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Бесбідаік]] у [[Бесбідайык]]: памылка 5186714 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бесбідайык]] 1s8kyqtkc5gbyygontfcelexihdb9gz 5186715 5186714 2026-08-25T13:09:46Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Бесбідайык]] 5186715 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Бесбідайык]] c13r2i3ndhzeul930puuoxo9mows1lo 10 813293 5186722 2026-08-25T13:13:22Z Ueschar 151377 Новая старонка: «Шаблон выводзіць спасылкі на асноўныя анатамічныя каталогі і ідэнтыфікатары. Пры адсутнасці лакальна зададзеных значэнняў даныя аўтаматычна падцягваюцца з [[Вікіданыя|Вікіданых]]. Звычайна шаблон выкарыстоўваецца ў складзе анатамічных картак і не п...» 5186722 wikitext text/x-wiki Шаблон выводзіць спасылкі на асноўныя анатамічныя каталогі і ідэнтыфікатары. Пры адсутнасці лакальна зададзеных значэнняў даныя аўтаматычна падцягваюцца з [[Вікіданыя|Вікіданых]]. Звычайна шаблон выкарыстоўваецца ў складзе анатамічных картак і не патрабуе ручнога запаўнення. == Параметры == * <code>MeSH</code>, <code>MeshName</code> — назва тэрміна MeSH; захаваны для сумяшчальнасці са старымі артыкуламі. * <code>MeshID</code>, <code>MeSHID</code> — ідэнтыфікатар MeSH Descriptor. * <code>MeshNumber</code> — код у дрэве MeSH. * <code>Gray</code> — спасылка на адпаведны раздзел ''Gray's Anatomy''. * <code>Dorlands</code> — ідэнтыфікатар Dorland's. * <code>FMA</code> — ідэнтыфікатар Foundational Model of Anatomy. * <code>TA98</code> — ідэнтыфікатар ''Terminologia Anatomica'' 1998 года. * <code>TA2</code> — ідэнтыфікатар другога выдання ''Terminologia Anatomica''. * <code>UBERON</code> — ідэнтыфікатар анталогіі UBERON. * <code>from</code> — ідэнтыфікатар элемента Вікіданых, з якога трэба атрымаць даныя. <templatedata> { "description": "Выводзіць спасылкі на анатамічныя каталогі і ідэнтыфікатары; частка значэнняў можа аўтаматычна атрымлівацца з Вікіданых.", "params": { "MeSH": { "label": "Назва MeSH", "description": "Старая тэкставая назва тэрміна MeSH.", "type": "string", "aliases": ["MeshName"] }, "MeshID": { "label": "MeSH ID", "description": "Ідэнтыфікатар MeSH Descriptor.", "type": "string", "aliases": ["MeSHID"] }, "MeshNumber": { "label": "MeSH tree", "description": "Код тэрміна ў дрэве MeSH.", "type": "string" }, "Gray": { "label": "Gray", "description": "Ідэнтыфікатар або раздзел у Gray's Anatomy.", "type": "string", "aliases": ["GraySubject"] }, "Dorlands": { "label": "Dorlands", "description": "Ідэнтыфікатар у Dorland's.", "type": "string" }, "FMA": { "label": "FMA", "description": "Ідэнтыфікатар Foundational Model of Anatomy.", "type": "string" }, "TA98": { "label": "TA98", "description": "Ідэнтыфікатар Terminologia Anatomica 1998.", "type": "string" }, "TA2": { "label": "TA2", "description": "Ідэнтыфікатар другога выдання Terminologia Anatomica.", "type": "string" }, "UBERON": { "label": "UBERON", "description": "Ідэнтыфікатар анатамічнай анталогіі UBERON.", "type": "string" }, "from": { "label": "Элемент Вікіданых", "description": "Ідэнтыфікатар элемента Вікіданых, напрыклад Q1072. Па змоўчанні выкарыстоўваецца элемент бягучай старонкі.", "type": "string", "suggestedvalues": [] } }, "format": "inline" } </templatedata> 0z40hgbfdlbmc02a1x8q02ts47bfi9j 0 813294 5186726 2026-08-25T13:15:39Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Жана-Турмыс (Акмолінская вобласць)]] у [[Жанатурмыс (Акмолінская вобласць)]]: памылка, ёсць ва Усходне-Каз.вобл.пад слушнай назвай 5186726 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жанатурмыс (Акмолінская вобласць)]] 2apau44lqi9olgmdqd4ukpwubepf96o 5186727 5186726 2026-08-25T13:15:54Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Жанатурмыс (Акмолінская вобласць)]] 5186727 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|памылка}} #REDIRECT [[Жанатурмыс (Акмолінская вобласць)]] ne4nprmu7ysm3kfbkmw2ll1horwq7sh 0 813295 5186730 2026-08-25T13:17:50Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Жанатурмыс (Акмолінская вобласць)]] * [[Жанатурмыс (Усходне-Казахстанская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5186730 wikitext text/x-wiki * [[Жанатурмыс (Акмолінская вобласць)]] * [[Жанатурмыс (Усходне-Казахстанская вобласць)]] {{неадназначнасць}} 0cftfk8ioa5tlxik06zyjz1bg45anef 0 813296 5186739 2026-08-25T13:28:06Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Сатбай (Кызылардзінская вобласць)]] * [[Сатбай (Усходне-Казахстанская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5186739 wikitext text/x-wiki * [[Сатбай (Кызылардзінская вобласць)]] * [[Сатбай (Усходне-Казахстанская вобласць)]] {{неадназначнасць}} rbpnacxcxq8ipwmzcmq3m55j2iqzyfy 0 813297 5186742 2026-08-25T13:30:09Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Зарэчанка (Акмолінская вобласць)]] у [[Енбек (Акмолінская вобласць)]]: новая назва 5186742 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Енбек (Акмолінская вобласць)]] 4p2q75civ5ko1wcsjj19hbmdrxpymo7 0 813298 5186751 2026-08-25T13:37:08Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Калутон (станцыя)]] у [[Калкутан (станцыя)]]: памылка ў назве 5186751 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Калкутан (станцыя)]] erk5gnaqdvpzotiy41iiihihy5zu10a 5186752 5186751 2026-08-25T13:37:22Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Калкутан (станцыя)]] 5186752 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Калкутан (станцыя)]] i1qppu2nlufm2a1r0ivq94jkk8eqvm7 0 813299 5186758 2026-08-25T13:40:14Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Новы Калутон]] у [[Жана Калкутан]]: памылка ў назве 5186758 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жана Калкутан]] boewycr291l635dyth5rmez4njf9zvy 0 813300 5186772 2026-08-25T14:33:42Z ~2026-46207-21 173144 Новая старонка: «'''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{c...» 5186772 wikitext text/x-wiki '''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{cite web|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|first=Will|last=Jones|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name="ForbesLiberia2">{{cite web|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}</ref> == Биография == Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.<ref name="VillageVoice2" /> По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков.<ref name="VillageVoice2" /> В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == KISLOROD == В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.<ref name="KISLOROD">{{cite web|url=https://kislorodmedia.ru/|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}</ref> Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.<ref name="KISLOROD" /> ''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.<ref name="VillageVoice2" /> Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.<ref name="KISLOROD" /> == Деятельность в социальных сетях == Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.<ref name="VillageVoice2" /> ''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Образование == По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.<ref name="VillageVoice2" /> == Освещение в СМИ == В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.<ref name="VillageVoice2" /> 3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Ссылки == * [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт] * [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions] * [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy] * [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии gfh1vn846ytfxbzs6fkckwi0ikess86 5186776 5186772 2026-08-25T15:58:31Z Hanylka 41646 выдаліць 5186776 wikitext text/x-wiki {{хв|не па-беларуску}} '''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.<ref name="VillageVoice2">{{cite web|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|first=Will|last=Jones|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}</ref><ref name="ForbesLiberia2">{{cite web|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}</ref> == Биография == Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.<ref name="VillageVoice2" /> По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков.<ref name="VillageVoice2" /> В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == KISLOROD == В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.<ref name="KISLOROD">{{cite web|url=https://kislorodmedia.ru/|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}</ref> Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.<ref name="KISLOROD" /> ''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.<ref name="VillageVoice2" /> Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.<ref name="KISLOROD" /> == Деятельность в социальных сетях == Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.<ref name="VillageVoice2" /> ''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Образование == По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.<ref name="VillageVoice2" /> == Освещение в СМИ == В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.<ref name="VillageVoice2" /> 3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.<ref name="ForbesLiberia2" /> == Ссылки == * [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт] * [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions] * [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy] * [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии trcay0b28q442u7czzq7kkhen7dyia7 0 813301 5186796 2026-08-25T17:27:28Z Ілля Касакоў 21245 Новая старонка: «{{Газета}}'''Абенд блат''' (у перакладзе: Вячэрні лісток) — штодзённая сацыялістычная [[газета]] на [[ідыш]]ы, якая выдавалася ў Нью-Ёрку з 15 кастрычніка 1894 года па 1902 год. Заснавана выдаўцамі газеты «[[Арбэтэр цайтунг]]», пад рэдакцыяй Філіп Кранц|Філіпа Кран...» 5186796 wikitext text/x-wiki {{Газета}}'''Абенд блат''' (у перакладзе: Вячэрні лісток) — штодзённая сацыялістычная [[газета]] на [[ідыш]]ы, якая выдавалася ў Нью-Ёрку з 15 кастрычніка 1894 года па 1902 год. Заснавана выдаўцамі газеты «[[Арбэтэр цайтунг]]», пад рэдакцыяй [[Філіп Кранц|Філіпа Кранца]], нядзельныя выпускі пад ранейшай назвай рэдагаваў [[Аўром Каган]]. Як орган [[Сацыялістычная рабочая партыя ЗША|сацыялістычнай рабочай партыі]], газета вельмі строга трымала партыйную праграму, праяўляла ў сацыяльна-палітычных пытаннях устойлівасць і паслядоўнасць, вяла барацьбу з кансерватыўна настроеным [[трэд-юніянізм]]ам і з [[апартунізм]]ам у рабочым руху. Пасля расколу партыі Кранц, Каган і іншыя заснавалі ўласную газету «[[Форвэртс]]», а стары калектыў аслабеў. [[Хаім Аляксандраў]] сцвярджаў, што шматлікія праціўнікі з іншых працоўных арганізацый давялі, не спыняючыся перад байкотам, да закрыцця Абенд-блата. Адыграла вялікую культурную ролю ў нью-ёркскім яўрэйскім жыцці, узвышала густ простага чытача, падымала яго разумовы ўзровень і палітычную самасвядомасць. У назве — узор абнямечанай, дайчмарскай мовы. [[Нямецкая мова|Нямецкае]] слова «абенд» тут стаіць замест яўрэйскага, якое чытаецца [ovnt]. == Літаратура == * [[:ru:s:ЕЭБЕ/Abend-Blatt|Abend-Blatt]] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913 * [https://congressforjewishculture.org/people/1454/Cahan-Abraham Cahan Abraham] [[Катэгорыя:Газеты ЗША]][[Катэгорыя:Газеты і часопісы на ідышы]] bwstb6z8jhcewdqu31dbqkuwaz8f1c4 5186923 5186796 2026-08-25T22:54:19Z Ілля Касакоў 21245 5186923 wikitext text/x-wiki {{Газета}}'''Абенд блат''' (у перакладзе: Вячэрні лісток) — штодзённая сацыялістычная [[газета]] на [[ідыш]]ы, якая выдавалася ў [[Нью-Ёрк]]у з [[15 кастрычніка]] [[1894]] года па [[1902]] год. Заснавана выдаўцамі газеты «[[Арбэтэр цайтунг]]», пад рэдакцыяй [[Філіп Кранц|Філіпа Кранца]], нядзельныя выпускі пад ранейшай назвай рэдагаваў [[Аўром Каган]]. Як орган [[Сацыялістычная рабочая партыя ЗША|сацыялістычнай рабочай партыі]], газета вельмі строга трымала партыйную праграму, праяўляла ў сацыяльна-палітычных пытаннях устойлівасць і паслядоўнасць, вяла барацьбу з кансерватыўна настроеным [[трэд-юніянізм]]ам і з [[апартунізм]]ам у рабочым руху. Пасля расколу партыі Кранц, Каган і іншыя заснавалі ўласную газету «[[Форвэртс]]», а стары калектыў аслабеў. [[Хаім Аляксандраў]] сцвярджаў, што шматлікія праціўнікі з іншых працоўных арганізацый давялі, не спыняючыся перад байкотам, да закрыцця Абенд-блата. Адыграла вялікую культурную ролю ў нью-ёркскім яўрэйскім жыцці, узвышала густ простага чытача, падымала яго разумовы ўзровень і палітычную самасвядомасць. Змяшчала пераклады мастацкай літаратуры. У назве — узор абнямечанай, дайчмарскай мовы. [[Нямецкая мова|Нямецкае]] слова «абенд» тут стаіць замест яўрэйскага, якое чытаецца [ovnt]. У газеце друкаваліся А. Каган, Ф. Кранц, [[В. Кайзер]], [[Л. Кобрын]], [[Х. Ройзенблат]], Б. Разенблат, [[Ё. Магулянскі]], Х. Аляксандраў, [[М. Баранаў]], [[В. Эдлін]], [[М. Філіпс]], [[І. Фрыдман]], [[Я. Мерысон]], [[А. Каспэ]], [[Л. Мілер]], [[А. Ортман]], [[І. Прановіч]], [[М. Вінчэўскі]], [[Ф. Вальфсон]], [[Ё. Ёфа]], вядомыя ў далейшым класікі [[І. Перац]], [[Д. Пінскі]], жанчыны [[П. Кобрына]], [[А. Заметкіна-Кіен]], [[Д. Ратнер-Бэркавіч]], [[Т. Сягал]]. == Літаратура == * [[:ru:s:ЕЭБЕ/Abend-Blatt|Abend-Blatt]] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913 * [https://congressforjewishculture.org/people/1454/Cahan-Abraham Cahan Abraham] * [[Янкеў Мілх]] Di Antshteyung fun “Forverts" un zayn Kamf Mitn “Abend Blat” (1893-1902), Zikhroynes (New York, 1936) [[Катэгорыя:Газеты ЗША]][[Катэгорыя:Газеты і часопісы на ідышы]] aqdmajsc2xjvh1ab585fzn4bjiyqhrc 0 813302 5186797 2026-08-25T17:31:20Z Ілля Касакоў 21245 Перасылае да [[Абенд блат]] 5186797 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Абенд блат]] clq6yqwqq85lr4l6r1ntd6wm0epc3fb 0 813303 5186798 2026-08-25T17:48:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі (за мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць вуліцы Жвяю і Алімпечу, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі)]] Файл:Vilniaus snipiskes.png|міні|Сніп...» 5186798 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі (за мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць вуліцы Жвяю і Алімпечу, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі)]] [[Файл:Vilniaus snipiskes.png|міні|Сніпішкі на адміністрацыйнай карце Вільні]] '''Сні́пішкі''' ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818"/><ref name="neakivaizdinis"/>. З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818"/>. У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніцы?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніцы?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніцы?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Галерэя == <center><gallery caption="Архітэктура і краявіды Сніпішак" widths="150" heights="150" perrow="4"> Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес National Gallery of Art Vilnius (2009 08).jpg|Нацыянальная мастацкая галерэя Swedbank in Vilnius by Augustas Didzgalvis.jpg|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі Vilnius Planetarium - panoramio.jpg|Віленскі планетарый Kalvarijų Market.jpg|Кальварыйскі рынак Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|Панарама дзелавога цэнтра Vilnius Snipiskes 1.jpg|Драўляная забудова («Скансен») Japoniškas sodas Vilniuje.jpg|Японскі сад у Сніпішках </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 07yjlywtvqech57iawng2jjy9qrgbe5 5186801 5186798 2026-08-25T17:50:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186801 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі (за мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць вуліцы Жвяю і Алімпечу, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі)]] [[Файл:Vilniaus snipiskes.png|міні|Сніпішкі на адміністрацыйнай карце Вільні]] '''Сні́пішкі''' ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818"/><ref name="neakivaizdinis"/>. З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818"/>. У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Галерэя == <center><gallery caption="Архітэктура і краявіды Сніпішак" widths="150" heights="150" perrow="4"> Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес National Gallery of Art Vilnius (2009 08).jpg|Нацыянальная мастацкая галерэя Swedbank in Vilnius by Augustas Didzgalvis.jpg|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі Vilnius Planetarium - panoramio.jpg|Віленскі планетарый Kalvarijų Market.jpg|Кальварыйскі рынак Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|Панарама дзелавога цэнтра Vilnius Snipiskes 1.jpg|Драўляная забудова («Скансен») Japoniškas sodas Vilniuje.jpg|Японскі сад у Сніпішках </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] hdvjslztmmgbhid3npzbnja0wmxh4cc 5186803 5186801 2026-08-25T17:56:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Галерэя */ 5186803 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі (за мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць вуліцы Жвяю і Алімпечу, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі)]] [[Файл:Vilniaus snipiskes.png|міні|Сніпішкі на адміністрацыйнай карце Вільні]] '''Сні́пішкі''' ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818"/><ref name="neakivaizdinis"/>. З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818"/>. У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Галерэя == <center><gallery caption="Архітэктура і краявіды Сніпішак" widths="150" heights="150" perrow="4"> Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|Нацыянальная мастацкая галерэя Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі Vilniaus planetariumas.JPG|Віленскі планетарый Kalvarijų turgus.jpg|Кальварыйскі рынак Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|Панарама дзелавога цэнтра Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|Драўляная забудова «Скансена» Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|Дзелавы раён </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 748aah6wk2ivnfl0uj9ov4uf3lhtcpg 5186804 5186803 2026-08-25T17:57:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186804 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі (за мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць вуліцы Жвяю і Алімпечу, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі)]] [[Файл:Vilniaus snipiskes.png|міні|Сніпішкі на адміністрацыйнай карце Вільні]] '''Сні́пішкі''' ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Галерэя == <center><gallery caption="Архітэктура і краявіды Сніпішак" widths="150" heights="150" perrow="4"> Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|Нацыянальная мастацкая галерэя Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі Vilniaus planetariumas.JPG|Віленскі планетарый Kalvarijų turgus.jpg|Кальварыйскі рынак Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|Панарама дзелавога цэнтра Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|Драўляная забудова «Скансена» Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|Дзелавы раён </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] l92f5eae9d596fk860p2aysuwfanjkq 5186805 5186804 2026-08-25T18:06:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186805 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі (за мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць вуліцы Жвяю і Алімпечу, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі)]] [[Файл:Vilniaus snipiskes.png|міні|Сніпішкі на адміністрацыйнай карце Вільні]] '''Сні́пішкі''' ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpgміні|справа|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 24h5uae0un6y98g5qy3fkb0oj4fju7e 5186806 5186805 2026-08-25T18:06:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак */ 5186806 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі (за мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць вуліцы Жвяю і Алімпечу, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі)]] [[Файл:Vilniaus snipiskes.png|міні|Сніпішкі на адміністрацыйнай карце Вільні]] '''Сні́пішкі''' ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpgміні|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] pwgf7ps5ie1x9jupgfmgvqwga4mgswt 5186807 5186806 2026-08-25T18:06:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак */ 5186807 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі (за мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць вуліцы Жвяю і Алімпечу, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі)]] [[Файл:Vilniaus snipiskes.png|міні|Сніпішкі на адміністрацыйнай карце Вільні]] '''Сні́пішкі''' ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] h0gjy1pipu0ajpxchfynkcuw6pwzlcn 5186808 5186807 2026-08-25T18:07:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак */ 5186808 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі (за мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць вуліцы Жвяю і Алімпечу, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі)]] [[Файл:Vilniaus snipiskes.png|міні|Сніпішкі на адміністрацыйнай карце Вільні]] '''Сні́пішкі''' ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] e1ls7hf2d2bxpjdz9d5ix71dtcdlpj7 5186809 5186808 2026-08-25T18:08:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186809 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] [[Файл:Vilniaus snipiskes.png|міні|Сніпішкі на адміністрацыйнай карце Вільні]] '''Сні́пішкі''' ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 6d48jm1h3hhh1qiobtijkb5ib1iwumm 5186810 5186809 2026-08-25T18:08:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186810 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] [[Файл:Vilniaus snipiskes.png|міні|Сніпішкі на адміністрацыйнай карце Вільні]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шніпішкес''' ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] iipsbisqjpzzhh5tqkof9v3t2n9p9ox 5186811 5186810 2026-08-25T18:09:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186811 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] [[Файл:Vilniaus snipiskes.png|міні|Сніпішкі на адміністрацыйнай карце Вільні]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 5g9dg9a62dzxvad6yn6vk0rarekh0v6 5186844 5186811 2026-08-25T20:37:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186844 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] huvkquaodveu2aec7nkgpwr6l26epn7 5186859 5186844 2026-08-25T20:49:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сакральныя цэнтры і архітэктура */ 5186859 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]], а ў XVIII стагоддзі на ўзгорку з'явілася мураваная капліца са статуяй Хрыста, які нясе крыж. Гэты помнік карыстаўся вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў Віленскую Кальварыю. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] mer9thaydqme8621rqr2brr8un18uy9 5186860 5186859 2026-08-25T20:51:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Ранні перыяд і заснаванне */ 5186860 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпкі (Сніпіса){{Слова?}}, якому вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] падараваў вялікія зямельныя ўладанні на правым беразе Віліі. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва Сніпішкі ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафала і горка Пана Езуса з капліцай на малюнку 1848-49 гг.]] У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]], а ў XVIII стагоддзі на ўзгорку з'явілася мураваная капліца са статуяй Хрыста, які нясе крыж. Гэты помнік карыстаўся вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў Віленскую Кальварыю. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] rfkxw12zdwmvyzq2c9e8t0m151mvnfq 5186862 5186860 2026-08-25T20:52:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Этымалогія */ 5186862 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпа. Паводле даследаванняў гісторыка Ліліяны Нарковіч, у дакументах ягонае прозвішча пісалася па-польску як ''Sznip'', а часам сустракаліся варыянты ''Śnip'' або памяншальнае ''Śnipko'' (Сніпка). Згодна з гістарычнымі паданнямі, першыя землі тут яму падараваў яшчэ вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]]. Дакладна вядома, што ў 1522 годзе Шніп трымаў тут прыбытковы перавоз праз раку Вілію каля двара Грыгора. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва «Сніпішкі» ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref><ref name="kurier"/> У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафала і горка Пана Езуса з капліцай на малюнку 1848-49 гг.]] У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]], а ў XVIII стагоддзі на ўзгорку з'явілася мураваная капліца са статуяй Хрыста, які нясе крыж. Гэты помнік карыстаўся вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў Віленскую Кальварыю. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] c1lyswmohowgduhw1drxiigvmznox8z 5186863 5186862 2026-08-25T20:52:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Этымалогія */ 5186863 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпа. Паводле даследаванняў гісторыка [[Ліліяна Нарковіч|Ліліяны Нарковіч]], у дакументах ягонае прозвішча пісалася па-польску як ''Sznip'', а часам сустракаліся варыянты ''Śnip'' або памяншальнае ''Śnipko'' (Сніпка). Згодна з гістарычнымі паданнямі, першыя землі тут яму падараваў яшчэ вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]]. Дакладна вядома, што ў 1522 годзе Шніп трымаў тут прыбытковы перавоз праз раку Вілію каля двара Грыгора. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва «Сніпішкі» ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref><ref name="kurier"/> У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафала і горка Пана Езуса з капліцай на малюнку 1848-49 гг.]] У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]], а ў XVIII стагоддзі на ўзгорку з'явілася мураваная капліца са статуяй Хрыста, які нясе крыж. Гэты помнік карыстаўся вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў Віленскую Кальварыю. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак, што належала віцебскаму крайчаму і румшышскаму старосце Піёру, атрымала назву [[Пірамонт]] ({{Lang-pl|Pioromont}}). У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] dpej1bddo4wvgm52erjtukmyetlwb1c 5186864 5186863 2026-08-25T20:54:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак */ 5186864 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпа. Паводле даследаванняў гісторыка [[Ліліяна Нарковіч|Ліліяны Нарковіч]], у дакументах ягонае прозвішча пісалася па-польску як ''Sznip'', а часам сустракаліся варыянты ''Śnip'' або памяншальнае ''Śnipko'' (Сніпка). Згодна з гістарычнымі паданнямі, першыя землі тут яму падараваў яшчэ вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]]. Дакладна вядома, што ў 1522 годзе Шніп трымаў тут прыбытковы перавоз праз раку Вілію каля двара Грыгора. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва «Сніпішкі» ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref><ref name="kurier"/> У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафала і горка Пана Езуса з капліцай на малюнку 1848-49 гг.]] У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]], а ў XVIII стагоддзі на ўзгорку з'явілася мураваная капліца са статуяй Хрыста, які нясе крыж. Гэты помнік карыстаўся вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў Віленскую Кальварыю. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак атрымала назву [[Пірамонт]] ({{lang-pl|Pioromont}}). Гэты тапонім утварыўся ад прозвішча ўладальніка гэтых зямель — віцебскага [[Крайчы|крайчага]] і румшышскага старосты Піёра, які пабудаваў тут раскошны летні палац<ref name="1818">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] fo6d04xfhukjt59locytov94tf4fr9v 5186865 5186864 2026-08-25T20:54:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сучаснасць і урбаністычны кантраст */ 5186865 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпа. Паводле даследаванняў гісторыка [[Ліліяна Нарковіч|Ліліяны Нарковіч]], у дакументах ягонае прозвішча пісалася па-польску як ''Sznip'', а часам сустракаліся варыянты ''Śnip'' або памяншальнае ''Śnipko'' (Сніпка). Згодна з гістарычнымі паданнямі, першыя землі тут яму падараваў яшчэ вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]]. Дакладна вядома, што ў 1522 годзе Шніп трымаў тут прыбытковы перавоз праз раку Вілію каля двара Грыгора. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва «Сніпішкі» ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref><ref name="kurier"/> У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафала і горка Пана Езуса з капліцай на малюнку 1848-49 гг.]] У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]], а ў XVIII стагоддзі на ўзгорку з'явілася мураваная капліца са статуяй Хрыста, які нясе крыж. Гэты помнік карыстаўся вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў Віленскую Кальварыю. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак атрымала назву [[Пірамонт]] ({{lang-pl|Pioromont}}). Гэты тапонім утварыўся ад прозвішча ўладальніка гэтых зямель — віцебскага [[Крайчы|крайчага]] і румшышскага старосты Піёра, які пабудаваў тут раскошны летні палац<ref name="1818">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У пачатку 2026 года гарадское самакіраванне ініцыявала маштабны ўрбаністычны праект «Драўляныя Сніпішкі», мэтай якога стала гарманічная інтэграцыя гістарычнай забудовы і новых інвестыцый пры непасрэдным удзеле мясцовай супольнасці і спецыялістаў па ахове спадчыны<ref name="kurier"/>. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. У раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 0yqh5cimt40jf7hdu7kj1wcuruin0e8 5186866 5186865 2026-08-25T20:55:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Інфраструктура і адпачынак */ 5186866 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сніпішкі (значэнні)}} {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з'яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпа. Паводле даследаванняў гісторыка [[Ліліяна Нарковіч|Ліліяны Нарковіч]], у дакументах ягонае прозвішча пісалася па-польску як ''Sznip'', а часам сустракаліся варыянты ''Śnip'' або памяншальнае ''Śnipko'' (Сніпка). Згодна з гістарычнымі паданнямі, першыя землі тут яму падараваў яшчэ вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]]. Дакладна вядома, што ў 1522 годзе Шніп трымаў тут прыбытковы перавоз праз раку Вілію каля двара Грыгора. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва «Сніпішкі» ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref><ref name="kurier"/> У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафала і горка Пана Езуса з капліцай на малюнку 1848-49 гг.]] У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр'яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з'яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[Кармеліты|кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[Езуіты|езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]], а ў XVIII стагоддзі на ўзгорку з'явілася мураваная капліца са статуяй Хрыста, які нясе крыж. Гэты помнік карыстаўся вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў Віленскую Кальварыю. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб'ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак атрымала назву [[Пірамонт]] ({{lang-pl|Pioromont}}). Гэты тапонім утварыўся ад прозвішча ўладальніка гэтых зямель — віцебскага [[Крайчы|крайчага]] і румшышскага старосты Піёра, які пабудаваў тут раскошны летні палац<ref name="1818">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з'явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У пачатку 2026 года гарадское самакіраванне ініцыявала маштабны ўрбаністычны праект «Драўляныя Сніпішкі», мэтай якога стала гарманічная інтэграцыя гістарычнай забудовы і новых інвестыцый пры непасрэдным удзеле мясцовай супольнасці і спецыялістаў па ахове спадчыны<ref name="kurier"/>. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. З 1954 года ў раёне працуе школа з польскай мовай навучання (цяпер [[Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі (Вільня)|Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі]])<ref name="kurier"/>. Таксама ў раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] l8qk338bngn3vybh69dgvh6npcxvfsg 5186867 5186866 2026-08-25T20:55:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186867 wikitext text/x-wiki {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з’яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпа. Паводле даследаванняў гісторыка [[Ліліяна Нарковіч|Ліліяны Нарковіч]], у дакументах ягонае прозвішча пісалася па-польску як ''Sznip'', а часам сустракаліся варыянты ''Śnip'' або памяншальнае ''Śnipko'' (Сніпка). Згодна з гістарычнымі паданнямі, першыя землі тут яму падараваў яшчэ вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]]. Дакладна вядома, што ў 1522 годзе Шніп трымаў тут прыбытковы перавоз праз раку Вілію каля двара Грыгора. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва «Сніпішкі» ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref><ref name="kurier"/> У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафала і горка Пана Езуса з капліцай на малюнку 1848-49 гг.]] У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр’яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з’яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]], а ў XVIII стагоддзі на ўзгорку з’явілася мураваная капліца са статуяй Хрыста, які нясе крыж. Гэты помнік карыстаўся вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў Віленскую Кальварыю. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб’ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак атрымала назву [[Пірамонт]] ({{lang-pl|Pioromont}}). Гэты тапонім утварыўся ад прозвішча ўладальніка гэтых зямель — віцебскага [[Крайчы|крайчага]] і румшышскага старосты Піёра, які пабудаваў тут раскошны летні палац<ref name="1818">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з’явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У пачатку 2026 года гарадское самакіраванне ініцыявала маштабны ўрбаністычны праект «Драўляныя Сніпішкі», мэтай якога стала гарманічная інтэграцыя гістарычнай забудовы і новых інвестыцый пры непасрэдным удзеле мясцовай супольнасці і спецыялістаў па ахове спадчыны<ref name="kurier"/>. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. З 1954 года ў раёне працуе школа з польскай мовай навучання (цяпер [[Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі (Вільня)|Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі]])<ref name="kurier"/>. Таксама ў раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 2xi1o9u2vmuea9v217kb3fo1e2ak5or 5186869 5186867 2026-08-25T21:01:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Этымалогія */ 5186869 wikitext text/x-wiki {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з’яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпа. Паводле даследаванняў гісторыка [[Ліліяна Нарковіч|Ліліяны Нарковіч]], у дакументах ягонае прозвішча пісалася па-польску як ''Sznip'', а часам сустракаліся варыянты ''Śnip'' або памяншальнае ''Śnipko'' (Сніпка)<ref name="kurier"/>. Згодна з гістарычнымі паданнямі, першыя землі тут яму падараваў яшчэ вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]]{{sfn|Киркор|1852|с=172}}. Дакладна вядома, што ў 1522 годзе Шніп трымаў тут прыбытковы перавоз праз раку Вілію каля двара Грыгора. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва «Сніпішкі» ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref><ref name="kurier"/>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафала і горка Пана Езуса з капліцай на малюнку 1848-49 гг.]] У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр’яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з’яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]], а ў XVIII стагоддзі на ўзгорку з’явілася мураваная капліца са статуяй Хрыста, які нясе крыж. Гэты помнік карыстаўся вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў Віленскую Кальварыю. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб’ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак атрымала назву [[Пірамонт]] ({{lang-pl|Pioromont}}). Гэты тапонім утварыўся ад прозвішча ўладальніка гэтых зямель — віцебскага [[Крайчы|крайчага]] і румшышскага старосты Піёра, які пабудаваў тут раскошны летні палац<ref name="1818">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з’явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У пачатку 2026 года гарадское самакіраванне ініцыявала маштабны ўрбаністычны праект «Драўляныя Сніпішкі», мэтай якога стала гарманічная інтэграцыя гістарычнай забудовы і новых інвестыцый пры непасрэдным удзеле мясцовай супольнасці і спецыялістаў па ахове спадчыны<ref name="kurier"/>. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. З 1954 года ў раёне працуе школа з польскай мовай навучання (цяпер [[Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі (Вільня)|Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі]])<ref name="kurier"/>. Таксама ў раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 9aslhe6vl24kumn7r1xumbdjs8198e2 5186871 5186869 2026-08-25T21:04:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186871 wikitext text/x-wiki {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з’яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпа. Паводле даследаванняў гісторыка [[Ліліяна Нарковіч|Ліліяны Нарковіч]], у дакументах ягонае прозвішча пісалася па-польску як ''Sznip'', а часам сустракаліся варыянты ''Śnip'' або памяншальнае ''Śnipko'' (Сніпка)<ref name="kurier"/>. Згодна з гістарычнымі паданнямі, першыя землі тут яму падараваў яшчэ вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]]{{sfn|Киркор|1852|с=172}}. Дакладна вядома, што ў 1522 годзе Шніп трымаў тут прыбытковы перавоз праз раку Вілію каля двара Грыгора. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва «Сніпішкі» ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref><ref name="kurier"/>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафала і горка Пана Езуса з капліцай на малюнку 1848-49 гг.]] У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр’яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з’яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар<ref name="vle_snip"/>. Заснавальнікам храма ў 1703 годзе выступіў земскі пісар [[Міхаіл Кошыц]]{{sfn|Киркор|1852|с=158}}. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]]<ref name="kurier"/>. Пасля таго як першапачатковы помнік быў разбураны, у 1719 годзе настаяцель ксёндз Птак заказаў новую статую Хрыста, які нясе крыж; яна была ўрачыста асвечана 9 мая 1720 года і доўгі час славілася сярод вернікаў цудамі{{sfn|Киркор|1852|с=158}}. Мураваная капліца са статуяй Хрыста, якая з’явілася ў XVIII стагоддзі на ўзгорку карысталася вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў [[Віленская Кальварыя|Віленскую Кальварыю]]. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб’ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак атрымала назву [[Пірамонт]] ({{lang-pl|Pioromont}}). Гэты тапонім утварыўся ад прозвішча ўладальніка гэтых зямель — віцебскага [[Крайчы|крайчага]] і румшышскага старосты Піёра, які пабудаваў тут раскошны летні палац<ref name="1818">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з’явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У пачатку 2026 года гарадское самакіраванне ініцыявала маштабны ўрбаністычны праект «Драўляныя Сніпішкі», мэтай якога стала гарманічная інтэграцыя гістарычнай забудовы і новых інвестыцый пры непасрэдным удзеле мясцовай супольнасці і спецыялістаў па ахове спадчыны<ref name="kurier"/>. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. З 1954 года ў раёне працуе школа з польскай мовай навучання (цяпер [[Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі (Вільня)|Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі]])<ref name="kurier"/>. Таксама ў раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] tky4y462kmzgciqgj9ivou31zadfxtb 5186872 5186871 2026-08-25T21:05:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак */ 5186872 wikitext text/x-wiki {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з’яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпа. Паводле даследаванняў гісторыка [[Ліліяна Нарковіч|Ліліяны Нарковіч]], у дакументах ягонае прозвішча пісалася па-польску як ''Sznip'', а часам сустракаліся варыянты ''Śnip'' або памяншальнае ''Śnipko'' (Сніпка)<ref name="kurier"/>. Згодна з гістарычнымі паданнямі, першыя землі тут яму падараваў яшчэ вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]]{{sfn|Киркор|1852|с=172}}. Дакладна вядома, што ў 1522 годзе Шніп трымаў тут прыбытковы перавоз праз раку Вілію каля двара Грыгора. