Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk Канфуцый 0 2038 5189060 5152693 2026-08-28T18:41:02Z Алесандр Бусел 136752 стыль, арфаграфія, пунктуацыя 5189060 wikitext text/x-wiki {{Філосаф |імя = Конфуций |арыгінал імя = {{lang-zh|孔子 / 孔夫子}} |выява = Confucius Tang Dynasty.jpg<!--Konfuzius-1770.jpg--> |шырыня = 275px |апісанне выявы = Партрэт Канфуцыя. {{нп4|У Даоцзы||ru|}}. |імя пры нараджэнні = Кун Цю ({{lang-zh|孔丘}}) |псеўданімы = |дата нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |падданства = Кітай |мова = |школа = заснавальнік [[канфуцыянства]] |напрамак = |перыяд = |інтарэсы = [[сацыяльная філасофія]],<br />[[этыка]] |ідэі = [[канфуцыянства]] |папярэднікі = |паслядоўнікі = многія ўсходнія філосафы,<br />[[Хрысціян фон Вольф]],<br />[[Роберт Каммінгс Невілл]] |вікітэка = |вікіцытатнік = }} '''Канфу́цый''', ці '''Кун-цзы''' ({{кітайская|孔子|孔子|Kǒngzǐ|}}, радзей {{кітайская|孔夫子|孔夫子|Kǒngfūzǐ|Кун Фу-цзы}}) — кітайскі філосаф, [[культ]]авая постаць кітайскай культуры, заснавальнік [[канфуцыянства]]. Яго павучанні, запісаныя слухачамі і паслядоўнікамі, склалі працу «Гутаркі і суджэнні» (论语, {{нп4|Лунь юй||ru|}}). На працягу многіх стагоддзяў кожны адукаваны кітаец павінен быў у дзяцінстве вывучыць на памяць гэтую кнігу і кіравацца ёю ў сваім жыцці. З II ст. да н.э. [[канфуцыянства]] стала дзяржаўнай ідэалагічнай дактрынай, а ён сам быў кананізаваны і абвешчаны настаўнікам 10 тысяч пакаленняў. Яго культ афіцыйна падтрымліваўся да [[Сіньхайская рэвалюцыя|кітайскай буржуазнай рэвалюцыі]] (1911). Да перамогі [[легізм]]у школа Канфуцыя была толькі адным з многіх кірункаў у інтэлектуальным жыцці Змагарных Царстваў, у перыяд, вядомы пад назвай [[Сто школ]]. І толькі пасля падзення [[Дынасцтыя Цынь|Цынь]] адроджанае канфуцыянства дасягнула статусу дзяржаўнай [[Ідэалогія|ідэалогіі]], якая захавалася да пачатку XX стагоддзя, толькі часова саступаючы месца [[будызм]]у і [[даасізм]]у. Гэта прывяло да ўзвялічвання фігуры Канфуцыя і ўлучэння яго ў рэлігійны [[пантэон]]. == Імёны == Радавое і асабістае імёны Канфуцыя былі адпаведна '''Кун Цю''' ({{кітайская|孔丘|孔丘|Kǒng Qiū}})<ref name=chin07-2 />. Яго [[другое імя, Усходняя Азія|другое імя]] было '''Чжун-ні''' ({{кітайская|仲尼|仲尼|Zhòngní}})<ref name=chin07-2>{{Harvnb|Chin|2007|loc=2}}</ref>. У кітайскай мове ён найчасцей вядомы як '''Кунцзы''' ({{кітайская|孔子|孔子|Kǒng Zǐ}}, літаральна «Настаўнік Кун»).<ref name=rain10-1>{{Harvnb|Rainey|2010|loc=1}}</ref><ref name=phan12-170 />. Ён таксама вядомы пад пачцівым імем '''Кун Фуцзы''' ({{кітайская|孔夫子|孔夫子|Kǒng Fūzǐ}}, літаральна «Вялікі Настаўнік Кун»)<ref name=phan12-170>{{Harvnb|Phan|2012|loc=170}}</ref>. Лацінізаванае імя «Confucius» утворана ад «Кун Фуцзы» і было ўведзена ва ўжытак у 16 ст. езуіцкімі місіянерамі ў Кітаі, найбольш імаверна, [[Матэа Рычы]]<ref name=phan12-170 />. У ''[[Лунь юй]]'' ён часта ўзгадваецца проста як «Настаўнік» ({{кітайская|子|子|Zǐ}}). == Жыццё == Лічыцца, што Канфуцый жыў паміж [[551 да н.э.|551]] і [[479 да н.э.]]. Канфуцый нарадзіўся ў горадзе [[Цюфу]] кітайскага [[княства Лу]] (кіт. 