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва «Сніпішкі» ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref><ref name="kurier"/>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафала і горка Пана Езуса з капліцай на малюнку 1848-49 гг.]] У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр’яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з’яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар<ref name="vle_snip"/>. Заснавальнікам храма ў 1703 годзе выступіў земскі пісар [[Міхаіл Кошыц]]{{sfn|Киркор|1852|с=158}}. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]]<ref name="kurier"/>. Пасля таго як першапачатковы помнік быў разбураны, у 1719 годзе настаяцель ксёндз Птак заказаў новую статую Хрыста, які нясе крыж; яна была ўрачыста асвечана 9 мая 1720 года і доўгі час славілася сярод вернікаў цудамі{{sfn|Киркор|1852|с=158}}. Мураваная капліца са статуяй Хрыста, якая з’явілася ў XVIII стагоддзі на ўзгорку карысталася вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў [[Віленская Кальварыя|Віленскую Кальварыю]]. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб’ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У сярэдзіне XIX стагоддзя Сніпішкі адміністрацыйна ўваходзілі ў 2-ю (Замкавую) частку Вільні і складалі асобны каталіцкі прыход Святога Рафаіла{{sfn|Киркор|1852|с=66, 67}}. Адразу за Зялёным мостам галоўная дарога раздвойвалася: адна ішла направа на Вількамір, а другая, Багуслаўская (пазней Віленская), вяла ўздоўж берага Віліі ў бок Звярынца{{sfn|Киркор|1852|с=65}}. Прадмесце мела і свае рамесныя традыцыі — напрыклад, тут існаваў завулак Саф'янікі, дзе мясцовыя майстры выраблялі высакаякасны [[Саф'ян|саф'ян]]{{sfn|Киркор|1852|с=73}}. Падчас адступлення арміі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] ўзімку 1812 года прадмесце стала сведкам жудасных падзей. З-за пагрозы распаўсюджвання эпідэміі, з наступленнем адлігі ў студзені 1813 года, за Сніпішкамі на адным велізарным вогнішчы было спалена каля тысячы трупаў французскіх салдат, сабраных з віленскіх шпіталяў і двароў{{sfn|Киркор|1852|с=52}}. У XVIII стагоддзі сярод літоўскай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак атрымала назву [[Пірамонт]] ({{lang-pl|Pioromont}}). Гэты тапонім утварыўся ад прозвішча ўладальніка гэтых зямель — віцебскага [[Крайчы|крайчага]] і румшышскага старосты Піёра, які пабудаваў тут раскошны летні палац<ref name="1818">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. У XIX стагоддзі віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з’явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У пачатку 2026 года гарадское самакіраванне ініцыявала маштабны ўрбаністычны праект «Драўляныя Сніпішкі», мэтай якога стала гарманічная інтэграцыя гістарычнай забудовы і новых інвестыцый пры непасрэдным удзеле мясцовай супольнасці і спецыялістаў па ахове спадчыны<ref name="kurier"/>. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. З 1954 года ў раёне працуе школа з польскай мовай навучання (цяпер [[Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі (Вільня)|Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі]])<ref name="kurier"/>. Таксама ў раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 8efq19myr42x9q928qaz74i33cu8aeu 5186876 5186872 2026-08-25T21:21:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак */ 5186876 wikitext text/x-wiki {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з’яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпа. Паводле даследаванняў гісторыка [[Ліліяна Нарковіч|Ліліяны Нарковіч]], у дакументах ягонае прозвішча пісалася па-польску як ''Sznip'', а часам сустракаліся варыянты ''Śnip'' або памяншальнае ''Śnipko'' (Сніпка)<ref name="kurier"/>. Згодна з гістарычнымі паданнямі, першыя землі тут яму падараваў яшчэ вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]]{{sfn|Киркор|1852|с=172}}. Дакладна вядома, што ў 1522 годзе Шніп трымаў тут прыбытковы перавоз праз раку Вілію каля двара Грыгора. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва «Сніпішкі» ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref><ref name="kurier"/>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафала і горка Пана Езуса з капліцай на малюнку 1848-49 гг.]] У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр’яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з’яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар<ref name="vle_snip"/>. Заснавальнікам храма ў 1703 годзе выступіў земскі пісар [[Міхаіл Кошыц]]{{sfn|Киркор|1852|с=158}}. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]]<ref name="kurier"/>. Пасля таго як першапачатковы помнік быў разбураны, у 1719 годзе настаяцель ксёндз Птак заказаў новую статую Хрыста, які нясе крыж; яна была ўрачыста асвечана 9 мая 1720 года і доўгі час славілася сярод вернікаў цудамі{{sfn|Киркор|1852|с=158}}. Мураваная капліца са статуяй Хрыста, якая з’явілася ў XVIII стагоддзі на ўзгорку, карысталася вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў [[Віленская Кальварыя|Віленскую Кальварыю]]. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб’ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод мясцовай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак атрымала назву [[Пірамонт]] ({{lang-pl|Pioromont}}). Гэты тапонім утварыўся ад прозвішча ўладальніка гэтых зямель — віцебскага [[Крайчы|крайчага]] і румшышскага старосты Піёра, які пабудаваў тут раскошны летні палац<ref name="1818">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. Паводле апісанняў А.&nbsp;Кіркора, каля 1778 года гэты маёнтак быў сапраўдным «зямным раем», дзе гасціннасць, шчодрасць і вытанчаны густ гаспадара, якога ён называе генералам расійскіх войскаў Фадзеем Пюрам, захаплялі многіх гасцей{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. Падчас адступлення арміі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] ўзімку 1812 года прадмесце стала сведкам жудасных падзей. З-за пагрозы распаўсюджвання эпідэміі, з наступленнем адлігі ў студзені 1813 года, за Сніпішкамі на адным велізарным вогнішчы было спалена каля тысячы трупаў французскіх салдат, сабраных з віленскіх шпіталяў і двароў{{sfn|Киркор|1852|с=52}}. У сярэдзіне XIX стагоддзя Сніпішкі адміністрацыйна ўваходзілі ў 2-ю (Замкавую) частку Вільні і складалі асобны каталіцкі прыход касцёла Святога Рафаіла{{sfn|Киркор|1858|с=66, 67}}. Адразу за Зялёным мостам галоўная дарога раздвойвалася: адна ішла налева на Вількамір (праз што і называлася Вількамірскай), а другая вяла ўздоўж берага Віліі ў бок Звярынца{{sfn|Киркор|1858|с=65}}. Прадмесце мела і свае прамысловыя традыцыі — напрыклад, у сярэдзіне XIX стагоддзя на Сніпішках працавалі буйныя піваварныя заводы Кракіноўскага і Карпелевай, якія штогод выраблялі тысячы вёдзер піва{{sfn|Киркор|1852|с=186, 187}}. У канцы XIX стагоддзя віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з’явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У пачатку 2026 года гарадское самакіраванне ініцыявала маштабны ўрбаністычны праект «Драўляныя Сніпішкі», мэтай якога стала гарманічная інтэграцыя гістарычнай забудовы і новых інвестыцый пры непасрэдным удзеле мясцовай супольнасці і спецыялістаў па ахове спадчыны<ref name="kurier"/>. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. З 1954 года ў раёне працуе школа з польскай мовай навучання (цяпер [[Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі (Вільня)|Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі]])<ref name="kurier"/>. Таксама ў раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 2lkpkmd3q2f5usk3jrxhin2bxfuxkam 5186888 5186876 2026-08-25T21:34:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак */ 5186888 wikitext text/x-wiki {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За мостам караля Міндоўга пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з’яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпа. Паводле даследаванняў гісторыка [[Ліліяна Нарковіч|Ліліяны Нарковіч]], у дакументах ягонае прозвішча пісалася па-польску як ''Sznip'', а часам сустракаліся варыянты ''Śnip'' або памяншальнае ''Śnipko'' (Сніпка)<ref name="kurier"/>. Згодна з гістарычнымі паданнямі, першыя землі тут яму падараваў яшчэ вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]]{{sfn|Киркор|1852|с=172}}. Дакладна вядома, што ў 1522 годзе Шніп трымаў тут прыбытковы перавоз праз раку Вілію каля двара Грыгора. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва «Сніпішкі» ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref><ref name="kurier"/>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафала і горка Пана Езуса з капліцай на малюнку 1848-49 гг.]] У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр’яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з’яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар<ref name="vle_snip"/>. Заснавальнікам храма ў 1703 годзе выступіў земскі пісар [[Міхаіл Кошыц]]{{sfn|Киркор|1852|с=158}}. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]]<ref name="kurier"/>. Пасля таго як першапачатковы помнік быў разбураны, у 1719 годзе настаяцель ксёндз Птак заказаў новую статую Хрыста, які нясе крыж; яна была ўрачыста асвечана 9 мая 1720 года і доўгі час славілася сярод вернікаў цудамі{{sfn|Киркор|1852|с=158}}. Мураваная капліца са статуяй Хрыста, якая з’явілася ў XVIII стагоддзі на ўзгорку, карысталася вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў [[Віленская Кальварыя|Віленскую Кальварыю]]. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб’ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод мясцовай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак атрымала назву [[Пірамонт]] ({{lang-pl|Pioromont}}). Гэты тапонім утварыўся ад прозвішча ўладальніка гэтых зямель — віцебскага [[Крайчы|крайчага]] і румшышскага старосты Піёра, які пабудаваў тут раскошны летні палац<ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. Паводле апісанняў А.&nbsp;Кіркора, каля 1778 года гэты маёнтак быў сапраўдным «зямным раем», дзе гасціннасць, шчодрасць і вытанчаны густ гаспадара, якога ён называе генералам расійскіх войскаў Фадзеем Пюрам, захаплялі многіх гасцей{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. Падчас адступлення арміі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] ўзімку 1812 года прадмесце стала сведкам жудасных падзей. З-за пагрозы распаўсюджвання эпідэміі, з наступленнем адлігі ў студзені 1813 года, за Сніпішкамі на адным велізарным вогнішчы было спалена каля тысячы трупаў французскіх салдат, сабраных з віленскіх шпіталяў і двароў{{sfn|Киркор|1852|с=52}}. У сярэдзіне XIX стагоддзя Сніпішкі адміністрацыйна ўваходзілі ў 2-ю (Замкавую) частку Вільні і складалі асобны каталіцкі прыход касцёла Святога Рафаіла{{sfn|Киркор|1858|с=66, 67}}. Адразу за Зялёным мостам галоўная дарога раздвойвалася: адна ішла налева на Вількамір (праз што і называлася Вількамірскай), а другая вяла ўздоўж берага Віліі ў бок Звярынца{{sfn|Киркор|1858|с=65}}. Прадмесце мела і свае прамысловыя традыцыі — напрыклад, у сярэдзіне XIX стагоддзя на Сніпішках працавалі буйныя піваварныя заводы Кракіноўскага і Карпелевай, якія штогод выраблялі тысячы вёдзер піва{{sfn|Киркор|1852|с=186, 187}}. У канцы XIX стагоддзя віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з’явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У пачатку 2026 года гарадское самакіраванне ініцыявала маштабны ўрбаністычны праект «Драўляныя Сніпішкі», мэтай якога стала гарманічная інтэграцыя гістарычнай забудовы і новых інвестыцый пры непасрэдным удзеле мясцовай супольнасці і спецыялістаў па ахове спадчыны<ref name="kurier"/>. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. З 1954 года ў раёне працуе школа з польскай мовай навучання (цяпер [[Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі (Вільня)|Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі]])<ref name="kurier"/>. Таксама ў раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] aq07c545xjrjm0amnlr6krfhowvy4li 5186980 5186888 2026-08-26T06:00:20Z Autumndancer 168015 5186980 wikitext text/x-wiki {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius river.jpg|міні|справа|Агульны выгляд на Сніпішкі. За [[мост караля Міндоўга|мостам караля Міндоўга]] пачынаецца вул. Рынкцінес, па набярэжнай праходзяць Рыбацкая і Алімпійская вуліцы, бачны Музей энергетыкі і тэхнікі.]] '''Сні́пішкі''', таксама '''Шні́пішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Šnipiškės}}, {{lang-pl|Śnipiszki}}, {{lang-ru|Снипишки}})&nbsp;— адзін з цэнтральных і самых кантрасных раёнаў [[Вільня|Вільні]], які ўтварае асобную адміністрацыйную [[Сянюнія|сянюнію]] (староства). Размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад цэнтральнай часткі горада. Мяжуе з раёнамі [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], [[Шэшкіне]], [[Жырмуны (Вільня)|Жырмуны]], а таксама са [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]] і [[Новы горад (Вільня)|Новым горадам]], з якімі злучаны [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным]] і [[Белы мост (Вільня)|Белым]] мастамі<ref name="vle_snip">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/snipiskes/|title=Šnipiškės|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=27 лістапада 2018|lang=lt}}</ref>. Сёння Сніпішкі ўяўляюць сабой унікальны ўрбаністычны сімбіёз: паўднёвая частка раёна з’яўляецца сучасным дзелавым цэнтрам горада са шклянымі хмарачосамі, а паўночная (так званы [[Скансен (Вільня)|скансен]]) захоўвае аўтэнтычную драўляную забудову XIX — пачатку XX стагоддзяў, якая нагадвае вёску ў цэнтры еўрапейскай сталіцы<ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2437467/shankhai-v-serdtse-vil-niusa-burnye-diskussii-o-budushchem-raiona-shnipishkes|title=«Шанхай» в сердце Вильнюса: бурные дискуссии о будущем района Шнипишкес|author=Габриеле Янкене|publisher=LRT.lt|date=13 снежня 2024|lang=ru}}</ref>. == Этымалогія == Назва раёна паходзіць ад прозвішча багатага віленскага купца Паўла Шніпа. Паводле даследаванняў гісторыка [[Ліліяна Нарковіч|Ліліяны Нарковіч]], у дакументах ягонае прозвішча пісалася па-польску як ''Sznip'', а часам сустракаліся варыянты ''Śnip'' або памяншальнае ''Śnipko'' (Сніпка)<ref name="kurier"/>. Згодна з гістарычнымі паданнямі, першыя землі тут яму падараваў яшчэ вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]]{{sfn|Киркор|1852|с=172}}. Дакладна вядома, што ў 1522 годзе Шніп трымаў тут прыбытковы перавоз праз раку Вілію каля двара Грыгора. У дакументах канца XVI — пачатку XVII стагоддзяў назва «Сніпішкі» ўжо канчаткова замацавалася за гэтым прадмесцем<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref><ref name="kurier"/>. У народзе гістарычную драўляную частку раёна часта іранічна называюць «Шанхаем» або «Фавеламі» з-за яе хаатычнай забудовы, адсутнасці цэнтралізаваных камунікацый і рэзкага кантрасту з суседнімі сучаснымі бізнес-цэнтрамі<ref name="lrt"/><ref name="neakivaizdinis">{{cite web|url=https://neakivaizdinisvilnius.lt/marsrutai/snipiskes/|title=Šnipiškės|publisher=Neakivaizdinis Vilnius|lang=lt}}</ref>. == Гісторыя == === Ранні перыяд і заснаванне === Фарміраванне Сніпішак як гарадскога прадмесця шчыльна звязана з развіццём транспартнай інфраструктуры і гандлю. Яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя на правым беразе Віліі размяшчаліся шматлікія склады для тавараў, якія перавозіліся па рацэ. Аднак сапраўдны штуршок да развіцця мясцовасць атрымала ў 1532—1534 гадах, калі пад кіраўніцтвам гараднічага [[Ульрых Гозій|Ульрыха Гозія]] быў пабудаваны першы драўляны мост на мураваных апорах (на месцы сучаснага Зялёнага моста). Гэта збудаванне звязала горад з важным гандлёвым шляхам на [[Вількамір]] (цяпер [[Укмярге]]) і далей на [[Рыга|Рыгу]]<ref name="vle_snip"/><ref name="sa_lt">{{cite web|url=https://sa.lt/istorikas-snipiskes-jungtis-tarp-vilniaus-ir-vakaru-europos/|title=Istorikas: Šnipiškės – jungtis tarp Vilniaus ir Vakarų Europos|date=7 красавіка 2023|publisher=SA.lt|lang=lt}}</ref>. Менавіта ад моста пачала фарміравацца галоўная артэрыя прадмесця — Вількамірскі тракт (сучасная [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйская вуліца]]). [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафала і горка Пана Езуса з капліцай на малюнку 1848-49 гг.]] У XVI стагоддзі землі ў Сніпішках належалі самым магутным родам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Агінскія|Агінскім]], [[Валовічы|Валовічам]], [[Сапегі|Сапегам]], а таксама віленскаму біскупу [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр’яну Пратасевічу]]. Віленскі магістрат пабудаваў тут спецыяльныя гасцявыя дамы для замежных, у тым ліку маскоўскіх і татарскіх паслоў. Тэрыторыя славілася пакладамі выдатнай гліны, што спрыяла з’яўленню тут цагельняў і керамічных майстэрняў. Таксама тут працавала шкляная мануфактура Марціна Палецкага і размяшчаліся вялікакняжацкія псарні<ref name="vle_snip"/><ref name="1818lt"/>. Адметнасцю Сніпішак было і тое, што тут час ад часу выкопвалі косткі [[Маманты|мамантаў]]<ref name="1818lt"/>. З канца XV — пачатку XVI стагоддзя ў Сніпішках знаходзіліся найстарэйшыя [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] Вільні. У 1797 годзе тут быў пахаваны выбітны іўдзейскі мысляр Эліяху бен Шлома Залман, вядомы як [[Віленскі гаон]]. Могілкі афіцыйна дзейнічалі да 1831 года<ref name="vle_snip"/>. === Сакральныя цэнтры і архітэктура === [[Файл:Rapolo by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Касцёл Святога Рафаіла і былы кляштар езуітаў]] [[Файл:Raduszkiewicz House in Vilnius3.jpg|міні|справа|Палац Радушкевіча на беразе Віліі]] У XVII стагоддзі ва ўсходняй частцы Сніпішак (квартал [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) манахі-[[кармеліты]] пабудавалі касцёл Святой Марыі Тэрэзы, які быў разбураны катастрафічнай паводкай у 1847 годзе<ref name="vle_snip"/>. У пачатку XVIII стагоддзя на высокім беразе ля Зялёнага моста [[езуіты]] ўзвялі мураваны [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Архангела Рафаіла]] і кляштар<ref name="vle_snip"/>. Заснавальнікам храма ў 1703 годзе выступіў земскі пісар [[Міхаіл Кошыц]]{{sfn|Киркор|1852|с=158}}. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна]] ў 1773 годзе яны перайшлі да [[Піяры|піяраў]], а ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] былі пераўтвораны ў ваенныя склады і казармы<ref name="vle_snip"/>. У канцы XIX стагоддзя насупраць касцёла Рафаіла ўрач і грамадскі дзеяч [[Гілярый Радушкевіч|Гіляры Радушкевіч]] пабудаваў раскошны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|неагатычны палац]]. У 1960-я гады заходняя частка гэтага палаца была знесена савецкімі ўладамі пры пашырэнні вуліцы<ref name="neakivaizdinis"/>. Да сярэдзіны XX стагоддзя важным каталіцкім сімвалам Сніпішак была так званая «Горка Пана Езуса», размешчаная непадалёку ад касцёла Святога Рафаіла, на пачатку Кальварыйскай вуліцы. Гістарычна на гэтым месцы знаходзіўся невялікі абарончы замак, пазней — слуп з фігурай [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]]<ref name="kurier"/>. Пасля таго як першапачатковы помнік быў разбураны, у 1719 годзе настаяцель ксёндз Птак заказаў новую статую Хрыста, які нясе крыж; яна была ўрачыста асвечана 9 мая 1720 года і доўгі час славілася сярод вернікаў цудамі{{sfn|Киркор|1852|с=158}}. Мураваная капліца са статуяй Хрыста, якая з’явілася ў XVIII стагоддзі на ўзгорку, карысталася вялікай пашанай сярод мясцовых жыхароў і падарожнікаў, што ішлі па шляху ў [[Віленская Кальварыя|Віленскую Кальварыю]]. У пачатку 1950-х гадоў падчас пашырэння Кальварыйскай вуліцы савецкія ўлады зраўнялі ўзгорак з зямлёй і знеслі капліцу. Доўгі час лічылася, што драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды, аднак у пачатку XXI стагоддзя яе моцна пашкоджаныя рэшткі былі выпадкова знойдзены ў падзямеллях касцёла Святога Рафаіла. Сёння адрэстаўраваная гістарычная скульптура захоўваецца ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]]<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2026/01/18/wilenskie-snipiszki-intrygujacy-kontrast-nowoczesnosci-i-tradycji/|title=Wileńskie Śnipiszki – intrygujący kontrast nowoczesności i tradycji|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=18 студзеня 2026|lang=pl}}</ref>. Да сакральных аб’ектаў раёна таксама належаць праваслаўная [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)|царква Святога Міхаіла Архангела]], якая была пабудаваная ў 1891—1893 гадах і адначасова выконвала ролю школы, [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)|стараабрадніцкая царква]] і [[Царква Святога Вардана (Вільня)|армянская царква Святога Вардана]], адкрытая ў 2006 годзе ў будынку былой каталіцкай капліцы<ref name="neakivaizdinis"/><ref name="1818lt"/>. === ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Пірамонт і Кальварыйскі рынак === [[Файл:Rinktines by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасная забудова ўздоўж вуліцы Рынкцінес|злева]] [[Файл:Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Гістарычны квартал Пірамонт]] У XVIII стагоддзі сярод мясцовай шляхты ўзнікла мода называць узгорыстыя мясцовасці на французскі манер. Так усходняя частка Сніпішак атрымала назву [[Пірамонт]] ({{lang-pl|Pioromont}}). Гэты тапонім утварыўся ад прозвішча ўладальніка гэтых зямель — віцебскага [[Крайчы|крайчага]] і румшышскага старосты Піёра, які пабудаваў тут раскошны летні палац<ref name="1818lt">{{cite web|url=https://1818.lt/izvilistaja-sudba-pioromonta-na-shnipishkah/|title=Извилистая судьба Пиоромонта на Шнипишках|author=Индира Гладкова|date=25 чэрвеня 2021|publisher=1818.lt|lang=ru}}</ref>. Паводле апісанняў А.&nbsp;Кіркора, каля 1778 года гэты маёнтак быў сапраўдным «зямным раем», дзе гасціннасць, шчодрасць і вытанчаны густ гаспадара, якога ён называе генералам расійскіх войскаў Фадзеем Пюрам, захаплялі многіх гасцей{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. Падчас адступлення арміі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] ўзімку 1812 года прадмесце стала сведкам жудасных падзей. З-за пагрозы распаўсюджвання эпідэміі, з наступленнем адлігі ў студзені 1813 года, за Сніпішкамі на адным велізарным вогнішчы было спалена каля тысячы трупаў французскіх салдат, сабраных з віленскіх шпіталяў і двароў{{sfn|Киркор|1852|с=52}}. У сярэдзіне XIX стагоддзя Сніпішкі адміністрацыйна ўваходзілі ў 2-ю (Замкавую) частку Вільні і складалі асобны каталіцкі прыход касцёла Святога Рафаіла{{sfn|Киркор|1858|с=66, 67}}. Адразу за Зялёным мостам галоўная дарога раздвойвалася: адна ішла налева на Вількамір (праз што і называлася Вількамірскай), а другая вяла ўздоўж берага Віліі ў бок Звярынца{{sfn|Киркор|1858|с=65}}. Прадмесце мела і свае прамысловыя традыцыі — напрыклад, у сярэдзіне XIX стагоддзя на Сніпішках працавалі буйныя піваварныя заводы Кракіноўскага і Карпелевай, якія штогод выраблялі тысячы вёдзер піва{{sfn|Киркор|1852|с=186, 187}}. У канцы XIX стагоддзя віленскі банкір [[Юзаф Монтвіл]] пабудаваў на Пірамонце ўзорную мураваную калонію для працоўных інтэлігентаў, падобную да [[Калонія Росы|калоніі на Росах]] і [[Калонія Лукішкі|Лукішках]]. Квартал кватэр і катэджаў быў спраектаваны архітэктарамі А. Кляйнам і У. Стыпулкоўскім з выкарыстаннем выразнага цаглянага і драўлянага дэкору<ref name="1818lt"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Kalvarijų turgus.jpg|thumb|Кальварыйскі рынак]] З 1903 года ў Сніпішках пачаў працаваць [[Кальварыйскі рынак]], які хутка стаў адным з галоўных гандлёвых цэнтраў горада. У тым жа годзе ў раёне была адкрыта першая віленская цэнтральная электрастанцыя, якая забяспечвала горад энергіяй амаль цэлае стагоддзе (сёння ў яе будынку дзейнічае [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)|Музей энергетыкі і тэхнікі]])<ref name="yit">{{cite web|url=https://www.yit.lt/bustas/namu-tinklarastis/2020/snipiskes-kas-slypi-po-atgimstancio-rajono-pavirsiumi|title=Šnipiškės: kas slypi po atgimstančio rajono paviršiumi?|date=25 жніўня 2020|publisher=YIT|lang=lt}}</ref>. Да 1897 года насельніцтва Сніпішак перавысіла 21 тысячу чалавек<ref name="vle_snip"/>. === Савецкі перыяд === У 1950 годзе на месцы былога ваеннага поля і стадыёна на Пірамонце быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]» (першапачаткова «Спартак») на 20 тысяч гледачоў<ref name="1818lt"/>. [[Файл:NDG by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Нацыянальная мастацкая галерэя]] [[Файл:Vilniaus planetariumas.JPG|thumb|злева|Віленскі планетарый]] У 1970-я гады савецкія ўлады пачалі маштабны праект па стварэнні новага грамадска-гандлёвага цэнтра на правым беразе Віліі. Згодна з генеральным планам былі збудаваны 12-павярховы будынак Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі, а таксама маштабная гасцініца «Турыстас»{{крыніца?}}. На захад ад вуліцы Дзяржынскага (цяпер Кальварыйская) у 1974 годзе быў адкрыты [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)|Цэнтральны ўніверсальны магазін]] (ЦУМ, цяпер гандлёвы цэнтр «CUP») — самы буйны на той час у Літве (архітэктар [[Зігмантас Ляндзбергіс]]). У 1983 годзе была ўзведзена вышынная [[Летува (гасцініца)|гасцініца «Летува»]] (архітэктары браты [[Альгімантас Насвіціс|А.]] і [[Вітаўтас Насвіціс|В. Насвіцісы]], цяпер «Radisson Blu Hotel Lietuva»), а ў 1980 годзе быў пабудаваны манументальны будынак Музея рэвалюцыі (цяпер Нацыянальная мастацкая галерэя)<ref name="vle_snip"/>. Таксама на Сніпішках з’явіўся асобны будынак [[Віленскі планетарый|планетарыя]]{{крыніца?}}. Пры гэтым паўночная гістарычная частка Сніпішак са шчыльнай драўлянай забудовай свядома не зносілася, бо ўлады меркавалі пазней расчысціць усю тэрыторыю пад новыя праспекты. Гэта дазволіла драўлянаму «Шанхаю» захавацца да нашых дзён<ref name="neakivaizdinis"/>. === Сучаснасць і урбаністычны кантраст === [[Файл:Vilnius New City Center from the White Bridge (2013).jpg|thumb|Дзелавы раён|злева]] [[Файл:Snipiskes by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|Панарама дзелавога цэнтра]] [[Файл:Constitution avenue by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|злева|Праспект Канстытуцыі (Новы цэнтр горада)]] [[Файл:Šnipiškės, Vilnius, Lithuania - panoramio (17).jpg|thumb|Будынак «Swedbank» на праспекце Канстытуцыі]] З пачатку 2000-х гадоў Сніпішкі сталі галоўнай пляцоўкай для будаўніцтва віленскага «Сіці» — сучаснага дзелавога раёна з хмарачосамі ўздоўж [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)|праспекта Канстытуцыі]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2004 годзе, у гонар уступлення Літвы ў Еўрапейскі Саюз, тут была адкрыта [[Плошча Еўропы (Вільня)|плошча Еўропы]] ({{lang-lt|Europos aikštė}}) і аднайменны 33-павярховы хмарачос вышынёй 148 метраў, які на той час лічыўся самым высокім будынкам у Балтыйскіх краінах{{крыніца?}}. Побач размясціўся новы 21-павярховы будынак [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскага гарадскога самакіравання]]. Пазней да іх дадаліся такія сучасныя бізнес-цэнтры, як «Artery» (спраектаваны выдатным архітэктарам [[Даніэль Лібескінд|Даніэлем Лібескіндам]]), «Vilniaus verslo uostas», будынак банка «[[Swedbank]]», і шмат іншых<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. [[Файл:Šnipiskės, Vilnius, LTU.jpg|міні|справа|Драўляная забудова паўночнай часткі Сніпішак]] [[Файл:Giedraičių street in Vilnius. Вільня - panoramio.jpg|thumb|Драўляная забудова «Скансена»|злева]] Паўночная частка раёна, якая захавала старую драўляную забудову вясковага тыпу, у 1993 годзе была ўнесена ў Рэгістр культурных каштоўнасцей як урбаністычны помнік пад назвай [[Скансен (Вільня)|Скансен]]<ref name="neakivaizdinis"/>. У пачатку 2026 года гарадское самакіраванне ініцыявала маштабны ўрбаністычны праект «Драўляныя Сніпішкі», мэтай якога стала гарманічная інтэграцыя гістарычнай забудовы і новых інвестыцый пры непасрэдным удзеле мясцовай супольнасці і спецыялістаў па ахове спадчыны<ref name="kurier"/>. Нягледзячы на прывабнасць зямлі для інвестараў, якія ў час будаўнічага буму прапаноўвалі велізарныя грошы за ўчасткі, многія жыхары адмовіліся прадаваць свае дамы. Мясцовая супольнасць актыўна ўдзельнічае ў захаванні ідэнтычнасці раёна: тут ствараюцца галерэі вулічнага мастацтва, праводзяцца мастацкія ініцыятывы і ўладкаваны ўтульны сквер «Цмокава лугавіна» ({{lang-lt|Drakono pieva}})<ref name="neakivaizdinis"/>. У 2010 годзе рэжысёр [[Гедрэ Бейноруце]] зняла дакументальны фільм «Шанхай банзай», які атрымаў Гран-пры кінафоруму «Сканарама» і распавёў пра ўнікальнае шматнацыянальнае жыццё жыхароў драўляных Сніпішак<ref name="vle_snip"/>. == Інфраструктура і адпачынак == [[Файл:VU planetariumas by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Віленскі планетарый]] Праз Сніпішкі праходзяць важныя транспартныя артэрыі Вільні: вуліца Кальварыйская, вуліца Жальгіру і праспект Канстытуцыі. З 1954 года ў раёне працуе школа з польскай мовай навучання (цяпер [[Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі (Вільня)|Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі]])<ref name="kurier"/>. Таксама ў раёне працуюць 4 гімназіі (Сантарас, імя Уладзіслава Сыракомлі, імя Святога Крыштафа і Сенвагес), [[Віленскі ліцэй]], Кааператыўная калегія і шэраг іншых навучальных і медыцынскіх устаноў (у тым ліку Жальгірыская клініка Віленскага ўніверсітэта)<ref name="vle_snip"/>. У раёне створана шмат сучасных рэкрэацыйных зон. Уздоўж ракі Віліі пракладзены пешаходныя і веласіпедныя дарожкі, а каля [[Белы мост (Вільня)|Белага моста]] (пабудаванага ў 1995 годзе па праекце А. і В. Насвіцісаў) абсталявана вялікая спартыўна-рэкрэацыйная зона з пляжным валейболам, скейт-паркам і пляцоўкамі для адпачынку. Да выдатных ландшафтных праектаў раёна належаць парк у старым рэчышчы Віліі (Сенваге) з каскадам азёр і [[Японскі сад (Вільня)|Японскі сад]] на [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)|вуліцы Лінкмяну]]<ref name="neakivaizdinis"/>. Асаблівай папулярнасцю сярод гараджан і турыстаў карыстаецца парк сакур, закладзены ў 2001 годзе на беразе Віліі ў гонар японскага дыпламата і праведніка народаў свету [[Ціунэ Сугіхара|Ціўнэ Сугіхары]], які падчас вайны выратаваў тысячы яўрэяў. Непадалёку ад парку сакур усталяваны манумент «Шлях свабоды» (скульптар [[Тадас Гутаўскас]]), прысвечаны гістарычнай акцыі «[[Балтыйскі шлях]]»<ref name="vle_snip"/><ref name="neakivaizdinis"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Šnipiškės}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] t6qf79053elay834ca7qoo7me1g0m0w 0 813304 5186799 2026-08-25T17:49:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Сніпішкі]] 5186799 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сніпішкі]] nn25mw1mn00u8j1kbopcpwk7ldcb5nm 0 813305 5186800 2026-08-25T17:49:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Сніпішкі]] 5186800 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сніпішкі]] nn25mw1mn00u8j1kbopcpwk7ldcb5nm 0 813306 5186829 2026-08-25T19:55:06Z DobryBrat 5701 DobryBrat перанёс старонку [[Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] у [[Замежная падтрымка бакоў у Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] 5186829 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Замежная падтрымка бакоў у Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] 98qgbqg90r0amemwkw87xtr9vqpdlqk 0 813307 5186833 2026-08-25T20:31:53Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Узброены канфлікт | канфлікт = Сутыкненні ў Трыпалі | частка = [[Лівійскі крызіс]] | выява = | загаловак = | дата = 12—19 мая 2025 | месца = [[Трыпалі]] | прычына = | вынік = рэжым спынення агню | статус = | праціўнік1 = {{flagicon image|Seal of...» 5186833 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Сутыкненні ў Трыпалі | частка = [[Лівійскі крызіс]] | выява = | загаловак = | дата = 12—19 мая 2025 | месца = [[Трыпалі]] | прычына = | вынік = рэжым спынення агню | статус = | праціўнік1 = {{flagicon image|Seal of the Government of National Unity (Libya).svg|border=no}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства]]<br>[[File:444-Brigade-Fighting-Force-030921.jpg|22px]] [[444-я пяхотная брыгада]]<br>[[111-я брыгада «Маджфал»]]<ref>{{Cite web |last=OSINTWarfare |title=The 111th Brigade Majhfal, affiliated with Abdus-Salam Zubi, controls the headquarters of the Stability Support Apparatus (SSA) in the al-Hadbah Project, Tripoli. |url=https://x.com/OSINTWarfare/status/1922030084833034712 |website=X.com}}</ref> | праціўнік2 = [[File:Seal of the Stability Support Apparatus (Libya).png|22пкс]] [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|Апарат падтрымкі стабільнасці]]<br>[[File:Crest of RADA Special Deterrence Forces.svg|22px]] [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА]]<br>[[File:Libya Shield Force.png|22px]] [[Узброены шчыт Лівіі]] | камандзір1= [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэль Дбэйбе]],<br/>Махамед Хамза<ref>{{cite web |date=March 31, 2024 |title=Dabaiba promotes 444 Brigade commander Hamza to Major General and Military Intelligence chief |url=https://libyasecuritymonitor.com/dabaiba-promotes-444-brigade-commander-hamza-to-major-general-and-military-intelligence-chief/ |access-date=May 14, 2025 |publisher=Libya Security Monitor}}</ref> | камандзір2= [[Абдэль Гані аль-Кіклі]] †,<br/>[[Абдул Рауф Кара]] | страты1 = | страты2 = | агульныя страты = }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Сутыкненні ў Трыпалі 2025 года''' — узброенае супрацьстаянне ў [[Трыпалі]] ([[Лівія]]), якое пачалося пасля забойства высокапастаўленага [[сілавікі|сілавіка]] [[Абдэль Гані аль-Кіклі|Абдэля Гані аль-Кіклі]]. == Ход канфлікту == Сутыкненні ўспыхнулі каля 21:00 12 мая 2025 года пасля забойства байцамі [[444-я пяхотная брыгада|444-й пяхотнай брыгады]] камандуючага [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|апаратам падтрымкі стабільнасці (АПС)]] Абдула Гані аль-Кіклі і некалькіх яго суправаджаючых на сустрэчы ў ваенным лагеры Тэкбалі для вырашэння канфлікту лівійскіх груповак<ref>{{cite news |last=Genn |first=James |title=Libya's Government of National Unity declares state of emergency |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-853734 |work=The Jerusalem Post |agency=Reuters |date=2025-05-13 |access-date=2025-05-12}}</ref><ref name="Reuters">{{cite web |title=Armed clashes erupt in Libya's Tripoli after reported killing of armed group leader |url=https://www.reuters.com/world/africa/armed-clashes-erupt-libyas-tripoli-after-reported-killing-armed-group-leader-2025-05-12/ |work=[[Reuters]] |date=12 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref>. [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства (УНА)]] неадкладна здушыў хваляванні на базе, але позна ўвечары 13 мая і рана раніцай 14 мая сутыкненні аднавіліся з удзелам [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА|РАДА]] і 444-й брыгады<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Clashes escalate in Tripoli as Government of National Unity clamps down on rival factions |url=https://themalteseherald.com/2025/05/14/clashes-escalate-in-tripoli-as-government-of-national-unity-clamps-down-on-rival-factions-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |website=The Maltese Herald |language=en-GB}}</ref>. Да канфлікту на баку АПС далучыліся апалчэнцы з [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref name=":1">{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Fresh gunbattles rock Libya capital after brief lull |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250514-fresh-gunbattles-rock-libya-capital-after-brief-lull |access-date=2025-05-14 |website=France 24 |language=en}}</ref>. Асабліва жорсткія баі вяліся каля турмы Аль-Джадзіда, дзе вязні, скарыстаўшыся хаосам, ажыццявілі масавыя ўцёкі<ref name=":0">{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-ae/news/middleeast/libya-announces-truce-between-rival-factions-as-prisoners-escape-in-tripoli/ar-AA1EK3nC?ocid=StaticFallback |access-date=2025-05-14 |website=www.msn.com}}</ref>. Улады абвясцілі аб спыненні агню, але бакі працягвалі баі<ref name=":1" />. Да гэтага 444-я брыгада ўзяла пад кантроль порт Трыпалі, штаб-кватэру Раджма, турму Аль-Руваймі, Айн-Зару, Аль-Джадзіду і штаб-кватэру агенцтва па барацьбе з нелегальнай іміграцыяй<ref>{{Cite news |date=May 14, 2025 |title=اشتباكات عنيفة في طرابلس بين قوات الردع واللواء 444 قتال |trans-title=Violent clashes in Tripoli between the Deterrence Forces and the 444th Combat Brigade. |url= https://www.masrawy.com/news/news_publicaffairs/details/2025/5/14/2787241/اشتباكات-عنيفة-في-طرابلس-بين-قوات-الردع-واللواء-444-قتال- |access-date=May 13, 2025 |publisher=[[Masrawy]] |language=Arabic}}</ref>. 15 мая ўзброеная групоўка, звязаная з УНА, адкрыла агонь па пратэстоўцах, якія патрабавалі спынення агню і адстаўкі ўладаў<ref>{{Cite news |date=May 15, 2025 |title=À Tripoli, un groupe armé lié au GUN ouvre le feu sur des manifestants |trans-title=In Tripoli, an armed group linked to the GNA opens fire on protesters |url=https://afrinz.ru/fr/2025/05/a-tripoli-un-groupe-arme-lie-au-gun-ouvre-le-feu-sur-des-manifestants/ |access-date=May 15, 2025 |publisher=African Initiative |language=fr}}</ref>. Тым часам у бок Трыпалі накіраваліся войскі з Місураты і Заінтана, лаяльныя міністру ўнутраных спраў Імеду Трабелсі. На фоне сутыкненняў прыпынены рэйсы ў міжнародным аэрапорце Мітыга і заняткі ў школах<ref name="TNA">{{Cite news |date=May 13, 2025 |title=Killing of Libya militia leader sparks violent clashes in Tripoli |url=https://www.newarab.com/news/killing-libya-militia-leader-sparks-deadly-clashes-tripoli |access-date=May 13, 2025 |publisher=[[The New Arab]]}}</ref>. Тым часам разгарнуліся баі ў раёнах Абу-Салім і Салах-Эддзін<ref name="Reuters" />, а раён Сук-эль-Джумаа ахапілі пратэстныя хваляванні. На мітынг выйшла больш за 500 чалавек, якія выказалі незадаволенасць уладамі<ref>{{cite web |date=15 May 2025 |title=Streetfight continues in Libiya: Protest errupts against the Dbeibah government |url=https://www.wionews.com/world/streetfight-continues-in-libiya-protest-errupts-against-against-the-dbeibah-government-9070004 |website=Wion |language=en}}</ref>. Пратэстоўцы атакавалі ўрадавы будынак, забіўшы супрацоўніка службы бяспекі УНА<ref>{{Cite news |date=2025-05-16 |title=Libyan protesters demand prime minister quit as three ministers resign |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-libyan-protesters-demand-prime-minister-quit-as-three-ministers-resign/ |access-date=2025-05-17 |work=The Globe and Mail |language=en-CA}}</ref>. == Наступныя падзеі == 19 мая [[Місія падтрымкі ААН у Лівіі|місія ААН па падтрымцы ў Лівіі (UNSMIL)]] і [[Прэзідэнцкі савет Лівіі]] стварылі «Камітэт па перамір’і» пад старшынствам Махамеда Аль-Хаддада, начальніка Генеральнага штаба лівійскай арміі, для кантролю за спыненнем агню<ref name="UNSMIL">{{cite web |first1=Merve |last1=Berker |first2=Muhammed |last2=Semiz |title=UN mission, Libya's Presidential Council establish 'truce committee' in Tripoli |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/un-mission-libya-s-presidential-council-establish-truce-committee-in-tripoli/3572615 |website=Anadolu Agency |language=en |date=19 May 2025}}</ref>. Пасля падзей улады ліквідавалі Упраўленне па барацьбе з нелегальнай міграцыі<ref name="Amnesty">{{cite web |title=Libya: Government of National Unity must ensure militia leaders are held to account after outbreak of violence in Tripoli |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/05/libya-government-of-national-unity-must-ensure-militia-leaders-are-held-to-account-after-outbreak-of-violence-in-tripoli/ |website=Amnesty International |language=en |date=13 May 2025}}</ref>. 24 мая ў Трыпалі і Эз-Завіі аднавіліся пратэсты з патрабаваннем звяржэння Урада нацыянальнай згоды, сыходу ўсіх палітычных органаў і роспуску ўсіх узброеных апалчэнняў, а таксама з заклікам да місіі ААН умяшацца і аказаць дапамогу<ref>{{Cite web |date=2025-05-25 |title=تظاهرات في طرابلس والزاوية تطالب بإسقاط حكومة الدبيبة |url=https://www.alarabiya.net/north-africa/2025/05/25/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%A8%D8%A9 |access-date=2025-05-26 |website=العربية |language=ar}}</ref>. == Рэакцыя == * {{Сцягафікацыя|ААН}}: Місія падтрымкі ААН у Лівіі (UNSMIL) 12 мая апублікавала заяву, у якой выказала занепакоенасць сітуацыяй, асабліва адзначыўшы інтэнсіўныя баі з ужываннем цяжкага ўзбраення ў гарадскіх цэнтрах. Яны таксама заклікалі да неадкладнага спынення агню і заклікалі абодва бакі абараніць мірных жыхароў, а таксама заклікалі старэйшын і лідараў суполак да дээскалацыі сітуацыі<ref>{{cite tweet |user=UNSMILibya |number=1922046224112484861 |title=UNSMIL urges all parties to exercise maximum restraint and avoid escalation in Tripoli. The Mission is deeply concerned about the ongoing clashes and their impact on civilians. |date=2025-05-12 |access-date=2025-05-12}}</ref><ref>{{cite news |last=Singh |first=Satyam |title=Watch: Armed clashes erupt in Tripoli after reported killing of Libya's SSA head |url=https://www.indiatoday.in/world/story/watch-armed-clashes-erupt-in-tripoli-after-reported-killing-of-libyas-ssa-head-glbs-2723837-2025-05-13 |work=India Today |date=2025-05-13 |access-date=2025-05-12}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|ЗША}}: Амерыканскае пасольства заклікала бакі да спакою<ref>{{Cite web |title=قبل ساعات من مقتل الككلي.. ماذا حدث في طرابلس؟ |url=https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1795833-%D8%B3%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%83%D9%84%D9%8A-%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3%D8%9F |access-date=2025-05-13 |website=سكاي نيوز عربية |language=ar}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Турцыя}}: Турэцкае пасольства заклікала сваіх грамадзян, якія пражываюць у сталіцы Трыпалі, праяўляць асцярожнасць і выпусціла афіцыйнае апавяшчэнне, настойліва заклікаючы іх прытрымлівацца рэкамендацый Міністэрства ўнутраных спраў ад УНА і не пакідаць свае дамы, калі гэта не з'яўляецца абсалютна неабходным<ref name="الأحرار">{{Cite web |last=الأحرار |first=ليبيا |date=2025-05-12 |title=تحسباً للتوترات الأمنية.. سفارتا تركيا وبنغلاديش تحثان رعاياهما في طرابلس على البقاء بمنازلهم |url=https://libyaalahrar.tv/2025/05/12/%D8%AA%D8%AD%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%8B-%D9%84%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7/ |access-date=2025-05-13 |website=ليبيا الأحرار |language=ar}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Бангладэш}}: Пасольства краіны заклікала суайчыннікаў у Лівіі прыняць неабходныя меры засцярогі і заставацца дома з-за сітуацыі ў сталіцы<ref name="الأحرار"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі]][[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]][[Катэгорыя:Май 2025 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2025 года]] 34ou74fooyr56eghy7xmuq8zh8m3f2u 5186845 5186833 2026-08-25T20:37:45Z DBatura 73587 5186845 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Сутыкненні ў Трыпалі | частка = [[Лівійскі крызіс]] | выява = | загаловак = | дата = 12—19 мая 2025 | месца = [[Трыпалі]] | прычына = | вынік = рэжым спынення агню | статус = | праціўнік1 = {{flagicon image|Seal of the Government of National Unity (Libya).svg|border=no}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства]]<br>[[File:444-Brigade-Fighting-Force-030921.jpg|22px]] [[444-я пяхотная брыгада]]<br>[[111-я брыгада «Маджфал»]]<ref>{{Cite web |last=OSINTWarfare |title=The 111th Brigade Majhfal, affiliated with Abdus-Salam Zubi, controls the headquarters of the Stability Support Apparatus (SSA) in the al-Hadbah Project, Tripoli. |url=https://x.com/OSINTWarfare/status/1922030084833034712 |website=X.com}}</ref> | праціўнік2 = [[File:Seal of the Stability Support Apparatus (Libya).png|22пкс]] [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|Апарат падтрымкі стабільнасці]]<br>[[File:Crest of RADA Special Deterrence Forces.svg|22px]] [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА]]<br>[[File:Libya Shield Force.png|22px]] [[Узброены шчыт Лівіі]] | камандзір1= [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэль Дбэйбе]],<br/>Махамед Хамза<ref>{{cite web |date=March 31, 2024 |title=Dabaiba promotes 444 Brigade commander Hamza to Major General and Military Intelligence chief |url=https://libyasecuritymonitor.com/dabaiba-promotes-444-brigade-commander-hamza-to-major-general-and-military-intelligence-chief/ |access-date=May 14, 2025 |publisher=Libya Security Monitor}}</ref> | камандзір2= [[Абдэль Гані аль-Кіклі]] †,<br/>[[Абдул Рауф Кара]] | страты1 = | страты2 = | агульныя страты = }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Сутыкненні ў Трыпалі 2025 года''' — узброенае супрацьстаянне ў [[Трыпалі]] ([[Лівія]]), якое пачалося пасля забойства высокапастаўленага [[сілавікі|сілавіка]] [[Абдэль Гані аль-Кіклі|Абдэля Гані аль-Кіклі]]. == Ход канфлікту == Сутыкненні ўспыхнулі каля 21:00 12 мая 2025 года пасля забойства байцамі [[444-я пяхотная брыгада|444-й пяхотнай брыгады]] камандуючага [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|апаратам падтрымкі стабільнасці (АПС)]] Абдула Гані аль-Кіклі і некалькіх яго суправаджаючых на сустрэчы ў ваенным лагеры Тэкбалі для вырашэння канфлікту лівійскіх груповак<ref>{{cite news |last=Genn |first=James |title=Libya's Government of National Unity declares state of emergency |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-853734 |work=The Jerusalem Post |agency=Reuters |date=2025-05-13 |access-date=2025-05-12}}</ref><ref name="Reuters">{{cite web |title=Armed clashes erupt in Libya's Tripoli after reported killing of armed group leader |url=https://www.reuters.com/world/africa/armed-clashes-erupt-libyas-tripoli-after-reported-killing-armed-group-leader-2025-05-12/ |work=[[Reuters]] |date=12 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref>. [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства (УНА)]] неадкладна здушыў хваляванні на базе, але позна ўвечары 13 мая і рана раніцай 14 мая сутыкненні аднавіліся з удзелам [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА|РАДА]] і 444-й брыгады<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Clashes escalate in Tripoli as Government of National Unity clamps down on rival factions |url=https://themalteseherald.com/2025/05/14/clashes-escalate-in-tripoli-as-government-of-national-unity-clamps-down-on-rival-factions-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |website=The Maltese Herald |language=en-GB}}</ref>. Да канфлікту на баку АПС далучыліся апалчэнцы з [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref name=":1">{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Fresh gunbattles rock Libya capital after brief lull |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250514-fresh-gunbattles-rock-libya-capital-after-brief-lull |access-date=2025-05-14 |website=France 24 |language=en}}</ref>. Асабліва жорсткія баі вяліся каля турмы Аль-Джадзіда, дзе вязні, скарыстаўшыся хаосам, ажыццявілі масавыя ўцёкі<ref name=":0">{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-ae/news/middleeast/libya-announces-truce-between-rival-factions-as-prisoners-escape-in-tripoli/ar-AA1EK3nC?ocid=StaticFallback |access-date=2025-05-14 |website=www.msn.com}}</ref>. Улады абвясцілі аб спыненні агню, але бакі працягвалі баі<ref name=":1" />. Да гэтага 444-я брыгада ўзяла пад кантроль порт Трыпалі, штаб-кватэру Раджма, турму Аль-Руваймі, Айн-Зару, Аль-Джадзіду і штаб-кватэру агенцтва па барацьбе з нелегальнай іміграцыяй<ref>{{Cite news |date=May 14, 2025 |title=اشتباكات عنيفة في طرابلس بين قوات الردع واللواء 444 قتال |trans-title=Violent clashes in Tripoli between the Deterrence Forces and the 444th Combat Brigade. |url= https://www.masrawy.com/news/news_publicaffairs/details/2025/5/14/2787241/اشتباكات-عنيفة-في-طرابلس-بين-قوات-الردع-واللواء-444-قتال- |access-date=May 13, 2025 |publisher=[[Masrawy]] |language=Arabic}}</ref>. 15 мая ўзброеная групоўка, звязаная з УНА, адкрыла агонь па пратэстоўцах, якія патрабавалі спынення агню і адстаўкі ўладаў<ref>{{Cite news |date=May 15, 2025 |title=À Tripoli, un groupe armé lié au GUN ouvre le feu sur des manifestants |trans-title=In Tripoli, an armed group linked to the GNA opens fire on protesters |url=https://afrinz.ru/fr/2025/05/a-tripoli-un-groupe-arme-lie-au-gun-ouvre-le-feu-sur-des-manifestants/ |access-date=May 15, 2025 |publisher=African Initiative |language=fr}}</ref>. Тым часам у бок Трыпалі накіраваліся войскі з Місураты і Заінтана, лаяльныя міністру ўнутраных спраў Імеду Трабелсі. На фоне сутыкненняў прыпынены рэйсы ў міжнародным аэрапорце Мітыга і заняткі ў школах<ref name="TNA">{{Cite news |date=May 13, 2025 |title=Killing of Libya militia leader sparks violent clashes in Tripoli |url=https://www.newarab.com/news/killing-libya-militia-leader-sparks-deadly-clashes-tripoli |access-date=May 13, 2025 |publisher=[[The New Arab]]}}</ref>. Тым часам разгарнуліся баі ў раёнах Абу-Салім і Салах-Эддзін<ref name="Reuters" />, а раён Сук-эль-Джумаа ахапілі пратэстныя хваляванні. На мітынг выйшла больш за 500 чалавек, якія выказалі незадаволенасць уладамі<ref>{{cite web |date=15 May 2025 |title=Streetfight continues in Libiya: Protest errupts against the Dbeibah government |url=https://www.wionews.com/world/streetfight-continues-in-libiya-protest-errupts-against-against-the-dbeibah-government-9070004 |website=Wion |language=en}}</ref>. Пратэстоўцы атакавалі ўрадавы будынак, забіўшы супрацоўніка службы бяспекі УНА<ref>{{Cite news |date=2025-05-16 |title=Libyan protesters demand prime minister quit as three ministers resign |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-libyan-protesters-demand-prime-minister-quit-as-three-ministers-resign/ |access-date=2025-05-17 |work=The Globe and Mail |language=en-CA}}</ref>. == Наступныя падзеі == 19 мая [[Місія падтрымкі ААН у Лівіі|місія ААН па падтрымцы ў Лівіі (UNSMIL)]] і [[Прэзідэнцкі савет Лівіі]] стварылі «Камітэт па перамір’і» пад старшынствам Махамеда Аль-Хаддада, начальніка Генеральнага штаба лівійскай арміі, для кантролю за спыненнем агню<ref name="UNSMIL">{{cite web |first1=Merve |last1=Berker |first2=Muhammed |last2=Semiz |title=UN mission, Libya's Presidential Council establish 'truce committee' in Tripoli |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/un-mission-libya-s-presidential-council-establish-truce-committee-in-tripoli/3572615 |website=Anadolu Agency |language=en |date=19 May 2025}}</ref>. Пасля падзей улады ліквідавалі Упраўленне па барацьбе з нелегальнай міграцыі<ref name="Amnesty">{{cite web |title=Libya: Government of National Unity must ensure militia leaders are held to account after outbreak of violence in Tripoli |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/05/libya-government-of-national-unity-must-ensure-militia-leaders-are-held-to-account-after-outbreak-of-violence-in-tripoli/ |website=Amnesty International |language=en |date=13 May 2025}}</ref>. 24 мая ў Трыпалі і Эз-Завіі аднавіліся пратэсты з патрабаваннем звяржэння Урада нацыянальнай згоды, сыходу ўсіх палітычных органаў і роспуску ўсіх узброеных апалчэнняў, а таксама з заклікам да місіі ААН умяшацца і аказаць дапамогу<ref>{{Cite web |date=2025-05-25 |title=تظاهرات في طرابلس والزاوية تطالب بإسقاط حكومة الدبيبة |url=https://www.alarabiya.net/north-africa/2025/05/25/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%A8%D8%A9 |access-date=2025-05-26 |website=العربية |language=ar}}</ref>. == Рэакцыя == * {{Сцягафікацыя|ААН}}: Місія падтрымкі ААН у Лівіі (UNSMIL) 12 мая апублікавала заяву, у якой выказала занепакоенасць сітуацыяй, асабліва адзначыўшы інтэнсіўныя баі з ужываннем цяжкага ўзбраення ў гарадскіх цэнтрах. Яны таксама заклікалі да неадкладнага спынення агню і заклікалі абодва бакі абараніць мірных жыхароў, а таксама заклікалі старэйшын і лідараў суполак да дээскалацыі сітуацыі<ref>{{cite tweet |user=UNSMILibya |number=1922046224112484861 |title=UNSMIL urges all parties to exercise maximum restraint and avoid escalation in Tripoli. The Mission is deeply concerned about the ongoing clashes and their impact on civilians. |date=2025-05-12 |access-date=2025-05-12}}</ref><ref>{{cite news |last=Singh |first=Satyam |title=Watch: Armed clashes erupt in Tripoli after reported killing of Libya's SSA head |url=https://www.indiatoday.in/world/story/watch-armed-clashes-erupt-in-tripoli-after-reported-killing-of-libyas-ssa-head-glbs-2723837-2025-05-13 |work=India Today |date=2025-05-13 |access-date=2025-05-12}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|ЗША}}: Амерыканскае пасольства заклікала бакі да спакою<ref>{{Cite web |title=قبل ساعات من مقتل الككلي.. ماذا حدث في طرابلس؟ |url=https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1795833-%D8%B3%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%83%D9%84%D9%8A-%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3%D8%9F |access-date=2025-05-13 |website=سكاي نيوز عربية |language=ar}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Турцыя}}: Турэцкае пасольства заклікала сваіх грамадзян, якія пражываюць у сталіцы Трыпалі, праяўляць асцярожнасць і выпусціла афіцыйнае апавяшчэнне, настойліва заклікаючы іх прытрымлівацца рэкамендацый Міністэрства ўнутраных спраў ад УНА і не пакідаць свае дамы, калі гэта не з'яўляецца абсалютна неабходным<ref name="الأحرار">{{Cite web |last=الأحرار |first=ليبيا |date=2025-05-12 |title=تحسباً للتوترات الأمنية.. سفارتا تركيا وبنغلاديش تحثان رعاياهما في طرابلس على البقاء بمنازلهم |url=https://libyaalahrar.tv/2025/05/12/%D8%AA%D8%AD%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%8B-%D9%84%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7/ |access-date=2025-05-13 |website=ليبيا الأحرار |language=ar}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Бангладэш}}: Пасольства краіны заклікала суайчыннікаў у Лівіі прыняць неабходныя меры засцярогі і заставацца дома з-за сітуацыі ў сталіцы<ref name="الأحرار"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Гісторыя Трыпалі (Лівія)]][[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]][[Катэгорыя:Май 2025 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2025 года]] pzxx14ckxmmfxjs4drzauje9ayhp60n 5186848 5186845 2026-08-25T20:38:46Z DBatura 73587 /* Наступныя падзеі */ 5186848 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Сутыкненні ў Трыпалі | частка = [[Лівійскі крызіс]] | выява = | загаловак = | дата = 12—19 мая 2025 | месца = [[Трыпалі]] | прычына = | вынік = рэжым спынення агню | статус = | праціўнік1 = {{flagicon image|Seal of the Government of National Unity (Libya).svg|border=no}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства]]<br>[[File:444-Brigade-Fighting-Force-030921.jpg|22px]] [[444-я пяхотная брыгада]]<br>[[111-я брыгада «Маджфал»]]<ref>{{Cite web |last=OSINTWarfare |title=The 111th Brigade Majhfal, affiliated with Abdus-Salam Zubi, controls the headquarters of the Stability Support Apparatus (SSA) in the al-Hadbah Project, Tripoli. |url=https://x.com/OSINTWarfare/status/1922030084833034712 |website=X.com}}</ref> | праціўнік2 = [[File:Seal of the Stability Support Apparatus (Libya).png|22пкс]] [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|Апарат падтрымкі стабільнасці]]<br>[[File:Crest of RADA Special Deterrence Forces.svg|22px]] [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА]]<br>[[File:Libya Shield Force.png|22px]] [[Узброены шчыт Лівіі]] | камандзір1= [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэль Дбэйбе]],<br/>Махамед Хамза<ref>{{cite web |date=March 31, 2024 |title=Dabaiba promotes 444 Brigade commander Hamza to Major General and Military Intelligence chief |url=https://libyasecuritymonitor.com/dabaiba-promotes-444-brigade-commander-hamza-to-major-general-and-military-intelligence-chief/ |access-date=May 14, 2025 |publisher=Libya Security Monitor}}</ref> | камандзір2= [[Абдэль Гані аль-Кіклі]] †,<br/>[[Абдул Рауф Кара]] | страты1 = | страты2 = | агульныя страты = }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Сутыкненні ў Трыпалі 2025 года''' — узброенае супрацьстаянне ў [[Трыпалі]] ([[Лівія]]), якое пачалося пасля забойства высокапастаўленага [[сілавікі|сілавіка]] [[Абдэль Гані аль-Кіклі|Абдэля Гані аль-Кіклі]]. == Ход канфлікту == Сутыкненні ўспыхнулі каля 21:00 12 мая 2025 года пасля забойства байцамі [[444-я пяхотная брыгада|444-й пяхотнай брыгады]] камандуючага [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|апаратам падтрымкі стабільнасці (АПС)]] Абдула Гані аль-Кіклі і некалькіх яго суправаджаючых на сустрэчы ў ваенным лагеры Тэкбалі для вырашэння канфлікту лівійскіх груповак<ref>{{cite news |last=Genn |first=James |title=Libya's Government of National Unity declares state of emergency |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-853734 |work=The Jerusalem Post |agency=Reuters |date=2025-05-13 |access-date=2025-05-12}}</ref><ref name="Reuters">{{cite web |title=Armed clashes erupt in Libya's Tripoli after reported killing of armed group leader |url=https://www.reuters.com/world/africa/armed-clashes-erupt-libyas-tripoli-after-reported-killing-armed-group-leader-2025-05-12/ |work=[[Reuters]] |date=12 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref>. [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства (УНА)]] неадкладна здушыў хваляванні на базе, але позна ўвечары 13 мая і рана раніцай 14 мая сутыкненні аднавіліся з удзелам [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА|РАДА]] і 444-й брыгады<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Clashes escalate in Tripoli as Government of National Unity clamps down on rival factions |url=https://themalteseherald.com/2025/05/14/clashes-escalate-in-tripoli-as-government-of-national-unity-clamps-down-on-rival-factions-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |website=The Maltese Herald |language=en-GB}}</ref>. Да канфлікту на баку АПС далучыліся апалчэнцы з [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref name=":1">{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Fresh gunbattles rock Libya capital after brief lull |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250514-fresh-gunbattles-rock-libya-capital-after-brief-lull |access-date=2025-05-14 |website=France 24 |language=en}}</ref>. Асабліва жорсткія баі вяліся каля турмы Аль-Джадзіда, дзе вязні, скарыстаўшыся хаосам, ажыццявілі масавыя ўцёкі<ref name=":0">{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-ae/news/middleeast/libya-announces-truce-between-rival-factions-as-prisoners-escape-in-tripoli/ar-AA1EK3nC?ocid=StaticFallback |access-date=2025-05-14 |website=www.msn.com}}</ref>. Улады абвясцілі аб спыненні агню, але бакі працягвалі баі<ref name=":1" />. Да гэтага 444-я брыгада ўзяла пад кантроль порт Трыпалі, штаб-кватэру Раджма, турму Аль-Руваймі, Айн-Зару, Аль-Джадзіду і штаб-кватэру агенцтва па барацьбе з нелегальнай іміграцыяй<ref>{{Cite news |date=May 14, 2025 |title=اشتباكات عنيفة في طرابلس بين قوات الردع واللواء 444 قتال |trans-title=Violent clashes in Tripoli between the Deterrence Forces and the 444th Combat Brigade. |url= https://www.masrawy.com/news/news_publicaffairs/details/2025/5/14/2787241/اشتباكات-عنيفة-في-طرابلس-بين-قوات-الردع-واللواء-444-قتال- |access-date=May 13, 2025 |publisher=[[Masrawy]] |language=Arabic}}</ref>. 15 мая ўзброеная групоўка, звязаная з УНА, адкрыла агонь па пратэстоўцах, якія патрабавалі спынення агню і адстаўкі ўладаў<ref>{{Cite news |date=May 15, 2025 |title=À Tripoli, un groupe armé lié au GUN ouvre le feu sur des manifestants |trans-title=In Tripoli, an armed group linked to the GNA opens fire on protesters |url=https://afrinz.ru/fr/2025/05/a-tripoli-un-groupe-arme-lie-au-gun-ouvre-le-feu-sur-des-manifestants/ |access-date=May 15, 2025 |publisher=African Initiative |language=fr}}</ref>. Тым часам у бок Трыпалі накіраваліся войскі з Місураты і Заінтана, лаяльныя міністру ўнутраных спраў Імеду Трабелсі. На фоне сутыкненняў прыпынены рэйсы ў міжнародным аэрапорце Мітыга і заняткі ў школах<ref name="TNA">{{Cite news |date=May 13, 2025 |title=Killing of Libya militia leader sparks violent clashes in Tripoli |url=https://www.newarab.com/news/killing-libya-militia-leader-sparks-deadly-clashes-tripoli |access-date=May 13, 2025 |publisher=[[The New Arab]]}}</ref>. Тым часам разгарнуліся баі ў раёнах Абу-Салім і Салах-Эддзін<ref name="Reuters" />, а раён Сук-эль-Джумаа ахапілі пратэстныя хваляванні. На мітынг выйшла больш за 500 чалавек, якія выказалі незадаволенасць уладамі<ref>{{cite web |date=15 May 2025 |title=Streetfight continues in Libiya: Protest errupts against the Dbeibah government |url=https://www.wionews.com/world/streetfight-continues-in-libiya-protest-errupts-against-against-the-dbeibah-government-9070004 |website=Wion |language=en}}</ref>. Пратэстоўцы атакавалі ўрадавы будынак, забіўшы супрацоўніка службы бяспекі УНА<ref>{{Cite news |date=2025-05-16 |title=Libyan protesters demand prime minister quit as three ministers resign |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-libyan-protesters-demand-prime-minister-quit-as-three-ministers-resign/ |access-date=2025-05-17 |work=The Globe and Mail |language=en-CA}}</ref>. == Наступныя падзеі == 19 мая [[Місія падтрымкі ААН у Лівіі|місія ААН па падтрымцы ў Лівіі (UNSMIL)]] і [[Прэзідэнцкі савет Лівіі]] стварылі «Камітэт па перамір’і» пад старшынствам Махамеда Аль-Хадада, начальніка Генеральнага штаба лівійскай арміі, для кантролю за спыненнем агню<ref name="UNSMIL">{{cite web |first1=Merve |last1=Berker |first2=Muhammed |last2=Semiz |title=UN mission, Libya's Presidential Council establish 'truce committee' in Tripoli |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/un-mission-libya-s-presidential-council-establish-truce-committee-in-tripoli/3572615 |website=Anadolu Agency |language=en |date=19 May 2025}}</ref>. Пасля падзей улады ліквідавалі Упраўленне па барацьбе з нелегальнай міграцыі<ref name="Amnesty">{{cite web |title=Libya: Government of National Unity must ensure militia leaders are held to account after outbreak of violence in Tripoli |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/05/libya-government-of-national-unity-must-ensure-militia-leaders-are-held-to-account-after-outbreak-of-violence-in-tripoli/ |website=Amnesty International |language=en |date=13 May 2025}}</ref>. 24 мая ў Трыпалі і Эз-Завіі аднавіліся пратэсты з патрабаваннем звяржэння Урада нацыянальнай згоды, сыходу ўсіх палітычных органаў і роспуску ўсіх узброеных апалчэнняў, а таксама з заклікам да місіі ААН умяшацца і аказаць дапамогу<ref>{{Cite web |date=2025-05-25 |title=تظاهرات في طرابلس والزاوية تطالب بإسقاط حكومة الدبيبة |url=https://www.alarabiya.net/north-africa/2025/05/25/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%A8%D8%A9 |access-date=2025-05-26 |website=العربية |language=ar}}</ref>. == Рэакцыя == * {{Сцягафікацыя|ААН}}: Місія падтрымкі ААН у Лівіі (UNSMIL) 12 мая апублікавала заяву, у якой выказала занепакоенасць сітуацыяй, асабліва адзначыўшы інтэнсіўныя баі з ужываннем цяжкага ўзбраення ў гарадскіх цэнтрах. Яны таксама заклікалі да неадкладнага спынення агню і заклікалі абодва бакі абараніць мірных жыхароў, а таксама заклікалі старэйшын і лідараў суполак да дээскалацыі сітуацыі<ref>{{cite tweet |user=UNSMILibya |number=1922046224112484861 |title=UNSMIL urges all parties to exercise maximum restraint and avoid escalation in Tripoli. The Mission is deeply concerned about the ongoing clashes and their impact on civilians. |date=2025-05-12 |access-date=2025-05-12}}</ref><ref>{{cite news |last=Singh |first=Satyam |title=Watch: Armed clashes erupt in Tripoli after reported killing of Libya's SSA head |url=https://www.indiatoday.in/world/story/watch-armed-clashes-erupt-in-tripoli-after-reported-killing-of-libyas-ssa-head-glbs-2723837-2025-05-13 |work=India Today |date=2025-05-13 |access-date=2025-05-12}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|ЗША}}: Амерыканскае пасольства заклікала бакі да спакою<ref>{{Cite web |title=قبل ساعات من مقتل الككلي.. ماذا حدث في طرابلس؟ |url=https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1795833-%D8%B3%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%83%D9%84%D9%8A-%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3%D8%9F |access-date=2025-05-13 |website=سكاي نيوز عربية |language=ar}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Турцыя}}: Турэцкае пасольства заклікала сваіх грамадзян, якія пражываюць у сталіцы Трыпалі, праяўляць асцярожнасць і выпусціла афіцыйнае апавяшчэнне, настойліва заклікаючы іх прытрымлівацца рэкамендацый Міністэрства ўнутраных спраў ад УНА і не пакідаць свае дамы, калі гэта не з'яўляецца абсалютна неабходным<ref name="الأحرار">{{Cite web |last=الأحرار |first=ليبيا |date=2025-05-12 |title=تحسباً للتوترات الأمنية.. سفارتا تركيا وبنغلاديش تحثان رعاياهما في طرابلس على البقاء بمنازلهم |url=https://libyaalahrar.tv/2025/05/12/%D8%AA%D8%AD%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%8B-%D9%84%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7/ |access-date=2025-05-13 |website=ليبيا الأحرار |language=ar}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Бангладэш}}: Пасольства краіны заклікала суайчыннікаў у Лівіі прыняць неабходныя меры засцярогі і заставацца дома з-за сітуацыі ў сталіцы<ref name="الأحرار"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Гісторыя Трыпалі (Лівія)]][[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]][[Катэгорыя:Май 2025 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2025 года]] b8qq7pkuptfsi8t6hus4wcesg70ouph 5186851 5186848 2026-08-25T20:39:57Z DBatura 73587 /* Крыніцы */ 5186851 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Сутыкненні ў Трыпалі | частка = [[Лівійскі крызіс]] | выява = | загаловак = | дата = 12—19 мая 2025 | месца = [[Трыпалі]] | прычына = | вынік = рэжым спынення агню | статус = | праціўнік1 = {{flagicon image|Seal of the Government of National Unity (Libya).svg|border=no}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства]]<br>[[File:444-Brigade-Fighting-Force-030921.jpg|22px]] [[444-я пяхотная брыгада]]<br>[[111-я брыгада «Маджфал»]]<ref>{{Cite web |last=OSINTWarfare |title=The 111th Brigade Majhfal, affiliated with Abdus-Salam Zubi, controls the headquarters of the Stability Support Apparatus (SSA) in the al-Hadbah Project, Tripoli. |url=https://x.com/OSINTWarfare/status/1922030084833034712 |website=X.com}}</ref> | праціўнік2 = [[File:Seal of the Stability Support Apparatus (Libya).png|22пкс]] [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|Апарат падтрымкі стабільнасці]]<br>[[File:Crest of RADA Special Deterrence Forces.svg|22px]] [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА]]<br>[[File:Libya Shield Force.png|22px]] [[Узброены шчыт Лівіі]] | камандзір1= [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэль Дбэйбе]],<br/>Махамед Хамза<ref>{{cite web |date=March 31, 2024 |title=Dabaiba promotes 444 Brigade commander Hamza to Major General and Military Intelligence chief |url=https://libyasecuritymonitor.com/dabaiba-promotes-444-brigade-commander-hamza-to-major-general-and-military-intelligence-chief/ |access-date=May 14, 2025 |publisher=Libya Security Monitor}}</ref> | камандзір2= [[Абдэль Гані аль-Кіклі]] †,<br/>[[Абдул Рауф Кара]] | страты1 = | страты2 = | агульныя страты = }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Сутыкненні ў Трыпалі 2025 года''' — узброенае супрацьстаянне ў [[Трыпалі]] ([[Лівія]]), якое пачалося пасля забойства высокапастаўленага [[сілавікі|сілавіка]] [[Абдэль Гані аль-Кіклі|Абдэля Гані аль-Кіклі]]. == Ход канфлікту == Сутыкненні ўспыхнулі каля 21:00 12 мая 2025 года пасля забойства байцамі [[444-я пяхотная брыгада|444-й пяхотнай брыгады]] камандуючага [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|апаратам падтрымкі стабільнасці (АПС)]] Абдула Гані аль-Кіклі і некалькіх яго суправаджаючых на сустрэчы ў ваенным лагеры Тэкбалі для вырашэння канфлікту лівійскіх груповак<ref>{{cite news |last=Genn |first=James |title=Libya's Government of National Unity declares state of emergency |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-853734 |work=The Jerusalem Post |agency=Reuters |date=2025-05-13 |access-date=2025-05-12}}</ref><ref name="Reuters">{{cite web |title=Armed clashes erupt in Libya's Tripoli after reported killing of armed group leader |url=https://www.reuters.com/world/africa/armed-clashes-erupt-libyas-tripoli-after-reported-killing-armed-group-leader-2025-05-12/ |work=[[Reuters]] |date=12 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref>. [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства (УНА)]] неадкладна здушыў хваляванні на базе, але позна ўвечары 13 мая і рана раніцай 14 мая сутыкненні аднавіліся з удзелам [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА|РАДА]] і 444-й брыгады<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Clashes escalate in Tripoli as Government of National Unity clamps down on rival factions |url=https://themalteseherald.com/2025/05/14/clashes-escalate-in-tripoli-as-government-of-national-unity-clamps-down-on-rival-factions-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |website=The Maltese Herald |language=en-GB}}</ref>. Да канфлікту на баку АПС далучыліся апалчэнцы з [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref name=":1">{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Fresh gunbattles rock Libya capital after brief lull |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250514-fresh-gunbattles-rock-libya-capital-after-brief-lull |access-date=2025-05-14 |website=France 24 |language=en}}</ref>. Асабліва жорсткія баі вяліся каля турмы Аль-Джадзіда, дзе вязні, скарыстаўшыся хаосам, ажыццявілі масавыя ўцёкі<ref name=":0">{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-ae/news/middleeast/libya-announces-truce-between-rival-factions-as-prisoners-escape-in-tripoli/ar-AA1EK3nC?ocid=StaticFallback |access-date=2025-05-14 |website=www.msn.com}}</ref>. Улады абвясцілі аб спыненні агню, але бакі працягвалі баі<ref name=":1" />. Да гэтага 444-я брыгада ўзяла пад кантроль порт Трыпалі, штаб-кватэру Раджма, турму Аль-Руваймі, Айн-Зару, Аль-Джадзіду і штаб-кватэру агенцтва па барацьбе з нелегальнай іміграцыяй<ref>{{Cite news |date=May 14, 2025 |title=اشتباكات عنيفة في طرابلس بين قوات الردع واللواء 444 قتال |trans-title=Violent clashes in Tripoli between the Deterrence Forces and the 444th Combat Brigade. |url= https://www.masrawy.com/news/news_publicaffairs/details/2025/5/14/2787241/اشتباكات-عنيفة-في-طرابلس-بين-قوات-الردع-واللواء-444-قتال- |access-date=May 13, 2025 |publisher=[[Masrawy]] |language=Arabic}}</ref>. 15 мая ўзброеная групоўка, звязаная з УНА, адкрыла агонь па пратэстоўцах, якія патрабавалі спынення агню і адстаўкі ўладаў<ref>{{Cite news |date=May 15, 2025 |title=À Tripoli, un groupe armé lié au GUN ouvre le feu sur des manifestants |trans-title=In Tripoli, an armed group linked to the GNA opens fire on protesters |url=https://afrinz.ru/fr/2025/05/a-tripoli-un-groupe-arme-lie-au-gun-ouvre-le-feu-sur-des-manifestants/ |access-date=May 15, 2025 |publisher=African Initiative |language=fr}}</ref>. Тым часам у бок Трыпалі накіраваліся войскі з Місураты і Заінтана, лаяльныя міністру ўнутраных спраў Імеду Трабелсі. На фоне сутыкненняў прыпынены рэйсы ў міжнародным аэрапорце Мітыга і заняткі ў школах<ref name="TNA">{{Cite news |date=May 13, 2025 |title=Killing of Libya militia leader sparks violent clashes in Tripoli |url=https://www.newarab.com/news/killing-libya-militia-leader-sparks-deadly-clashes-tripoli |access-date=May 13, 2025 |publisher=[[The New Arab]]}}</ref>. Тым часам разгарнуліся баі ў раёнах Абу-Салім і Салах-Эддзін<ref name="Reuters" />, а раён Сук-эль-Джумаа ахапілі пратэстныя хваляванні. На мітынг выйшла больш за 500 чалавек, якія выказалі незадаволенасць уладамі<ref>{{cite web |date=15 May 2025 |title=Streetfight continues in Libiya: Protest errupts against the Dbeibah government |url=https://www.wionews.com/world/streetfight-continues-in-libiya-protest-errupts-against-against-the-dbeibah-government-9070004 |website=Wion |language=en}}</ref>. Пратэстоўцы атакавалі ўрадавы будынак, забіўшы супрацоўніка службы бяспекі УНА<ref>{{Cite news |date=2025-05-16 |title=Libyan protesters demand prime minister quit as three ministers resign |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-libyan-protesters-demand-prime-minister-quit-as-three-ministers-resign/ |access-date=2025-05-17 |work=The Globe and Mail |language=en-CA}}</ref>. == Наступныя падзеі == 19 мая [[Місія падтрымкі ААН у Лівіі|місія ААН па падтрымцы ў Лівіі (UNSMIL)]] і [[Прэзідэнцкі савет Лівіі]] стварылі «Камітэт па перамір’і» пад старшынствам Махамеда Аль-Хадада, начальніка Генеральнага штаба лівійскай арміі, для кантролю за спыненнем агню<ref name="UNSMIL">{{cite web |first1=Merve |last1=Berker |first2=Muhammed |last2=Semiz |title=UN mission, Libya's Presidential Council establish 'truce committee' in Tripoli |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/un-mission-libya-s-presidential-council-establish-truce-committee-in-tripoli/3572615 |website=Anadolu Agency |language=en |date=19 May 2025}}</ref>. Пасля падзей улады ліквідавалі Упраўленне па барацьбе з нелегальнай міграцыі<ref name="Amnesty">{{cite web |title=Libya: Government of National Unity must ensure militia leaders are held to account after outbreak of violence in Tripoli |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/05/libya-government-of-national-unity-must-ensure-militia-leaders-are-held-to-account-after-outbreak-of-violence-in-tripoli/ |website=Amnesty International |language=en |date=13 May 2025}}</ref>. 24 мая ў Трыпалі і Эз-Завіі аднавіліся пратэсты з патрабаваннем звяржэння Урада нацыянальнай згоды, сыходу ўсіх палітычных органаў і роспуску ўсіх узброеных апалчэнняў, а таксама з заклікам да місіі ААН умяшацца і аказаць дапамогу<ref>{{Cite web |date=2025-05-25 |title=تظاهرات في طرابلس والزاوية تطالب بإسقاط حكومة الدبيبة |url=https://www.alarabiya.net/north-africa/2025/05/25/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%A8%D8%A9 |access-date=2025-05-26 |website=العربية |language=ar}}</ref>. == Рэакцыя == * {{Сцягафікацыя|ААН}}: Місія падтрымкі ААН у Лівіі (UNSMIL) 12 мая апублікавала заяву, у якой выказала занепакоенасць сітуацыяй, асабліва адзначыўшы інтэнсіўныя баі з ужываннем цяжкага ўзбраення ў гарадскіх цэнтрах. Яны таксама заклікалі да неадкладнага спынення агню і заклікалі абодва бакі абараніць мірных жыхароў, а таксама заклікалі старэйшын і лідараў суполак да дээскалацыі сітуацыі<ref>{{cite tweet |user=UNSMILibya |number=1922046224112484861 |title=UNSMIL urges all parties to exercise maximum restraint and avoid escalation in Tripoli. The Mission is deeply concerned about the ongoing clashes and their impact on civilians. |date=2025-05-12 |access-date=2025-05-12}}</ref><ref>{{cite news |last=Singh |first=Satyam |title=Watch: Armed clashes erupt in Tripoli after reported killing of Libya's SSA head |url=https://www.indiatoday.in/world/story/watch-armed-clashes-erupt-in-tripoli-after-reported-killing-of-libyas-ssa-head-glbs-2723837-2025-05-13 |work=India Today |date=2025-05-13 |access-date=2025-05-12}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|ЗША}}: Амерыканскае пасольства заклікала бакі да спакою<ref>{{Cite web |title=قبل ساعات من مقتل الككلي.. ماذا حدث في طرابلس؟ |url=https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1795833-%D8%B3%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%83%D9%84%D9%8A-%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3%D8%9F |access-date=2025-05-13 |website=سكاي نيوز عربية |language=ar}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Турцыя}}: Турэцкае пасольства заклікала сваіх грамадзян, якія пражываюць у сталіцы Трыпалі, праяўляць асцярожнасць і выпусціла афіцыйнае апавяшчэнне, настойліва заклікаючы іх прытрымлівацца рэкамендацый Міністэрства ўнутраных спраў ад УНА і не пакідаць свае дамы, калі гэта не з'яўляецца абсалютна неабходным<ref name="الأحرار">{{Cite web |last=الأحرار |first=ليبيا |date=2025-05-12 |title=تحسباً للتوترات الأمنية.. سفارتا تركيا وبنغلاديش تحثان رعاياهما في طرابلس على البقاء بمنازلهم |url=https://libyaalahrar.tv/2025/05/12/%D8%AA%D8%AD%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%8B-%D9%84%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7/ |access-date=2025-05-13 |website=ليبيا الأحرار |language=ar}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Бангладэш}}: Пасольства краіны заклікала суайчыннікаў у Лівіі прыняць неабходныя меры засцярогі і заставацца дома з-за сітуацыі ў сталіцы<ref name="الأحرار"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі (Лівія)]][[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]][[Катэгорыя:Май 2025 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2025 года]] ewmfmuzvuihqnlywk6537wzbcwfdgc3 5186861 5186851 2026-08-25T20:51:20Z DBatura 73587 /* Рэакцыя */ 5186861 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Сутыкненні ў Трыпалі | частка = [[Лівійскі крызіс]] | выява = | загаловак = | дата = 12—19 мая 2025 | месца = [[Трыпалі]] | прычына = | вынік = рэжым спынення агню | статус = | праціўнік1 = {{flagicon image|Seal of the Government of National Unity (Libya).svg|border=no}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства]]<br>[[File:444-Brigade-Fighting-Force-030921.jpg|22px]] [[444-я пяхотная брыгада]]<br>[[111-я брыгада «Маджфал»]]<ref>{{Cite web |last=OSINTWarfare |title=The 111th Brigade Majhfal, affiliated with Abdus-Salam Zubi, controls the headquarters of the Stability Support Apparatus (SSA) in the al-Hadbah Project, Tripoli. |url=https://x.com/OSINTWarfare/status/1922030084833034712 |website=X.com}}</ref> | праціўнік2 = [[File:Seal of the Stability Support Apparatus (Libya).png|22пкс]] [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|Апарат падтрымкі стабільнасці]]<br>[[File:Crest of RADA Special Deterrence Forces.svg|22px]] [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА]]<br>[[File:Libya Shield Force.png|22px]] [[Узброены шчыт Лівіі]] | камандзір1= [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэль Дбэйбе]],<br/>Махамед Хамза<ref>{{cite web |date=March 31, 2024 |title=Dabaiba promotes 444 Brigade commander Hamza to Major General and Military Intelligence chief |url=https://libyasecuritymonitor.com/dabaiba-promotes-444-brigade-commander-hamza-to-major-general-and-military-intelligence-chief/ |access-date=May 14, 2025 |publisher=Libya Security Monitor}}</ref> | камандзір2= [[Абдэль Гані аль-Кіклі]] †,<br/>[[Абдул Рауф Кара]] | страты1 = | страты2 = | агульныя страты = }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Сутыкненні ў Трыпалі 2025 года''' — узброенае супрацьстаянне ў [[Трыпалі]] ([[Лівія]]), якое пачалося пасля забойства высокапастаўленага [[сілавікі|сілавіка]] [[Абдэль Гані аль-Кіклі|Абдэля Гані аль-Кіклі]]. == Ход канфлікту == Сутыкненні ўспыхнулі каля 21:00 12 мая 2025 года пасля забойства байцамі [[444-я пяхотная брыгада|444-й пяхотнай брыгады]] камандуючага [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|апаратам падтрымкі стабільнасці (АПС)]] Абдула Гані аль-Кіклі і некалькіх яго суправаджаючых на сустрэчы ў ваенным лагеры Тэкбалі для вырашэння канфлікту лівійскіх груповак<ref>{{cite news |last=Genn |first=James |title=Libya's Government of National Unity declares state of emergency |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-853734 |work=The Jerusalem Post |agency=Reuters |date=2025-05-13 |access-date=2025-05-12}}</ref><ref name="Reuters">{{cite web |title=Armed clashes erupt in Libya's Tripoli after reported killing of armed group leader |url=https://www.reuters.com/world/africa/armed-clashes-erupt-libyas-tripoli-after-reported-killing-armed-group-leader-2025-05-12/ |work=[[Reuters]] |date=12 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref>. [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства (УНА)]] неадкладна здушыў хваляванні на базе, але позна ўвечары 13 мая і рана раніцай 14 мая сутыкненні аднавіліся з удзелам [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА|РАДА]] і 444-й брыгады<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Clashes escalate in Tripoli as Government of National Unity clamps down on rival factions |url=https://themalteseherald.com/2025/05/14/clashes-escalate-in-tripoli-as-government-of-national-unity-clamps-down-on-rival-factions-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |website=The Maltese Herald |language=en-GB}}</ref>. Да канфлікту на баку АПС далучыліся апалчэнцы з [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref name=":1">{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Fresh gunbattles rock Libya capital after brief lull |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250514-fresh-gunbattles-rock-libya-capital-after-brief-lull |access-date=2025-05-14 |website=France 24 |language=en}}</ref>. Асабліва жорсткія баі вяліся каля турмы Аль-Джадзіда, дзе вязні, скарыстаўшыся хаосам, ажыццявілі масавыя ўцёкі<ref name=":0">{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-ae/news/middleeast/libya-announces-truce-between-rival-factions-as-prisoners-escape-in-tripoli/ar-AA1EK3nC?ocid=StaticFallback |access-date=2025-05-14 |website=www.msn.com}}</ref>. Улады абвясцілі аб спыненні агню, але бакі працягвалі баі<ref name=":1" />. Да гэтага 444-я брыгада ўзяла пад кантроль порт Трыпалі, штаб-кватэру Раджма, турму Аль-Руваймі, Айн-Зару, Аль-Джадзіду і штаб-кватэру агенцтва па барацьбе з нелегальнай іміграцыяй<ref>{{Cite news |date=May 14, 2025 |title=اشتباكات عنيفة في طرابلس بين قوات الردع واللواء 444 قتال |trans-title=Violent clashes in Tripoli between the Deterrence Forces and the 444th Combat Brigade. |url= https://www.masrawy.com/news/news_publicaffairs/details/2025/5/14/2787241/اشتباكات-عنيفة-في-طرابلس-بين-قوات-الردع-واللواء-444-قتال- |access-date=May 13, 2025 |publisher=[[Masrawy]] |language=Arabic}}</ref>. 