鲁) пад імем Кун Цю. У дзесяць гадоў юнак Канфуцый стаў сіратой. Канфуцый заснаваў школу [[Філасофія|фiласофіі]], у цэнтры яго вучэння знаxодзiцца ''парадак'', дасягнуць якога можна, стаўшы высокамаральным мужам (цзюнцзы, 君子). У 60-гадовым узросце Канфуцый вяртаецца дадому з падарожжа па Кітаю i сістэматызуе лiтаратурную крыніцу мiнулага — [[Шы цзін]] (Кнiгу Песень 詩經). == Вучэнне == Вучэнне Канфуцыя закранае рэлiгійны, фiласофскi i грамадска-палiтычны светапогляды, прычым у грамадскай i палiтычнай этыцы на пярэдні план выступаюць нормы паводзін. Чатыры фундаментальныя паняццi яго вучэння: [[гуманнасць]] (仁 Жэнь), [[справядлівасць]] (義 Йi), [[шанаванне бацькоў]] (孝 Сяо) i [[рытуал]] (禮 Лi). У цэнтры яго вучэння — пытанні маральных паводзін, выхавання і кіравання дзяржавай. Асноватворным прынцыпам яго этыкі з'яўляецца паняцце «жэнь» — чалавечнасць, гуманнасць, чалавекалюбства. Яно разглядалася як вышэйшы закон узаемаадносін людзей у грамадстве і сям'і. Лічылася, што дасягнуць такога стану чалавек можа шляхам пастаяннага самаўдасканалення на аснове выканання завешчаных правіл этыкі: з павагай ставіцца да старэйшых па ўзросце і грамадскім становішчы, шанаваць бацькоў, быць адданымі радзіме, любіць людзей. Дзяржаўнае кіраванне таксама павінна грунтавацца на гуманных пачатках і клопаце пра людзей. Лепшым метадам кіравання людзьмі з'яўляецца не прымус, а прыклад і перакананне. Разам з тым Канфуцый меркаваў, што кожны абавязаны строга выконваць прадпісанае яму і займаць сваё месца ў грамадскай іерархіі. === Пяць пастаянстваў праведнага чалавека === * ''[[Жэнь, канфуцыянства|Жэнь]]'' (仁) — «чалавечы пачатак», «любоў да людзей», «чалавекалюбства», «літасць», «гуманнасць». Гэта — ''чалавечы пачатак у чалавеку, які з'яўляецца адначасна яго абавязкам''. Немагчыма сказаць, што ўяўляе сабою чалавек, не адказаўшы адначасова на пытанне пра тое, у чым складаецца яго маральнае пакліканне. Інакш кажучы, чалавек ёсць тое, што ён сам з сябе стварае. Як ''Лі'' вынікае з ''І'', так ''І'' вынікае з ''Жэнь''. Прытрымлівацца ''Жэнь'' значыць кіравацца спагадай і любоўю да людзей. Гэта тое, што адрознівае чалавека ад жывёлы, то-бок тое, што супрацьстаіць звярыным якасцям дзікасці, подласці і жорсткасці. Пазней знакам нязменнасці ''Жэнь'' стала ''Дрэва''. [[Файл:Confuciusmansionqufu.jpg|thumb|right|Дамы нашчадкаў Канфуцыя ў яго родным горадзе, [[Цюйфу]].]] * ''І'' (义 [義]) — «праўда», «справядлівасць». Хоць прытрымліванне ''І'' з уласных інтарэсаў не з'яўляецца грахом, праведны чалавек трымаеца ''І'', бо гэта слушна. ''І'' заснаванае на ўзаемнасці: так, справядліва шанаваць бацькоў у падзяку за тое, што яны цябе выгадавалі. Ураўнаважвае якасць ''Жэнь'' і надае высакароднаму чалавеку патрэбную цвёрдасць і строгасць. ''І'' супрацьстаіць эгаізму. «Высакародны чалавек шукае ''І'', а нізкі — карысці». Учыннасць ''І'' пасля была ўвязаная з ''Металам''. * ''Лі'' (礼 [禮]) — даслоўна «звычай», «абрад», «рытуал». Вернасць звычаям, выкананне абрадаў, прыкладам, павага да бацькоў. У больш агульным сэнсе ''Лі'' — кожная дзейнасць, скіраваная на захаванне асноў грамадства. Знак — ''Агонь''. Слова «рытуал» — не адзіны беларускі эквівалент адпаведнага кітайскага тэрміна «Лі», які можа быць перакладзены таксама як «правілы», «цырымоніі», «этыкет», «[[абрад]]» ці, дакладней, «[[звычай]]». У самым агульным выглядзе пад рытуалам маюцца на ўвазе пэўныя нормы і ўзоры годных у грамадстве паводзін. Яго можна вытлумачыць як своеасаблівую змазку сацыяльнага механізма. * ''Чжы'' (智) — цвярозы розум, разважнасць, «мудрасць», рассудлівасць — уменне прадугледзець вынікі сваіх дзеянняў, паглядзець на іх з боку, у перспектыве. Ураўнаважвае якасць ''І'', папярэджваючы ўпартасць. ''Чжы'' супрацьстаіць дураце. ''Чжы'' ў канфуцыянстве асацыявалася з элементам ''Вады''. * ''Сінь'' (信) — шчырасць, «добры намер», натуральнасць і сумленнасць. ''Сінь'' ураўнаважвае ''Лі'', папярэджваючы крывадушнасць. Сінь адпавядае элемент ''Зямлі''. Маральныя абавязкі, паколькі яны матэрыялізуюцца ў рытуале, робяцца справай выхавання, адукацыі, культуры. Гэтыя паняткі ў Канфуцыя не былі размежаваныя. Усе яны ўваходзяць у сэнс катэгорыі ''«вэнь»'' (спачатку гэта слова азначала чалавека з размаляваным тулавам, татуяванкай). '''«Вэнь»''' можна вытлумачыць як культурны сэнс чалавечага быцця, як выхаванасць. Гэта не другаснае, штучнае ўтварэнне ў чалавеку і не яго першасны, натуральны пласт, не кніжнасць і не прыроднасць, а іх арганічны сплаў. == Гл. таксама == * [[Чжу Сі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Канфуцый||11—12}} * {{кніга |частка=Конфуций |аўтар=Кобзев А.