15 мая ўзброеная групоўка, звязаная з УНА, адкрыла агонь па пратэстоўцах, якія патрабавалі спынення агню і адстаўкі ўладаў<ref>{{Cite news |date=May 15, 2025 |title=À Tripoli, un groupe armé lié au GUN ouvre le feu sur des manifestants |trans-title=In Tripoli, an armed group linked to the GNA opens fire on protesters |url=https://afrinz.ru/fr/2025/05/a-tripoli-un-groupe-arme-lie-au-gun-ouvre-le-feu-sur-des-manifestants/ |access-date=May 15, 2025 |publisher=African Initiative |language=fr}}</ref>. Тым часам у бок Трыпалі накіраваліся войскі з Місураты і Заінтана, лаяльныя міністру ўнутраных спраў Імеду Трабелсі. На фоне сутыкненняў прыпынены рэйсы ў міжнародным аэрапорце Мітыга і заняткі ў школах<ref name="TNA">{{Cite news |date=May 13, 2025 |title=Killing of Libya militia leader sparks violent clashes in Tripoli |url=https://www.newarab.com/news/killing-libya-militia-leader-sparks-deadly-clashes-tripoli |access-date=May 13, 2025 |publisher=[[The New Arab]]}}</ref>. Тым часам разгарнуліся баі ў раёнах Абу-Салім і Салах-Эддзін<ref name="Reuters" />, а раён Сук-эль-Джумаа ахапілі пратэстныя хваляванні. На мітынг выйшла больш за 500 чалавек, якія выказалі незадаволенасць уладамі<ref>{{cite web |date=15 May 2025 |title=Streetfight continues in Libiya: Protest errupts against the Dbeibah government |url=https://www.wionews.com/world/streetfight-continues-in-libiya-protest-errupts-against-against-the-dbeibah-government-9070004 |website=Wion |language=en}}</ref>. Пратэстоўцы атакавалі ўрадавы будынак, забіўшы супрацоўніка службы бяспекі УНА<ref>{{Cite news |date=2025-05-16 |title=Libyan protesters demand prime minister quit as three ministers resign |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-libyan-protesters-demand-prime-minister-quit-as-three-ministers-resign/ |access-date=2025-05-17 |work=The Globe and Mail |language=en-CA}}</ref>. == Наступныя падзеі == 19 мая [[Місія падтрымкі ААН у Лівіі|місія ААН па падтрымцы ў Лівіі (UNSMIL)]] і [[Прэзідэнцкі савет Лівіі]] стварылі «Камітэт па перамір’і» пад старшынствам Махамеда Аль-Хадада, начальніка Генеральнага штаба лівійскай арміі, для кантролю за спыненнем агню<ref name="UNSMIL">{{cite web |first1=Merve |last1=Berker |first2=Muhammed |last2=Semiz |title=UN mission, Libya's Presidential Council establish 'truce committee' in Tripoli |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/un-mission-libya-s-presidential-council-establish-truce-committee-in-tripoli/3572615 |website=Anadolu Agency |language=en |date=19 May 2025}}</ref>. Пасля падзей улады ліквідавалі Упраўленне па барацьбе з нелегальнай міграцыі<ref name="Amnesty">{{cite web |title=Libya: Government of National Unity must ensure militia leaders are held to account after outbreak of violence in Tripoli |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/05/libya-government-of-national-unity-must-ensure-militia-leaders-are-held-to-account-after-outbreak-of-violence-in-tripoli/ |website=Amnesty International |language=en |date=13 May 2025}}</ref>. 24 мая ў Трыпалі і Эз-Завіі аднавіліся пратэсты з патрабаваннем звяржэння Урада нацыянальнай згоды, сыходу ўсіх палітычных органаў і роспуску ўсіх узброеных апалчэнняў, а таксама з заклікам да місіі ААН умяшацца і аказаць дапамогу<ref>{{Cite web |date=2025-05-25 |title=تظاهرات في طرابلس والزاوية تطالب بإسقاط حكومة الدبيبة |url=https://www.alarabiya.net/north-africa/2025/05/25/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%A8%D8%A9 |access-date=2025-05-26 |website=العربية |language=ar}}</ref>. == Рэакцыя == * {{Сцягафікацыя|ААН}}: Місія падтрымкі ААН у Лівіі (UNSMIL) 12 мая апублікавала заяву, у якой выказала занепакоенасць сітуацыяй, асабліва адзначыўшы інтэнсіўныя баі з ужываннем цяжкага ўзбраення ў гарадскіх цэнтрах. Яны таксама заклікалі да неадкладнага спынення агню і заклікалі абодва бакі абараніць мірных жыхароў, а таксама заклікалі старэйшын і лідараў суполак да дээскалацыі сітуацыі<ref>{{cite tweet |user=UNSMILibya |number=1922046224112484861 |title=UNSMIL urges all parties to exercise maximum restraint and avoid escalation in Tripoli. The Mission is deeply concerned about the ongoing clashes and their impact on civilians. |date=2025-05-12 |access-date=2025-05-12}}</ref><ref>{{cite news |last=Singh |first=Satyam |title=Watch: Armed clashes erupt in Tripoli after reported killing of Libya's SSA head |url=https://www.indiatoday.in/world/story/watch-armed-clashes-erupt-in-tripoli-after-reported-killing-of-libyas-ssa-head-glbs-2723837-2025-05-13 |work=India Today |date=2025-05-13 |access-date=2025-05-12}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|ЗША}}: Амерыканскае пасольства заклікала бакі да спакою<ref>{{Cite web |title=قبل ساعات من مقتل الككلي.. ماذا حدث في طرابلس؟ |url=https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1795833-%D8%B3%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%83%D9%84%D9%8A-%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3%D8%9F |access-date=2025-05-13 |website=سكاي نيوز عربية |language=ar}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Турцыя}}: Турэцкае пасольства заклікала сваіх грамадзян, якія пражываюць у сталіцы Трыпалі, праяўляць асцярожнасць і выпусціла афіцыйнае апавяшчэнне, настойліва заклікаючы іх прытрымлівацца рэкамендацый Міністэрства ўнутраных спраў ад УНА і не пакідаць свае дамы, калі гэта не з’яўляецца неабходным<ref name="الأحرار">{{Cite web |last=الأحرار |first=ليبيا |date=2025-05-12 |title=تحسباً للتوترات الأمنية.. سفارتا تركيا وبنغلاديش تحثان رعاياهما في طرابلس على البقاء بمنازلهم |url=https://libyaalahrar.tv/2025/05/12/%D8%AA%D8%AD%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%8B-%D9%84%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7/ |access-date=2025-05-13 |website=ليبيا الأحرار |language=ar}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Бангладэш}}: Пасольства краіны заклікала суайчыннікаў у Лівіі прыняць неабходныя меры засцярогі і заставацца дома з-за сітуацыі ў сталіцы<ref name="الأحرار"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі (Лівія)]][[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]][[Катэгорыя:Май 2025 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2025 года]] 0ot8q4sk46jdl080khr5to4b9f8vvr2 14 813308 5186841 2026-08-25T20:36:55Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Трыпалі]]» 5186841 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Трыпалі]] d4r0kues5skfijamzuj1xu0pqzf3ps4 5186842 5186841 2026-08-25T20:37:11Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі]] у [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі (Лівія)]] 5186841 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Трыпалі]] d4r0kues5skfijamzuj1xu0pqzf3ps4 5186855 5186842 2026-08-25T20:42:28Z DBatura 73587 5186855 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Трыпалі]][[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] eyhwahzzkadsb1ofuzj6ou19q7rowiz 14 813309 5186843 2026-08-25T20:37:11Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі]] у [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі (Лівія)]] 5186843 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі (Лівія)]] j3l9se3wx4ark7lfexf03b7ypl4mqx0 1 813310 5186858 2026-08-25T20:48:13Z DBatura 73587 /* Назва */ новы падраздзел 5186858 wikitext text/x-wiki == Назва == @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], папярэдняя назва "Замежная роля" больш адпавядае зместу, чым Ваш варыянт "Замежная падтрымка бакоў", паколькі значная частка артыкула тычыцца міжнароднай рэакцыі і санкцыям супраць абодвух фракцый. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 23:48, 25 жніўня 2026 (+03) t6qttbpt2lwm7xqn0ndbj63cxsnp28c 0 813311 5186868 2026-08-25T21:00:58Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5186868 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Ядвіга Казлоўская-Дода | Арыгінал імя = {{lang-pl|Jadwiga Kozłowska-Doda}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Навуковая сфера = [[мовазнаўства]], [[беларусістыка]], [[паланістыка]], [[дыялекталогія]], [[этналінгвістыка]], [[сацыялінгвістыка]] | Месца працы = [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры]] | Навуковая ступень = [[доктар габілітаваны]] | Навуковае званне = | Альма-матэр = [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = даследчыца польска-беларуска-літоўскага моўнага памежжа і сучаснай беларускай мовы | Узнагароды і прэміі = Медаль Камісіі нацыянальнай адукацыі (2015) | Сайт = https://www.umcs.pl/pl/addres-book-employee,1132,pl.html }} '''Ядвіга Казлоўская-Дода''' ({{lang-pl|Jadwiga Kozłowska-Doda}}) — беларуская і польская мовазнаўца, [[паланістыка|паланістка]] і [[беларусістыка|беларусістка]], спецыялістка ў галіне славянскага мовазнаўства. Даследуе [[польская мова ў Беларусі|польскую мову ў Беларусі]], польска-беларуска-літоўскае моўна-культурнае памежжа, [[дыялекты беларускай мовы|беларускія гаворкі]], [[этналінгвістыка|этналінгвістыку]], [[сацыялінгвістыка|сацыялінгвістыку]] і сучасную [[беларуская мова|беларускую мову]]. Доктар габілітаваны гуманітарных навук у галіне мовазнаўства (2017), прафесар універсітэта ў [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры|Універсітэце Марыі Складоўскай-Кюры]] (UMCS) у [[Люблін]]е.<ref name="umcs">{{Cite web |url=https://www.umcs.pl/pl/addres-book-employee,1132,pl.html |title=dr hab. Jadwiga Kozłowska-Doda |website=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref><ref name="studia">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/about/editorialTeamBio/1086 |title=Jadwiga Kozłowska-Doda |website=Studia Białorutenistyczne |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> З 2018 года — намесніца галоўнага рэдактара навуковага штогодніка «[[Studia Białorutenistyczne]]», член навуковай рады часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]».<ref name="umcs"/> == Біяграфія == Нарадзілася ў Беларусі<ref name="nota">{{Cite web |url=https://bc.umcs.pl/Content/45195/ISBN_978_83_227_9613_9_Tom_IV_MKE.pdf |title=Noty o autorach |website=Biblioteka UMCS |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |pages=309 |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref>. У 1989—1995 гадах была стыпендыяткай урада Польшчы. Скончыла польскую філалогію ва Універсітэце Марыі Складоўскай-Кюры ў Любліне ў 1995 годзе.<ref name="nota"/> Магістарскую працу «Нараджэнне і смерць у абрадах, вераваннях і звычаях палякаў Воранаўскага раёна ў Беларусі» напісала пад навуковым кіраўніцтвам Яна Адамоўскага і [[Ежы Бартмінскі|Ежы Бартмінскага]]<ref name="umcs"/>. У 1995—1998 гадах працавала ў аддзеле славянскага і тэарэтычнага мовазнаўства [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Інстытута мовазнаўства]] Акадэміі навук Беларусі ў [[Мінск]]у. Удзельнічала ў падрыхтоўцы аднатомнага этымалагічнага слоўніка беларускай мовы, які не быў выдадзены, а таксама [[Польска-беларускі слоўнік (2004)|польска-беларускага слоўніка]] пад рэдакцыяй [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзя Цыхуна]], выдадзенага ў 2004 годзе<ref name="umcs"/>. У 1997 годзе прайшла навуковую стажыроўку ў Лабараторыі польскай мовы ўсходніх крэсаў Інстытута польскай мовы [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] у [[Варшава|Варшаве]], якую падтрымала Каса імя Юзафа Мяноўскага — Фонд падтрымкі навукі. У 1998—2001 гадах удзельнічала ў занятках Міжнароднай школы гуманітарных навук Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, адначасова ў 1998—2002 гадах была дактаранткай Цэнтра даследаванняў антычнай традыцыі Варшаўскага ўніверсітэта, цяпер — факультэт «Artes Liberales».<ref name="nota"/><ref name="umcs"/> У 2004 годзе ў Інстытуце польскай мовы ПАН абараніла доктарскую дысертацыю «Польская мова некалькіх вёсак Воранаўскага раёна. Іменнае і дзеяслоўнае словазмяненне» ({{lang-pl|Język polski kilku wsi rejonu woronowskiego. Fleksja imienna i werbalna}}), падрыхтаваную пад кіраўніцтвам Януша Рыегера.<ref name="umcs"/> Даследаванне грунтавалася на матэрыялах польскіх гаворак жыхароў некалькіх вёсак [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]] і стала адной з асноў далейшых прац даследчыцы пра мову, ідэнтычнасць і культуру насельніцтва беларуска-літоўскага памежжа.<ref name="dociszki">{{Cite web |url=https://bhp.ihpan.edu.pl/index.php?001=b1000002444970&KatID=0&typ=record |title=Tożsamość, losy i język najstarszych mieszkańców okolic Dociszek na Białorusi |website=Bibliografia Historii Polskiej |publisher=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> З кастрычніка 2004 года да верасня 2019 года працавала ў аддзяленні беларусістыкі Інстытута славянскай філалогіі UMCS; з кастрычніка 2018 года падраздзяленне мела назву аддзялення беларусістыкі і балгарыстыкі. Пазней стала супрацоўніцай кафедры славянскага мовазнаўства Філалагічнага факультэта UMCS, дзе займае пасаду прафесара універсітэта.<ref name="umcs"/><ref name="studia"/> У 2017 годзе атрымала ступень доктара габілітаванага гуманітарных навук у дысцыпліне «мовазнаўства». Падставай для габілітацыі стаў аднатэматычны цыкл даследаванняў «Паняцце ДОМ у сучаснай беларускай мове», які складаўся з аўтарскай манаграфіі і пяці навуковых артыкулаў.<ref name="umcs"/> == Навуковая дзейнасць == Асноўныя кірункі даследаванняў Казлоўскай-Доды звязаны з мовай і культурай [[Палякі ў Беларусі|палякаў Беларусі]], асабліва з іх ідэнтычнасцю, абрадавымі традыцыямі і польскімі гаворкамі. Яна вывучае словазмяненне ў польскіх гаворках нашчадкаў шляхты і сялян, кантакты гэтых гаворак з [[дыялекты беларускай мовы|беларускімі гаворкамі]], беларускай і рускай літаратурнымі мовамі, а таксама рэгіянальную лексіку [[паўночнакрэсовыя гаворкі|паўночнакрэсовай польскай мовы]].<ref name="studia"/> Асобны кірунак яе прац складаюць сацыя- і этналінгвістычныя даследаванні польска-беларуска-літоўскага памежжа. Сярод вывучаных ёю тэм — мова надмагільных надпісаў, народных песень, мясцовая лексіка, [[мікратапанімія]], моўная і нацыянальная ідэнтычнасць, а таксама шматмоўе насельніцтва памежных рэгіёнаў.<ref name="studia"/> Казлоўская-Дода ўваходзіць у Даследчую групу беларускіх дыялектаў пры [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|Кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]].<ref name="uwdial">{{Cite web |url=https://kb.uw.edu.pl/pracownie/zespol-badawczy-nad-dialektami-bialoruskimi/ |title=Zespół Badawczy nad Dialektami Białoruskimi |website=Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> Другі істотны напрамак — [[лінгвакультуралогія]] і вывучэнне [[моўная карціна свету|моўнай карціны свету]] ў беларускай мове. Казлоўская-Дода даследавала ў беларускай моўнай і культурнай карціне свету паняцці ''дом'', ''сям’я'', ''здароўе'', ''талерантнасць'' і звязаныя з імі каштоўнасныя катэгорыі. Яна таксама займаецца граматычнымі катэгорыямі сучаснай беларускай мовы і беларускай біблейскай [[фразеалогія]]й.<ref name="studia"/> === Даследаванні паняцця «дом» === У 2015 годзе выйшла манаграфія «Паняцце ДОМ у сучаснай беларускай мове», прысвечаная моўна-культурнай канцэптуалізацыі дома ў сучаснай беларускай мове.<ref name="dom">{{Cite web |url=https://wydawnictwo.umcs.eu/produkt/4589/pojecie-dom-we-wspolczesnym-jezyku-bialoruskim |title=Pojęcie DOM we współczesnym języku białoruskim |publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> Праца абапіраецца на лексікаграфічныя, тэкставыя і анкетныя матэрыялы і апісвае семантыку і каштоўнаснае напаўненне паняцця ''дом'' у беларускай моўнай супольнасці канца XX — пачатку XXI стагоддзя.<ref name="dom"/> Манаграфія стала цэнтральнай часткай цыкла прац, на падставе якога Казлоўская-Дода атрымала габілітацыю ў 2017 годзе.<ref name="umcs"/> Пазней гэты кірунак быў пашыраны на іншыя ключавыя культурныя паняцці. У 2025 годзе ў шостым томе міжнароднага «Лексікону аксіялагічнага славян і іх суседзяў», прысвечаным сям’і, выйшла яе даследаванне «RODZINA w języku białoruskim» («Сям’я ў беларускай мове»).<ref name="studia"/> === Даследаванні Воранаўшчыны === Шматгадовыя палявыя даследаванні Казлоўскай-Доды звязаны з [[Воранаўскі раён|Воранаўшчынай]], у тым ліку з наваколлем [[Доцішкі|Доцішак]], якое ў навуковай рэцэнзіі на яе манаграфію названа роднымі мясцінамі даследчыцы.<ref name="czyzewski">{{артыкул |аўтар=Feliks Czyżewski |загаловак=Język rodzinnych stron |выданне=Lublin. Kultura i społeczeństwo |год=2022 |нумар=4 (114) |старонкі=104—105 |url=https://www.lublin-czasopismo.pl/wp-content/uploads/2023/02/LUBLIN_2022_4.pdf }}</ref> Вынікам гэтых даследаванняў стала манаграфія «Tożsamość, losy i język najstarszych mieszkańców okolic Dociszek na Białorusi (na podstawie badań terenowych z przełomu XX i XXI w.)», выдадзеная ў Любліне ў 2021 годзе.<ref name="dociszki"/> У манаграфіі разгледжаны ідэнтычнасць, гістарычныя лёсы, моўная свядомасць і гаворкі старэйшых жыхароў шматмоўнай супольнасці на беларуска-літоўскім памежжы; асобная ўвага нададзена польскай гаворцы нашчадкаў мясцовай шляхты і сялян. Даследаванне спалучае дыялекталагічны, сацыялінгвістычны і антрапалагічны падыходы, а матэрыяльнай базай паслужылі шматгадовыя палявыя запісы.<ref name="czyzewski"/><ref name="dociszki"/> Працягам даследаванняў Воранаўшчыны стаў артыкул 2025 года пра мікратапанімію вёсак Вайкунцы і Складанцы. У ім прааналізаваны назвы палёў, лясоў, балот і іншых аб’ектаў, у якіх захаваліся сляды шматвяковых балта-славянскіх моўных кантактаў; у мясцовым матэрыяле зафіксаваны як шматлікія літуанізмы, так і назвы пераважна беларускага, а таксама польскага і рускага паходжання.<ref name="micro">{{Cite web |url=https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/3350 |title=Mikrotoponimia wsi Wojkuńce i Składańce w rejonie werenowskim na Białorusi (na materiale zebranym na przełomie XX i XXI wieku) |website=Acta Baltico-Slavica |publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk |date=2025 |doi=10.11649/abs.3350 |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> == Навукова-арганізацыйная і дыдактычная дзейнасць == З 2005 года Казлоўская-Дода з’яўляецца членам [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]].<ref name="nota"/> З 2018 года ўваходзіць у навуковую раду часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і з таго ж года з’яўляецца намесніцай галоўнага рэдактара і членам рэдакцыйнай калегіі штогодніка «[[Studia Białorutenistyczne]]».<ref name="umcs"/> У гэтай якасці ўдзельнічала ў навуковым рэдагаванні тамоў часопіса пачынаючы з тома 12 за 2018 год.<ref name="umcs"/> З 2020 года ўваходзіць у экспертную групу па экзаменах з моў нацыянальных і этнічных меншасцей і рэгіянальнай мовы пры Цэнтральнай экзаменацыйнай камісіі Польшчы.<ref name="umcs"/> У UMCS выкладае агульнае і славянскае мовазнаўства, культуру і стылістыку польскай мовы, тэксталогію, праблематыку моўнай карціны свету і польскую мову як замежную. З’яўляецца таксама экзаменатаркай сертыфікацыйных экзаменаў і экзаменаў [[telc]] па польскай мове як замежнай.<ref name="umcs"/> У красавіку 2025 года ў межах праграмы [[Erasmus+]] правяла цыкл заняткаў у [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэце]] ў [[Вільнюс]]е, прысвечаных моўна-культурнай карціне дома ў сучаснай беларускай мове.<ref>{{Cite web |url=https://www.umcs.pl/pl/aktualnosci,22413,prof-j-kozlowska-doda-w-europejskim-uniwersytecie-humanistycznym-w-wilnie,165817.chtm |title=Prof. J. Kozłowska-Doda w Europejskim Uniwersytecie Humanistycznym w Wilnie |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |date=2025-04-29 |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> У снежні 2025 года выступіла перад студэнтамі славістыкі [[Венскі ўніверсітэт|Венскага ўніверсітэта]] з лекцыяй «Дом у беларускай мове».<ref>{{Cite web |url=https://www.umcs.pl/pl/aktualnosci,22413,prof-j-kozlowska-doda-z-wykladem-w-wiedniu,178007.chtm |title=Prof. J. Kozłowska-Doda z wykładem w Wiedniu |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |date=2026-01-09 |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> == Узнагароды == * 2015 — Медаль Камісіі нацыянальнай адукацыі ({{lang-pl|Medal Komisji Edukacji Narodowej}}).<ref name="umcs"/> == Бібліяграфія == === Манаграфіі === * {{кніга |аўтар=Jadwiga Kozłowska-Doda |загаловак=Паняцце ДОМ у сучаснай беларускай мове |месца=Lublin |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej |год=2015 |старонак=241 |ref=dom }} * {{кніга |аўтар=Jadwiga Kozłowska-Doda |загаловак=Tożsamość, losy i język najstarszych mieszkańców okolic Dociszek na Białorusi (na podstawie badań terenowych z przełomu XX i XXI w.) |месца=Lublin |выдавецтва=Wydawnictwo Werset |год=2021 |старонак=536 |ref=dociszki }} === Артыкулы і раздзелы ў калектыўных працах (выбраныя) === * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=Struktura obrzędu pogrzebowego Polaków z okolic Woronowa (obw. grodzieński, Białoruś) |выданне=Twórczość Ludowa |год=1996 |нумар=1 (30) |старонкі=13—16 }} * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=O sytuacji języka polskiego w rejonie woronowskim na Białorusi |выданне=Język polski dawnych Kresów Wschodnich |адказны=red. Janusz Rieger |месца=Warszawa |год=1999 |том=2 |старонкі=11—26 }} * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=Język polski napisów cmentarnych z Białorusi środkowej (rejon dzierżyński) |выданне=Kontakty językowe polszczyzny na pograniczu wschodnim |адказны=red. E. Wolnicz-Pawłowska, W. Szulowska |месца=Warszawa |год=2000 |старонкі=109—122 }} * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=Polacy z okolic Naczy i Radunia o języku swoim i sąsiadów |выданне=Język mniejszości w otoczeniu obcym |адказны=red. Janusz Rieger |месца=Warszawa |год=2002 |старонкі=57—76 }} * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=Relikty polszczyzny w Barździach koło Mińska |выданне=Język polski dawnych Kresów Wschodnich |адказны=red. Janusz Rieger |месца=Warszawa |год=2006 |том=3 |старонкі=21—28 }} * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=Odbicie zróżnicowania społecznego w polskiej gwarze kresowej w rejonie woronowskim na Białorusi |выданне=Z badań nad językiem i kulturą Słowian |адказны=red. P. Sotirov, P. Złotkowski |месца=Lublin |год=2007 |старонкі=39—52 }} * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=Białoruś jako pogranicze a pogranicza Białorusi: zarys problematyki badań językoznawczych z przełomu XX i XXI w. |выданне=[[Studia Białorutenistyczne]] |год=2016 |нумар=10 |старонкі=235—261 |doi=10.17951/sb.2016.10.235 }} * {{артыкул |аўтар=Я. Казлоўская-Дода |загаловак=Да гісторыі ўжывання слоў талерантнасць, памяркоўнасць і цярплівасць у беларускай мове. Дыяхранічны аспект |выданне=Acta Polono-Ruthenica |год=2019 |том=XXIV |нумар=3 |старонкі=19—34 }} * {{артыкул |аўтар=Jadwiga Kozłowska-Doda |загаловак=RODZINA w języku białoruskim |выданне=Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. Tom 6. RODZINA |адказны=red. Dorota Pazio-Wlazłowska |месца=Lublin |год=2025 |старонкі=183—253 }} * {{артыкул |аўтар=Jadwiga Kozłowska-Doda |загаловак=Mikrotoponimia wsi Wojkuńce i Składańce w rejonie werenowskim na Białorusi (na materiale zebranym na przełomie XX i XXI wieku) |выданне=Acta Baltico-Slavica |год=2025 |том=49 |doi=10.11649/abs.3350 |ref=micro }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Міраслаў Янковяк]] * [[Радаслаў Калета]] * [[Эльжбета Смулкова]] * [[Studia Białorutenistyczne]] * [[Przegląd Środkowo-Wschodni]] * [[Беларусазнаўства ў Польшчы]] * [[Польская мова ў Беларусі]] == Спасылкі == * {{Cite web |url=https://www.umcs.pl/pl/addres-book-employee,1132,pl.html |title=dr hab. Jadwiga Kozłowska-Doda |website=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |language=pl }} * {{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/about/editorialTeamBio/1086 |title=Jadwiga Kozłowska-Doda |website=Studia Białorutenistyczne |language=pl }} * {{Cite web |url=https://orcid.org/0000-0001-7567-178X |title=ORCID — Jadwiga Kozłowska-Doda |website=ORCID |language=en }} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казлоўская-Дода Ядвіга}} [[Катэгорыя:Філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Паланісты]] [[Катэгорыя:Дыялектолагі]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвісты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]] rkhd6ne0on870f58s05okityvef1wt3 5186953 5186868 2026-08-25T23:55:30Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Біяграфія */ 5186953 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Ядвіга Казлоўская-Дода | Арыгінал імя = {{lang-pl|Jadwiga Kozłowska-Doda}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Навуковая сфера = [[мовазнаўства]], [[беларусістыка]], [[паланістыка]], [[дыялекталогія]], [[этналінгвістыка]], [[сацыялінгвістыка]] | Месца працы = [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры]] | Навуковая ступень = [[доктар габілітаваны]] | Навуковае званне = | Альма-матэр = [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = даследчыца польска-беларуска-літоўскага моўнага памежжа і сучаснай беларускай мовы | Узнагароды і прэміі = Медаль Камісіі нацыянальнай адукацыі (2015) | Сайт = https://www.umcs.pl/pl/addres-book-employee,1132,pl.html }} '''Ядвіга Казлоўская-Дода''' ({{lang-pl|Jadwiga Kozłowska-Doda}}) — беларуская і польская мовазнаўца, [[паланістыка|паланістка]] і [[беларусістыка|беларусістка]], спецыялістка ў галіне славянскага мовазнаўства. Даследуе [[польская мова ў Беларусі|польскую мову ў Беларусі]], польска-беларуска-літоўскае моўна-культурнае памежжа, [[дыялекты беларускай мовы|беларускія гаворкі]], [[этналінгвістыка|этналінгвістыку]], [[сацыялінгвістыка|сацыялінгвістыку]] і сучасную [[беларуская мова|беларускую мову]]. Доктар габілітаваны гуманітарных навук у галіне мовазнаўства (2017), прафесар універсітэта ў [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры|Універсітэце Марыі Складоўскай-Кюры]] (UMCS) у [[Люблін]]е.<ref name="umcs">{{Cite web |url=https://www.umcs.pl/pl/addres-book-employee,1132,pl.html |title=dr hab. Jadwiga Kozłowska-Doda |website=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref><ref name="studia">{{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/about/editorialTeamBio/1086 |title=Jadwiga Kozłowska-Doda |website=Studia Białorutenistyczne |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> З 2018 года — намесніца галоўнага рэдактара навуковага штогодніка «[[Studia Białorutenistyczne]]», член навуковай рады часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]».<ref name="umcs"/> == Біяграфія == Нарадзілася ў Беларусі<ref name="nota">{{Cite web |url=https://bc.umcs.pl/Content/45195/ISBN_978_83_227_9613_9_Tom_IV_MKE.pdf |title=Noty o autorach |website=Biblioteka UMCS |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |pages=309 |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref>. У 1989—1995 гадах была стыпендыяткай урада Польшчы. Скончыла польскую філалогію ва Універсітэце Марыі Складоўскай-Кюры ў Любліне ў 1995 годзе.<ref name="nota"/> Магістарскую працу «Нараджэнне і смерць у абрадах, вераваннях і звычаях палякаў Воранаўскага раёна ў Беларусі» напісала пад навуковым кіраўніцтвам Яна Адамоўскага і [[Ежы Бартмінскі|Ежы Бартмінскага]]<ref name="umcs"/>. У 1995—1998 гадах працавала ў аддзеле славянскага і тэарэтычнага мовазнаўства [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Інстытута мовазнаўства]] Акадэміі навук Беларусі ў [[Мінск]]у. Удзельнічала ў падрыхтоўцы аднатомнага этымалагічнага слоўніка беларускай мовы, які не быў выдадзены, а таксама [[Польска-беларускі слоўнік (2004)|польска-беларускага слоўніка]] пад рэдакцыяй [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзя Цыхуна]], выдадзенага ў 2004 годзе<ref name="umcs"/>. У 1997 годзе прайшла навуковую стажыроўку ў Лабараторыі польскай мовы ўсходніх крэсаў Інстытута польскай мовы [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] у [[Варшава|Варшаве]], якую падтрымала Каса імя Юзафа Мяноўскага — Фонд падтрымкі навукі. У 1998—2001 гадах удзельнічала ў занятках Міжнароднай школы гуманітарных навук Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, адначасова ў 1998—2002 гадах была дактаранткай Цэнтра даследаванняў антычнай традыцыі Варшаўскага ўніверсітэта, цяпер — факультэт «Artes Liberales».<ref name="nota"/><ref name="umcs"/> У 2004 годзе ў Інстытуце польскай мовы ПАН абараніла доктарскую дысертацыю «Польская мова некалькіх вёсак Воранаўскага раёна. Іменнае і дзеяслоўнае словазмяненне» ({{lang-pl|Język polski kilku wsi rejonu woronowskiego. Fleksja imienna i werbalna}}), падрыхтаваную пад кіраўніцтвам Януша Рыгера.<ref name="umcs"/> Даследаванне грунтавалася на матэрыялах польскіх гаворак жыхароў некалькіх вёсак [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]] і стала адной з асноў далейшых прац даследчыцы пра мову, ідэнтычнасць і культуру насельніцтва беларуска-літоўскага памежжа.<ref name="dociszki">{{Cite web |url=https://bhp.ihpan.edu.pl/index.php?001=b1000002444970&KatID=0&typ=record |title=Tożsamość, losy i język najstarszych mieszkańców okolic Dociszek na Białorusi |website=Bibliografia Historii Polskiej |publisher=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> З кастрычніка 2004 года да верасня 2019 года працавала ў аддзяленні беларусістыкі Інстытута славянскай філалогіі UMCS; з кастрычніка 2018 года падраздзяленне мела назву аддзялення беларусістыкі і балгарыстыкі. Пазней стала супрацоўніцай кафедры славянскага мовазнаўства Філалагічнага факультэта UMCS, дзе займае пасаду прафесара універсітэта.<ref name="umcs"/><ref name="studia"/> У 2017 годзе атрымала ступень доктара габілітаванага гуманітарных навук у дысцыпліне «мовазнаўства». Падставай для габілітацыі стаў аднатэматычны цыкл даследаванняў «Паняцце ДОМ у сучаснай беларускай мове», які складаўся з аўтарскай манаграфіі і пяці навуковых артыкулаў.<ref name="umcs"/> == Навуковая дзейнасць == Асноўныя кірункі даследаванняў Казлоўскай-Доды звязаны з мовай і культурай [[Палякі ў Беларусі|палякаў Беларусі]], асабліва з іх ідэнтычнасцю, абрадавымі традыцыямі і польскімі гаворкамі. Яна вывучае словазмяненне ў польскіх гаворках нашчадкаў шляхты і сялян, кантакты гэтых гаворак з [[дыялекты беларускай мовы|беларускімі гаворкамі]], беларускай і рускай літаратурнымі мовамі, а таксама рэгіянальную лексіку [[паўночнакрэсовыя гаворкі|паўночнакрэсовай польскай мовы]].<ref name="studia"/> Асобны кірунак яе прац складаюць сацыя- і этналінгвістычныя даследаванні польска-беларуска-літоўскага памежжа. Сярод вывучаных ёю тэм — мова надмагільных надпісаў, народных песень, мясцовая лексіка, [[мікратапанімія]], моўная і нацыянальная ідэнтычнасць, а таксама шматмоўе насельніцтва памежных рэгіёнаў.<ref name="studia"/> Казлоўская-Дода ўваходзіць у Даследчую групу беларускіх дыялектаў пры [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|Кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]].<ref name="uwdial">{{Cite web |url=https://kb.uw.edu.pl/pracownie/zespol-badawczy-nad-dialektami-bialoruskimi/ |title=Zespół Badawczy nad Dialektami Białoruskimi |website=Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> Другі істотны напрамак — [[лінгвакультуралогія]] і вывучэнне [[моўная карціна свету|моўнай карціны свету]] ў беларускай мове. Казлоўская-Дода даследавала ў беларускай моўнай і культурнай карціне свету паняцці ''дом'', ''сям’я'', ''здароўе'', ''талерантнасць'' і звязаныя з імі каштоўнасныя катэгорыі. Яна таксама займаецца граматычнымі катэгорыямі сучаснай беларускай мовы і беларускай біблейскай [[фразеалогія]]й.<ref name="studia"/> === Даследаванні паняцця «дом» === У 2015 годзе выйшла манаграфія «Паняцце ДОМ у сучаснай беларускай мове», прысвечаная моўна-культурнай канцэптуалізацыі дома ў сучаснай беларускай мове.<ref name="dom">{{Cite web |url=https://wydawnictwo.umcs.eu/produkt/4589/pojecie-dom-we-wspolczesnym-jezyku-bialoruskim |title=Pojęcie DOM we współczesnym języku białoruskim |publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> Праца абапіраецца на лексікаграфічныя, тэкставыя і анкетныя матэрыялы і апісвае семантыку і каштоўнаснае напаўненне паняцця ''дом'' у беларускай моўнай супольнасці канца XX — пачатку XXI стагоддзя.<ref name="dom"/> Манаграфія стала цэнтральнай часткай цыкла прац, на падставе якога Казлоўская-Дода атрымала габілітацыю ў 2017 годзе.<ref name="umcs"/> Пазней гэты кірунак быў пашыраны на іншыя ключавыя культурныя паняцці. У 2025 годзе ў шостым томе міжнароднага «Лексікону аксіялагічнага славян і іх суседзяў», прысвечаным сям’і, выйшла яе даследаванне «RODZINA w języku białoruskim» («Сям’я ў беларускай мове»).<ref name="studia"/> === Даследаванні Воранаўшчыны === Шматгадовыя палявыя даследаванні Казлоўскай-Доды звязаны з [[Воранаўскі раён|Воранаўшчынай]], у тым ліку з наваколлем [[Доцішкі|Доцішак]], якое ў навуковай рэцэнзіі на яе манаграфію названа роднымі мясцінамі даследчыцы.<ref name="czyzewski">{{артыкул |аўтар=Feliks Czyżewski |загаловак=Język rodzinnych stron |выданне=Lublin. Kultura i społeczeństwo |год=2022 |нумар=4 (114) |старонкі=104—105 |url=https://www.lublin-czasopismo.pl/wp-content/uploads/2023/02/LUBLIN_2022_4.pdf }}</ref> Вынікам гэтых даследаванняў стала манаграфія «Tożsamość, losy i język najstarszych mieszkańców okolic Dociszek na Białorusi (na podstawie badań terenowych z przełomu XX i XXI w.)», выдадзеная ў Любліне ў 2021 годзе.<ref name="dociszki"/> У манаграфіі разгледжаны ідэнтычнасць, гістарычныя лёсы, моўная свядомасць і гаворкі старэйшых жыхароў шматмоўнай супольнасці на беларуска-літоўскім памежжы; асобная ўвага нададзена польскай гаворцы нашчадкаў мясцовай шляхты і сялян. Даследаванне спалучае дыялекталагічны, сацыялінгвістычны і антрапалагічны падыходы, а матэрыяльнай базай паслужылі шматгадовыя палявыя запісы.<ref name="czyzewski"/><ref name="dociszki"/> Працягам даследаванняў Воранаўшчыны стаў артыкул 2025 года пра мікратапанімію вёсак Вайкунцы і Складанцы. У ім прааналізаваны назвы палёў, лясоў, балот і іншых аб’ектаў, у якіх захаваліся сляды шматвяковых балта-славянскіх моўных кантактаў; у мясцовым матэрыяле зафіксаваны як шматлікія літуанізмы, так і назвы пераважна беларускага, а таксама польскага і рускага паходжання.<ref name="micro">{{Cite web |url=https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/3350 |title=Mikrotoponimia wsi Wojkuńce i Składańce w rejonie werenowskim na Białorusi (na materiale zebranym na przełomie XX i XXI wieku) |website=Acta Baltico-Slavica |publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk |date=2025 |doi=10.11649/abs.3350 |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> == Навукова-арганізацыйная і дыдактычная дзейнасць == З 2005 года Казлоўская-Дода з’яўляецца членам [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]].<ref name="nota"/> З 2018 года ўваходзіць у навуковую раду часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і з таго ж года з’яўляецца намесніцай галоўнага рэдактара і членам рэдакцыйнай калегіі штогодніка «[[Studia Białorutenistyczne]]».<ref name="umcs"/> У гэтай якасці ўдзельнічала ў навуковым рэдагаванні тамоў часопіса пачынаючы з тома 12 за 2018 год.<ref name="umcs"/> З 2020 года ўваходзіць у экспертную групу па экзаменах з моў нацыянальных і этнічных меншасцей і рэгіянальнай мовы пры Цэнтральнай экзаменацыйнай камісіі Польшчы.<ref name="umcs"/> У UMCS выкладае агульнае і славянскае мовазнаўства, культуру і стылістыку польскай мовы, тэксталогію, праблематыку моўнай карціны свету і польскую мову як замежную. З’яўляецца таксама экзаменатаркай сертыфікацыйных экзаменаў і экзаменаў [[telc]] па польскай мове як замежнай.<ref name="umcs"/> У красавіку 2025 года ў межах праграмы [[Erasmus+]] правяла цыкл заняткаў у [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэце]] ў [[Вільнюс]]е, прысвечаных моўна-культурнай карціне дома ў сучаснай беларускай мове.<ref>{{Cite web |url=https://www.umcs.pl/pl/aktualnosci,22413,prof-j-kozlowska-doda-w-europejskim-uniwersytecie-humanistycznym-w-wilnie,165817.chtm |title=Prof. J. Kozłowska-Doda w Europejskim Uniwersytecie Humanistycznym w Wilnie |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |date=2025-04-29 |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> У снежні 2025 года выступіла перад студэнтамі славістыкі [[Венскі ўніверсітэт|Венскага ўніверсітэта]] з лекцыяй «Дом у беларускай мове».<ref>{{Cite web |url=https://www.umcs.pl/pl/aktualnosci,22413,prof-j-kozlowska-doda-z-wykladem-w-wiedniu,178007.chtm |title=Prof. J. Kozłowska-Doda z wykładem w Wiedniu |publisher=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |date=2026-01-09 |language=pl |access-date=2026-08-25 }}</ref> == Узнагароды == * 2015 — Медаль Камісіі нацыянальнай адукацыі ({{lang-pl|Medal Komisji Edukacji Narodowej}}).<ref name="umcs"/> == Бібліяграфія == === Манаграфіі === * {{кніга |аўтар=Jadwiga Kozłowska-Doda |загаловак=Паняцце ДОМ у сучаснай беларускай мове |месца=Lublin |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej |год=2015 |старонак=241 |ref=dom }} * {{кніга |аўтар=Jadwiga Kozłowska-Doda |загаловак=Tożsamość, losy i język najstarszych mieszkańców okolic Dociszek na Białorusi (na podstawie badań terenowych z przełomu XX i XXI w.) |месца=Lublin |выдавецтва=Wydawnictwo Werset |год=2021 |старонак=536 |ref=dociszki }} === Артыкулы і раздзелы ў калектыўных працах (выбраныя) === * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=Struktura obrzędu pogrzebowego Polaków z okolic Woronowa (obw. grodzieński, Białoruś) |выданне=Twórczość Ludowa |год=1996 |нумар=1 (30) |старонкі=13—16 }} * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=O sytuacji języka polskiego w rejonie woronowskim na Białorusi |выданне=Język polski dawnych Kresów Wschodnich |адказны=red. Janusz Rieger |месца=Warszawa |год=1999 |том=2 |старонкі=11—26 }} * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=Język polski napisów cmentarnych z Białorusi środkowej (rejon dzierżyński) |выданне=Kontakty językowe polszczyzny na pograniczu wschodnim |адказны=red. E. Wolnicz-Pawłowska, W. Szulowska |месца=Warszawa |год=2000 |старонкі=109—122 }} * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=Polacy z okolic Naczy i Radunia o języku swoim i sąsiadów |выданне=Język mniejszości w otoczeniu obcym |адказны=red. Janusz Rieger |месца=Warszawa |год=2002 |старонкі=57—76 }} * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=Relikty polszczyzny w Barździach koło Mińska |выданне=Język polski dawnych Kresów Wschodnich |адказны=red. Janusz Rieger |месца=Warszawa |год=2006 |том=3 |старонкі=21—28 }} * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=Odbicie zróżnicowania społecznego w polskiej gwarze kresowej w rejonie woronowskim na Białorusi |выданне=Z badań nad językiem i kulturą Słowian |адказны=red. P. Sotirov, P. Złotkowski |месца=Lublin |год=2007 |старонкі=39—52 }} * {{артыкул |аўтар=J. Kozłowska-Doda |загаловак=Białoruś jako pogranicze a pogranicza Białorusi: zarys problematyki badań językoznawczych z przełomu XX i XXI w. |выданне=[[Studia Białorutenistyczne]] |год=2016 |нумар=10 |старонкі=235—261 |doi=10.17951/sb.2016.10.235 }} * {{артыкул |аўтар=Я. Казлоўская-Дода |загаловак=Да гісторыі ўжывання слоў талерантнасць, памяркоўнасць і цярплівасць у беларускай мове. Дыяхранічны аспект |выданне=Acta Polono-Ruthenica |год=2019 |том=XXIV |нумар=3 |старонкі=19—34 }} * {{артыкул |аўтар=Jadwiga Kozłowska-Doda |загаловак=RODZINA w języku białoruskim |выданне=Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. Tom 6. RODZINA |адказны=red. Dorota Pazio-Wlazłowska |месца=Lublin |год=2025 |старонкі=183—253 }} * {{артыкул |аўтар=Jadwiga Kozłowska-Doda |загаловак=Mikrotoponimia wsi Wojkuńce i Składańce w rejonie werenowskim na Białorusi (na materiale zebranym na przełomie XX i XXI wieku) |выданне=Acta Baltico-Slavica |год=2025 |том=49 |doi=10.11649/abs.3350 |ref=micro }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Міраслаў Янковяк]] * [[Радаслаў Калета]] * [[Эльжбета Смулкова]] * [[Studia Białorutenistyczne]] * [[Przegląd Środkowo-Wschodni]] * [[Беларусазнаўства ў Польшчы]] * [[Польская мова ў Беларусі]] == Спасылкі == * {{Cite web |url=https://www.umcs.pl/pl/addres-book-employee,1132,pl.html |title=dr hab. Jadwiga Kozłowska-Doda |website=Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej |language=pl }} * {{Cite web |url=https://journals.umcs.pl/sb/about/editorialTeamBio/1086 |title=Jadwiga Kozłowska-Doda |website=Studia Białorutenistyczne |language=pl }} * {{Cite web |url=https://orcid.org/0000-0001-7567-178X |title=ORCID — Jadwiga Kozłowska-Doda |website=ORCID |language=en }} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казлоўская-Дода Ядвіга}} [[Катэгорыя:Філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Паланісты]] [[Катэгорыя:Дыялектолагі]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвісты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]] r21du44t1atm2uylkczg74ckw0rag9e 0 813312 5186877 2026-08-25T21:22:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Калонія Монтвіла]] 5186877 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Калонія Монтвіла]] hjanmel68yme5lep7f5463x1vs2k7do 0 813313 5186887 2026-08-25T21:32:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вацлаў Міхневіч]] 5186887 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вацлаў Міхневіч]] gvv6y8b842agve1l6knpn6osmx5lphh 0 813314 5186891 2026-08-25T21:44:56Z АлесьНавіцкі90 162483 АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Польска-беларускі слоўнік]] у [[Польска-беларускі слоўнік (2004)]]: Удакладненне назвы: існуе некалькі польска-беларускіх слоўнікаў 5186891 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Польска-беларускі слоўнік (2004)]] 0zuzglthemwifmn2kjywyqfryshp7v9 5186892 5186891 2026-08-25T21:46:06Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю старонку-перасылку. 