И. |спасылка частка= http://www.synologia.ru/a/Конфуций |загаловак=Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т. |выдавецтва=Изд. фирма «Восточная литература» РАН |том=1. Философия |старонкі=284—286 |месца=М. |год=2006 }} * Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7 * Семененко И. И. Афоризмы Конфуция. М., 1987. * Переломов Л. С. Конфуций: жизнь, учение, судьба. М., 1993. * Зороастр. Будда. Конфуций. Магомет. Киев, 1991. * Будда Шакьямуни. Конфуций. Мухаммед. Франциск Ассизский: Биогр. повествования. Челябинск, 1995. * ''Буранок С. О.'' [http://www.hist.usu.ru/rsih/text/buranok.htm Проблема интерпретации и перевода первого суждения в «Лунь юй»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080401011808/http://www.hist.usu.ru/rsih/text/buranok.htm |date=1 красавіка 2008 }} // Научная конференция «Интеллектуальная культура исторической эпохи» УрО РОИИ, Екатеринбург, 26-27 апреля 2007 г. * ''Васильев В. А.'' [http://www.studfiles.ru/preview/3651908/ Конфуций о добродетели] // Социально-гуманитарные знания. 2006. № 6. С.132-146. * ''[[Лідзія Іванаўна Галавачова|Головачёва Л. И.]]'' Конфуций о преодолении отклонений при просветлении: тезисы // XXXII научная конференция «Общество и государство в Китае» / Институт востоковедения РАН. М., 2002. С.155-160. * ''Головачёва Л. И.'' Конфуций о цельности // XII Всероссийская конф. «Философии Восточно-Азиатского региона и современная цивилизация» / РАН. Ин-т Дал. Востока. М., 2007. С. 129—138. (Информ. материалы. Сер. Г; Вып.14) * ''Головачёва Л. И.'' Конфуций поистине непрост // XL научая конференция «Общество и государство в Китае». М., 2010. С.323-332. (Учён. зап. / Отд. Китая; Вып.2) * ''Го Сяо-ли''. [http://mexalib.com/view/44344 Мир трансцендентный и мир действительный: сравнительный анализ культурного мышления через призму произведений Достоевского, Конфуция и Лао-цзы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190125232855/http://mexalib.com/view/44344 |date=25 студзеня 2019 }} // [[Вопросы философии]]. 2013. № 3. С.103-111. * ''Гусаров В. Ф.'' Непоследовательность Конфуция и дуализм философии Чжу Си // Третья научная конференция «Общество и государство в Китае». Тезисы и доклады. Т.1. М., 1972. * ''[[Васіль Паўлавіч Ілюшачкін|Илюшечкин В. П.]]'' Конфуций и [[Шан Ян]] о путях объединения Китая // XVI Научная конференция «Общество и государство в Китае». Ч.I, М., 1985. С.36-42. * ''Карягин К. М.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-9477/ Конфуций, его жизнь и философская деятельность : биографический очерк] / с портр. Конфуция, гравир. в Лейпциге Геданом. — СПб.: Типография Ю. Н. Эрлих, 1891. — 77, [4] с., [1] л. ил., портр. ([[Жизнь замечательных людей]] : биографическая библиотека [[Флорэнтый Фёдаравіч Паўленкаў|Ф. Павленкова]]) * ''[[Арцём Ігаравіч Кобзеў|Кобзев А. И.]]'' [http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf Конфуций против Конфузия с глинозёма, или Уточнение данных о первом китайском философе и его главном произведении] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181024231940/http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf |date=24 кастрычніка 2018 }} // Философские науки. 