5186892 wikitext text/x-wiki '''Польска-беларускі слоўнік''' — двухмоўны [[перакладны слоўнік]] для перакладу з [[польская мова|польскай мовы]] на [[беларуская мова|беларускую мову]]. Назва можа адносіцца да наступных выданняў: * [[Польска-беларускі слоўнік (1932)]] — слоўнік, падрыхтаваны ў [[Мінск]]у ў Польскім інстытуце пралетарскай культуры Беларускай акадэміі навук; налічваў каля 60 тысяч слоў, быў часткова надрукаваны ў 1932 годзе, але ў 1933 годзе яго выданне было спынена. * [[Падручны польска-беларускі слоўнік]] — перакладны слоўнік пад рэдакцыяй [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Антаніны Абрэмбскай-Яблонскай]] і [[Мікалай Васільевіч Бірыла|Мікалая Бірылы]], выдадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1962 годзе; налічвае каля 40 тысяч слоў. * [[Польска-беларускі слоўнік (2004)]] — перакладны слоўнік [[Яўгенія Волкава|Яўгеніі Волкавай]] і [[Валянціна Авілава|Валянціны Авілавай]] пад рэдакцыяй [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзя Цыхуна]], выдадзены ў Мінску ў 2004 годзе; змяшчае звыш 40 тысяч слоў. == Гл. таксама == * [[Беларуска-польскі слоўнік]] {{Неадназначнасць}} 9p77v79qy0gz77eim9zh8fhb2mp35gs 5186895 5186892 2026-08-25T21:48:13Z АлесьНавіцкі90 162483 5186895 wikitext text/x-wiki '''Польска-беларускі слоўнік''' — двухмоўны [[перакладны слоўнік]] для перакладу з [[польская мова|польскай мовы]] на [[беларуская мова|беларускую мову]]. Назва можа адносіцца да наступных выданняў: * [[Польска-беларускі слоўнік (1932)]] — слоўнік, падрыхтаваны ў [[Мінск]]у ў Польскім інстытуце пралетарскай культуры Беларускай акадэміі навук; налічваў каля 60 тысяч слоў, быў часткова надрукаваны ў 1932 годзе, але ў 1933 годзе яго выданне было спынена. * [[Падручны польска-беларускі слоўнік]] — перакладны слоўнік пад рэдакцыяй [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Антаніны Абрэмбскай-Яблонскай]] і [[Мікалай Васілевіч Бірыла|Мікалая Бірылы]], выдадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1962 годзе; налічвае каля 40 тысяч слоў. * [[Польска-беларускі слоўнік (2004)]] — перакладны слоўнік [[Яўгенія Волкава|Яўгеніі Волкавай]] і [[Валянціна Авілава|Валянціны Авілавай]] пад рэдакцыяй [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзя Цыхуна]], выдадзены ў Мінску ў 2004 годзе; змяшчае звыш 40 тысяч слоў. == Гл. таксама == * [[Беларуска-польскі слоўнік]] {{Неадназначнасць}} 0jufovqwb8pgffwjpnzbu6e1f5hja4r 5186897 5186895 2026-08-25T21:52:04Z АлесьНавіцкі90 162483 5186897 wikitext text/x-wiki '''Польска-беларускі слоўнік''' — двухмоўны [[перакладны слоўнік]] для перакладу з [[польская мова|польскай мовы]] на [[беларуская мова|беларускую мову]]. Назва можа адносіцца да наступных выданняў: * [[Польска-беларускі слоўнік (1932)]] — слоўнік, падрыхтаваны ў [[Мінск]]у ў Польскім інстытуце пралетарскай культуры Беларускай акадэміі навук; налічваў каля 60 тысяч слоў, быў часткова надрукаваны ў 1932 годзе, але ў 1933 годзе яго выданне было спынена. * [[Падручны польска-беларускі слоўнік (1962)]] — перакладны слоўнік пад рэдакцыяй [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Антаніны Абрэмбскай-Яблонскай]] і [[Мікалай Васілевіч Бірыла|Мікалая Бірылы]], выдадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1962 годзе. * [[Польска-беларускі, беларуска-польскі слоўнік (1996)]] — двухбаковы беларуска-польскі і польска-беларускі слоўнік Тэрэсы Ясіньскай і Альберта Барташэвіча, выдадзены ў Варшаве выдавецтвам ''Wiedza Powszechna'' ў 1996 годзе; змяшчае каля 20 тысяч слоў і прыкладаў ужывання ў абедзвюх частках. У 2007 годзе выйшла другое, змененае выданне пад назвай ''Kieszonkowy słownik białorusko-polski, polsko-białoruski''. * [[Польска-беларускі слоўнік (2004)]] — перакладны слоўнік [[Яўгенія Волкава|Яўгеніі Волкавай]] і [[Валянціна Авілава|Валянціны Авілавай]] пад рэдакцыяй [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзя Цыхуна]], выдадзены ў Мінску ў 2004 годзе; змяшчае звыш 40 тысяч слоў. == Гл. таксама == * [[Беларуска-польскі слоўнік]] {{Неадназначнасць}} i35beczvcoz8cduy24ke26fjz19u4yz 0 813315 5186899 2026-08-25T21:52:32Z АлесьНавіцкі90 162483 АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Польска-беларускі, беларуска-польскі слоўнік]] у [[Польска-беларускі, беларуска-польскі слоўнік (1996)]]: Для аднастайнасці назваў слоўнікаў 5186899 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Польска-беларускі, беларуска-польскі слоўнік (1996)]] 4aed3hit0aqal6w293uxqy7hcx2u5we 0 813316 5186901 2026-08-25T21:53:22Z АлесьНавіцкі90 162483 АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Падручны польска-беларускі слоўнік]] у [[Падручны польска-беларускі слоўнік (1962)]]: Для аднастайнасці назваў слоўнікаў 5186901 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Падручны польска-беларускі слоўнік (1962)]] 9204pz6sckn1ornbnwhhrlnbeki72g7 0 813317 5186903 2026-08-25T21:57:15Z Ілля Касакоў 21245 Перасылае да [[Форвэртс]] 5186903 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Форвэртс]] m0o82671kd1wiyvrmcrpqmtkh5lmbb3 0 813318 5186904 2026-08-25T22:04:00Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю старонку-неадназначнасць. 5186904 wikitext text/x-wiki '''Беларуска-польскі слоўнік''' — двухмоўны [[перакладны слоўнік]] для перакладу з [[беларуская мова|беларускай мовы]] на [[польская мова|польскую мову]]. Назва можа адносіцца да наступных выданняў: * [[Падручны беларуска-польскі слоўнік]] — слоўнік [[Браніслаў Друцкі-Падбярэскі|Браніслава Друцкага-Падбярэскага]] пад рэдакцыяй В. Грышкевіча, выдадзены ў [[Вільнюс|Вільні]] ў 1929 годзе; змяшчае каля 15 тысяч беларускіх слоў, пададзеных кірыліцай і лацінкай. * [[Малы практычны слоўнік бізнесмена (1995)|«Малы практычны слоўнік бізнесмена: беларуска-польскі, польска-беларускі»]] ({{lang-pl|Mały praktyczny słownik biznesmena białorusko-polski i polsko-białoruski}}) — двухбаковы спецыялізаваны слоўнік Тэрэсы Ясіньскай-Сохі і Надзеі Панасюк, выдадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1995 годзе. * [[Польска-беларускі, беларуска-польскі слоўнік]] — двухбаковы слоўнік Тэрэсы Ясіньскай і Альберта Барташэвіча, упершыню выдадзены ў Варшаве ў 1996 годзе; абедзве часткі разам змяшчаюць каля 20 тысяч слоў. Другое, змененае і пашыранае выданне выйшла ў 2007 годзе пад назвай ''Kieszonkowy słownik białorusko-polski, polsko-białoruski''. * [[Слоўнік беларуска-польскі, польска-беларускі матэматычны школьны]] — двухбаковы тэрміналагічны слоўнік В. В. Мацюшэнкі, выдадзены ў [[Мінск]]у ў 1996 годзе; змяшчае каля 2 тысяч матэматычных тэрмінаў і фразеалагічных спалучэнняў. * [[Слоўнік для дзяцей беларуска-польскі, польска-беларускі]] — двухбаковы ілюстраваны тэматычны слоўнік Валерыі Ждановіч, выдадзены ў Мінску ў 2006 годзе. * [[Беларуска-польскі слоўнік (2012)]] ({{lang-pl|Słownik białorusko-polski}}) — беларуска-польскі слоўнік пад рэдакцыяй Тэрэсы Хыляк-Шрэдар, Ядвігі Глушкоўскай-Бабіцкай і Тэрэсы Ясіньскай-Сохі, выдадзены Кафедрай беларусістыкі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] ў 2012 годзе; змяшчае больш за 40 тысяч слоўнікавых артыкулаў. * [[Беларуска-польскі тэматычна-тэрміналагічны слоўнік]] — тэматычна-тэрміналагічны слоўнік, укладзены [[Лявон Баршчэўскі|Лявонам Баршчэўскім]] і выдадзены ў Мінску ў 2014 годзе; змяшчае больш за 40 тысяч слоў. == Гл. таксама == * [[Польска-беларускі слоўнік]] * [[Лексікаграфія]] * [[Беларускае мовазнаўства]] {{Неадназначнасць}} isppaw5x1p4j2xcc4bhwsrh1gpy7lkb 0 813319 5186911 2026-08-25T22:24:39Z АлесьНавіцкі90 162483 АлесьНавіцкі90 перайменаваў старонку [[Хабілітацыя]] у [[Габілітацыя]] па-над перасылкай: Слова рэдкае ў беларускай мове, але ўзята з нямецкай са старой лексікі, а там з лаціны. 5186911 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Габілітацыя]] 76p78nh7l6na7uniu1ypnz3n2xo6qmr 1 813320 5186912 2026-08-25T22:26:18Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Перайменаванне */ новы падраздзел 5186912 wikitext text/x-wiki == Перайменаванне == Пра перанос Хабілітацыя - Габілітацыя. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 01:26, 26 жніўня 2026 (+03) jd6egfic7p899sl73pq0sczd3dsup6g 5186913 5186912 2026-08-25T22:27:16Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Перайменаванне */ Адказ 5186913 wikitext text/x-wiki == Перайменаванне == Пра перанос Хабілітацыя - Габілітацыя. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 01:26, 26 жніўня 2026 (+03) :Ужо цяпер пошук па "габілітаваны" ў беларускай вікіпедыі дае больш вынікаў, чым "хабілітаваны". :У нарматыўных слоўніках слова пакуль няма. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 01:27, 26 жніўня 2026 (+03) cft1mh52s3yqf8qrdzkl5u1ipvwy3d3 5186983 5186913 2026-08-26T06:12:17Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Хабілітацыя]] у [[Размовы:Габілітацыя]]: Вырашэнне неадназначнасці 5186913 wikitext text/x-wiki == Перайменаванне == Пра перанос Хабілітацыя - Габілітацыя. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 01:26, 26 жніўня 2026 (+03) :Ужо цяпер пошук па "габілітаваны" ў беларускай вікіпедыі дае больш вынікаў, чым "хабілітаваны". :У нарматыўных слоўніках слова пакуль няма. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 01:27, 26 жніўня 2026 (+03) cft1mh52s3yqf8qrdzkl5u1ipvwy3d3 5186986 5186983 2026-08-26T06:18:00Z Ueschar 151377 /* Перайменаванне */ Адказ 5186986 wikitext text/x-wiki == Перайменаванне == Пра перанос Хабілітацыя - Габілітацыя. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 01:26, 26 жніўня 2026 (+03) :Ужо цяпер пошук па "габілітаваны" ў беларускай вікіпедыі дае больш вынікаў, чым "хабілітаваны". :У нарматыўных слоўніках слова пакуль няма. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 01:27, 26 жніўня 2026 (+03) :Канкрэтна слова "габілітацыя", але ёсць "габлілітаваны", у гэтых артыкулах з [https://verbum.by/?q=%D0%B3%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B БелЭн] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:18, 26 жніўня 2026 (+03) g0lrbmfmtklbzoe4rm65elv4rcu6l7y 5186987 5186986 2026-08-26T06:18:38Z Ueschar 151377 /* Перайменаванне */ 5186987 wikitext text/x-wiki == Перайменаванне == Пра перанос Хабілітацыя - Габілітацыя. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 01:26, 26 жніўня 2026 (+03) :Ужо цяпер пошук па "габілітаваны" ў беларускай вікіпедыі дае больш вынікаў, чым "хабілітаваны". :У нарматыўных слоўніках слова пакуль няма. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 01:27, 26 жніўня 2026 (+03) :Канкрэтна слова "габілітацыя", але ёсць "габілітаваны", у гэтых артыкулах з [https://verbum.by/?q=%D0%B3%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B БелЭн] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:18, 26 жніўня 2026 (+03) pyky2csnzvewwsg3k2izz4y6ipohjgf 5187051 5186987 2026-08-26T10:00:15Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Перайменаванне */ Адказ 5187051 wikitext text/x-wiki == Перайменаванне == Пра перанос Хабілітацыя - Габілітацыя. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 01:26, 26 жніўня 2026 (+03) :Ужо цяпер пошук па "габілітаваны" ў беларускай вікіпедыі дае больш вынікаў, чым "хабілітаваны". :У нарматыўных слоўніках слова пакуль няма. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 01:27, 26 жніўня 2026 (+03) :Канкрэтна слова "габілітацыя", але ёсць "габілітаваны", у гэтых артыкулах з [https://verbum.by/?q=%D0%B3%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B БелЭн] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:18, 26 жніўня 2026 (+03) ::Так, слушна. У БелЭн ёсць цэлы шэраг габілітаваных дактароў (у тым ліку беларус), няма "хабілітаваных". Словы аднакарэнныя, таму і "Габілітацыя". [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 13:00, 26 жніўня 2026 (+03) mi8sq6flp7ar00qtvhbdz88se357awx 0 813321 5186917 2026-08-25T22:49:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Пераклад артыкула [[:ru:Учительский институт в Вильне (христианский)]] з дапаўненнямі 5186917 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Віленскі настаўніцкі інстытут |Арыгінал = {{lang-ru|Виленский учительский институт}} |Лагатып = |Выява = |Подпіс = |Тып = [[Настаўніцкі інстытут]] |Заснаваны = 1875 |Зачынены = |Дырэктар = |Адрас = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, [[Віленская губерня]], [[Вільня]] }} '''Ві́ленскі настаўні́цкі інстыту́т''' (хрысціянскі) — сярэдняя спецыяльная педагагічная навучальная ўстанова, якая размяшчалася на тэрыторыі [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Адкрыты ў [[Вільня|Вільні]] ў 1875 годзе. == Гісторыя == У красавіку 1863 года князь [[Аляксандр Прахоравіч Шырынскі-Шыхматаў]] прапанаваў стварыць у Віленскай навучальнай акрузе дзве настаўніцкія семінарыі, адну з якіх планавалася адкрыць у [[Маладзечна|Маладзечне]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У кожнай з іх павінна было займацца па 30 чалавек з ліку дзяцей праваслаўных беларускіх і літоўскіх сялян. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] пагадзілася фінансаваць гэтыя ўстановы, аднак генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі]] праект не падтрымаў. Ён жадаў, каб у такіх установах працавалі пераважна праваслаўныя святары і выхаванцы духоўных семінарый, прычым не мясцовыя, якія, на яго думку, «апалячыліся», а выкліканыя з Цэнтральнай Расіі. З-за палітычных і бюракратычных затрымак першым настаўніцкім інстытутам у акрузе стаў [[Віленскі яўрэйскі настаўніцкі інстытут]], які пачаў дзейнічаць у 1873 годзе. Гэта была недзяржаўная ўстанова, і паступленне ў яе для хрысціян было закрыта па канфесійнай прыкмеце. Адкрыццё дзяржаўнага хрысціянскага Віленскага настаўніцкага інстытута адбылося ў 1875 годзе (паводле некаторых звестак працэс завяршыўся толькі ў 1876 годзе). Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] інстытут быў эвакуіраваны ў [[Самара|Самару]], дзе арганізацыйна быў далучаны да [[Самарскі настаўніцкі інстытут|Самарскага настаўніцкага інстытута]]<ref name="Grushova">{{cite web|url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510|title=История женского образовательного движения в России, Беларуси и Германии|author=Грушова Л. Д.|date=2003-11-28|lang=ru|accessdate=2026-08-25}}</ref>. == Вучэбны працэс == На стацыянарнае дзённае навучанне ў інстытут прымаліся выключна мужчыны праваслаўнага веравызнання. Жанчынам давалася права здаваць экзамены на права вядзення выкладчыцкай працы толькі экстэрнам. Інстытут рыхтаваў кадры для гарадскіх вучылішчаў Вільні і іншых буйных гарадоў навучальнай акругі. Аднак з-за таго, што статус «гарадскіх» атрымала толькі трэцяя частка павятовых вучылішчаў, патэнцыял інстытута выкарыстоўваўся толькі на 30—40 %, і ўстанова выпускала не больш за 10—15 настаўнікаў у год<ref name="Grushova"/>. Уласных будынкаў інстытут не меў і размяшчаўся ў арэндных дамах. Паводле справаздачы дырэктара за 1877 год, памяшканне Віленскага настаўніцкага інстытута было вельмі зручным у гігіенічных і педагагічных адносінах, класы былі светлымі і прасторнымі, са штучнай вентыляцыяй паветра. Пазней установа размяшчалася ў каменным будынку, які належаў гораду і арандаваўся за 4300 рублёў у год<ref name="Ostroga">{{Артыкул |аўтар=Острога В. М. |загаловак=Преподаватели учительских институтов Виленского учебного округа (вторая половина XIX – начало XX в.) |выданне=Труды БГТУ. Серия 6. История, философия |год=2020 |нумар=1 |старонкі=21–26}}</ref>. Згодна з раскладам на 1912/1913 навучальны год, кожны дзень у кожным класе праводзілася па 5 урокаў працягласцю 55 хвілін. Заняткі пачыналіся ў 8:30 раніцы. Вучэбная нагрузка выкладчыкаў была рознай: выкладчык алгебры і геаметрыі Пятосін вёў 15 урокаў у тыдзень, рускай мовы Шастоў — 14, прыродазнаўства і фізікі Мароўскі — 13, гісторыі і геаграфіі Чачкоўскі — 11, чарчэння і малявання Южанін — 10 урокаў. Значна меншую нагрузку мелі выкладчыкі педагогікі і Закона Божага (па 4 ўрокі), а таксама спеваў і гімнастыкі (2 ўрокі). Штодзённа пасля асноўных заняткаў для жадаючых выкладалася нямецкая мова. Акрамя гэтага, выкладчыкі з'яўляліся кіраўнікамі практыкі ў прымацаваным да інстытута гарадскім вучылішчы<ref name="Ostroga"/>. == Дырэктары == Першым дырэктарам інстытута з 1 ліпеня 1875 года стаў этнограф і гісторык [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]]. У 1884 годзе яго выслалі ў Сярэднюю Азію, дзе ён узначаліў [[Туркестанская настаўніцкая семінарыя|Туркестанскую настаўніцкую семінарыю]]. З 1 жніўня 1884 года дырэктарам быў прызначаны стацкі саветнік Міхаіл Архіпавіч Дураў. З 1 ліпеня 1891 года ўстанову ўзначальваў стацкі саветнік [[Віктар (Богаяўленскі)|Усевалад Сямёнавіч Богаяўленскі]], а з 23 верасня 1913 года — сапраўдны стацкі саветнік [[Васіль Пятровіч Спаскі]]. == Вядомыя выпускнікі == * [[Іосіф Пятровіч Каранеўскі]] — савецкі вучоны-педагог, [[Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|рэктар]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], правамайсны член [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]. * [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч]] — беларускі вучоны-мовазнавец, арганізатар і першы старшыня Інстытута беларускай культуры, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сірачынскі]] — вучоны-фізік, [[Герой Працы]]. * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў]] — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія інстытуты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Вільня]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1875 годзе]] a8mfeayuc3po3p0jf2m3gmmi3ksqgtx 5186918 5186917 2026-08-25T22:49:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186918 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Віленскі настаўніцкі інстытут |Арыгінал = {{lang-ru|Виленский учительский институт}} |Лагатып = |Выява = |Подпіс = |Тып = [[Настаўніцкі інстытут]] |Заснаваны = 1875 |Зачынены = |Дырэктар = |Адрас = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, [[Віленская губерня]], [[Вільня]] }} '''Ві́ленскі настаўні́цкі інстыту́т''' — сярэдняя спецыяльная педагагічная навучальная ўстанова, якая размяшчалася на тэрыторыі [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Адкрыты ў [[Вільня|Вільні]] ў 1875 годзе. == Гісторыя == У красавіку 1863 года князь [[Аляксандр Прахоравіч Шырынскі-Шыхматаў]] прапанаваў стварыць у Віленскай навучальнай акрузе дзве настаўніцкія семінарыі, адну з якіх планавалася адкрыць у [[Маладзечна|Маладзечне]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У кожнай з іх павінна было займацца па 30 чалавек з ліку дзяцей праваслаўных беларускіх і літоўскіх сялян. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] пагадзілася фінансаваць гэтыя ўстановы, аднак генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі]] праект не падтрымаў. Ён жадаў, каб у такіх установах працавалі пераважна праваслаўныя святары і выхаванцы духоўных семінарый, прычым не мясцовыя, якія, на яго думку, «апалячыліся», а выкліканыя з Цэнтральнай Расіі. З-за палітычных і бюракратычных затрымак першым настаўніцкім інстытутам у акрузе стаў [[Віленскі яўрэйскі настаўніцкі інстытут]], які пачаў дзейнічаць у 1873 годзе. Гэта была недзяржаўная ўстанова, і паступленне ў яе для хрысціян было закрыта па канфесійнай прыкмеце. Адкрыццё дзяржаўнага хрысціянскага Віленскага настаўніцкага інстытута адбылося ў 1875 годзе (паводле некаторых звестак працэс завяршыўся толькі ў 1876 годзе). Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] інстытут быў эвакуіраваны ў [[Самара|Самару]], дзе арганізацыйна быў далучаны да [[Самарскі настаўніцкі інстытут|Самарскага настаўніцкага інстытута]]<ref name="Grushova">{{cite web|url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510|title=История женского образовательного движения в России, Беларуси и Германии|author=Грушова Л. Д.|date=2003-11-28|lang=ru|accessdate=2026-08-25}}</ref>. == Вучэбны працэс == На стацыянарнае дзённае навучанне ў інстытут прымаліся выключна мужчыны праваслаўнага веравызнання. Жанчынам давалася права здаваць экзамены на права вядзення выкладчыцкай працы толькі экстэрнам. Інстытут рыхтаваў кадры для гарадскіх вучылішчаў Вільні і іншых буйных гарадоў навучальнай акругі. Аднак з-за таго, што статус «гарадскіх» атрымала толькі трэцяя частка павятовых вучылішчаў, патэнцыял інстытута выкарыстоўваўся толькі на 30—40 %, і ўстанова выпускала не больш за 10—15 настаўнікаў у год<ref name="Grushova"/>. Уласных будынкаў інстытут не меў і размяшчаўся ў арэндных дамах. Паводле справаздачы дырэктара за 1877 год, памяшканне Віленскага настаўніцкага інстытута было вельмі зручным у гігіенічных і педагагічных адносінах, класы былі светлымі і прасторнымі, са штучнай вентыляцыяй паветра. Пазней установа размяшчалася ў каменным будынку, які належаў гораду і арандаваўся за 4300 рублёў у год<ref name="Ostroga">{{Артыкул |аўтар=Острога В. М. |загаловак=Преподаватели учительских институтов Виленского учебного округа (вторая половина XIX – начало XX в.) |выданне=Труды БГТУ. Серия 6. История, философия |год=2020 |нумар=1 |старонкі=21–26}}</ref>. Згодна з раскладам на 1912/1913 навучальны год, кожны дзень у кожным класе праводзілася па 5 урокаў працягласцю 55 хвілін. Заняткі пачыналіся ў 8:30 раніцы. Вучэбная нагрузка выкладчыкаў была рознай: выкладчык алгебры і геаметрыі Пятосін вёў 15 урокаў у тыдзень, рускай мовы Шастоў — 14, прыродазнаўства і фізікі Мароўскі — 13, гісторыі і геаграфіі Чачкоўскі — 11, чарчэння і малявання Южанін — 10 урокаў. Значна меншую нагрузку мелі выкладчыкі педагогікі і Закона Божага (па 4 ўрокі), а таксама спеваў і гімнастыкі (2 ўрокі). Штодзённа пасля асноўных заняткаў для жадаючых выкладалася нямецкая мова. Акрамя гэтага, выкладчыкі з’яўляліся кіраўнікамі практыкі ў прымацаваным да інстытута гарадскім вучылішчы<ref name="Ostroga"/>. == Дырэктары == Першым дырэктарам інстытута з 1 ліпеня 1875 года стаў этнограф і гісторык [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]]. У 1884 годзе яго выслалі ў Сярэднюю Азію, дзе ён узначаліў [[Туркестанская настаўніцкая семінарыя|Туркестанскую настаўніцкую семінарыю]]. З 1 жніўня 1884 года дырэктарам быў прызначаны стацкі саветнік Міхаіл Архіпавіч Дураў. З 1 ліпеня 1891 года ўстанову ўзначальваў стацкі саветнік [[Віктар (Богаяўленскі)|Усевалад Сямёнавіч Богаяўленскі]], а з 23 верасня 1913 года — сапраўдны стацкі саветнік [[Васіль Пятровіч Спаскі]]. == Вядомыя выпускнікі == * [[Іосіф Пятровіч Каранеўскі]] — савецкі вучоны-педагог, [[Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|рэктар]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], правамайсны член [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]. * [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч]] — беларускі вучоны-мовазнавец, арганізатар і першы старшыня Інстытута беларускай культуры, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сірачынскі]] — вучоны-фізік, [[Герой Працы]]. * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў]] — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія інстытуты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Вільня]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1875 годзе]] 2au7uvtbbmskdq4z28v7hejf8s5o8g8 5186920 5186918 2026-08-25T22:51:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Дырэктары */ 5186920 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Віленскі настаўніцкі інстытут |Арыгінал = {{lang-ru|Виленский учительский институт}} |Лагатып = |Выява = |Подпіс = |Тып = [[Настаўніцкі інстытут]] |Заснаваны = 1875 |Зачынены = |Дырэктар = |Адрас = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, [[Віленская губерня]], [[Вільня]] }} '''Ві́ленскі настаўні́цкі інстыту́т''' — сярэдняя спецыяльная педагагічная навучальная ўстанова, якая размяшчалася на тэрыторыі [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Адкрыты ў [[Вільня|Вільні]] ў 1875 годзе. == Гісторыя == У красавіку 1863 года князь [[Аляксандр Прахоравіч Шырынскі-Шыхматаў]] прапанаваў стварыць у Віленскай навучальнай акрузе дзве настаўніцкія семінарыі, адну з якіх планавалася адкрыць у [[Маладзечна|Маладзечне]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У кожнай з іх павінна было займацца па 30 чалавек з ліку дзяцей праваслаўных беларускіх і літоўскіх сялян. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] пагадзілася фінансаваць гэтыя ўстановы, аднак генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі]] праект не падтрымаў. Ён жадаў, каб у такіх установах працавалі пераважна праваслаўныя святары і выхаванцы духоўных семінарый, прычым не мясцовыя, якія, на яго думку, «апалячыліся», а выкліканыя з Цэнтральнай Расіі. З-за палітычных і бюракратычных затрымак першым настаўніцкім інстытутам у акрузе стаў [[Віленскі яўрэйскі настаўніцкі інстытут]], які пачаў дзейнічаць у 1873 годзе. Гэта была недзяржаўная ўстанова, і паступленне ў яе для хрысціян было закрыта па канфесійнай прыкмеце. Адкрыццё дзяржаўнага хрысціянскага Віленскага настаўніцкага інстытута адбылося ў 1875 годзе (паводле некаторых звестак працэс завяршыўся толькі ў 1876 годзе). Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] інстытут быў эвакуіраваны ў [[Самара|Самару]], дзе арганізацыйна быў далучаны да [[Самарскі настаўніцкі інстытут|Самарскага настаўніцкага інстытута]]<ref name="Grushova">{{cite web|url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510|title=История женского образовательного движения в России, Беларуси и Германии|author=Грушова Л. Д.|date=2003-11-28|lang=ru|accessdate=2026-08-25}}</ref>. == Вучэбны працэс == На стацыянарнае дзённае навучанне ў інстытут прымаліся выключна мужчыны праваслаўнага веравызнання. Жанчынам давалася права здаваць экзамены на права вядзення выкладчыцкай працы толькі экстэрнам. Інстытут рыхтаваў кадры для гарадскіх вучылішчаў Вільні і іншых буйных гарадоў навучальнай акругі. Аднак з-за таго, што статус «гарадскіх» атрымала толькі трэцяя частка павятовых вучылішчаў, патэнцыял інстытута выкарыстоўваўся толькі на 30—40 %, і ўстанова выпускала не больш за 10—15 настаўнікаў у год<ref name="Grushova"/>. Уласных будынкаў інстытут не меў і размяшчаўся ў арэндных дамах. Паводле справаздачы дырэктара за 1877 год, памяшканне Віленскага настаўніцкага інстытута было вельмі зручным у гігіенічных і педагагічных адносінах, класы былі светлымі і прасторнымі, са штучнай вентыляцыяй паветра. Пазней установа размяшчалася ў каменным будынку, які належаў гораду і арандаваўся за 4300 рублёў у год<ref name="Ostroga">{{Артыкул |аўтар=Острога В. М. |загаловак=Преподаватели учительских институтов Виленского учебного округа (вторая половина XIX – начало XX в.) |выданне=Труды БГТУ. Серия 6. История, философия |год=2020 |нумар=1 |старонкі=21–26}}</ref>. Згодна з раскладам на 1912/1913 навучальны год, кожны дзень у кожным класе праводзілася па 5 урокаў працягласцю 55 хвілін. Заняткі пачыналіся ў 8:30 раніцы. Вучэбная нагрузка выкладчыкаў была рознай: выкладчык алгебры і геаметрыі Пятосін вёў 15 урокаў у тыдзень, рускай мовы Шастоў — 14, прыродазнаўства і фізікі Мароўскі — 13, гісторыі і геаграфіі Чачкоўскі — 11, чарчэння і малявання Южанін — 10 урокаў. Значна меншую нагрузку мелі выкладчыкі педагогікі і Закона Божага (па 4 ўрокі), а таксама спеваў і гімнастыкі (2 ўрокі). Штодзённа пасля асноўных заняткаў для жадаючых выкладалася нямецкая мова. Акрамя гэтага, выкладчыкі з’яўляліся кіраўнікамі практыкі ў прымацаваным да інстытута гарадскім вучылішчы<ref name="Ostroga"/>. == Дырэктары == Першым дырэктарам інстытута з 1 ліпеня 1875 года стаў этнограф і гісторык [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]]. У 1884 годзе яго выслалі ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]], дзе ён узначаліў [[Туркестанская настаўніцкая семінарыя|Туркестанскую настаўніцкую семінарыю]]. З 1 жніўня 1884 года дырэктарам быў прызначаны стацкі саветнік [[Міхаіл Архіпавіч Дураў]]. З 1 ліпеня 1891 года ўстанову ўзначальваў стацкі саветнік [[Віктар (Богаяўленскі)|Усевалад Сямёнавіч Богаяўленскі]], а з 23 верасня 1913 года — сапраўдны стацкі саветнік [[Васіль Пятровіч Спаскі]]. == Вядомыя выпускнікі == * [[Іосіф Пятровіч Каранеўскі]] — беларускі педагог, [[Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|рэктар]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], правадзейны член [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]. * [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч]] — беларускі вучоны-мовазнавец, арганізатар і першы старшыня Інстытута беларускай культуры, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сірачынскі]] — беларускі вучоны-фізік, Герой Працы. * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў]] — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія інстытуты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Вільня]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1875 годзе]] 7znfjc1tqn3rlrzx3eqmyeb27junybo 5186921 5186920 2026-08-25T22:52:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1875 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1875 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5186921 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Віленскі настаўніцкі інстытут |Арыгінал = {{lang-ru|Виленский учительский институт}} |Лагатып = |Выява = |Подпіс = |Тып = [[Настаўніцкі інстытут]] |Заснаваны = 1875 |Зачынены = |Дырэктар = |Адрас = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, [[Віленская губерня]], [[Вільня]] }} '''Ві́ленскі настаўні́цкі інстыту́т''' — сярэдняя спецыяльная педагагічная навучальная ўстанова, якая размяшчалася на тэрыторыі [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Адкрыты ў [[Вільня|Вільні]] ў 1875 годзе. == Гісторыя == У красавіку 1863 года князь [[Аляксандр Прахоравіч Шырынскі-Шыхматаў]] прапанаваў стварыць у Віленскай навучальнай акрузе дзве настаўніцкія семінарыі, адну з якіх планавалася адкрыць у [[Маладзечна|Маладзечне]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У кожнай з іх павінна было займацца па 30 чалавек з ліку дзяцей праваслаўных беларускіх і літоўскіх сялян. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] пагадзілася фінансаваць гэтыя ўстановы, аднак генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі]] праект не падтрымаў. Ён жадаў, каб у такіх установах працавалі пераважна праваслаўныя святары і выхаванцы духоўных семінарый, прычым не мясцовыя, якія, на яго думку, «апалячыліся», а выкліканыя з Цэнтральнай Расіі. З-за палітычных і бюракратычных затрымак першым настаўніцкім інстытутам у акрузе стаў [[Віленскі яўрэйскі настаўніцкі інстытут]], які пачаў дзейнічаць у 1873 годзе. Гэта была недзяржаўная ўстанова, і паступленне ў яе для хрысціян было закрыта па канфесійнай прыкмеце. Адкрыццё дзяржаўнага хрысціянскага Віленскага настаўніцкага інстытута адбылося ў 1875 годзе (паводле некаторых звестак працэс завяршыўся толькі ў 1876 годзе). Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] інстытут быў эвакуіраваны ў [[Самара|Самару]], дзе арганізацыйна быў далучаны да [[Самарскі настаўніцкі інстытут|Самарскага настаўніцкага інстытута]]<ref name="Grushova">{{cite web|url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510|title=История женского образовательного движения в России, Беларуси и Германии|author=Грушова Л. Д.|date=2003-11-28|lang=ru|accessdate=2026-08-25}}</ref>. == Вучэбны працэс == На стацыянарнае дзённае навучанне ў інстытут прымаліся выключна мужчыны праваслаўнага веравызнання. Жанчынам давалася права здаваць экзамены на права вядзення выкладчыцкай працы толькі экстэрнам. Інстытут рыхтаваў кадры для гарадскіх вучылішчаў Вільні і іншых буйных гарадоў навучальнай акругі. Аднак з-за таго, што статус «гарадскіх» атрымала толькі трэцяя частка павятовых вучылішчаў, патэнцыял інстытута выкарыстоўваўся толькі на 30—40 %, і ўстанова выпускала не больш за 10—15 настаўнікаў у год<ref name="Grushova"/>. Уласных будынкаў інстытут не меў і размяшчаўся ў арэндных дамах. Паводле справаздачы дырэктара за 1877 год, памяшканне Віленскага настаўніцкага інстытута было вельмі зручным у гігіенічных і педагагічных адносінах, класы былі светлымі і прасторнымі, са штучнай вентыляцыяй паветра. Пазней установа размяшчалася ў каменным будынку, які належаў гораду і арандаваўся за 4300 рублёў у год<ref name="Ostroga">{{Артыкул |аўтар=Острога В. М. |загаловак=Преподаватели учительских институтов Виленского учебного округа (вторая половина XIX – начало XX в.) |выданне=Труды БГТУ. Серия 6. История, философия |год=2020 |нумар=1 |старонкі=21–26}}</ref>. Згодна з раскладам на 1912/1913 навучальны год, кожны дзень у кожным класе праводзілася па 5 урокаў працягласцю 55 хвілін. Заняткі пачыналіся ў 8:30 раніцы. Вучэбная нагрузка выкладчыкаў была рознай: выкладчык алгебры і геаметрыі Пятосін вёў 15 урокаў у тыдзень, рускай мовы Шастоў — 14, прыродазнаўства і фізікі Мароўскі — 13, гісторыі і геаграфіі Чачкоўскі — 11, чарчэння і малявання Южанін — 10 урокаў. Значна меншую нагрузку мелі выкладчыкі педагогікі і Закона Божага (па 4 ўрокі), а таксама спеваў і гімнастыкі (2 ўрокі). Штодзённа пасля асноўных заняткаў для жадаючых выкладалася нямецкая мова. Акрамя гэтага, выкладчыкі з’яўляліся кіраўнікамі практыкі ў прымацаваным да інстытута гарадскім вучылішчы<ref name="Ostroga"/>. == Дырэктары == Першым дырэктарам інстытута з 1 ліпеня 1875 года стаў этнограф і гісторык [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]]. У 1884 годзе яго выслалі ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]], дзе ён узначаліў [[Туркестанская настаўніцкая семінарыя|Туркестанскую настаўніцкую семінарыю]]. З 1 жніўня 1884 года дырэктарам быў прызначаны стацкі саветнік [[Міхаіл Архіпавіч Дураў]]. З 1 ліпеня 1891 года ўстанову ўзначальваў стацкі саветнік [[Віктар (Богаяўленскі)|Усевалад Сямёнавіч Богаяўленскі]], а з 23 верасня 1913 года — сапраўдны стацкі саветнік [[Васіль Пятровіч Спаскі]]. == Вядомыя выпускнікі == * [[Іосіф Пятровіч Каранеўскі]] — беларускі педагог, [[Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|рэктар]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], правадзейны член [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]. * [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч]] — беларускі вучоны-мовазнавец, арганізатар і першы старшыня Інстытута беларускай культуры, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сірачынскі]] — беларускі вучоны-фізік, Герой Працы. * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў]] — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія інстытуты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Вільня]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1875 годзе]] hazca4ag9jmzoma439ldbclboh83mh4 5186922 5186921 2026-08-25T22:52:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]]; ±[[Катэгорыя:Вільня]]→[[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Вільні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5186922 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Віленскі настаўніцкі інстытут |Арыгінал = {{lang-ru|Виленский учительский институт}} |Лагатып = |Выява = |Подпіс = |Тып = [[Настаўніцкі інстытут]] |Заснаваны = 1875 |Зачынены = |Дырэктар = |Адрас = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, [[Віленская губерня]], [[Вільня]] }} '''Ві́ленскі настаўні́цкі інстыту́т''' — сярэдняя спецыяльная педагагічная навучальная ўстанова, якая размяшчалася на тэрыторыі [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Адкрыты ў [[Вільня|Вільні]] ў 1875 годзе. == Гісторыя == У красавіку 1863 года князь [[Аляксандр Прахоравіч Шырынскі-Шыхматаў]] прапанаваў стварыць у Віленскай навучальнай акрузе дзве настаўніцкія семінарыі, адну з якіх планавалася адкрыць у [[Маладзечна|Маладзечне]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У кожнай з іх павінна было займацца па 30 чалавек з ліку дзяцей праваслаўных беларускіх і літоўскіх сялян. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] пагадзілася фінансаваць гэтыя ўстановы, аднак генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі]] праект не падтрымаў. Ён жадаў, каб у такіх установах працавалі пераважна праваслаўныя святары і выхаванцы духоўных семінарый, прычым не мясцовыя, якія, на яго думку, «апалячыліся», а выкліканыя з Цэнтральнай Расіі. З-за палітычных і бюракратычных затрымак першым настаўніцкім інстытутам у акрузе стаў [[Віленскі яўрэйскі настаўніцкі інстытут]], які пачаў дзейнічаць у 1873 годзе. Гэта была недзяржаўная ўстанова, і паступленне ў яе для хрысціян было закрыта па канфесійнай прыкмеце. Адкрыццё дзяржаўнага хрысціянскага Віленскага настаўніцкага інстытута адбылося ў 1875 годзе (паводле некаторых звестак працэс завяршыўся толькі ў 1876 годзе). Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] інстытут быў эвакуіраваны ў [[Самара|Самару]], дзе арганізацыйна быў далучаны да [[Самарскі настаўніцкі інстытут|Самарскага настаўніцкага інстытута]]<ref name="Grushova">{{cite web|url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510|title=История женского образовательного движения в России, Беларуси и Германии|author=Грушова Л. Д.