2015. № 2. С.78-106. * ''Кравцова М. Е.'', ''Баргачева В. Н.'' [http://www.synologia.ru/a/Культ_Конфуция Культ Конфуция] // [[Духовная культура Китая (энциклопедия)|Духовная культура Китая]]. — М., 2006. T.2. С.196-202. * ''[[Яўген Іванавіч Кычанаў|Кычанов Е. И.]]'' Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы // XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. — СПб., 1997. С.82-84. * ''[[Анатоль Яўгенавіч Лук'янаў|Лукьянов А. Е.]]'' Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. — М.: Восточная литература, 2001. — 384 с. — ISBN 5-02-018122-6 * ''[[Уладзімір Вячаслававіч Малявін|Малявин В. В.]]'' Конфуций. [1-е изд.] М.: Молодая гвардия, 1992. — 336 с. ([[ЖЗЛ]]) — ISBN 5-235-01702-1; 2-е изд., испр. и доп. 2001, — ISBN 978-5-235-03023-7; 3-е изд. 2007, — ISBN 978-5-235-03023-7; 4-е изд. 2010, — ISBN 978-5-235-03344-3. * ''[[Аляксей Аляксандравіч Маслаў|Маслов А. А.]]'' [http://ec-dejavu.ru/c-2/Confucio.html Конфуций] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080229081529/http://ec-dejavu.ru/c-2/Confucio.html |date=29 лютага 2008 }} // ''Маслов А. А.'' Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2003. С.100-115. * ''[[Леанард Сяргеевіч Пераломаў|Переломов Л. С.]]'' Конфуций. Лунь Юй. Исследование; перевод древнекитайского, комментарии. Факсимильный текст Лунь юя с комментариями Чжу Си. — М.: Восточная литература, 1998. — 588 с. — ISBN 5 02 018024 6 * {{кніга |аўтар=''[[Леанард Сяргеевіч Пераломаў|Переломов Л. С]]''|загаловак=Конфуций: жизнь, учение, судьба |месца=Москва |выдавецтва=Наука |год=1993 |старонак=440 |isbn=5-02-017069-0 | ref=Переломов Л.С. Конфуций}} * ''[[Павел Сцяпанавіч Папоў|Попов П. С.]]'' Изречения Конфуция, учеников его и других лиц. — СПб., 1910. * ''Роузман, Генри''. О знании (чжи): дискурс-руководство к действию в «Аналектах» Конфуция // Сравнительная философия: Знание и вера в контексте диалога культур / Институт философии РАН. — М.: Восточная литература. 2008. С.20-28. (Сравнительная философия) — ISBN 978-5-02-036338-0. * ''Чепурковский Е. М.'' Соперник Конфуция: библиографическая заметка о философе [[Мо-цзы]] и об объективном изучении народных воззрений Китая. — [[Харбин]], 1928. * ''[[Ян Хіншун|Ян Хин-шун]]'', ''Донобаев А. Д.'' Этические концепции Конфуция и [[Ян Чжу]] // X научная конференция «Общество и государство в Китае» Ч.I. М., 1979. C. 195—206. * {{кніга |аўтар=[[:en:Daniel Bonevac|Bonevac, Daniel]]; Phillips, Stephen|загаловак=Introduction to world philosophy |месца=New York |выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2009 |isbn=978-0-19-515231-9 | ref=Bonevac, Phillips}} * {{кніга |аўтар=[[:en:Herrlee Glessner Creel|Creel, Herrlee Glessner]]|загаловак= Confucius: The man and the myth |месца=New York |выдавецтва=[[:en:John Day Company|John Day Company]] |год=1949 | ref=Creel}} * {{артыкул |аўтар=[[Гамер Дабс|Dubs, Homer H.]] |загаловак=The political career of Confucius |выданне={{нп3|Journal of the American Oriental Society|Journal of the American Oriental Society||Journal of the American Oriental Society}} |год=1946 |том=4 |нумар=66 | ref=Dubs}} * ''[[Лідзія Іванаўна Галавачова|Golovacheva L. I.]]'' Confucious Is Not Plain, Indeed // Современная миссия конфуцианства — сборник докладов междунар. науч. конф. в память 2560 годовщины Конфуция. — Пекин, 2009. В 4 т. — С.405-415. 