|date=2003-11-28|lang=ru|accessdate=2026-08-25}}</ref>. == Вучэбны працэс == На стацыянарнае дзённае навучанне ў інстытут прымаліся выключна мужчыны праваслаўнага веравызнання. Жанчынам давалася права здаваць экзамены на права вядзення выкладчыцкай працы толькі экстэрнам. Інстытут рыхтаваў кадры для гарадскіх вучылішчаў Вільні і іншых буйных гарадоў навучальнай акругі. Аднак з-за таго, што статус «гарадскіх» атрымала толькі трэцяя частка павятовых вучылішчаў, патэнцыял інстытута выкарыстоўваўся толькі на 30—40 %, і ўстанова выпускала не больш за 10—15 настаўнікаў у год<ref name="Grushova"/>. Уласных будынкаў інстытут не меў і размяшчаўся ў арэндных дамах. Паводле справаздачы дырэктара за 1877 год, памяшканне Віленскага настаўніцкага інстытута было вельмі зручным у гігіенічных і педагагічных адносінах, класы былі светлымі і прасторнымі, са штучнай вентыляцыяй паветра. Пазней установа размяшчалася ў каменным будынку, які належаў гораду і арандаваўся за 4300 рублёў у год<ref name="Ostroga">{{Артыкул |аўтар=Острога В. М. |загаловак=Преподаватели учительских институтов Виленского учебного округа (вторая половина XIX – начало XX в.) |выданне=Труды БГТУ. Серия 6. История, философия |год=2020 |нумар=1 |старонкі=21–26}}</ref>. Згодна з раскладам на 1912/1913 навучальны год, кожны дзень у кожным класе праводзілася па 5 урокаў працягласцю 55 хвілін. Заняткі пачыналіся ў 8:30 раніцы. Вучэбная нагрузка выкладчыкаў была рознай: выкладчык алгебры і геаметрыі Пятосін вёў 15 урокаў у тыдзень, рускай мовы Шастоў — 14, прыродазнаўства і фізікі Мароўскі — 13, гісторыі і геаграфіі Чачкоўскі — 11, чарчэння і малявання Южанін — 10 урокаў. Значна меншую нагрузку мелі выкладчыкі педагогікі і Закона Божага (па 4 ўрокі), а таксама спеваў і гімнастыкі (2 ўрокі). Штодзённа пасля асноўных заняткаў для жадаючых выкладалася нямецкая мова. Акрамя гэтага, выкладчыкі з’яўляліся кіраўнікамі практыкі ў прымацаваным да інстытута гарадскім вучылішчы<ref name="Ostroga"/>. == Дырэктары == Першым дырэктарам інстытута з 1 ліпеня 1875 года стаў этнограф і гісторык [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]]. У 1884 годзе яго выслалі ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]], дзе ён узначаліў [[Туркестанская настаўніцкая семінарыя|Туркестанскую настаўніцкую семінарыю]]. З 1 жніўня 1884 года дырэктарам быў прызначаны стацкі саветнік [[Міхаіл Архіпавіч Дураў]]. З 1 ліпеня 1891 года ўстанову ўзначальваў стацкі саветнік [[Віктар (Богаяўленскі)|Усевалад Сямёнавіч Богаяўленскі]], а з 23 верасня 1913 года — сапраўдны стацкі саветнік [[Васіль Пятровіч Спаскі]]. == Вядомыя выпускнікі == * [[Іосіф Пятровіч Каранеўскі]] — беларускі педагог, [[Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|рэктар]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], правадзейны член [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]. * [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч]] — беларускі вучоны-мовазнавец, арганізатар і першы старшыня Інстытута беларускай культуры, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сірачынскі]] — беларускі вучоны-фізік, Герой Працы. * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў]] — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія інстытуты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1875 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 6qusj31ghkyigrg8cjgizmnhqqhgdf2 5186931 5186922 2026-08-25T23:05:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186931 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Віленскі настаўніцкі інстытут |Арыгінал = {{lang-ru|Виленский учительский институт}} |Лагатып = |Выява = |Подпіс = |Тып = [[Настаўніцкі інстытут]] |Заснаваны = 1875 |Зачынены = |Дырэктар = |Адрас = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, [[Віленская губерня]], [[Вільня]] }} '''Ві́ленскі настаўні́цкі інстыту́т''' — сярэдняя спецыяльная педагагічная навучальная ўстанова, якая размяшчалася на тэрыторыі [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Адкрыты ў [[Вільня|Вільні]] ў 1875 годзе. == Гісторыя == У красавіку 1863 года князь [[Аляксандр Прахоравіч Шырынскі-Шыхматаў]] прапанаваў стварыць у Віленскай навучальнай акрузе дзве настаўніцкія семінарыі, адну з якіх планавалася адкрыць у [[Маладзечна|Маладзечне]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У кожнай з іх павінна было займацца па 30 чалавек з ліку дзяцей праваслаўных беларускіх і літоўскіх сялян. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] пагадзілася фінансаваць гэтыя ўстановы, аднак генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі]] праект не падтрымаў. Ён жадаў, каб у такіх установах працавалі пераважна праваслаўныя святары і выхаванцы духоўных семінарый, прычым не мясцовыя, якія, на яго думку, «апалячыліся», а выкліканыя з Цэнтральнай Расіі. З-за палітычных і бюракратычных затрымак першым настаўніцкім інстытутам у акрузе стаў [[Віленскі яўрэйскі настаўніцкі інстытут]], які пачаў дзейнічаць у 1873 годзе. Гэта была недзяржаўная ўстанова, і паступленне ў яе для хрысціян было закрыта па канфесійнай прыкмеце. Адкрыццё дзяржаўнага хрысціянскага Віленскага настаўніцкага інстытута адбылося ў 1875 годзе (паводле некаторых звестак працэс завяршыўся толькі ў 1876 годзе). Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] інстытут быў эвакуіраваны ў [[Самара|Самару]], дзе арганізацыйна быў далучаны да [[Самарскі настаўніцкі інстытут|Самарскага настаўніцкага інстытута]]<ref name="Grushova">{{cite web|url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510|title=История женского образовательного движения в России, Беларуси и Германии|author=Грушова Л. Д.|date=2003-11-28|lang=ru|accessdate=2026-08-25}}</ref>. == Вучэбны працэс == На стацыянарнае дзённае навучанне ў інстытут прымаліся выключна мужчыны праваслаўнага веравызнання. Жанчынам давалася права здаваць экзамены на права вядзення выкладчыцкай працы толькі экстэрнам. Інстытут рыхтаваў кадры для гарадскіх вучылішчаў Вільні і іншых буйных гарадоў навучальнай акругі. Аднак з-за таго, што статус «гарадскіх» атрымала толькі трэцяя частка павятовых вучылішчаў, патэнцыял інстытута выкарыстоўваўся толькі на 30—40 %, і ўстанова выпускала не больш за 10—15 настаўнікаў у год<ref name="Grushova"/>. Уласных будынкаў інстытут не меў і размяшчаўся ў арэндных дамах. Паводле справаздачы дырэктара за 1877 год, памяшканне Віленскага настаўніцкага інстытута было вельмі зручным у гігіенічных і педагагічных адносінах, класы былі светлымі і прасторнымі, са штучнай вентыляцыяй паветра. Пазней установа размяшчалася ў каменным будынку, які належаў гораду і арандаваўся за 4300 рублёў у год<ref name="Ostroga">{{Артыкул |аўтар=Острога В. М. |загаловак=Преподаватели учительских институтов Виленского учебного округа (вторая половина XIX – начало XX в.) |выданне=Труды БГТУ. Серия 6. История, философия |год=2020 |нумар=1 |старонкі=21–26}}</ref>. Згодна з раскладам на 1912/1913 навучальны год, кожны дзень у кожным класе праводзілася па 5 урокаў працягласцю 55 хвілін. Заняткі пачыналіся ў 8:30 раніцы. Вучэбная нагрузка выкладчыкаў была рознай: выкладчык алгебры і геаметрыі Пятосін вёў 15 урокаў у тыдзень, рускай мовы Шастоў — 14, прыродазнаўства і фізікі Мароўскі — 13, гісторыі і геаграфіі Чачкоўскі — 11, чарчэння і малявання Южанін — 10 урокаў. Значна меншую нагрузку мелі выкладчыкі педагогікі і Закона Божага (па 4 ўрокі), а таксама спеваў і гімнастыкі (2 ўрокі). Штодзённа пасля асноўных заняткаў для жадаючых выкладалася нямецкая мова. Акрамя гэтага, выкладчыкі з’яўляліся кіраўнікамі практыкі ў прымацаваным да інстытута гарадскім вучылішчы<ref name="Ostroga"/>. == Дырэктары == Першым дырэктарам інстытута з 1 ліпеня 1875 года стаў этнограф і гісторык [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]]. У 1884 годзе яго выслалі ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]], дзе ён узначаліў [[Туркестанская настаўніцкая семінарыя|Туркестанскую настаўніцкую семінарыю]]. З 1 жніўня 1884 года дырэктарам быў прызначаны стацкі саветнік [[Міхаіл Архіпавіч Дураў]]. З 1 ліпеня 1891 года ўстанову ўзначальваў стацкі саветнік [[Віктар (Богаяўленскі)|Усевалад Сямёнавіч Богаяўленскі]], а з 23 верасня 1913 года — сапраўдны стацкі саветнік [[Васіль Пятровіч Спаскі]]<ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003412777?page=311 Список гражданским чинам IV класса. Исправлен по 1-е марта 1916 года. ч. 1.] {{Wayback|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003412777?page=311 |date=20250531031059 }}; [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004275238?page=146 Список гражданским чинам IV класса. Исправлен по 1-е сентября 1911 года.] {{Wayback|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004275238?page=146 |date=20250528060533 }}</ref>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Іосіф Пятровіч Каранеўскі]] — беларускі педагог, [[Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|рэктар]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], правадзейны член [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]. * [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч]] — беларускі вучоны-мовазнавец, арганізатар і першы старшыня Інстытута беларускай культуры, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сірачынскі]] — беларускі вучоны-фізік, Герой Працы. * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў]] — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія інстытуты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1875 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 9dmws8bpc8fzn89hynqimf4h42ndlfr 5186932 5186931 2026-08-25T23:05:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186932 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Віленскі настаўніцкі інстытут |Арыгінал = {{lang-ru|Виленский учительский институт}} |Лагатып = |Выява = |Подпіс = |Тып = [[Настаўніцкі інстытут]] |Заснаваны = 1875 |Зачынены = |Дырэктар = |Адрас = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, [[Віленская губерня]], [[Вільня]] }} '''Ві́ленскі настаўні́цкі інстыту́т''' — сярэдняя спецыяльная педагагічная навучальная ўстанова, якая размяшчалася на тэрыторыі [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Адкрыты ў [[Вільня|Вільні]] ў 1875 годзе. == Гісторыя == У красавіку 1863 года князь [[Аляксандр Прохаравіч Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандр Шырынскі-Шыхматаў]] прапанаваў стварыць у Віленскай навучальнай акрузе дзве настаўніцкія семінарыі, адну з якіх планавалася адкрыць у [[Маладзечна|Маладзечне]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У кожнай з іх павінна было займацца па 30 чалавек з ліку дзяцей праваслаўных беларускіх і літоўскіх сялян. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] пагадзілася фінансаваць гэтыя ўстановы, аднак генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі]] праект не падтрымаў. Ён жадаў, каб у такіх установах працавалі пераважна праваслаўныя святары і выхаванцы духоўных семінарый, прычым не мясцовыя, якія, на яго думку, «апалячыліся», а выкліканыя з Цэнтральнай Расіі. З-за палітычных і бюракратычных затрымак першым настаўніцкім інстытутам у акрузе стаў [[Віленскі яўрэйскі настаўніцкі інстытут]], які пачаў дзейнічаць у 1873 годзе. Гэта была недзяржаўная ўстанова, і паступленне ў яе для хрысціян было закрыта па канфесійнай прыкмеце. Адкрыццё дзяржаўнага хрысціянскага Віленскага настаўніцкага інстытута адбылося ў 1875 годзе (паводле некаторых звестак працэс завяршыўся толькі ў 1876 годзе). Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] інстытут быў эвакуіраваны ў [[Самара|Самару]], дзе арганізацыйна быў далучаны да [[Самарскі настаўніцкі інстытут|Самарскага настаўніцкага інстытута]]<ref name="Grushova">{{cite web|url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510|title=История женского образовательного движения в России, Беларуси и Германии|author=Грушова Л. Д.|date=2003-11-28|lang=ru|accessdate=2026-08-25}}</ref>. == Вучэбны працэс == На стацыянарнае дзённае навучанне ў інстытут прымаліся выключна мужчыны праваслаўнага веравызнання. Жанчынам давалася права здаваць экзамены на права вядзення выкладчыцкай працы толькі экстэрнам. Інстытут рыхтаваў кадры для гарадскіх вучылішчаў Вільні і іншых буйных гарадоў навучальнай акругі. Аднак з-за таго, што статус «гарадскіх» атрымала толькі трэцяя частка павятовых вучылішчаў, патэнцыял інстытута выкарыстоўваўся толькі на 30—40 %, і ўстанова выпускала не больш за 10—15 настаўнікаў у год<ref name="Grushova"/>. Уласных будынкаў інстытут не меў і размяшчаўся ў арэндных дамах. Паводле справаздачы дырэктара за 1877 год, памяшканне Віленскага настаўніцкага інстытута было вельмі зручным у гігіенічных і педагагічных адносінах, класы былі светлымі і прасторнымі, са штучнай вентыляцыяй паветра. Пазней установа размяшчалася ў каменным будынку, які належаў гораду і арандаваўся за 4300 рублёў у год<ref name="Ostroga">{{Артыкул |аўтар=Острога В. М. |загаловак=Преподаватели учительских институтов Виленского учебного округа (вторая половина XIX – начало XX в.) |выданне=Труды БГТУ. Серия 6. История, философия |год=2020 |нумар=1 |старонкі=21–26}}</ref>. Згодна з раскладам на 1912/1913 навучальны год, кожны дзень у кожным класе праводзілася па 5 урокаў працягласцю 55 хвілін. Заняткі пачыналіся ў 8:30 раніцы. Вучэбная нагрузка выкладчыкаў была рознай: выкладчык алгебры і геаметрыі Пятосін вёў 15 урокаў у тыдзень, рускай мовы Шастоў — 14, прыродазнаўства і фізікі Мароўскі — 13, гісторыі і геаграфіі Чачкоўскі — 11, чарчэння і малявання Южанін — 10 урокаў. Значна меншую нагрузку мелі выкладчыкі педагогікі і Закона Божага (па 4 ўрокі), а таксама спеваў і гімнастыкі (2 ўрокі). Штодзённа пасля асноўных заняткаў для жадаючых выкладалася нямецкая мова. Акрамя гэтага, выкладчыкі з’яўляліся кіраўнікамі практыкі ў прымацаваным да інстытута гарадскім вучылішчы<ref name="Ostroga"/>. == Дырэктары == Першым дырэктарам інстытута з 1 ліпеня 1875 года стаў этнограф і гісторык [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]]. У 1884 годзе яго выслалі ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]], дзе ён узначаліў [[Туркестанская настаўніцкая семінарыя|Туркестанскую настаўніцкую семінарыю]]. З 1 жніўня 1884 года дырэктарам быў прызначаны стацкі саветнік [[Міхаіл Архіпавіч Дураў]]. З 1 ліпеня 1891 года ўстанову ўзначальваў стацкі саветнік [[Віктар (Богаяўленскі)|Усевалад Сямёнавіч Богаяўленскі]], а з 23 верасня 1913 года — сапраўдны стацкі саветнік [[Васіль Пятровіч Спаскі]]<ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003412777?page=311 Список гражданским чинам IV класса. Исправлен по 1-е марта 1916 года. ч. 1.] {{Wayback|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003412777?page=311 |date=20250531031059 }}; [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004275238?page=146 Список гражданским чинам IV класса. Исправлен по 1-е сентября 1911 года.] {{Wayback|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004275238?page=146 |date=20250528060533 }}</ref>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Іосіф Пятровіч Каранеўскі]] — беларускі педагог, [[Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|рэктар]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], правадзейны член [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]. * [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч]] — беларускі вучоны-мовазнавец, арганізатар і першы старшыня Інстытута беларускай культуры, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сірачынскі]] — беларускі вучоны-фізік, Герой Працы. * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў]] — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія інстытуты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1875 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] e2wpyaj72fr97ec9bxtd93l0wfwgla9 0 813322 5186924 2026-08-25T22:55:22Z Ілля Касакоў 21245 Перасылае да [[Абрам Каспэ]] 5186924 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Абрам Каспэ]] lfxb22e1nv1fdqliilidh0n2chflcyc 0 813323 5186925 2026-08-25T22:55:43Z Ілля Касакоў 21245 Перасылае да [[Поля Кобрын]] 5186925 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Поля Кобрын]] qq6ngw9gusvyd4s82qjxxxbnex5t3yf 0 813324 5186926 2026-08-25T22:56:13Z Ілля Касакоў 21245 Перасылае да [[Морыс Вінчэўскі]] 5186926 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Морыс Вінчэўскі]] 8lq2oa8irlmmva08xiswjr4wsq7dx69 0 813325 5186928 2026-08-25T22:58:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[1-я Віленская мужчынская гімназія]] 5186928 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[1-я Віленская мужчынская гімназія]] 4skasylqvq6rqnihmh9kc282j5dahup 0 813326 5186935 2026-08-25T23:26:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Род | Род = Путкамеры | Фамілія = | Арыгінал = {{lang-pl|Puttkamer}} | Герб = POL_COA_Puttkamer.svg | Апісанне герба = [[Путкамер (герб)|Герб «Брадач» (Путкамер)]] | Шырыня герба = | Перыяд = з XVII ст. (у ВКЛ) | год заснавання = | спыненне роду = | Дэвіз = | Тытул = [[Бароны]], [[шляхта]] | Родана...» 5186935 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Путкамеры | Фамілія = | Арыгінал = {{lang-pl|Puttkamer}} | Герб = POL_COA_Puttkamer.svg | Апісанне герба = [[Путкамер (герб)|Герб «Брадач» (Путкамер)]] | Шырыня герба = | Перыяд = з XVII ст. (у ВКЛ) | год заснавання = | спыненне роду = | Дэвіз = | Тытул = [[Бароны]], [[шляхта]] | Роданачальнік = Ваўжынец Путкамер (у ВКЛ) | Роднасныя роды = [[Лівены]], [[Шротэры]], [[Цэндроўскія]], [[Стрыеўскія]], [[Верашчакі (род)|Верашчакі]], [[Кеневічы]], [[Жалтоўскія]], [[Хоўвальты]], [[Каліноўскія]], [[Рыхлевічы]] | Галіны = | Месца паходжання = [[Прусія]], [[Курляндыя]] | Падданства = {{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}};<br/>{{сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | Зямельныя ўладанні = [[Бальценікі]], [[Гайцюнішкі]], [[Унехава]], [[Карэлічы]], [[Раклішкі]] | Палацы = [[Сядзіба Путкамераў (Бальценікі)|Сядзіба ў Бальценіках]] | Грамадзянская дзейнасць = земская служба, кіраўніцтва пратэстанцкімі сінодамі | Ваенная дзейнасць = войска ВКЛ, войска напалеонаўскай Францыі | Рэлігійная дзейнасць = [[кальвінізм]] (евангелісты-рэфарматы) | Грамадзянскія ўзнагароды = | Вайсковыя ўзнагароды = | Commons = | Commons-text = | Апошні з роду = | Прызнаныя ў = | Дом паходжання = | родапачынальны дом = | апошні кіраўнік = | цяперашні глава = | зрушэнне = | нацыянальнасць = | Rodovid = }} {{цёзкі2|Путкамер}} '''Путка́меры''' ({{lang-pl|Puttkamer}}) — шляхецкі і баронскі род герба «[[Брадач (герб)|Брадач]]». Паходзілі з [[Прусія|Прусіі]] і [[Курляндыя|Курляндыі]], у XVII стагоддзі перасяліліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае]], дзе валодалі маёнткамі ў [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім]] і [[Навагрудскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Навагрудскім паветах]]. У XIX стагоддзі працягвалі жыць на гэтых тэрыторыях у межах [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=298}}. == Гісторыя == Існуе некалькі версій паходжання роду. Паводле адной з іх, яны паходзілі ад польскага роду Варсевічаў герба «[[Сякерка (герб)|Сякерка]]», прадстаўнік якога ў 1109 годзе стаў [[падкаморы]]м («путкамерам») і перасяліўся ў [[Германія|Германію]], дзе атрымаў герб «[[Брадач (герб)|Брадач]]». Іншыя версіі звязваюць іх з паморска-прускімі радамі, якія ў XV стагоддзі падзяліліся на некалькі ліній. Частка з іх асела ў [[Прусія|Прусіі]], [[Курляндыя|Курляндыі]] і [[ВКЛ]]. Курляндская і пруская галіны ў XVIII стагоддзі атрымалі [[Барон|баронскія тытулы]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=298}}. На тэрыторыю сучаснай Беларусі прадстаўнікі роду перасяліліся ў XVII стагоддзі. Родапачынальнікам літвінскай галіны стаў [[стольнік інфлянцкі]] [[Ваўжынец Путкамер (стольнік інфлянцкі)|Ваўжынец Путкамер]]. Род вызначаўся сваёй адданасцю пратэстантызму ([[кальвінізм]]у): многія Путкамеры з’яўляліся куратарамі і дырэктарамі [[Евангеліцка-рэфарматарскі сінод|Евангеліцка-рэфарматарскага сінода]] ў Літве, фінансавалі выданне кніг, утрыманне школ (у тым ліку [[Слуцкая кальвінская гімназія|Слуцкай гімназіі]]) і збораў{{sfn|Лаўрэш|2013|с=301-302}}. Вялікую вядомасць роду прынёс [[маршалак лідскі]] [[Ваўжынец Путкамер (маршалак лідскі)|Ваўжынец Путкамер]], які ў 1821 годзе ажаніўся з [[Марыля Верашчака|Марыяй (Марыляй) Верашчакай]] — каханай паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя яго ўнук, таксама Ваўжынец, быў вядомым інжынерам, распрацоўшчыкам чыгунак, дэпутатам [[IV Дзяржаўная Дума|IV Дзяржаўнай Думы]] і актыўным польскім палітычным дзеячам{{sfn|Лаўрэш|2013|с=300-307}}. == Уладанні == У XVII стагоддзі родапачынальнік Ваўжынец Путкамер атрымаў праз шлюб са сваёй другой жонкай Даротай Шротэр (паводле іншай версіі — набыў) маёнткі [[Гайцюнішкі]] і [[Бальценікі]] ў [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім павеце]]. Маёнтак Бальценікі стаў галоўнай радавой рэзідэнцыяй і належаў Путкамерам ажно да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У 1896 годзе тут быў пабудаваны новы [[Бальценіцкая сядзіба|мураваны неагатычны палац]] (па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]), вакол якога быў закладзены выдатны [[Бальценіцкі парк|пейзажны парк]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=298, 301, 305-306}}. У пачатку XIX стагоддзя Ваўжынец Путкамер таксама жыў у невялікім маёнтку [[Унехава]] недалёка ад [[Карэлічы|Карэлічаў]] у [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]]. У канцы XIX стагоддзя за кошт пасагу Зоф’і Кеневіч, жонкі Ваўжынца Путкамера-малодшага, былі набыты маёнтак [[Карэлічы]] з чатырма фальваркамі, а таксама частка маёнтка [[Гародна]] — [[Раклішкі]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=300, 305}}. == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Ваўжынец Путкамер (стольнік інфлянцкі)|Ваўжынец Путкамер]] (XVII ст.) — [[стольнік]] інфлянцкі. * [[Ваўжынец Станіслаў Ян Путкамер]] (1794—1850) — [[паручнік]] войск напалеонаўскай Францыі, маршалак шляхты Лідскага павета, куратар Евангеліцка-рэфарматарскага сінода. Жонка — Марыя (Марыля) Верашчака. * [[Ваўжынец Путкамер (інжынер)|Ваўжынец Путкамер]] (1859—1923) — інжынер шляхоў зносін, дэпутат IV Дзяржаўнай Думы ад Віленскай губерні, грамадскі дзеяч. == Радавод == {{Tree list}} * 1. '''Ваўжынец''', стольнік інфлянцкі, набыў Гайцюнішкі і Бальценікі; жонкі — 1) Ганна Лівен, 2) Дарота Шротэр ** 2/1. '''Казімір''' — ад Ганны Лівен ** 3/1. '''Станіслаў''' — ад Дароты Шротэр ** 4/1. '''Ежы''' — ад Дароты Шротэр ** 5/1. '''Ваўжынец''' — ад Дароты Шротэр, генерал-ад’ютант польнага гетмана ВКЛ Масальскага; жонка — Дарота Цэндроўская *** 6/5. '''Ежы Аляксандр''' (хрышчоны {{дата|07|10|1762|1}} у Бальценіках), шамбелян караля Рэчы Паспалітай; жонка — Караліна Стрыеўская **** 7/6. '''Яцак Багуслаў''' (нар. 1792) **** 8/6. '''Ваўжынец Станіслаў Ян''' (нар. {{дата|14|08|1794|1}}, хрышчоны {{дата|26|08|1794|1}} у Бальценіках, пам. {{дата|30|01|1850|1}}), маршалак шляхты Лідскага павета; жонка — Марыя (Марыля) Верашчака ***** 11/8. '''Станіслаў''', куратар пратэстанцкага сінода, жыў у Бальценіках; жонка — Феліцыя Кеневіч ****** 14/11. '''Ваўжынец''' (нар. {{дата|11|04|1859|1}}, пам. {{дата|30|11|1923|1}}), інжынер, грамадскі дзеяч; жонка — Зоф’я Кеневіч ******* 17/14. '''Яніна''', аўтарка мемуараў; муж — прафесар Адам Жалтоўскі ****** 15/11. '''Іпаліт''' (пам. 1895) ****** 16/11. '''Паліна'''; муж — Уладзіслаў Хоўвальт ***** 12/8. '''Зоф’я'''; муж — Каліноўскі ***** 13/8. '''Караліна'''; муж — Рыхлевіч **** 9/6. '''Дарота Катарына''' (нар. 1797) **** 10/6. '''Яна Канстанцыя''' (нар. 1798) {{Tree list/end}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|аўтар=[[Леанід Лаўрэш|Л. Лаўрэш]]|назва=Род Путкамераў|выданне=Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5|месца=Мінск|год=2013|старонкі=298—313|спасылка=https://pawet.net/files/putkamer.pdf|ref=Лаўрэш}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Дваранства Віленскай губерні]] [[Катэгорыя:Роды герба Брадач]] [[Катэгорыя:Кальвіністы]] mfua52evv3jzf2p9zvtutl2t42f7qui 5186936 5186935 2026-08-25T23:26:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5186936 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Путкамеры | Фамілія = | Арыгінал = {{lang-pl|Puttkamer}} | Герб = POL_COA_Puttkamer.svg | Апісанне герба = [[Путкамер (герб)|Герб «Брадач» (Путкамер)]] | Шырыня герба = | Перыяд = з XVII ст. (у ВКЛ) | год заснавання = | спыненне роду = | Дэвіз = | Тытул = [[Бароны]], [[шляхта]] | Роданачальнік = Ваўжынец Путкамер (у ВКЛ) | Роднасныя роды = [[Лівены]], [[Шротэры]], [[Цэндроўскія]], [[Стрыеўскія]], [[Верашчакі (род)|Верашчакі]], [[Кеневічы]], [[Жалтоўскія]], [[Хоўвальты]], [[Каліноўскія]], [[Рыхлевічы]] | Галіны = | Месца паходжання = [[Прусія]], [[Курляндыя]] | Падданства = {{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}};<br/>{{сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | Зямельныя ўладанні = [[Бальценікі]], [[Гайцюнішкі]], [[Унехава]], [[Карэлічы]], [[Раклішкі]] | Палацы = [[Сядзіба Путкамераў (Бальценікі)|Сядзіба ў Бальценіках]] | Грамадзянская дзейнасць = земская служба, кіраўніцтва пратэстанцкімі сінодамі | Ваенная дзейнасць = войска ВКЛ, войска напалеонаўскай Францыі | Рэлігійная дзейнасць = [[кальвінізм]] (евангелісты-рэфарматы) | Грамадзянскія ўзнагароды = | Вайсковыя ўзнагароды = | Commons = | Commons-text = | Апошні з роду = | Прызнаныя ў = | Дом паходжання = | родапачынальны дом = | апошні кіраўнік = | цяперашні глава = | зрушэнне = | нацыянальнасць = | Rodovid = }} {{цёзкі2|Путкамер}} '''Путка́меры''' ({{lang-pl|Puttkamer}}) — шляхецкі і баронскі род герба «[[Брадач (герб)|Брадач]]». Паходзілі з [[Прусія|Прусіі]] і [[Курляндыя|Курляндыі]], у XVII стагоддзі перасяліліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае]], дзе валодалі маёнткамі ў [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім]] і [[Навагрудскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Навагрудскім паветах]]. У XIX стагоддзі працягвалі жыць на гэтых тэрыторыях у межах [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=298}}. == Гісторыя == Існуе некалькі версій паходжання роду. Паводле адной з іх, яны паходзілі ад польскага роду Варсевічаў герба «[[Сякерка (герб)|Сякерка]]», прадстаўнік якога ў 1109 годзе стаў [[падкаморы]]м («путкамерам») і перасяліўся ў [[Германія|Германію]], дзе атрымаў герб «[[Брадач (герб)|Брадач]]». Іншыя версіі звязваюць іх з паморска-прускімі радамі, якія ў XV стагоддзі падзяліліся на некалькі ліній. Частка з іх асела ў [[Прусія|Прусіі]], [[Курляндыя|Курляндыі]] і [[ВКЛ]]. Курляндская і пруская галіны ў XVIII стагоддзі атрымалі [[Барон|баронскія тытулы]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=298}}. На тэрыторыю сучаснай Беларусі прадстаўнікі роду перасяліліся ў XVII стагоддзі. Родапачынальнікам літвінскай галіны стаў [[стольнік інфлянцкі]] [[Ваўжынец Путкамер (стольнік інфлянцкі)|Ваўжынец Путкамер]]. Род вызначаўся сваёй адданасцю пратэстантызму ([[кальвінізм]]у): многія Путкамеры з’яўляліся куратарамі і дырэктарамі [[Евангеліцка-рэфарматарскі сінод|Евангеліцка-рэфарматарскага сінода]] ў Літве, фінансавалі выданне кніг, утрыманне школ (у тым ліку [[Слуцкая кальвінская гімназія|Слуцкай гімназіі]]) і збораў{{sfn|Лаўрэш|2013|с=301-302}}. Вялікую вядомасць роду прынёс [[маршалак лідскі]] [[Ваўжынец Путкамер (маршалак лідскі)|Ваўжынец Путкамер]], які ў 1821 годзе ажаніўся з [[Марыля Верашчака|Марыяй (Марыляй) Верашчакай]] — каханай паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя яго ўнук, таксама Ваўжынец, быў вядомым інжынерам, распрацоўшчыкам чыгунак, дэпутатам [[IV Дзяржаўная Дума|IV Дзяржаўнай Думы]] і актыўным польскім палітычным дзеячам{{sfn|Лаўрэш|2013|с=300-307}}. == Уладанні == У XVII стагоддзі родапачынальнік Ваўжынец Путкамер атрымаў праз шлюб са сваёй другой жонкай Даротай Шротэр (паводле іншай версіі — набыў) маёнткі [[Гайцюнішкі]] і [[Бальценікі]] ў [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім павеце]]. Маёнтак Бальценікі стаў галоўнай радавой рэзідэнцыяй і належаў Путкамерам ажно да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У 1896 годзе тут быў пабудаваны новы [[Бальценіцкая сядзіба|мураваны неагатычны палац]] (па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]), вакол якога быў закладзены выдатны [[Бальценіцкі парк|пейзажны парк]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=298, 301, 305-306}}. У пачатку XIX стагоддзя Ваўжынец Путкамер таксама жыў у невялікім маёнтку [[Унехава]] недалёка ад [[Карэлічы|Карэлічаў]] у [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]]. У канцы XIX стагоддзя за кошт пасагу Зоф’і Кеневіч, жонкі Ваўжынца Путкамера-малодшага, былі набыты маёнтак [[Карэлічы]] з чатырма фальваркамі, а таксама частка маёнтка [[Гародна]] — [[Раклішкі]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=300, 305}}. == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Ваўжынец Путкамер (стольнік інфлянцкі)|Ваўжынец Путкамер]] (XVII ст.) — [[стольнік]] інфлянцкі. * [[Ваўжынец Станіслаў Ян Путкамер]] (1794—1850) — [[паручнік]] войск напалеонаўскай Францыі, маршалак шляхты Лідскага павета, куратар Евангеліцка-рэфарматарскага сінода. Жонка — Марыя (Марыля) Верашчака. * [[Ваўжынец Путкамер (інжынер)|Ваўжынец Путкамер]] (1859—1923) — інжынер шляхоў зносін, дэпутат IV Дзяржаўнай Думы ад Віленскай губерні, грамадскі дзеяч. == Радавод == {{Tree list}} * 1. '''Ваўжынец''', стольнік інфлянцкі, набыў Гайцюнішкі і Бальценікі; жонкі — 1) Ганна Лівен, 2) Дарота Шротэр ** 2/1. '''Казімір''' — ад Ганны Лівен ** 3/1. '''Станіслаў''' — ад Дароты Шротэр ** 4/1. '''Ежы''' — ад Дароты Шротэр ** 5/1. '''Ваўжынец''' — ад Дароты Шротэр, генерал-ад’ютант польнага гетмана ВКЛ Масальскага; жонка — Дарота Цэндроўская *** 6/5. '''Ежы Аляксандр''' (хрышчоны {{дата|07|10|1762|1}} у Бальценіках), шамбелян караля Рэчы Паспалітай; жонка — Караліна Стрыеўская **** 7/6. '''Яцак Багуслаў''' (нар. 1792) **** 8/6. '''Ваўжынец Станіслаў Ян''' (нар. {{дата|14|08|1794|1}}, хрышчоны {{дата|26|08|1794|1}} у Бальценіках, пам. {{дата|30|01|1850|1}}), маршалак шляхты Лідскага павета; жонка — Марыя (Марыля) Верашчака ***** 11/8. '''Станіслаў''', куратар пратэстанцкага сінода, жыў у Бальценіках; жонка — Феліцыя Кеневіч ****** 14/11. '''Ваўжынец''' (нар. {{дата|11|04|1859|1}}, пам. {{дата|30|11|1923|1}}), інжынер, грамадскі дзеяч; жонка — Зоф’я Кеневіч ******* 17/14. '''Яніна''', аўтарка мемуараў; муж — прафесар Адам Жалтоўскі ****** 15/11. '''Іпаліт''' (пам. 1895) ****** 16/11. '''Паліна'''; муж — Уладзіслаў Хоўвальт ***** 12/8. '''Зоф’я'''; муж — Каліноўскі ***** 13/8. '''Караліна'''; муж — Рыхлевіч **** 9/6. '''Дарота Катарына''' (нар. 1797) **** 10/6. '''Яна Канстанцыя''' (нар. 1798) {{Tree list/end}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|аўтар=[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]|загаловак=Род Путкамераў|выданне=Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5|месца=Мінск|год=2013|старонкі=298—313|спасылка=https://pawet.net/files/putkamer.pdf|ref=Лаўрэш}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Дваранства Віленскай губерні]] [[Катэгорыя:Роды герба Брадач]] [[Катэгорыя:Кальвіністы]] enrbqgkdm6jwsbpc7jojkvnn3tjckd5 5186938 5186936 2026-08-25T23:27:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5186938 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Путкамеры | Фамілія = | Арыгінал = {{lang-pl|Puttkamer}} | Герб = POL_COA_Puttkamer.svg | Апісанне герба = [[Путкамер (герб)|Герб «Брадач» (Путкамер)]] | Шырыня герба = | Перыяд = з XVII ст. (у ВКЛ) | год заснавання = | спыненне роду = | Дэвіз = | Тытул = [[Бароны]], [[шляхта]] | Роданачальнік = Ваўжынец Путкамер (у ВКЛ) | Роднасныя роды = [[Лівены]], [[Шротэры]], [[Цэндроўскія]], [[Стрыеўскія]], [[Верашчакі (род)|Верашчакі]], [[Кеневічы]], [[Жалтоўскія]], [[Хоўвальты]], [[Каліноўскія]], [[Рыхлевічы]] | Галіны = | Месца паходжання = [[Прусія]], [[Курляндыя]] | Падданства = {{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}};<br/>{{сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | Зямельныя ўладанні = [[Бальценікі]], [[Гайцюнішкі]], [[Унехава]], [[Карэлічы]], [[Раклішкі]] | Палацы = [[Сядзіба Путкамераў (Бальценікі)|Сядзіба ў Бальценіках]] | Грамадзянская дзейнасць = земская служба, кіраўніцтва пратэстанцкімі сінодамі | Ваенная дзейнасць = войска ВКЛ, войска напалеонаўскай Францыі | Рэлігійная дзейнасць = [[кальвінізм]] (евангелісты-рэфарматы) | Грамадзянскія ўзнагароды = | Вайсковыя ўзнагароды = | Commons = | Commons-text = | Апошні з роду = | Прызнаныя ў = | Дом паходжання = | родапачынальны дом = | апошні кіраўнік = | цяперашні глава = | зрушэнне = | нацыянальнасць = | Rodovid = }} {{цёзкі2|Путкамер}} '''Путка́меры''' ({{lang-pl|Puttkamer}}) — шляхецкі і баронскі род герба «[[Брадач (герб)|Брадач]]». Паходзілі з [[Прусія|Прусіі]] і [[Курляндыя|Курляндыі]], у XVII стагоддзі перасяліліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае]], дзе валодалі маёнткамі ў [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім]] і [[Навагрудскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Навагрудскім паветах]]. У XIX стагоддзі працягвалі жыць на гэтых тэрыторыях у межах [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=298}}. == Гісторыя == Існуе некалькі версій паходжання роду. Паводле адной з іх, яны паходзілі ад польскага роду Варсевічаў герба «[[Сякерка (герб)|Сякерка]]», прадстаўнік якога ў 1109 годзе стаў [[падкаморы]]м («путкамерам») і перасяліўся ў [[Германія|Германію]], дзе атрымаў герб «[[Брадач (герб)|Брадач]]». Іншыя версіі звязваюць іх з паморска-прускімі радамі, якія ў XV стагоддзі падзяліліся на некалькі ліній. Частка з іх асела ў [[Прусія|Прусіі]], [[Курляндыя|Курляндыі]] і [[ВКЛ]]. Курляндская і пруская галіны ў XVIII стагоддзі атрымалі [[Барон|баронскія тытулы]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=298}}. На тэрыторыю сучаснай Беларусі прадстаўнікі роду перасяліліся ў XVII стагоддзі. Родапачынальнікам літвінскай галіны стаў [[стольнік інфлянцкі]] [[Ваўжынец Путкамер (стольнік інфлянцкі)|Ваўжынец Путкамер]]. Род вызначаўся сваёй адданасцю пратэстантызму ([[кальвінізм]]у): многія Путкамеры з’яўляліся куратарамі і дырэктарамі [[Евангеліцка-рэфарматарскі сінод|Евангеліцка-рэфарматарскага сінода]] ў Літве, фінансавалі выданне кніг, утрыманне школ (у тым ліку [[Слуцкая кальвінская гімназія|Слуцкай гімназіі]]) і збораў{{sfn|Лаўрэш|2013|с=301-302}}. Вялікую вядомасць роду прынёс [[маршалак лідскі]] [[Ваўжынец Путкамер (маршалак лідскі)|Ваўжынец Путкамер]], які ў 1821 годзе ажаніўся з [[Марыля Верашчака|Марыяй (Марыляй) Верашчакай]] — каханай паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя яго ўнук, таксама Ваўжынец, быў вядомым інжынерам, распрацоўшчыкам чыгунак, дэпутатам [[IV Дзяржаўная Дума|IV Дзяржаўнай Думы]] і актыўным польскім палітычным дзеячам{{sfn|Лаўрэш|2013|с=300-307}}. == Уладанні == У XVII стагоддзі родапачынальнік Ваўжынец Путкамер атрымаў праз шлюб са сваёй другой жонкай Даротай Шротэр (паводле іншай версіі — набыў) маёнткі [[Гайцюнішкі]] і [[Бальценікі]] ў [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім павеце]]. Маёнтак Бальценікі стаў галоўнай радавой рэзідэнцыяй і належаў Путкамерам ажно да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У 1896 годзе тут быў пабудаваны новы [[Бальценіцкая сядзіба|мураваны неагатычны палац]] (па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]), вакол якога быў закладзены выдатны [[Бальценіцкі парк|пейзажны парк]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=298, 301, 305-306}}. У пачатку XIX стагоддзя Ваўжынец Путкамер таксама жыў у невялікім маёнтку [[Унехава]] недалёка ад [[Карэлічы|Карэлічаў]] у [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]]. У канцы XIX стагоддзя за кошт пасагу Зоф’і Кеневіч, жонкі Ваўжынца Путкамера-малодшага, былі набыты маёнтак [[Карэлічы]] з чатырма фальваркамі, а таксама частка маёнтка [[Гародна]] — [[Раклішкі]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=300, 305}}. == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Ваўжынец Путкамер (стольнік інфлянцкі)|Ваўжынец Путкамер]] (XVII ст.) — [[стольнік]] інфлянцкі. * [[Ваўжынец Станіслаў Ян Путкамер]] (1794—1850) — [[паручнік]] войск напалеонаўскай Францыі, маршалак шляхты Лідскага павета, куратар Евангеліцка-рэфарматарскага сінода. Жонка — Марыя (Марыля) Верашчака. * [[Ваўжынец Путкамер (інжынер)|Ваўжынец Путкамер]] (1859—1923) — інжынер шляхоў зносін, дэпутат IV Дзяржаўнай Думы ад Віленскай губерні, грамадскі дзеяч. == Радавод == {{Tree list}} * 1. '''Ваўжынец''', стольнік інфлянцкі, набыў Гайцюнішкі і Бальценікі; жонкі — 1) Ганна Лівен, 2) Дарота Шротэр ** 2/1. '''Казімір''' — ад Ганны Лівен ** 3/1. '''Станіслаў''' — ад Дароты Шротэр ** 4/1. '''Ежы''' — ад Дароты Шротэр ** 5/1. '''Ваўжынец''' — ад Дароты Шротэр, генерал-ад’ютант польнага гетмана ВКЛ Масальскага; жонка — Дарота Цэндроўская *** 6/5. '''Ежы Аляксандр''' (хрышчоны {{дата|07|10|1762|1}} у Бальценіках), шамбелян караля Рэчы Паспалітай; жонка — Караліна Стрыеўская **** 7/6. '''Яцак Багуслаў''' (нар. 1792) **** 8/6. '''Ваўжынец Станіслаў Ян''' (нар. {{дата|14|08|1794|1}}, хрышчоны {{дата|26|08|1794|1}} у Бальценіках, пам. {{дата|30|01|1850|1}}), маршалак шляхты Лідскага павета; жонка — Марыя (Марыля) Верашчака ***** 11/8. '''Станіслаў''', куратар пратэстанцкага сінода, жыў у Бальценіках; жонка — Феліцыя Кеневіч ****** 14/11. '''Ваўжынец''' (нар. {{дата|11|04|1859|1}}, пам. {{дата|30|11|1923|1}}), інжынер, грамадскі дзеяч; жонка — Зоф’я Кеневіч ******* 17/14. '''Яніна''', аўтарка мемуараў; муж — прафесар Адам Жалтоўскі ****** 15/11. '''Іпаліт''' (пам. 1895) ****** 16/11. '''Паліна'''; муж — Уладзіслаў Хоўвальт ***** 12/8. '''Зоф’я'''; муж — Каліноўскі ***** 13/8. '''Караліна'''; муж — Рыхлевіч **** 9/6. '''Дарота Катарына''' (нар. 1797) **** 10/6. '''Яна Канстанцыя''' (нар. 1798) {{Tree list/end}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|аўтар=[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]|загаловак=Род Путкамераў|выданне=Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5|месца=Мінск|год=2013|старонкі=298—313|спасылка=https://pawet.net/files/putkamer.pdf|ref=Лаўрэш}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Путткаммер, дворянский род}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Дваранства Віленскай губерні]] [[Катэгорыя:Роды герба Брадач]] [[Катэгорыя:Кальвіністы]] 1rn0cf2nf14ynxv89hmlqkt3m3sxd5l 5186939 5186938 2026-08-25T23:28:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Роды герба Брадач]]; −[[Катэгорыя:Кальвіністы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5186939 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Путкамеры | Фамілія = | Арыгінал = {{lang-pl|Puttkamer}} | Герб = POL_COA_Puttkamer.svg | Апісанне герба = [[Путкамер (герб)|Герб «Брадач» (Путкамер)]] | Шырыня герба = | Перыяд = з XVII ст. (у ВКЛ) | год заснавання = | спыненне роду = | Дэвіз = | Тытул = [[Бароны]], [[шляхта]] | Роданачальнік = Ваўжынец Путкамер (у ВКЛ) | Роднасныя роды = [[Лівены]], [[Шротэры]], [[Цэндроўскія]], [[Стрыеўскія]], [[Верашчакі (род)|Верашчакі]], [[Кеневічы]], [[Жалтоўскія]], [[Хоўвальты]], [[Каліноўскія]], [[Рыхлевічы]] | Галіны = | Месца паходжання = [[Прусія]], [[Курляндыя]] | Падданства = {{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}};<br/>{{сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | Зямельныя ўладанні = [[Бальценікі]], [[Гайцюнішкі]], [[Унехава]], [[Карэлічы]], [[Раклішкі]] | Палацы = [[Сядзіба Путкамераў (Бальценікі)|Сядзіба ў Бальценіках]] | Грамадзянская дзейнасць = земская служба, кіраўніцтва пратэстанцкімі сінодамі | Ваенная дзейнасць = войска ВКЛ, войска напалеонаўскай Францыі | Рэлігійная дзейнасць = [[кальвінізм]] (евангелісты-рэфарматы) | Грамадзянскія ўзнагароды = | Вайсковыя ўзнагароды = | Commons = | Commons-text = | Апошні з роду = | Прызнаныя ў = | Дом паходжання = | родапачынальны дом = | апошні кіраўнік = | цяперашні глава = | зрушэнне = | нацыянальнасць = | Rodovid = }} {{цёзкі2|Путкамер}} '''Путка́меры''' ({{lang-pl|Puttkamer}}) — шляхецкі і баронскі род герба «[[Брадач (герб)|Брадач]]». Паходзілі з [[Прусія|Прусіі]] і [[Курляндыя|Курляндыі]], у XVII стагоддзі перасяліліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае]], дзе валодалі маёнткамі ў [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім]] і [[Навагрудскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Навагрудскім паветах]]. У XIX стагоддзі працягвалі жыць на гэтых тэрыторыях у межах [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=298}}. == Гісторыя == Існуе некалькі версій паходжання роду. Паводле адной з іх, яны паходзілі ад польскага роду Варсевічаў герба «[[Сякерка (герб)|Сякерка]]», прадстаўнік якога ў 1109 годзе стаў [[падкаморы]]м («путкамерам») і перасяліўся ў [[Германія|Германію]], дзе атрымаў герб «[[Брадач (герб)|Брадач]]». Іншыя версіі звязваюць іх з паморска-прускімі радамі, якія ў XV стагоддзі падзяліліся на некалькі ліній. Частка з іх асела ў [[Прусія|Прусіі]], [[Курляндыя|Курляндыі]] і [[ВКЛ]]. Курляндская і пруская галіны ў XVIII стагоддзі атрымалі [[Барон|баронскія тытулы]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=298}}. На тэрыторыю сучаснай Беларусі прадстаўнікі роду перасяліліся ў XVII стагоддзі. Родапачынальнікам літвінскай галіны стаў [[стольнік інфлянцкі]] [[Ваўжынец Путкамер (стольнік інфлянцкі)|Ваўжынец Путкамер]]. Род вызначаўся сваёй адданасцю пратэстантызму ([[кальвінізм]]у): многія Путкамеры з’яўляліся куратарамі і дырэктарамі [[Евангеліцка-рэфарматарскі сінод|Евангеліцка-рэфарматарскага сінода]] ў Літве, фінансавалі выданне кніг, утрыманне школ (у тым ліку [[Слуцкая кальвінская гімназія|Слуцкай гімназіі]]) і збораў{{sfn|Лаўрэш|2013|с=301-302}}. Вялікую вядомасць роду прынёс [[маршалак лідскі]] [[Ваўжынец Путкамер (маршалак лідскі)|Ваўжынец Путкамер]], які ў 1821 годзе ажаніўся з [[Марыля Верашчака|Марыяй (Марыляй) Верашчакай]] — каханай паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя яго ўнук, таксама Ваўжынец, быў вядомым інжынерам, распрацоўшчыкам чыгунак, дэпутатам [[IV Дзяржаўная Дума|IV Дзяржаўнай Думы]] і актыўным польскім палітычным дзеячам{{sfn|Лаўрэш|2013|с=300-307}}. == Уладанні == У XVII стагоддзі родапачынальнік Ваўжынец Путкамер атрымаў праз шлюб са сваёй другой жонкай Даротай Шротэр (паводле іншай версіі — набыў) маёнткі [[Гайцюнішкі]] і [[Бальценікі]] ў [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім павеце]]. Маёнтак Бальценікі стаў галоўнай радавой рэзідэнцыяй і належаў Путкамерам ажно да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У 1896 годзе тут быў пабудаваны новы [[Бальценіцкая сядзіба|мураваны неагатычны палац]] (па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]), вакол якога быў закладзены выдатны [[Бальценіцкі парк|пейзажны парк]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=298, 301, 305-306}}. У пачатку XIX стагоддзя Ваўжынец Путкамер таксама жыў у невялікім маёнтку [[Унехава]] недалёка ад [[Карэлічы|Карэлічаў]] у [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]]. У канцы XIX стагоддзя за кошт пасагу Зоф’і Кеневіч, жонкі Ваўжынца Путкамера-малодшага, былі набыты маёнтак [[Карэлічы]] з чатырма фальваркамі, а таксама частка маёнтка [[Гародна]] — [[Раклішкі]]{{sfn|Лаўрэш|2013|с=300, 305}}. == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Ваўжынец Путкамер (стольнік інфлянцкі)|Ваўжынец Путкамер]] (XVII ст.) — [[стольнік]] інфлянцкі. * [[Ваўжынец Станіслаў Ян Путкамер]] (1794—1850) — [[паручнік]] войск напалеонаўскай Францыі, маршалак шляхты Лідскага павета, куратар Евангеліцка-рэфарматарскага сінода. Жонка — Марыя (Марыля) Верашчака. * [[Ваўжынец Путкамер (інжынер)|Ваўжынец Путкамер]] (1859—1923) — інжынер шляхоў зносін, дэпутат IV Дзяржаўнай Думы ад Віленскай губерні, грамадскі дзеяч. == Радавод == {{Tree list}} * 1. '''Ваўжынец''', стольнік інфлянцкі, набыў Гайцюнішкі і Бальценікі; жонкі — 1) Ганна Лівен, 2) Дарота Шротэр ** 2/1. '''Казімір''' — ад Ганны Лівен ** 3/1. '''Станіслаў''' — ад Дароты Шротэр ** 4/1. '''Ежы''' — ад Дароты Шротэр ** 5/1. '''Ваўжынец''' — ад Дароты Шротэр, генерал-ад’ютант польнага гетмана ВКЛ Масальскага; жонка — Дарота Цэндроўская *** 6/5. '''Ежы Аляксандр''' (хрышчоны {{дата|07|10|1762|1}} у Бальценіках), шамбелян караля Рэчы Паспалітай; жонка — Караліна Стрыеўская **** 7/6. '''Яцак Багуслаў''' (нар. 1792) **** 8/6. '''Ваўжынец Станіслаў Ян''' (нар. {{дата|14|08|1794|1}}, хрышчоны {{дата|26|08|1794|1}} у Бальценіках, пам. {{дата|30|01|1850|1}}), маршалак шляхты Лідскага павета; жонка — Марыя (Марыля) Верашчака ***** 11/8. '''Станіслаў''', куратар пратэстанцкага сінода, жыў у Бальценіках; жонка — Феліцыя Кеневіч ****** 14/11. '''Ваўжынец''' (нар. {{дата|11|04|1859|1}}, пам. {{дата|30|11|1923|1}}), інжынер, грамадскі дзеяч; жонка — Зоф’я Кеневіч ******* 17/14. '''Яніна''', аўтарка мемуараў; муж — прафесар Адам Жалтоўскі ****** 15/11. '''Іпаліт''' (пам. 1895) ****** 16/11. '''Паліна'''; муж — Уладзіслаў Хоўвальт ***** 12/8. '''Зоф’я'''; муж — Каліноўскі ***** 13/8. '''Караліна'''; муж — Рыхлевіч **** 9/6. '''Дарота Катарына''' (нар. 1797) **** 10/6. '''Яна Канстанцыя''' (нар. 1798) {{Tree list/end}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|аўтар=[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]|загаловак=Род Путкамераў|выданне=Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5|месца=Мінск|год=2013|старонкі=298—313|спасылка=https://pawet.net/files/putkamer.pdf|ref=Лаўрэш}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Путткаммер, дворянский род}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Дваранства Віленскай губерні]] [[Катэгорыя:Путкамеры| ]] h7lrljjo0vs7nseqj66ujjeeu7lw1sw 0 813327 5186937 2026-08-25T23:27:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Путкамеры]] 5186937 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Путкамеры]] spj1z331riq244e4d8ciil71c53fvbl 0 813328 5186941 2026-08-25T23:29:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў (Больцінікі)]] у [[Бальценіцкая сядзіба]] 5186941 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бальценіцкая сядзіба]] t00fm5ads398adsefnpuzxv8f24uew4 0 813329 5186943 2026-08-25T23:30:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Бальценіцкая сядзіба]] 5186943 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бальценіцкая сядзіба]] t00fm5ads398adsefnpuzxv8f24uew4 0 813330 5186944 2026-08-25T23:31:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Слуцкая гімназія]] 5186944 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Слуцкая гімназія]] fqp9l27ne1ho69ukoetm9jezgismkd3 0 813331 5186945 2026-08-25T23:31:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)]] 5186945 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)]] p2o1u42dledjn6alg4nllivkekthssm 0 813332 5186946 2026-08-25T23:31:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання]] 5186946 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання]] pvx826n2u2hy9bsdjut9hp93mgwit3c 0 813333 5186947 2026-08-25T23:40:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Юрый Храптовіч]] 5186947 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юрый Храптовіч]] cz4tqdhfi0p5e4c66c7smmza5r62r51 0 813334 5186949 2026-08-25T23:44:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{значэнні|Лукішская плошча (значэнні)}} [[Файл:Lukiskiu aikste 2 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасны выгляд Лукішскай плошчы. На другім плане — Віленскі акруговы суд, Музей акупацый і барацьбы за свабоду і Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]] '''Лу́кішская пло́шча''', такс...» 5186949 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Лукішская плошча (значэнні)}} [[Файл:Lukiskiu aikste 2 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасны выгляд Лукішскай плошчы. На другім плане — Віленскі акруговы суд, Музей акупацый і барацьбы за свабоду і Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]] '''Лу́кішская пло́шча''', таксама '''пло́шча Лу́кішкю'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Lukiškių aikštė}}, {{lang-pl|Plac Łukiski}}, {{lang-ru|Лукишская площадь}})&nbsp;— адна з галоўных і найбуйнейшых (каля 4 га) плошчаў у цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]]. Размешчана ў гістарычным раёне Лукішкі, з поўдня абмежавана [[Праспект Гедзіміна (Вільня)|праспектам Гедзіміна]] (гістарычны Георгіеўскі), з бакоў - [[Вуліца Юозаса Тумаса-Вайжгантаса|вуліцам Юозаса Тумаса-Вайжгантаса]] і [[Вуліца 16 Лютага (Вільня)|16 Лютага]]. Плошча мае надзвычай багатую гісторыю: яна служыла месцам расстрэлаў і пакаранняў смерцю паўстанцаў, была галоўным гарадскім рынкам, а ў XX стагоддзі стала арэнай змены розных палітычных і ідэалагічных рэжымаў. == Гісторыя == === Ранні перыяд і фарміраванне плошчы === Гісторыя плошчы пачынаецца ў XV стагоддзі, калі яе тэрыторыя была значна большай і даходзіла аж да берага ракі [[Вілія|Віліі]]. Першая дакладная пісьмовая згадка пра мясцовасць [[Лукішкі (Вільня)|Лукішкі]] датуецца 1441 годам, калі яна была згадана ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]]. Доўгі час на месцы сучаснай плошчы размяшчалася пустэча — пашы і лугі, пакрытыя пяском і балотамі, праз якія праходзілі невялікія дарогі на [[Коўна]]{{крыніца?}}. У пачатку XV стагоддзя вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў у паўночна-заходняй частцы мясцовасці татараў, з-за чаго ў наступныя стагоддзі гэты раён часта называлі мусульманскай вёскай<ref>{{cite book|author=Wałejko K.|title=Praktyczny przewodnik po Wilnie|location=Suwałki|publisher=Przedsiębiorstwo Wydawnicze "Krzysztof Wałejko"|year=2003|pages=169|isbn=83-9189782-6|lang=pl}}</ref>. Першым манументальным архітэктурным акцэнтам будучай плошчы стаў каталіцкі [[Касцёл Святых Якуба і Філіпа (Вільня)|касцёл Святых Філіпа і Якуба]], драўляны будынак якога быў закладзены ў 1642 годзе [[Кашталяны смаленскія|кашталянам смаленскім]] [[Юрый Літавор Храптовіч|Юрыем Літаворам Храптовічам]] для манахаў-[[Дамініканцы|дамініканцаў]]<ref>{{cite book|author=Dylewski A.|title=Wilno|location=Warszawa|publisher=Agora S.A.|year=2009|pages=168—169|isbn=9788360174906|lang=pl}}</ref>. Пасля шэрагу разбуральных войнаў і пажараў у сярэдзіне XVII стагоддзя, калі плошча выкарыстоўвалася як ваенны лагер маскоўскіх войскаў, касцёл і кляштар былі адбудаваны ў муры толькі да 1737 года<ref name="vle">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lukiskiu-aikste/|title=Lukiškių aikštė|author=Vytautas Jogėla|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=22 жніўня 2018|lang=lt}}</ref>. Да пачатку XIX стагоддзя плошча заставалася бруднай, неўпарадкаванай тэрыторыяй, якую гараджане выкарыстоўвалі для вывазу смецця і гною. === XIX стагоддзе: ад эшафота да галоўнага рынку === [[Файл:Lukiskes-1860.jpg|міні|справа|Лукішская плошча ў 1860 годзе (на заднім плане — касцёл Святых Філіпа і Якуба)]] Сучасныя абрысы плошча пачала набываць у другой палове XIX стагоддзя, калі Вільня знаходзілася пад уладай [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Плошча плошчы ў той час дасягала 8 гектараў. Паўднёвая мяжа плошчы была канчаткова сфарміравана ў [[1852]] годзе з пракладкай Георгіеўскага праспекта (сучасны праспект Гедзіміна). Вялікая адкрытая прастора актыўна выкарыстоўвалася для муштры і парадаў расійскай арміі. У час здушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] па загадзе віленскага генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] Лукішская плошча была пераўтворана ў месца публічных распраў над паўстанцамі. На ёй былі павешаны або расстраляны 21 чалавек, у тым ліку кіраўнікі паўстання — [[Кастусь Каліноўскі]] і [[Зыгмунт Серакоўскі]]<ref name="vle"/>, а таксама [[Цітус Далеўскі]] і [[Баляслаў Калышка]]{{крыніца?}}. Каліноўскі прыняў пакутніцкую смерць на гэтым эшафоце 24 сакавіка 1864 года. У памяць аб ахвярах паўстання ў 1920 годзе на плошчы быў усталяваны мемарыяльны камень з высечанай датай «1863»<ref>{{cite web|url=https://www.kultmir.ru/vilnyus/ploschad-lenina-byvshaya-lukishkyu.html|title=Площадь Ленина (бывшая Лукишкю)|publisher=Культурный мир|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240904085158/https://www.kultmir.ru/vilnyus/ploschad-lenina-byvshaya-lukishkyu.html|archivedate=4 верасня 2024|lang=ru}}</ref>. У 1860 годзе гарадскія ўлады ліквідавалі старыя рынкі ў цэнтры Вільні і перанеслі галоўны гарадскі кірмаш на Лукішскую плошчу. Тут сканцэнтраваўся гандаль коньмі, сенам, дровамі і прадуктамі. На мяжы XIX і XX стагоддзяў (з [[1904]] года) на плошчы таксама пачаў праводзіцца знакаміты традыцыйны кірмаш [[Казюкі]]<ref>{{cite book|author=Jackiewicz M.|title=Wilno i okolice|location=Piechowice|publisher=Wydawnictwo Laumann-Polska|year=1995|pages=70|isbn=83-85716-32-7|lang=pl}}</ref>. У 1897 годзе на плошчы быў узведзены драўляны павільён, дзе праводзіліся сельскагаспадарчыя выстаўкі<ref name="vle"/>, а па ініцыятыве купца Саламона Гурвіча там жа праходзілі цыркавыя паказы{{крыніца?}}. Да пачатку XX стагоддзя па перыметры плошчы паўсталі прэстыжныя мураваныя будынкі: Палата суда (1897), будынак жаночай гімназіі (1904) і Гандлёвы клуб (1913)<ref name="vle"/>. За плошчай таксама ўзвысіўся манументальны комплекс [[Лукішская турма|Лукішскай турмы]]. Сама плошча набыла форму трапецыі і была ўпарадкавана алеямі. У сярэдзіне 1880-х гадоў яна была выбрукавана «кацінымі ілбамі» (каменем)<ref>{{cite book|author=Krajewski J.|title=Wilno i okolice: Przewodnik|publisher=Oficyna Wydawnicza „Rewasz”|year=2013|pages=92|isbn=9788362460335|lang=pl}}</ref>. === XX стагоддзе: змена рэжымаў і помнікаў === [[Файл:Lenins-Monument-in-Vilnius-Lukiki--square-sculptor-N.jpg|міні|злева|Помнік Уладзіміру Леніну на цэнтральнай плошчы ў савецкі час]] У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], у 1920 годзе плошча атрымала імя маршала [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. У 1930-я гады пачалася распрацоўка планаў па ператварэнні яе ў галоўную рэпрэзентатыўную прастору горада. Актыўныя дыскусіі вакол рэгуляцыі Лукішскай плошчы і [[Кафедральная плошча (Вільня)|плошчы перад Кафедральным саборам]] вяліся ўрбаністамі, такімі як [[Рамуальд Гут]] і [[Ежы Кабзакоўскі]], аднак рэалізацыі гэтых амбіцыйных планаў перашкодзіла [[Другая сусветная вайна]]{{sfn|Panavaitė, Motieka|2015|с=144—145}}. У гэты перыяд плошча выкарыстоўвалася пераважна для ваенных парадаў і вялікіх кірмашоў<ref name="vle"/>. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] плошча стала сімвалам тэрору. У будынку былога суда (насупраць плошчы) размясцілася [[Гестапа]], якое праводзіла тут допыты. Пасля ўсталявання [[Савецкая ўлада|савецкай улады]] ў 1944 годзе гэты ж будынак заняло [[НКДБ]] (пазней [[КДБ СССР|КДБ]]), у падвалах якога катавалі і забівалі тысячы ўдзельнікаў антысавецкага супраціву. Сярод ахвяр быў галоўнакамандуючы Саюза змагароў за свабоду Літвы [[Адольфас Раманаўскас|Адольфас Раманаўскас (Ванагас)]]{{крыніца?}}. У нашы дні ў гэтым будынку дзейнічаюць Віленскі акруговы суд, Апеляцыйны суд Літвы і [[Музей акупацый і барацьбы за свабоду]]. У 1949—1952 гадах савецкія ўлады кардынальна рэканструявалі плошчу паводле праекта архітэктара [[Уладзіславас Мікучаніс|Уладзіславаса Мікучаніса]]. Яна была перайменавана спачатку ў Савецкую плошчу, а затым у плошчу Леніна. У цэнтры быў усталяваны манументальны бронзавы помнік [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміру Леніну]] (скульптар [[Мікалай Васільевіч Томскі|Мікалай Томскі]]). Ад помніка ў розныя бакі адыходзілі радыяльныя алеі, пасыпаныя чырвоным шчэбнем<ref name="vle"/>. Плошча выкарыстоўвалася для правядзення афіцыйных камуністычных дэманстрацый і парадаў. === Сучаснасць і рэканструкцыя === [[Файл:Lukiškių Aikstė.jpg|міні|справа|Лукішская плошча з часовым штучным пляжам (2020 год)]] Пасля аднаўлення незалежнасці Літвы ў 1991 годзе плошчы вярнулі яе гістарычную назву. 23 жніўня 1991 года натоўп жыхароў Вільні сабраўся дзеля дэмантажу помніка Леніну. Помнік быў зняты з дапамогай пад'ёмнага крана, пры гэтым адламаліся ніжнія часткі ног, і цяпер ён экспануецца ў [[Парк Грутас|парку Грутас]]{{крыніца?}}. У 1994 годзе на плошчы быў узведзены помнік «Піраміда смутку», створаны з камянёў, прывезеных з усёй Літвы ў памяць аб ахвярах савецкіх рэпрэсій, а ў 2006 годзе ўсталявалі манумент у гонар літоўцаў, дэпартаваных у [[Якуція|Якуцію]]<ref name="vle"/>. З канца 1990-х гадоў у літоўскім грамадстве не сціхалі бурныя дыскусіі адносна далейшага лёсу і функцыянальнага прызначэння Лукішскай плошчы. Спрачаліся прадстаўнікі розных пакаленняў і палітычных поглядаў: адны (у тым ліку былыя палітвязні) патрабавалі зрабіць яе строгім мемарыяльным комплексам у гонар змагароў за свабоду Літвы, іншыя выступалі за стварэнне адкрытай рэкрэацыйнай дэмакратычнай прасторы без цяжкай гістарычнай сімволікі{{sfn|Panavaitė, Motieka|2015|с=139—141}}. У выніку маштабная рэканструкцыя плошчы адбылася ў 2016—2017 гадах паводле праекта [[Гінтарас Чайкаўскас|Гінтараса Чайкаўскаса]] і [[Лінас Наўякайціс|Лінаса Наўякайціса]]. Былі абноўлены дарожкі, заменена гранітнае пакрыццё, устаноўлены сучасныя ліхтары і інтэрактыўныя фантаны<ref>{{cite web|url=https://lt.sputniknews.ru/20171111/ploshad-lukishkes-v-vilnuse-posle-rekonstrykcii-4293868.html|title=Площадь Лукишкес в Вильнюсе после реконструкции|publisher=Sputnik Литва|date=11 лістапада 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130193103/https://lt.sputniknews.ru/20171111/ploshad-lukishkes-v-vilnuse-posle-rekonstrykcii-4293868.html|archivedate=30 лістапада 2024|lang=ru}}</ref>. Афіцыйнае адкрыццё адноўленай плошчы адбылося ў чэрвені 2018 года<ref name="vle"/>. Сёння плошча выкарыстоўваецца пераважна як зона адпачынку для гараджан. У 2020 годзе ўлады горада ўладкавалі тут часовы штучны пясчаны пляж, што выклікала неадназначную рэакцыю ў грамадстве з-за трагічнай гісторыі гэтага месца{{крыніца?}}. == Важныя будынкі вакол плошчы == * [[Міністэрства фінансаў Літвы]] * [[Міністэрства замежных спраў Літвы]] (былы будынак Савета Міністраў Літоўскай ССР, пабудаваны ў 1957 годзе) * Віленскі акруговы суд і [[Музей акупацый і барацьбы за свабоду]] (былы будынак НКДБ/КДБ) * [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]] (былая жаночая гімназія, 1904) * [[Касцёл Святых Якуба і Філіпа (Вільня)|Касцёл Святых Філіпа і Якуба]] і кляштар дамініканцаў == Галерэя == <center><gallery caption="Лукішская плошча ў розныя эпохі" widths=150 heights=150 perrow="4"> File:Lukiškės Mosque (Józef Oziębłowski).jpg|Татарская мячэць і могілкі на Лукішках (1830) Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (1875).jpg|План Лукішскай плошчы і ваколіц у 1875 годзе Vilnius. Markt op de Lukiskiu aikste bij de kerk van St. Philip en St Jacob. Voe, Bestanddeelnr 252-1311.jpg|Лукішскі рынак. Фота Вілема ван дэ Пола, 1934 год Vilnius park.jpg|Алеі плошчы ў 2008 годзе да маштабнай рэканструкцыі Plac Łukiski w Wilnie.jpg|[[Сцяг Літвы|Гістарычны дзяржаўны сцяг Літвы]] ў цэнтры абноўленай плошчы (2019) </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Panavaitė L., Motieka S. |загаловак=Lukiškių aikštės Vilniuje urbanistinės plėtros evoliucija, pasekmės ir siūlymai |выданне=Acta Academiae Artium Vilnensis |год=2015 |нумар=76 |старонкі=139—157 |ref=Panavaitė, Motieka |lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lukiškės Square}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Плошчы Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 1lk1yd5h1ofdnrx97kbzrj9inak4py1 5186951 5186949 2026-08-25T23:47:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* XIX стагоддзе: ад эшафота да галоўнага рынку */ 5186951 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Лукішская плошча (значэнні)}} [[Файл:Lukiskiu aikste 2 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасны выгляд Лукішскай плошчы. На другім плане — Віленскі акруговы суд, Музей акупацый і барацьбы за свабоду і Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]] '''Лу́кішская пло́шча''', таксама '''пло́шча Лу́кішкю'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Lukiškių aikštė}}, {{lang-pl|Plac Łukiski}}, {{lang-ru|Лукишская площадь}})&nbsp;— адна з галоўных і найбуйнейшых (каля 4 га) плошчаў у цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]]. Размешчана ў гістарычным раёне Лукішкі, з поўдня абмежавана [[Праспект Гедзіміна (Вільня)|праспектам Гедзіміна]] (гістарычны Георгіеўскі), з бакоў - [[Вуліца Юозаса Тумаса-Вайжгантаса|вуліцам Юозаса Тумаса-Вайжгантаса]] і [[Вуліца 16 Лютага (Вільня)|16 Лютага]]. Плошча мае надзвычай багатую гісторыю: яна служыла месцам расстрэлаў і пакаранняў смерцю паўстанцаў, была галоўным гарадскім рынкам, а ў XX стагоддзі стала арэнай змены розных палітычных і ідэалагічных рэжымаў. == Гісторыя == === Ранні перыяд і фарміраванне плошчы === Гісторыя плошчы пачынаецца ў XV стагоддзі, калі яе тэрыторыя была значна большай і даходзіла аж да берага ракі [[Вілія|Віліі]]. Першая дакладная пісьмовая згадка пра мясцовасць [[Лукішкі (Вільня)|Лукішкі]] датуецца 1441 годам, калі яна была згадана ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]]. Доўгі час на месцы сучаснай плошчы размяшчалася пустэча — пашы і лугі, пакрытыя пяском і балотамі, праз якія праходзілі невялікія дарогі на [[Коўна]]{{крыніца?}}. У пачатку XV стагоддзя вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў у паўночна-заходняй частцы мясцовасці татараў, з-за чаго ў наступныя стагоддзі гэты раён часта называлі мусульманскай вёскай<ref>{{cite book|author=Wałejko K.|title=Praktyczny przewodnik po Wilnie|location=Suwałki|publisher=Przedsiębiorstwo Wydawnicze "Krzysztof Wałejko"|year=2003|pages=169|isbn=83-9189782-6|lang=pl}}</ref>. Першым манументальным архітэктурным акцэнтам будучай плошчы стаў каталіцкі [[Касцёл Святых Якуба і Філіпа (Вільня)|касцёл Святых Філіпа і Якуба]], драўляны будынак якога быў закладзены ў 1642 годзе [[Кашталяны смаленскія|кашталянам смаленскім]] [[Юрый Літавор Храптовіч|Юрыем Літаворам Храптовічам]] для манахаў-[[Дамініканцы|дамініканцаў]]<ref>{{cite book|author=Dylewski A.|title=Wilno|location=Warszawa|publisher=Agora S.A.|year=2009|pages=168—169|isbn=9788360174906|lang=pl}}</ref>. Пасля шэрагу разбуральных войнаў і пажараў у сярэдзіне XVII стагоддзя, калі плошча выкарыстоўвалася як ваенны лагер маскоўскіх войскаў, касцёл і кляштар былі адбудаваны ў муры толькі да 1737 года<ref name="vle">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lukiskiu-aikste/|title=Lukiškių aikštė|author=Vytautas Jogėla|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=22 жніўня 2018|lang=lt}}</ref>. Да пачатку XIX стагоддзя плошча заставалася бруднай, неўпарадкаванай тэрыторыяй, якую гараджане выкарыстоўвалі для вывазу смецця і гною. === XIX стагоддзе: ад эшафота да галоўнага рынку === [[Файл:Lukiskes-1860.jpg|міні|справа|Лукішская плошча ў 1860 годзе (на заднім плане — касцёл Святых Філіпа і Якуба)]] Сучасныя абрысы плошча пачала набываць у другой палове XIX стагоддзя, калі Вільня знаходзілася пад уладай [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Плошча плошчы ў той час дасягала 8 гектараў. Паўднёвая мяжа плошчы была канчаткова сфарміравана ў [[1852]] годзе з пракладкай Георгіеўскага праспекта (сучасны праспект Гедзіміна). Вялікая адкрытая прастора актыўна выкарыстоўвалася для муштры і парадаў расійскай арміі. [[Файл:Лукішкі. Тут павесілі Кастуся Каліноўскага і Зыгмунта Серакоўскага - panoramio.jpg|thumb|Памятны знак на месцы павешання Кастуся Каліноўскага і Зыгмунта Серакоўскага]] У час здушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] па загадзе віленскага генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] Лукішская плошча была пераўтворана ў месца публічных распраў над паўстанцамі. На ёй былі павешаны або расстраляны 21 чалавек, у тым ліку кіраўнікі паўстання — [[Кастусь Каліноўскі]] і [[Зыгмунт Серакоўскі]]<ref name="vle"/>, а таксама [[Цітус Далеўскі]] і [[Баляслаў Калышка]]{{крыніца?}}. Каліноўскі прыняў пакутніцкую смерць на гэтым эшафоце 24 сакавіка 1864 года. У памяць аб ахвярах паўстання ў 1920 годзе на плошчы быў усталяваны мемарыяльны камень з высечанай датай «1863»<ref>{{cite web|url=https://www.kultmir.ru/vilnyus/ploschad-lenina-byvshaya-lukishkyu.html|title=Площадь Ленина (бывшая Лукишкю)|publisher=Культурный мир|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240904085158/https://www.kultmir.ru/vilnyus/ploschad-lenina-byvshaya-lukishkyu.html|archivedate=4 верасня 2024|lang=ru}}</ref>. У 1860 годзе гарадскія ўлады ліквідавалі старыя рынкі ў цэнтры Вільні і перанеслі галоўны гарадскі кірмаш на Лукішскую плошчу. Тут сканцэнтраваўся гандаль коньмі, сенам, дровамі і прадуктамі. На мяжы XIX і XX стагоддзяў (з [[1904]] года) на плошчы таксама пачаў праводзіцца знакаміты традыцыйны кірмаш [[Казюкі]]<ref>{{cite book|author=Jackiewicz M.|title=Wilno i okolice|location=Piechowice|publisher=Wydawnictwo Laumann-Polska|year=1995|pages=70|isbn=83-85716-32-7|lang=pl}}</ref>. У 1897 годзе на плошчы быў узведзены драўляны павільён, дзе праводзіліся сельскагаспадарчыя выстаўкі<ref name="vle"/>, а па ініцыятыве купца Саламона Гурвіча там жа праходзілі цыркавыя паказы{{крыніца?}}. Да пачатку XX стагоддзя па перыметры плошчы паўсталі прэстыжныя мураваныя будынкі: Палата суда (1897), будынак жаночай гімназіі (1904) і Гандлёвы клуб (1913)<ref name="vle"/>. За плошчай таксама ўзвысіўся манументальны комплекс [[Лукішская турма|Лукішскай турмы]]. Сама плошча набыла форму трапецыі і была ўпарадкавана алеямі. У сярэдзіне 1880-х гадоў яна была выбрукавана «кацінымі ілбамі» (каменем)<ref>{{cite book|author=Krajewski J.|title=Wilno i okolice: Przewodnik|publisher=Oficyna Wydawnicza „Rewasz”|year=2013|pages=92|isbn=9788362460335|lang=pl}}</ref>. === XX стагоддзе: змена рэжымаў і помнікаў === [[Файл:Lenins-Monument-in-Vilnius-Lukiki--square-sculptor-N.jpg|міні|злева|Помнік Уладзіміру Леніну на цэнтральнай плошчы ў савецкі час]] У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], у 1920 годзе плошча атрымала імя маршала [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. У 1930-я гады пачалася распрацоўка планаў па ператварэнні яе ў галоўную рэпрэзентатыўную прастору горада. Актыўныя дыскусіі вакол рэгуляцыі Лукішскай плошчы і [[Кафедральная плошча (Вільня)|плошчы перад Кафедральным саборам]] вяліся ўрбаністамі, такімі як [[Рамуальд Гут]] і [[Ежы Кабзакоўскі]], аднак рэалізацыі гэтых амбіцыйных планаў перашкодзіла [[Другая сусветная вайна]]{{sfn|Panavaitė, Motieka|2015|с=144—145}}. У гэты перыяд плошча выкарыстоўвалася пераважна для ваенных парадаў і вялікіх кірмашоў<ref name="vle"/>. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] плошча стала сімвалам тэрору. У будынку былога суда (насупраць плошчы) размясцілася [[Гестапа]], якое праводзіла тут допыты. Пасля ўсталявання [[Савецкая ўлада|савецкай улады]] ў 1944 годзе гэты ж будынак заняло [[НКДБ]] (пазней [[КДБ СССР|КДБ]]), у падвалах якога катавалі і забівалі тысячы ўдзельнікаў антысавецкага супраціву. Сярод ахвяр быў галоўнакамандуючы Саюза змагароў за свабоду Літвы [[Адольфас Раманаўскас|Адольфас Раманаўскас (Ванагас)]]{{крыніца?}}. У нашы дні ў гэтым будынку дзейнічаюць Віленскі акруговы суд, Апеляцыйны суд Літвы і [[Музей акупацый і барацьбы за свабоду]]. У 1949—1952 гадах савецкія ўлады кардынальна рэканструявалі плошчу паводле праекта архітэктара [[Уладзіславас Мікучаніс|Уладзіславаса Мікучаніса]]. Яна была перайменавана спачатку ў Савецкую плошчу, а затым у плошчу Леніна. У цэнтры быў усталяваны манументальны бронзавы помнік [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміру Леніну]] (скульптар [[Мікалай Васільевіч Томскі|Мікалай Томскі]]). Ад помніка ў розныя бакі адыходзілі радыяльныя алеі, пасыпаныя чырвоным шчэбнем<ref name="vle"/>. Плошча выкарыстоўвалася для правядзення афіцыйных камуністычных дэманстрацый і парадаў. === Сучаснасць і рэканструкцыя === [[Файл:Lukiškių Aikstė.jpg|міні|справа|Лукішская плошча з часовым штучным пляжам (2020 год)]] Пасля аднаўлення незалежнасці Літвы ў 1991 годзе плошчы вярнулі яе гістарычную назву. 23 жніўня 1991 года натоўп жыхароў Вільні сабраўся дзеля дэмантажу помніка Леніну. Помнік быў зняты з дапамогай пад'ёмнага крана, пры гэтым адламаліся ніжнія часткі ног, і цяпер ён экспануецца ў [[Парк Грутас|парку Грутас]]{{крыніца?}}. У 1994 годзе на плошчы быў узведзены помнік «Піраміда смутку», створаны з камянёў, прывезеных з усёй Літвы ў памяць аб ахвярах савецкіх рэпрэсій, а ў 2006 годзе ўсталявалі манумент у гонар літоўцаў, дэпартаваных у [[Якуція|Якуцію]]<ref name="vle"/>. З канца 1990-х гадоў у літоўскім грамадстве не сціхалі бурныя дыскусіі адносна далейшага лёсу і функцыянальнага прызначэння Лукішскай плошчы. Спрачаліся прадстаўнікі розных пакаленняў і палітычных поглядаў: адны (у тым ліку былыя палітвязні) патрабавалі зрабіць яе строгім мемарыяльным комплексам у гонар змагароў за свабоду Літвы, іншыя выступалі за стварэнне адкрытай рэкрэацыйнай дэмакратычнай прасторы без цяжкай гістарычнай сімволікі{{sfn|Panavaitė, Motieka|2015|с=139—141}}. У выніку маштабная рэканструкцыя плошчы адбылася ў 2016—2017 гадах паводле праекта [[Гінтарас Чайкаўскас|Гінтараса Чайкаўскаса]] і [[Лінас Наўякайціс|Лінаса Наўякайціса]]. Былі абноўлены дарожкі, заменена гранітнае пакрыццё, устаноўлены сучасныя ліхтары і інтэрактыўныя фантаны<ref>{{cite web|url=https://lt.sputniknews.ru/20171111/ploshad-lukishkes-v-vilnuse-posle-rekonstrykcii-4293868.html|title=Площадь Лукишкес в Вильнюсе после реконструкции|publisher=Sputnik Литва|date=11 лістапада 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130193103/https://lt.sputniknews.ru/20171111/ploshad-lukishkes-v-vilnuse-posle-rekonstrykcii-4293868.html|archivedate=30 лістапада 2024|lang=ru}}</ref>. Афіцыйнае адкрыццё адноўленай плошчы адбылося ў чэрвені 2018 года<ref name="vle"/>. Сёння плошча выкарыстоўваецца пераважна як зона адпачынку для гараджан. У 2020 годзе ўлады горада ўладкавалі тут часовы штучны пясчаны пляж, што выклікала неадназначную рэакцыю ў грамадстве з-за трагічнай гісторыі гэтага месца{{крыніца?}}. == Важныя будынкі вакол плошчы == * [[Міністэрства фінансаў Літвы]] * [[Міністэрства замежных спраў Літвы]] (былы будынак Савета Міністраў Літоўскай ССР, пабудаваны ў 1957 годзе) * Віленскі акруговы суд і [[Музей акупацый і барацьбы за свабоду]] (былы будынак НКДБ/КДБ) * [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]] (былая жаночая гімназія, 1904) * [[Касцёл Святых Якуба і Філіпа (Вільня)|Касцёл Святых Філіпа і Якуба]] і кляштар дамініканцаў == Галерэя == <center><gallery caption="Лукішская плошча ў розныя эпохі" widths=150 heights=150 perrow="4"> File:Lukiškės Mosque (Józef Oziębłowski).jpg|Татарская мячэць і могілкі на Лукішках (1830) Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (1875).jpg|План Лукішскай плошчы і ваколіц у 1875 годзе Vilnius. Markt op de Lukiskiu aikste bij de kerk van St. Philip en St Jacob. Voe, Bestanddeelnr 252-1311.jpg|Лукішскі рынак. Фота Вілема ван дэ Пола, 1934 год Vilnius park.jpg|Алеі плошчы ў 2008 годзе да маштабнай рэканструкцыі Plac Łukiski w Wilnie.jpg|[[Сцяг Літвы|Гістарычны дзяржаўны сцяг Літвы]] ў цэнтры абноўленай плошчы (2019) </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Panavaitė L., Motieka S. |загаловак=Lukiškių aikštės Vilniuje urbanistinės plėtros evoliucija, pasekmės ir siūlymai |выданне=Acta Academiae Artium Vilnensis |год=2015 |нумар=76 |старонкі=139—157 |ref=Panavaitė, Motieka |lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lukiškės Square}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Плошчы Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] m4ikz2zoxnks6m48yu4w0g1le85y6k8 5186974 5186951 2026-08-26T05:45:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186974 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lukiskiu aikste 2 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасны выгляд Лукішскай плошчы. На другім плане — Віленскі акруговы суд, Музей акупацый і барацьбы за свабоду і Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]] '''Лу́кішская пло́шча''', таксама '''пло́шча Лу́кішкю'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Lukiškių aikštė}}, {{lang-pl|Plac Łukiski}}, {{lang-ru|Лукишская площадь}})&nbsp;— адна з галоўных і найбуйнейшых (каля 4 га) плошчаў у цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]]. Размешчана ў гістарычным раёне Лукішкі, з поўдня абмежавана [[Праспект Гедзіміна (Вільня)|праспектам Гедзіміна]] (гістарычны Георгіеўскі), з бакоў — [[Вуліца Юозаса Тумаса-Вайжгантаса|вуліцам Юозаса Тумаса-Вайжгантаса]] і [[Вуліца 16 Лютага (Вільня)|16 Лютага]]. Плошча мае надзвычай багатую гісторыю: яна служыла месцам расстрэлаў і пакаранняў смерцю паўстанцаў, была галоўным гарадскім рынкам, а ў XX стагоддзі стала арэнай змены розных палітычных і ідэалагічных рэжымаў. == Гісторыя == === Ранні перыяд і фарміраванне плошчы === Гісторыя плошчы пачынаецца ў XV стагоддзі, калі яе тэрыторыя была значна большай і даходзіла аж да берага ракі [[Вілія|Віліі]]. Першая дакладная пісьмовая згадка пра мясцовасць [[Лукішкі (Вільня)|Лукішкі]] датуецца 1441 годам, калі яна была згадана ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]]. Доўгі час на месцы сучаснай плошчы размяшчалася пустэча — пашы і лугі, пакрытыя пяском і балотамі, праз якія праходзілі невялікія дарогі на [[Коўна]]{{крыніца?}}. У пачатку XV стагоддзя вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў у паўночна-заходняй частцы мясцовасці татараў, з-за чаго ў наступныя стагоддзі гэты раён часта называлі мусульманскай вёскай<ref>{{cite book|author=Wałejko K.|title=Praktyczny przewodnik po Wilnie|location=Suwałki|publisher=Przedsiębiorstwo Wydawnicze "Krzysztof Wałejko"|year=2003|pages=169|isbn=83-9189782-6|lang=pl}}</ref>. Першым манументальным архітэктурным акцэнтам будучай плошчы стаў каталіцкі [[Касцёл Святых Якуба і Філіпа (Вільня)|касцёл Святых Філіпа і Якуба]], драўляны будынак якога быў закладзены ў 1642 годзе [[Кашталяны смаленскія|кашталянам смаленскім]] [[Юрый Літавор Храптовіч|Юрыем Літаворам Храптовічам]] для манахаў-[[Дамініканцы|дамініканцаў]]<ref>{{cite book|author=Dylewski A.|title=Wilno|location=Warszawa|publisher=Agora S.A.|year=2009|pages=168—169|isbn=9788360174906|lang=pl}}</ref>. Пасля шэрагу разбуральных войнаў і пажараў у сярэдзіне XVII стагоддзя, калі плошча выкарыстоўвалася як ваенны лагер маскоўскіх войскаў, касцёл і кляштар былі адбудаваны ў муры толькі да 1737 года<ref name="vle">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lukiskiu-aikste/|title=Lukiškių aikštė|author=Vytautas Jogėla|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=22 жніўня 2018|lang=lt}}</ref>. Да пачатку XIX стагоддзя плошча заставалася бруднай, неўпарадкаванай тэрыторыяй, якую гараджане выкарыстоўвалі для вывазу смецця і гною. === XIX стагоддзе: ад эшафота да галоўнага рынку === [[Файл:Lukiskes-1860.jpg|міні|справа|Лукішская плошча ў 1860 годзе (на заднім плане — касцёл Святых Філіпа і Якуба)]] Сучасныя абрысы плошча пачала набываць у другой палове XIX стагоддзя, калі Вільня знаходзілася пад уладай [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Плошча плошчы ў той час дасягала 8 гектараў. Паўднёвая мяжа плошчы была канчаткова сфарміравана ў [[1852]] годзе з пракладкай Георгіеўскага праспекта (сучасны праспект Гедзіміна). Вялікая адкрытая прастора актыўна выкарыстоўвалася для муштры і парадаў расійскай арміі. [[Файл:Лукішкі. Тут павесілі Кастуся Каліноўскага і Зыгмунта Серакоўскага - panoramio.jpg|thumb|Памятны знак на месцы павешання Кастуся Каліноўскага і Зыгмунта Серакоўскага]] У час здушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] па загадзе віленскага генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] Лукішская плошча была пераўтворана ў месца публічных распраў над паўстанцамі. На ёй былі павешаны або расстраляны 21 чалавек, у тым ліку кіраўнікі паўстання — [[Кастусь Каліноўскі]] і [[Зыгмунт Серакоўскі]]<ref name="vle"/>, а таксама [[Цітус Далеўскі]] і [[Баляслаў Калышка]]{{крыніца?}}. Каліноўскі прыняў пакутніцкую смерць на гэтым эшафоце 24 сакавіка 1864 года. У памяць аб ахвярах паўстання ў 1920 годзе на плошчы быў усталяваны мемарыяльны камень з высечанай датай «1863»<ref>{{cite web|url=https://www.kultmir.ru/vilnyus/ploschad-lenina-byvshaya-lukishkyu.html|title=Площадь Ленина (бывшая Лукишкю)|publisher=Культурный мир|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240904085158/https://www.kultmir.ru/vilnyus/ploschad-lenina-byvshaya-lukishkyu.html|archivedate=4 верасня 2024|lang=ru}}</ref>. У 1860 годзе гарадскія ўлады ліквідавалі старыя рынкі ў цэнтры Вільні і перанеслі галоўны гарадскі кірмаш на Лукішскую плошчу. Тут сканцэнтраваўся гандаль коньмі, сенам, дровамі і прадуктамі. На мяжы XIX і XX стагоддзяў (з [[1904]] года) на плошчы таксама пачаў праводзіцца знакаміты традыцыйны кірмаш [[Казюкі]]<ref>{{cite book|author=Jackiewicz M.|title=Wilno i okolice|location=Piechowice|publisher=Wydawnictwo Laumann-Polska|year=1995|pages=70|isbn=83-85716-32-7|lang=pl}}</ref>. У 1897 годзе на плошчы быў узведзены драўляны павільён, дзе праводзіліся сельскагаспадарчыя выстаўкі<ref name="vle"/>, а па ініцыятыве купца Саламона Гурвіча там жа праходзілі цыркавыя паказы{{крыніца?}}. Да пачатку XX стагоддзя па перыметры плошчы паўсталі прэстыжныя мураваныя будынкі: Палата суда (1897), будынак жаночай гімназіі (1904) і Гандлёвы клуб (1913)<ref name="vle"/>. За плошчай таксама ўзвысіўся манументальны комплекс [[Лукішская турма|Лукішскай турмы]]. Сама плошча набыла форму трапецыі і была ўпарадкавана алеямі. У сярэдзіне 1880-х гадоў яна была выбрукавана «кацінымі ілбамі» (каменем)<ref>{{cite book|author=Krajewski J.|title=Wilno i okolice: Przewodnik|publisher=Oficyna Wydawnicza „Rewasz”|year=2013|pages=92|isbn=9788362460335|lang=pl}}</ref>. === XX стагоддзе: змена рэжымаў і помнікаў === [[Файл:Lenins-Monument-in-Vilnius-Lukiki--square-sculptor-N.jpg|міні|злева|Помнік Уладзіміру Леніну на цэнтральнай плошчы ў савецкі час]] У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], у 1920 годзе плошча атрымала імя маршала [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. У 1930-я гады пачалася распрацоўка планаў па ператварэнні яе ў галоўную рэпрэзентатыўную прастору горада. Актыўныя дыскусіі вакол рэгуляцыі Лукішскай плошчы і [[Кафедральная плошча (Вільня)|плошчы перад Кафедральным саборам]] вяліся ўрбаністамі, такімі як [[Рамуальд Гут]] і [[Ежы Кабзакоўскі]], аднак рэалізацыі гэтых амбіцыйных планаў перашкодзіла [[Другая сусветная вайна]]{{sfn|Panavaitė, Motieka|2015|с=144—145}}. У гэты перыяд плошча выкарыстоўвалася пераважна для ваенных парадаў і вялікіх кірмашоў<ref name="vle"/>. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] плошча стала сімвалам тэрору. У будынку былога суда (насупраць плошчы) размясцілася [[Гестапа]], якое праводзіла тут допыты. Пасля ўсталявання [[Савецкая ўлада|савецкай улады]] ў 1944 годзе гэты ж будынак заняло [[НКДБ]] (пазней [[КДБ СССР|КДБ]]), у падвалах якога катавалі і забівалі тысячы ўдзельнікаў антысавецкага супраціву. Сярод ахвяр быў галоўнакамандуючы Саюза змагароў за свабоду Літвы [[Адольфас Раманаўскас|Адольфас Раманаўскас (Ванагас)]]{{крыніца?}}. У нашы дні ў гэтым будынку дзейнічаюць Віленскі акруговы суд, Апеляцыйны суд Літвы і [[Музей акупацый і барацьбы за свабоду]]. У 1949—1952 гадах савецкія ўлады кардынальна рэканструявалі плошчу паводле праекта архітэктара [[Уладзіславас Мікучаніс|Уладзіславаса Мікучаніса]]. Яна была перайменавана спачатку ў Савецкую плошчу, а затым у плошчу Леніна. У цэнтры быў усталяваны манументальны бронзавы помнік [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміру Леніну]] (скульптар [[Мікалай Васільевіч Томскі|Мікалай Томскі]]). Ад помніка ў розныя бакі адыходзілі радыяльныя алеі, пасыпаныя чырвоным шчэбнем<ref name="vle"/>. Плошча выкарыстоўвалася для правядзення афіцыйных камуністычных дэманстрацый і парадаў. === Сучаснасць і рэканструкцыя === [[Файл:Lukiškių Aikstė.jpg|міні|справа|Лукішская плошча з часовым штучным пляжам (2020 год)]] Пасля аднаўлення незалежнасці Літвы ў 1991 годзе плошчы вярнулі яе гістарычную назву. 23 жніўня 1991 года натоўп жыхароў Вільні сабраўся дзеля дэмантажу помніка Леніну. Помнік быў зняты з дапамогай пад’ёмнага крана, пры гэтым адламаліся ніжнія часткі ног, і цяпер ён экспануецца ў [[Парк Грутас|парку Грутас]]{{крыніца?}}. У 1994 годзе на плошчы быў узведзены помнік «Піраміда смутку», створаны з камянёў, прывезеных з усёй Літвы ў памяць аб ахвярах савецкіх рэпрэсій, а ў 2006 годзе ўсталявалі манумент у гонар літоўцаў, дэпартаваных у [[Якуція|Якуцію]]<ref name="vle"/>. З канца 1990-х гадоў у літоўскім грамадстве не сціхалі бурныя дыскусіі адносна далейшага лёсу і функцыянальнага прызначэння Лукішскай плошчы. Спрачаліся прадстаўнікі розных пакаленняў і палітычных поглядаў: адны (у тым ліку былыя палітвязні) патрабавалі зрабіць яе строгім мемарыяльным комплексам у гонар змагароў за свабоду Літвы, іншыя выступалі за стварэнне адкрытай рэкрэацыйнай дэмакратычнай прасторы без цяжкай гістарычнай сімволікі{{sfn|Panavaitė, Motieka|2015|с=139—141}}. У выніку маштабная рэканструкцыя плошчы адбылася ў 2016—2017 гадах паводле праекта [[Гінтарас Чайкаўскас|Гінтараса Чайкаўскаса]] і [[Лінас Наўякайціс|Лінаса Наўякайціса]]. Былі абноўлены дарожкі, заменена гранітнае пакрыццё, устаноўлены сучасныя ліхтары і інтэрактыўныя фантаны<ref>{{cite web|url=https://lt.sputniknews.ru/20171111/ploshad-lukishkes-v-vilnuse-posle-rekonstrykcii-4293868.html|title=Площадь Лукишкес в Вильнюсе после реконструкции|publisher=Sputnik Литва|date=11 лістапада 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130193103/https://lt.sputniknews.ru/20171111/ploshad-lukishkes-v-vilnuse-posle-rekonstrykcii-4293868.html|archivedate=30 лістапада 2024|lang=ru}}</ref>. Афіцыйнае адкрыццё адноўленай плошчы адбылося ў чэрвені 2018 года<ref name="vle"/>. Сёння плошча выкарыстоўваецца пераважна як зона адпачынку для гараджан. У 2020 годзе ўлады горада ўладкавалі тут часовы штучны пясчаны пляж, што выклікала неадназначную рэакцыю ў грамадстве з-за трагічнай гісторыі гэтага месца{{крыніца?}}. == Важныя будынкі вакол плошчы == * [[Міністэрства фінансаў Літвы]] * [[Міністэрства замежных спраў Літвы]] (былы будынак Савета Міністраў Літоўскай ССР, пабудаваны ў 1957 годзе) * Віленскі акруговы суд і [[Музей акупацый і барацьбы за свабоду]] (былы будынак НКДБ/КДБ) * [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]] (былая жаночая гімназія, 1904) * [[Касцёл Святых Якуба і Філіпа (Вільня)|Касцёл Святых Філіпа і Якуба]] і кляштар дамініканцаў == Галерэя == <center><gallery caption="Лукішская плошча ў розныя эпохі" widths=150 heights=150 perrow="4"> File:Lukiškės Mosque (Józef Oziębłowski).jpg|Татарская мячэць і могілкі на Лукішках (1830) Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (1875).jpg|План Лукішскай плошчы і ваколіц у 1875 годзе Vilnius. Markt op de Lukiskiu aikste bij de kerk van St. Philip en St Jacob. Voe, Bestanddeelnr 252-1311.jpg|Лукішскі рынак. Фота Вілема ван дэ Пола, 1934 год Vilnius park.jpg|Алеі плошчы ў 2008 годзе да маштабнай рэканструкцыі Plac Łukiski w Wilnie.jpg|[[Сцяг Літвы|Гістарычны дзяржаўны сцяг Літвы]] ў цэнтры абноўленай плошчы (2019) </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Panavaitė L., Motieka S. |загаловак=Lukiškių aikštės Vilniuje urbanistinės plėtros evoliucija, pasekmės ir siūlymai |выданне=Acta Academiae Artium Vilnensis |год=2015 |нумар=76 |старонкі=139—157 |ref=Panavaitė, Motieka |lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lukiškės Square}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Плошчы Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 3w9pdbhw0r6saznkebub2lnm3idcf1i 5186975 5186974 2026-08-26T05:48:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5186975 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lukiskiu aikste 2 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Сучасны выгляд Лукішскай плошчы. На другім плане — Віленскі акруговы суд, Музей акупацый і барацьбы за свабоду і Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]] '''Лукі́шская пло́шча''', таксама '''пло́шча Лу́кішкю'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Lukiškių aikštė}}, {{lang-pl|Plac Łukiski}}, {{lang-ru|Лукишская площадь}})&nbsp;— адна з галоўных і найбуйнейшых (каля 4 га) плошчаў у цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]]. Размешчана ў гістарычным раёне Лукішкі, з поўдня абмежавана [[Праспект Гедзіміна (Вільня)|праспектам Гедзіміна]] (гістарычны Георгіеўскі), з бакоў — [[Вуліца Юозаса Тумаса-Вайжгантаса|вуліцам Юозаса Тумаса-Вайжгантаса]] і [[Вуліца 16 Лютага (Вільня)|16 Лютага]]. Плошча мае надзвычай багатую гісторыю: яна служыла месцам расстрэлаў і пакаранняў смерцю паўстанцаў, была галоўным гарадскім рынкам, а ў XX стагоддзі стала арэнай змены розных палітычных і ідэалагічных рэжымаў. == Гісторыя == === Ранні перыяд і фарміраванне плошчы === Гісторыя плошчы пачынаецца ў XV стагоддзі, калі яе тэрыторыя была значна большай і даходзіла аж да берага ракі [[Вілія|Віліі]]. Першая дакладная пісьмовая згадка пра мясцовасць [[Лукішкі (Вільня)|Лукішкі]] датуецца 1441 годам, калі яна была згадана ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]]. Доўгі час на месцы сучаснай плошчы размяшчалася пустэча — пашы і лугі, пакрытыя пяском і балотамі, праз якія праходзілі невялікія дарогі на [[Коўна]]{{крыніца?}}. У пачатку XV стагоддзя вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў у паўночна-заходняй частцы мясцовасці татараў, з-за чаго ў наступныя стагоддзі гэты раён часта называлі мусульманскай вёскай<ref>{{cite book|author=Wałejko K.|title=Praktyczny przewodnik po Wilnie|location=Suwałki|publisher=Przedsiębiorstwo Wydawnicze "Krzysztof Wałejko"|year=2003|pages=169|isbn=83-9189782-6|lang=pl}}</ref>. Першым манументальным архітэктурным акцэнтам будучай плошчы стаў каталіцкі [[Касцёл Святых Якуба і Філіпа (Вільня)|касцёл Святых Філіпа і Якуба]], драўляны будынак якога быў закладзены ў 1642 годзе [[Кашталяны смаленскія|кашталянам смаленскім]] [[Юрый Літавор Храптовіч|Юрыем Літаворам Храптовічам]] для манахаў-[[Дамініканцы|дамініканцаў]]<ref>{{cite book|author=Dylewski A.|title=Wilno|location=Warszawa|publisher=Agora S.A.|year=2009|pages=168—169|isbn=9788360174906|lang=pl}}</ref>. Пасля шэрагу разбуральных войнаў і пажараў у сярэдзіне XVII стагоддзя, калі плошча выкарыстоўвалася як ваенны лагер маскоўскіх войскаў, касцёл і кляштар былі адбудаваны ў муры толькі да 1737 года<ref name="vle">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lukiskiu-aikste/|title=Lukiškių aikštė|author=Vytautas Jogėla|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=22 жніўня 2018|lang=lt}}</ref>. Да пачатку XIX стагоддзя плошча заставалася бруднай, неўпарадкаванай тэрыторыяй, якую гараджане выкарыстоўвалі для вывазу смецця і гною. === XIX стагоддзе: ад эшафота да галоўнага рынку === [[Файл:Lukiskes-1860.jpg|міні|справа|Лукішская плошча ў 1860 годзе (на заднім плане — касцёл Святых Філіпа і Якуба)]] Сучасныя абрысы плошча пачала набываць у другой палове XIX стагоддзя, калі Вільня знаходзілася пад уладай [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Плошча плошчы ў той час дасягала 8 гектараў. Паўднёвая мяжа плошчы была канчаткова сфарміравана ў [[1852]] годзе з пракладкай Георгіеўскага праспекта (сучасны праспект Гедзіміна). Вялікая адкрытая прастора актыўна выкарыстоўвалася для муштры і парадаў расійскай арміі. [[Файл:Лукішкі. Тут павесілі Кастуся Каліноўскага і Зыгмунта Серакоўскага - panoramio.jpg|thumb|Памятны знак на месцы павешання Кастуся Каліноўскага і Зыгмунта Серакоўскага]] У час здушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] па загадзе віленскага генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] Лукішская плошча была пераўтворана ў месца публічных распраў над паўстанцамі. На ёй былі павешаны або расстраляны 21 чалавек, у тым ліку кіраўнікі паўстання — [[Кастусь Каліноўскі]] і [[Зыгмунт Серакоўскі]]<ref name="vle"/>, а таксама [[Цітус Далеўскі]] і [[Баляслаў Калышка]]{{крыніца?}}. Каліноўскі прыняў пакутніцкую смерць на гэтым эшафоце 24 сакавіка 1864 года. У памяць аб ахвярах паўстання ў 1920 годзе на плошчы быў усталяваны мемарыяльны камень з высечанай датай «1863»<ref>{{cite web|url=https://www.kultmir.ru/vilnyus/ploschad-lenina-byvshaya-lukishkyu.html|title=Площадь Ленина (бывшая Лукишкю)|publisher=Культурный мир|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240904085158/https://www.kultmir.ru/vilnyus/ploschad-lenina-byvshaya-lukishkyu.html|archivedate=4 верасня 2024|lang=ru}}</ref>. У 1860 годзе гарадскія ўлады ліквідавалі старыя рынкі ў цэнтры Вільні і перанеслі галоўны гарадскі кірмаш на Лукішскую плошчу. Тут сканцэнтраваўся гандаль коньмі, сенам, дровамі і прадуктамі. На мяжы XIX і XX стагоддзяў (з [[1904]] года) на плошчы таксама пачаў праводзіцца знакаміты традыцыйны кірмаш [[Казюкі]]<ref>{{cite book|author=Jackiewicz M.|title=Wilno i okolice|location=Piechowice|publisher=Wydawnictwo Laumann-Polska|year=1995|pages=70|isbn=83-85716-32-7|lang=pl}}</ref>. У 1897 годзе на плошчы быў узведзены драўляны павільён, дзе праводзіліся сельскагаспадарчыя выстаўкі<ref name="vle"/>, а па ініцыятыве купца Саламона Гурвіча там жа праходзілі цыркавыя паказы{{крыніца?}}. Да пачатку XX стагоддзя па перыметры плошчы паўсталі прэстыжныя мураваныя будынкі: Палата суда (1897), будынак жаночай гімназіі (1904) і Гандлёвы клуб (1913)<ref name="vle"/>. За плошчай таксама ўзвысіўся манументальны комплекс [[Лукішская турма|Лукішскай турмы]]. Сама плошча набыла форму трапецыі і была ўпарадкавана алеямі. У сярэдзіне 1880-х гадоў яна была выбрукавана «кацінымі ілбамі» (каменем)<ref>{{cite book|author=Krajewski J.|title=Wilno i okolice: Przewodnik|publisher=Oficyna Wydawnicza „Rewasz”|year=2013|pages=92|isbn=9788362460335|lang=pl}}</ref>. === XX стагоддзе: змена рэжымаў і помнікаў === [[Файл:Lenins-Monument-in-Vilnius-Lukiki--square-sculptor-N.jpg|міні|злева|Помнік Уладзіміру Леніну на цэнтральнай плошчы ў савецкі час]] У міжваенны перыяд, калі Вільня ўваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], у 1920 годзе плошча атрымала імя маршала [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. У 1930-я гады пачалася распрацоўка планаў па ператварэнні яе ў галоўную рэпрэзентатыўную прастору горада. Актыўныя дыскусіі вакол рэгуляцыі Лукішскай плошчы і [[Кафедральная плошча (Вільня)|плошчы перад Кафедральным саборам]] вяліся ўрбаністамі, такімі як [[Рамуальд Гут]] і [[Ежы Кабзакоўскі]], аднак рэалізацыі гэтых амбіцыйных планаў перашкодзіла [[Другая сусветная вайна]]{{sfn|Panavaitė, Motieka|2015|с=144—145}}. У гэты перыяд плошча выкарыстоўвалася пераважна для ваенных парадаў і вялікіх кірмашоў<ref name="vle"/>. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] плошча стала сімвалам тэрору. У будынку былога суда (насупраць плошчы) размясцілася [[Гестапа]], якое праводзіла тут допыты. Пасля ўсталявання [[Савецкая ўлада|савецкай улады]] ў 1944 годзе гэты ж будынак заняло [[НКДБ]] (пазней [[КДБ СССР|КДБ]]), у падвалах якога катавалі і забівалі тысячы ўдзельнікаў антысавецкага супраціву. Сярод ахвяр быў галоўнакамандуючы Саюза змагароў за свабоду Літвы [[Адольфас Раманаўскас|Адольфас Раманаўскас (Ванагас)]]{{крыніца?}}. У нашы дні ў гэтым будынку дзейнічаюць Віленскі акруговы суд, Апеляцыйны суд Літвы і [[Музей акупацый і барацьбы за свабоду]]. У 1949—1952 гадах савецкія ўлады кардынальна рэканструявалі плошчу паводле праекта архітэктара [[Уладзіславас Мікучаніс|Уладзіславаса Мікучаніса]]. Яна была перайменавана спачатку ў Савецкую плошчу, а затым у плошчу Леніна. У цэнтры быў усталяваны манументальны бронзавы помнік [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміру Леніну]] (скульптар [[Мікалай Васільевіч Томскі|Мікалай Томскі]]). Ад помніка ў розныя бакі адыходзілі радыяльныя алеі, пасыпаныя чырвоным шчэбнем<ref name="vle"/>. Плошча выкарыстоўвалася для правядзення афіцыйных камуністычных дэманстрацый і парадаў. === Сучаснасць і рэканструкцыя === [[Файл:Lukiškių Aikstė.jpg|міні|справа|Лукішская плошча з часовым штучным пляжам (2020 год)]] Пасля аднаўлення незалежнасці Літвы ў 1991 годзе плошчы вярнулі яе гістарычную назву. 23 жніўня 1991 года натоўп жыхароў Вільні сабраўся дзеля дэмантажу помніка Леніну. Помнік быў зняты з дапамогай пад’ёмнага крана, пры гэтым адламаліся ніжнія часткі ног, і цяпер ён экспануецца ў [[Парк Грутас|парку Грутас]]{{крыніца?}}. У 1994 годзе на плошчы быў узведзены помнік «Піраміда смутку», створаны з камянёў, прывезеных з усёй Літвы ў памяць аб ахвярах савецкіх рэпрэсій, а ў 2006 годзе ўсталявалі манумент у гонар літоўцаў, дэпартаваных у [[Якуція|Якуцію]]<ref name="vle"/>. З канца 1990-х гадоў у літоўскім грамадстве не сціхалі бурныя дыскусіі адносна далейшага лёсу і функцыянальнага прызначэння Лукішскай плошчы. Спрачаліся прадстаўнікі розных пакаленняў і палітычных поглядаў: адны (у тым ліку былыя палітвязні) патрабавалі зрабіць яе строгім мемарыяльным комплексам у гонар змагароў за свабоду Літвы, іншыя выступалі за стварэнне адкрытай рэкрэацыйнай дэмакратычнай прасторы без цяжкай гістарычнай сімволікі{{sfn|Panavaitė, Motieka|2015|с=139—141}}. У выніку маштабная рэканструкцыя плошчы адбылася ў 2016—2017 гадах паводле праекта [[Гінтарас Чайкаўскас|Гінтараса Чайкаўскаса]] і [[Лінас Наўякайціс|Лінаса Наўякайціса]]. Былі абноўлены дарожкі, заменена гранітнае пакрыццё, устаноўлены сучасныя ліхтары і інтэрактыўныя фантаны<ref>{{cite web|url=https://lt.sputniknews.ru/20171111/ploshad-lukishkes-v-vilnuse-posle-rekonstrykcii-4293868.html|title=Площадь Лукишкес в Вильнюсе после реконструкции|publisher=Sputnik Литва|date=11 лістапада 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130193103/https://lt.sputniknews.ru/20171111/ploshad-lukishkes-v-vilnuse-posle-rekonstrykcii-4293868.html|archivedate=30 лістапада 2024|lang=ru}}</ref>. Афіцыйнае адкрыццё адноўленай плошчы адбылося ў чэрвені 2018 года<ref name="vle"/>. Сёння плошча выкарыстоўваецца пераважна як зона адпачынку для гараджан. У 2020 годзе ўлады горада ўладкавалі тут часовы штучны пясчаны пляж, што выклікала неадназначную рэакцыю ў грамадстве з-за трагічнай гісторыі гэтага месца{{крыніца?}}. == Важныя будынкі вакол плошчы == * [[Міністэрства фінансаў Літвы]] * [[Міністэрства замежных спраў Літвы]] (былы будынак Савета Міністраў Літоўскай ССР, пабудаваны ў 1957 годзе) * Віленскі акруговы суд і [[Музей акупацый і барацьбы за свабоду]] (былы будынак НКДБ/КДБ) * [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]] (былая жаночая гімназія, 1904) * [[Касцёл Святых Якуба і Філіпа (Вільня)|Касцёл Святых Філіпа і Якуба]] і кляштар дамініканцаў == Галерэя == <center><gallery caption="Лукішская плошча ў розныя эпохі" widths=150 heights=150 perrow="4"> File:Lukiškės Mosque (Józef Oziębłowski).jpg|Татарская мячэць і могілкі на Лукішках (1830) Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (1875).jpg|План Лукішскай плошчы і ваколіц у 1875 годзе Vilnius. Markt op de Lukiskiu aikste bij de kerk van St. Philip en St Jacob. Voe, Bestanddeelnr 252-1311.jpg|Лукішскі рынак. Фота Вілема ван дэ Пола, 1934 год Vilnius park.jpg|Алеі плошчы ў 2008 годзе да маштабнай рэканструкцыі Plac Łukiski w Wilnie.jpg|[[Сцяг Літвы|Гістарычны дзяржаўны сцяг Літвы]] ў цэнтры абноўленай плошчы (2019) </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Panavaitė L., Motieka S. |загаловак=Lukiškių aikštės Vilniuje urbanistinės plėtros evoliucija, pasekmės ir siūlymai |выданне=Acta Academiae Artium Vilnensis |год=2015 |нумар=76 |старонкі=139—157 |ref=Panavaitė, Motieka |lang=lt}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lukiškės Square}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Плошчы Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] jwkiwn3i83s3ex9cz49nt3jzjhnue7d 1 813335 5186984 2026-08-26T06:12:17Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Хабілітацыя]] у [[Размовы:Габілітацыя]]: Вырашэнне неадназначнасці 5186984 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Габілітацыя]] du3oc5f4281g59kd99sbdcrsyavw0nd 10 813336 5187000 2026-08-26T07:19:01Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Шаблон:Картка косці]] у [[Шаблон:Косць]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў 5187000 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Косць]] muf749brijiptxv0ajqjgr7bv2qg8fw 10 813337 5187002 2026-08-26T07:19:31Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Картка косці/Дакументацыя]] у [[Шаблон:Косць/Дакументацыя]]: Уніфікацыя назваў 5187002 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Косць/Дакументацыя]] 0bq72egln60jk7i6qv8ejfddr7du92y 0 813338 5187003 2026-08-26T07:23:00Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Subst:l}}[[Файл:Stanford Torus interior.jpg|міні|Праект арбітальнай калоніі «{{Не перакладзена 5|Стэнфардскі тор|Стэнфардскі тор|ru|Стэнфордский тор}}» — тор дыяметрам 1,6 км пры дыяметры папярочнага перасеку парадку 150 м]]» 5187003 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=26 жніўня 2026}}[[Файл:Stanford Torus interior.jpg|міні|Праект арбітальнай калоніі «{{Не перакладзена 5|Стэнфардскі тор|Стэнфардскі тор|ru|Стэнфордский тор}}» — тор дыяметрам 1,6 км пры дыяметры папярочнага перасеку парадку 150 м]] 6bex7yg9wud1p4h8v1xbhvrz9guhgf7 5187008 5187003 2026-08-26T07:27:26Z Emilia Noah 155537 5187008 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=26 жніўня 2026}}[[Файл:Stanford Torus interior.jpg|міні|Праект арбітальнай калоніі «{{Не перакладзена 5|Стэнфардскі тор|Стэнфардскі тор|ru|Стэнфордский тор}}» — тор дыяметрам 1,6 км пры дыяметры папярочнага перасеку парадку 150 м]] '''Каланізацыя Сонечнай сістэмы''' — гіпатэтычнае стварэнне аўтаномных чалавечых паселенняў па-за Зямлёй у межах Сонечнай сістэмы. Даследчыкі лічаць, што на Месяцы і бліжэйшых да Зямлі планетах дастаткова рэсурсаў для стварэння такога паселішча, напрыклад, з прымяненнем тэхналогій працызаванай 3D-друку. Сонечная энергія там даволі лёгка даступная ў вялікіх колькасцях. Дасягненняў сучаснай навукі цалкам дастаткова для пачатку каланізацыі, але неабходна велізарная колькасць інжынернай працы. Паселішчы могуць быць размешчаны не толькі на планетах, але і ў космасе, напрыклад, у выглядзе касмічных гарадоў-бублікоў. Каланізацыя павялічвае верагоднасць, што чалавецтва захаваецца пры глабальных зямных катастрофах, тым самым атрымліваецца як бы стварэнне рэзервовай копіі чалавецтва ў касмічнай прасторы. Калянізацыя космасу з’яўляецца адной з асноўных тэм навуковай фантастыкі. fzbhfjvd1mn9ik9p3da96t3c9paezor 1 813339 5187009 2026-08-26T07:28:30Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5187009 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 813340 5187047 2026-08-26T09:15:39Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Пералом косці]] 5187047 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пералом косці]] qf2tmnayxuz47eoditsllstbkqmzblc 0 813341 5187061 2026-08-26T10:27:51Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Шу]] у [[Элізабэт Шу]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187061 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Шу]] 7739crbubxa9ikcugp9baksdseslw5j 0 813342 5187064 2026-08-26T10:29:03Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Дэпардзьё]] у [[Элізабэт Дэпардзьё]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187064 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Дэпардзьё]] 7lm0v5e0xa96d1s27anqqpfrh2nqznz 0 813343 5187067 2026-08-26T10:30:24Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Дэбікі]] у [[Элізабэт Дэбікі]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187067 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Дэбікі]] asp8mkquyvy2wbv2hijghataff3je0v 0 813344 5187070 2026-08-26T10:31:07Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Барэт Браўнінг]] у [[Элізабэт Барэт Браўнінг]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187070 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Барэт Браўнінг]] al3sffblhuzifhq8f63xibbv3ub5i7d 0 813345 5187073 2026-08-26T10:31:38Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Мак-Говерн]] у [[Элізабэт Мак-Говерн]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187073 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Мак-Говерн]] cuvywn7o8595htqxb1de8wxyscbbpti 0 813346 5187077 2026-08-26T10:35:24Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Напалеон Дзям'янавіч Галіцкі]] у [[Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі]]: пад стандартны апостраф 5187077 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі]] 9k4uxcvtc25wwpvswyuccrpx1uf7zoj 0 813347 5187079 2026-08-26T10:38:55Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Папуры''' — інструментальны (радзей вакальны) твор, пабудаваны на чаргаванні папулярных тэм з [[опера|опер]], [[аперэта|аперэт]], [[балет]]аў, [[песня|песень]], танцаў, музыкі з кінафільмаў і іншага, мелодый ці песень пэўнага кампазітара. Тэмы ў папуры не разв...» 5187079 wikitext text/x-wiki '''Папуры''' — інструментальны (радзей вакальны) твор, пабудаваны на чаргаванні папулярных тэм з [[опера|опер]], [[аперэта|аперэт]], [[балет]]аў, [[песня|песень]], танцаў, музыкі з кінафільмаў і іншага, мелодый ці песень пэўнага кампазітара. Тэмы ў папуры не развіваюцца, а ідуць паслядоўна адна за адной, паміж асобнымі мелодыямі ўводзяцца кароткія звязкі для мадулявання і тэматычнага пераключэння. Найбольш пашыраны папуры для духавога і эстраднага аркестраў. [[Катэгорыя:Музычныя формы]] nuuf6rsjqs3ybk5myalgcq1ksin9xc7 5187080 5187079 2026-08-26T10:40:17Z Autumndancer 168015 5187080 wikitext text/x-wiki '''Папуры''' — інструментальны (радзей вакальны) твор, пабудаваны на чаргаванні папулярных тэм з [[опера|опер]], [[аперэта|аперэт]], [[балет]]аў, [[песня|песень]], танцаў, музыкі з кінафільмаў і іншага, мелодый ці песень пэўнага кампазітара. Тэмы ў папуры не развіваюцца, а ідуць паслядоўна адна за адной, паміж асобнымі [[мелодыя]]мі ўводзяцца кароткія звязкі для мадулявання і тэматычнага пераключэння. Найбольш пашыраны папуры для духавога і эстраднага аркестраў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Папуры|||}} [[Катэгорыя:Музычныя формы]] ngvbrlhxn4zgxeqgui4y5qwgbbq6hq2 0 813348 5187086 2026-08-26T10:54:09Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Broussonetia papyrifera]] у [[Папяровае дрэва]]: БЭ. Т.12 5187086 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Папяровае дрэва]] dvr4ia0sj93dvrlhgqzmtu5gg7fsraz 0 813349 5187089 2026-08-26T10:55:46Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Папяровае дрэва]] 5187089 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Папяровае дрэва]] dvr4ia0sj93dvrlhgqzmtu5gg7fsraz 0 813350 5187090 2026-08-26T10:56:13Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Папяровае дрэва]] 5187090 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Папяровае дрэва]] dvr4ia0sj93dvrlhgqzmtu5gg7fsraz 0 813351 5187094 2026-08-26T11:04:18Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Элізабет Аер]] у [[Элізабэт Аер]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187094 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Аер]] qljzjpyd2np1qk41id7vynkh8nnbyu8 0 813352 5187096 2026-08-26T11:04:41Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Папярочная Вулканічная Сьера''' — [[горны хрыбет]] у [[Мексіка|Мексіцы]], акаймоўвае паўднёвы край [[Мексіканскае нагор'е|Мексіканскага нагор’я]]. Даўжыня 800 км, шырыня 50—100 км. Расчлянёны скідамі. Частыя [[землентарсенне|землетрасенні]]. Шмат дзеючых ву...» 5187096 wikitext text/x-wiki '''Папярочная Вулканічная Сьера''' — [[горны хрыбет]] у [[Мексіка|Мексіцы]], акаймоўвае паўднёвы край [[Мексіканскае нагор'е|Мексіканскага нагор’я]]. Даўжыня 800 км, шырыня 50—100 км. Расчлянёны скідамі. Частыя [[землентарсенне|землетрасенні]]. Шмат дзеючых [[вулкан]]аў: [[Арысаба (вулкан)|Арысаба]] (5700 м), [[Каліма (вулкан)|Каліма]], [[Папакатэпетль]] (5452 м), Парыкутын і інш. Вечназялёныя і [[хваёвыя лясы]], на вяршынях — вечныя снягі. Нацыянальныя паркі. Каля падножжа г. [[Мехіка]]. [[Катэгорыя:Вулканы Мексікі]] ms1kgi2ljthv6qjt3mr77irx1i7du55 5187107 5187096 2026-08-26T11:06:08Z Autumndancer 168015 5187107 wikitext text/x-wiki '''Папярочная Вулканічная Сьера''' — [[горны хрыбет]] у [[Мексіка|Мексіцы]], акаймоўвае паўднёвы край [[Мексіканскае нагор'е|Мексіканскага нагор’я]]. Даўжыня 800 км, шырыня 50—100 км. Расчлянёны скідамі. Частыя [[землетрасенне|землетрасенні]]. Шмат дзеючых [[вулкан]]аў: [[Арысаба (вулкан)|Арысаба]] (5700 м), [[Каліма (вулкан)|Каліма]], [[Папакатэпетль]] (5452 м), Парыкутын і інш. Вечназялёныя і [[хваёвыя лясы]], на вяршынях — вечныя снягі. Нацыянальныя паркі. Каля падножжа г. [[Мехіка]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Папярочная Вулканічная Сьера|||}} [[Катэгорыя:Вулканы Мексікі]] jxyvapfr8e2knau8k9m4oydgzyarfw4 0 813353 5187098 2026-08-26T11:04:48Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Нойфельд]] у [[Элізабэт Нойфельд]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187098 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Нойфельд]] 74f7jkl8356cjkxhwfeikb81nt7ymfs 0 813354 5187102 2026-08-26T11:05:16Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Хёрлі]] у [[Элізабэт Хёрлі]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187102 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Хёрлі]] 4d9rajx0k3kv3r1jo3qlbbn147edvbx 0 813355 5187105 2026-08-26T11:05:50Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Дылер]] у [[Элізабэт Дылер]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187105 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Дылер]] qc9es52pf2i41hpz310gt73pqkbsu0k 0 813356 5187113 2026-08-26T11:10:05Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Гаскел]] у [[Элізабэт Гаскел]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187113 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Гаскел]] eb1krwrow4g4bnx8t33duve7ghs98mu 0 813357 5187115 2026-08-26T11:11:38Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Вулкан}} '''Каліма''' ({{lang-es|Volcán de Colima}}) — [[вулкан]] на захадзе [[Мексіка|Мексікі]], размешчаны ў штаце [[Халіска]], у [[Папярочная Вулканічная Сьера|Вулканічнай Сьеры]], за 80 км ад берага [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Найбольш актыўны вулкан Мексікі, вывяргаўся...» 5187115 wikitext text/x-wiki {{Вулкан}} '''Каліма''' ({{lang-es|Volcán de Colima}}) — [[вулкан]] на захадзе [[Мексіка|Мексікі]], размешчаны ў штаце [[Халіска]], у [[Папярочная Вулканічная Сьера|Вулканічнай Сьеры]], за 80 км ад берага [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Найбольш актыўны вулкан Мексікі, вывяргаўся больш за 40 разоў з 1576 года. Складаецца з 2 канічных пікаў; найвышэйшы з іх (Невада-дэ-Каліма, 4625 м) — пагаслы вулкан, большую частку года пакрыты [[снег]]ам. Другі пік — дзеючы вулкан Каліма, або Валькан-дэ-Фуэга-дэ-Каліма («Агністы вулкан»), вышынёй 3846 м, называюць мексіканскім Везувіем. Лавы па складзе блізкія да базальтаў. [[Катэгорыя:Вулканы Мексікі]] 67fgutzmxglvi05fcj0h6vlglf4ao97 0 813358 5187118 2026-08-26T11:26:11Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «[[Файл:Paraboloid of Revolution.svg|thumb|Парабалоід вярчэння]] '''Парабалоід''' — незамкнутая нецэнтральная паверхня другога парадку. Асноўныя віды — эліптычны і гіпербалічны парабалоід. Лініі перасячэння гіпербалічнага парабалоіда з любымі магчымымі плоскасцямі ...» 5187118 wikitext text/x-wiki [[Файл:Paraboloid of Revolution.svg|thumb|Парабалоід вярчэння]] '''Парабалоід''' — незамкнутая нецэнтральная паверхня другога парадку. Асноўныя віды — эліптычны і гіпербалічны парабалоід. Лініі перасячэння гіпербалічнага парабалоіда з любымі магчымымі плоскасцямі — парабалы, гіпербалы і прамыя. Праз любы пункт такога парабалоіда праходзяць 2 прамалінейныя ўтваральныя (гл. лінейчастая паверхня). Лініямі перасячэння эліптычнага парабалоіда з плоскасцямі з’яўляюцца [[эліпс]]ы ці парабалы. Асобны выпадак такога парабалоіда — парабалоід вярчэння, які можна атрымаць вярчэннем парабалы вакол яе восі. [[Катэгорыя:Квадрыкі]] iftt96aa3ukmd17hv5fogc60glc4hb2 5187119 5187118 2026-08-26T11:28:23Z Autumndancer 168015 5187119 wikitext text/x-wiki [[Файл:Paraboloid of Revolution.svg|thumb|Парабалоід вярчэння]] '''Парабалоід''' — незамкнутая нецэнтральная паверхня другога парадку. Асноўныя віды — эліптычны і гіпербалічны парабалоід. Лініі перасячэння гіпербалічнага парабалоіда з любымі магчымымі плоскасцямі — парабалы, гіпербалы і прамыя. Праз любы пункт такога парабалоіда праходзяць 2 прамалінейныя ўтваральныя (гл. лінейчастая паверхня). Лініямі перасячэння эліптычнага парабалоіда з плоскасцямі з’яўляюцца [[эліпс]]ы ці парабалы. Асобны выпадак такога парабалоіда — парабалоід вярчэння, які можна атрымаць вярчэннем парабалы вакол яе восі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Парабалоід|||}} [[Катэгорыя:Квадрыкі]] i3al47z8l0o9t5nkc9u0dvbtuge4zfs 0 813359 5187125 2026-08-26T11:41:25Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Пілар}} {{НП}} '''Пілар''' (ісп.: Pilar) — горад у [[Парагвай|Парагваі]], адміністрацыйная сталіца дэпартамента Ньеэмбуку. Размешчаны на паўднёвым захадзе дзяржавы, на ўсходнім беразе [[Парагвай (рака)|ракі Парагвай]], за 358 км г. [[Асунсьён]]а. == Гісторыя...» 5187125 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пілар}} {{НП}} '''Пілар''' (ісп.: Pilar) — горад у [[Парагвай|Парагваі]], адміністрацыйная сталіца дэпартамента Ньеэмбуку. Размешчаны на паўднёвым захадзе дзяржавы, на ўсходнім беразе [[Парагвай (рака)|ракі Парагвай]], за 358 км г. [[Асунсьён]]а. == Гісторыя == Заснаваны партугальцам Педра Мела ў 1779 годзе і першапачаткова быў вядомы як Віла дэль Ньеэмбуку (Villa del Ñeembucú). Праз 4 гады быў перайменаваны іспанскім свяшчэннікам Маркам Антоніа Уліямбэ ў Віла дэль Пілар, у гонар адной са святыняў каталіцкай царквы — базілікі Nuestra Señora del Pilar (Маці Божай на калоне). == Эканоміка == Рачны порт, шэраг прадпрыемствы па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, вырашчанай на ўрадлівых глебах паміж р. Парагваем і р. Парана, а таксама тэкстыльныя фабрыкі, лесапільня і прадпрыемствы лікёра-гарэлачнай прамысловасці. [[Катэгорыя:Гарады Парагвая]] l1xxn9efmliaojyge6ntb54msnc83ge 5187128 5187125 2026-08-26T11:42:31Z Autumndancer 168015 5187128 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пілар}} {{НП}} '''Пілар''' (ісп.: Pilar) — горад у [[Парагвай|Парагваі]], адміністрацыйная сталіца дэпартамента Ньеэмбуку. Размешчаны на паўднёвым захадзе дзяржавы, на ўсходнім беразе [[Парагвай (рака)|ракі Парагвай]], за 358 км г. [[Асунсьён]]а. == Гісторыя == Заснаваны партугальцам Педра Мела ў 1779 годзе і першапачаткова быў вядомы як Віла дэль Ньеэмбуку (Villa del Ñeembucú). Праз 4 гады быў перайменаваны іспанскім свяшчэннікам Маркам Антоніа Уліямбэ ў Віла дэль Пілар, у гонар адной са святыняў каталіцкай царквы — базілікі Nuestra Señora del Pilar (Маці Божай на калоне). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Рачны порт, шэраг прадпрыемствы па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, вырашчанай на ўрадлівых глебах паміж р. Парагваем і р. Парана, а таксама тэкстыльныя фабрыкі, лесапільня і прадпрыемствы лікёра-гарэлачнай прамысловасці. [[Катэгорыя:Гарады Парагвая]] a67v7ik0vvl6xrfyq4lu12r2v9l84su 5187129 5187128 2026-08-26T11:42:43Z Autumndancer 168015 5187129 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пілар}} {{НП}} '''Пілар''' (ісп.: Pilar) — горад у [[Парагвай|Парагваі]], адміністрацыйная сталіца дэпартамента Ньеэмбуку. Размешчаны на паўднёвым захадзе дзяржавы, на ўсходнім беразе [[Парагвай (рака)|ракі Парагвай]], за 358 км г. [[Асунсьён]]а. == Гісторыя == Заснаваны партугальцам Педра Мела ў 1779 годзе і першапачаткова быў вядомы як Віла дэль Ньеэмбуку (Villa del Ñeembucú). Праз 4 гады быў перайменаваны іспанскім свяшчэннікам Маркам Антоніа Уліямбэ ў Віла дэль Пілар, у гонар адной са святыняў каталіцкай царквы — базілікі Nuestra Señora del Pilar (Маці Божай на калоне). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Рачны порт, шэраг прадпрыемствы па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, вырашчанай на ўрадлівых глебах паміж р. Парагваем і р. Парана, а таксама тэкстыльныя фабрыкі, лесапільня і прадпрыемствы лікёра-гарэлачнай прамысловасці. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Парагвая]] 7sef74lxmyu1cj70sj9bawgqih3h1xe 0 813360 5187127 2026-08-26T11:42:17Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Канстытуцыя Невады''' — асноўны закон [[Штат Невада|штата Невада]] ([[ЗША]]). Вызначае структуру і паўнамоцтвы ўрада штата, а таксама пералічвае асноўныя правы і абавязкі грамадзян Невады. == Гісторыя == Распрацоўка асноўнага закона пачалася ў 1863 годзе. Пе...» 5187127 wikitext text/x-wiki '''Канстытуцыя Невады''' — асноўны закон [[Штат Невада|штата Невада]] ([[ЗША]]). Вызначае структуру і паўнамоцтвы ўрада штата, а таксама пералічвае асноўныя правы і абавязкі грамадзян Невады. == Гісторыя == Распрацоўка асноўнага закона пачалася ў 1863 годзе. Першы яго праект быў адхілены выбаршчыкамі на рэферэндуме 19 студзеня 1864 года. Прычына заключалася ў падатковай палітыкі да горназдабыўной дзейнасці. У ліпені 1864 года напісаны новы варыянт, ухвалены на рэферэндуме 14 верасня 1864 года. Неадкладна тэкст дакумента накіраваны ў [[Вашынгтон]] па тэлеграфе. Перадача вялася двое сутак і каштавала 4303,27 долараў (самая дарагая тэлеграфная перадача ў гісторыі) і складалася з 16 543 слоў. 31 кастрычніка Канстытуцыя была зацверджана, і Невада афіцыйна стала штатам<ref name=":0">{{Cite report |last=Kintop |first=Jeffrey M. |date=January 13, 2009 |title=The Making of the Nevada State Constitution |url=https://nsla.nv.gov/ld.php?content_id=34901279 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703152555/https://nsla.nv.gov/ld.php?content_id=34901279 |archive-date=July 3, 2024 |publisher=Nevada State Library, Archives, and Public Records |location=Carson City}}</ref><ref>{{cite press release |date=September 23, 2009 |title=National Archives Celebrates the 145th Anniversary of Nevada Statehood |url=https://www.archives.gov/press/press-releases/2009/nr09-127 |location= Washington, D.C.|publisher= United States National Archives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250116025517/https://www.archives.gov/press/press-releases/2009/nr09-127 |archive-date=January 16, 2025 |access-date=May 2, 2025}}</ref>. == Змест == Дакумент змяшчае два прэфіксных палажэнні; прэамбулу; 18 артыкулаў: дэкларацыя правоў, права голасу, размеркаванне паўнамоцтваў, заканадаўчы дэпартамент, выканаўчы дэпартамент, судовы дэпартамент, імпічмент і адхіленне ад пасады, муніцыпальныя і іншыя карпарацыі, фінансы і дзяржаўны доўг, падаткаабкладанне, адукацыя, апалчэнне, дзяржаўныя ўстановы, мяжа, розныя палажэнні, папраўка, расклад, ініцыятыва і рэферэндум; і суфіксальныя палажэнні. Першае прэфікснае палажэнне вызначае патрабаванне аб правядзенні канстытуцыйнага сходу штата. Другое прэфікснае палажэнне ўстанаўлівае пэўныя абавязацельствы да дзяржавы, уключаючы забарону рабства, свабоду веравызнання і абвяшчэнне дзяржаўных зямель уласнасцю Злучаных Штатаў. == Папраўка 2022 года == На ўсеагульных выбарах у лістападзе 2022 год была ўнесена папраўка аб роўных правах па-за залежнасці ад сексуальнай арыентацыі і гендэрнай ідэнтычнасці ці самавыяўлення, адобраная 58% выбаршчыкаў Невады, што зрабіла Неваду адзіным штатам ЗША — і адной з нямногіх юрысдыкцый у свеце — якая ўключыла «сексуальную арыентацыю і гендэрную ідэнтычнасць або выяўленне» ў свой асноватворны дакумент<ref>{{cite web | url=https://www.nevadacurrent.com/2022/11/10/with-question-1-nevada-passes-most-inclusive-states-equal-rights-amendment-in-nation/ | title=With Question 1, Nevada passes most inclusive states equal rights amendment in nation • Nevada Current | date=10 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://ballotpedia.org/Nevada_Question_1,_Equality_of_Rights_Amendment_(2022) | title=Nevada Question 1, Equality of Rights Amendment (2022) }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Невада]] 09ii5ajq7jhzmhd2eqvbdovl9kbgxb8 5187130 5187127 2026-08-26T11:43:08Z DBatura 73587 5187130 wikitext text/x-wiki '''Канстытуцыя Невады''' — асноўны закон [[Штат Невада|штата Невада]] ([[ЗША]]). Вызначае структуру і паўнамоцтвы ўрада штата, а таксама пералічвае асноўныя правы і абавязкі грамадзян Невады. == Гісторыя == Распрацоўка асноўнага закона пачалася ў 1863 годзе. Першы яго праект быў адхілены выбаршчыкамі на рэферэндуме 19 студзеня 1864 года. Прычына заключалася ў падатковай палітыкі да горназдабыўной дзейнасці. У ліпені 1864 года напісаны новы варыянт, ухвалены на рэферэндуме 14 верасня 1864 года. Неадкладна тэкст дакумента накіраваны ў [[Вашынгтон]] па тэлеграфе. Перадача вялася двое сутак і каштавала 4303,27 долараў (самая дарагая тэлеграфная перадача ў гісторыі) і складалася з 16 543 слоў. 31 кастрычніка Канстытуцыя была зацверджана, і Невада афіцыйна стала штатам<ref name=":0">{{Cite report |last=Kintop |first=Jeffrey M. |date=January 13, 2009 |title=The Making of the Nevada State Constitution |url=https://nsla.nv.gov/ld.php?content_id=34901279 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703152555/https://nsla.nv.gov/ld.php?content_id=34901279 |archive-date=July 3, 2024 |publisher=Nevada State Library, Archives, and Public Records |location=Carson City}}</ref><ref>{{cite press release |date=September 23, 2009 |title=National Archives Celebrates the 145th Anniversary of Nevada Statehood |url=https://www.archives.gov/press/press-releases/2009/nr09-127 |location= Washington, D.C.|publisher= United States National Archives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250116025517/https://www.archives.gov/press/press-releases/2009/nr09-127 |archive-date=January 16, 2025 |access-date=May 2, 2025}}</ref>. == Змест == Дакумент змяшчае два прэфіксных палажэнні; прэамбулу; 18 артыкулаў: дэкларацыя правоў, права голасу, размеркаванне паўнамоцтваў, заканадаўчы дэпартамент, выканаўчы дэпартамент, судовы дэпартамент, імпічмент і адхіленне ад пасады, муніцыпальныя і іншыя карпарацыі, фінансы і дзяржаўны доўг, падаткаабкладанне, адукацыя, апалчэнне, дзяржаўныя ўстановы, мяжа, розныя палажэнні, папраўка, расклад, ініцыятыва і рэферэндум; і суфіксальныя палажэнні. Першае прэфікснае палажэнне вызначае патрабаванне аб правядзенні канстытуцыйнага сходу штата. Другое прэфікснае палажэнне ўстанаўлівае пэўныя абавязацельствы да дзяржавы, уключаючы забарону рабства, свабоду веравызнання і абвяшчэнне дзяржаўных зямель уласнасцю Злучаных Штатаў. == Папраўка 2022 года == На ўсеагульных выбарах у лістападзе 2022 год была ўнесена папраўка аб роўных правах па-за залежнасці ад сексуальнай арыентацыі і гендэрнай ідэнтычнасці ці самавыяўлення, адобраная 58% выбаршчыкаў Невады, што зрабіла Неваду адзіным штатам ЗША — і адной з нямногіх юрысдыкцый у свеце — якая ўключыла «сексуальную арыентацыю і гендэрную ідэнтычнасць або выяўленне» ў свой асноватворны дакумент<ref>{{cite web | url=https://www.nevadacurrent.com/2022/11/10/with-question-1-nevada-passes-most-inclusive-states-equal-rights-amendment-in-nation/ | title=With Question 1, Nevada passes most inclusive states equal rights amendment in nation • Nevada Current | date=10 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://ballotpedia.org/Nevada_Question_1,_Equality_of_Rights_Amendment_(2022) | title=Nevada Question 1, Equality of Rights Amendment (2022) }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web |title=THE CONSTITUTION OF THE STATE OF NEVADA |url=https://www.leg.state.nv.us/Const/NVConst.html |website=www.leg.state.nv.us}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Невада]] m8kcsn3kqku5vw3356nvm8zk1si6ime 0 813361 5187131 2026-08-26T11:45:10Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пілар''': * [[Пілар (лодка Эрнэста Хемінгуэя)]] == Тапонім == * [[Пілар (Парагвай)]] {{неадназначнасць}}» 5187131 wikitext text/x-wiki '''Пілар''': * [[Пілар (лодка Эрнэста Хемінгуэя)]] == Тапонім == * [[Пілар (Парагвай)]] {{неадназначнасць}} te2r96fz1qtyxxfg25m7wy8pjn1bsv1 0 813362 5187134 2026-08-26T11:47:16Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Аспэ]] у [[Элізабэт Аспэ]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187134 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Аспэ]] llkur5whxcx6szz2npn05qjjyhz0px5 0 813363 5187137 2026-08-26T11:47:50Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Хартман]] у [[Элізабэт Хартман]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187137 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Хартман]] g8a4m0xfli69doy9erm2fpens1y7yvx 0 813364 5187140 2026-08-26T11:48:26Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Бадзінтэр]] у [[Элізабэт Бадзінтэр]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187140 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Бадзінтэр]] j35de8ibs7kot9n5vvm08g667qlk88u 0 813365 5187144 2026-08-26T11:49:50Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Сафія Элізабет Брэнер]] у [[Сафія Элізабэт Брэнер]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187144 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сафія Элізабэт Брэнер]] dbdfwjgtmgrudxf1ikh6s2ptaaumzaf 1 813366 5187146 2026-08-26T11:49:50Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Сафія Элізабет Брэнер]] у [[Размовы:Сафія Элізабэт Брэнер]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187146 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Сафія Элізабэт Брэнер]] qs6s9ovx41pdixjl2g6c2h17ew2tdgp 0 813367 5187149 2026-08-26T11:50:48Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Мос]] у [[Элізабэт Мос]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187149 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Мос]] 919dqamq1lz5vi8sdj8fvsnjmyg84n3 0 813368 5187152 2026-08-26T11:51:31Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Элізабет Манро]] у [[Элізабэт Манро]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187152 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Манро]] 426oyy2cbbp8i2k1jjbzhyl87g2p3r4 0 813369 5187157 2026-08-26T11:54:05Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Элізабет Кейзер]] у [[Элізабэт Кейзер]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187157 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Кейзер]] aspy2pifw4va3ns4m18iscr5198kgwg 1 813370 5187159 2026-08-26T11:54:05Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Элізабет Кейзер]] у [[Размовы:Элізабэт Кейзер]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187159 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Элізабэт Кейзер]] a9v50elgpx3ob7fwfvzl63izjjerbdp 0 813371 5187161 2026-08-26T11:54:26Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кайнарскае]] у [[Кайнар (Астраханскі раён)]]: памылка 5187161 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кайнар (Астраханскі раён)]] 3ldpubqg2htypnu3lvxp4vlutqurwco 5187163 5187161 2026-08-26T11:54:38Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Кайнар (Астраханскі раён)]] 5187163 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|}} #REDIRECT [[Кайнар (Астраханскі раён)]] bn339djpr4560v35sd0r3rukp61afk4 0 813372 5187165 2026-08-26T11:54:53Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Элізабет Блэкбёрн]] у [[Элізабэт Блэкбёрн]]: Уніфікацыя назваў: Паводле граматычнай базы 5187165 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Элізабэт Блэкбёрн]] dhaa6quyrgbzghltghicusucxj6ykpv