《儒学的当代使命——纪念孔子诞辰2560周年国际学术研讨会论文集（第四册）》 2009年. * {{кніга |аўтар=[[:en:John M. Hobson|Hobson, John M.]] |загаловак=The Eastern origins of Western civilisation |месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=2004 | ref=Hobson}} * {{кніга |аўтар=[[:en:Annping Chin|Chin, Ann-ping]] |загаловак=The authentic Confucius: A life of thought and politics |месца=New York |выдавецтва=[[:en:Charles Scribner's Sons|Scribner]] |год=2007 |isbn=978-0-7432-4618-7 | ref=Chin}} * {{кніга |аўтар=Kong Demao; Ke Lan; Roberts, Rosemary|загаловак=The house of Confucius |выдавецтва=[[:en:Hodder & Stoughton|Hodder & Stoughton]] |год=1988 | ref=Kong, Ke, Roberts}} * {{кніга |аўтар=Parker, John |загаловак=Windows into China: The Jesuits and their books, 1580-1730 |выдавецтва=Trustees of the Public Library of the City of Boston |год=1977 |isbn=0-89073-050-4 | ref=Parker}} * {{кніга |аўтар=[[:en:Peter C. Phan|Phan, Peter C.]] |частка=Catholicism and Confucianism: An intercultural and interreligious dialogue |загаловак=Catholicism and interreligious dialogue |месца=New York |выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2012 |isbn=978-0-19-982787-9 | ref=Phan}} * {{кніга |аўтар=Rainey, Lee Dian|загаловак=Confucius & Confucianism: The essentials |месца=Oxford |выдавецтва=[[:en:Wiley-Blackwell|Wiley-Blackwell]] |год=2010 |isbn=978-1-4051-8841-8 | ref=Rainey}} * {{артыкул |аўтар=Riegel, Jeffrey K.|загаловак=Poetry and the legend of Confucius's exile |выданне=[[:en:Journal of the American Oriental Society|Journal of the American Oriental Society]] |год=1986 |том=106 |нумар=1 |ref=Riegel}} * {{кніга |аўтар=[[:en:Xinzhong Yao|Yao Xinzhong]]|загаловак=Confucianism and Christianity: A Comparative Study of Jen and Agape |спасылка=http://books.google.com/books?id=BN47m0BHtLkC |месца=Brighton |выдавецтва=[[:en:Sussex Academic Press|Sussex Academic Press]] |год=1997 |isbn=1-898723-76-1 | ref=Yao}} * {{кніга |аўтар=Yao Xinzhong|загаловак=An Introduction to Confucianism |спасылка=http://books.google.com/books?id=tAE2OJ9bPG0C |месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=2000 |isbn=0-521-64430-5 | ref=Yao}} * ''[[:en:Jiyuan Yu|Yu, Jiyuan]]''. The Beginnings of Ethics: Confucius and Socrates // Asian Philosophy 15 (July 2005). pp.&nbsp;173–89. * ''Yu, Jiyuan''. The Ethics of Confucius and Aristotle: Mirrors of Virtue. — [[Routledge]], 2007. — 276 p. — ISBN 978-0-415-95647-5. * {{cite web|last=Ahmad|first=Mirza Tahir|title=Confucianism|url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|publisher=Ahmadiyya Muslim Community|year=???|access-date=7 November 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2MnGB7?url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=live}} * {{cite web|last1=Baxter|first1=William H.|last2=Sagart|first2=Laurent|title=Baxter-Sagart Old Chinese reconstruction|url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|date=20 February 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2NLvdA?url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|archive-date=15 кастрычніка 2012|access-date=15 жніўня 2016|url-status=dead}} * {{cite web | url=http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | title=Confucius descendents say DNA testing plan lacks wisdom | publisher=Bandao | date=21 August 2007 | ref=Bandao2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110707013208/http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | archive-date=7 ліпеня 2011 | access-date=15 жніўня 2016 | url-status=dead}} * {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | title=Confucius family tree to record female kin | publisher=China Daily | date=2 February 2007 | ref=China_Daily2007 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BRwBmiOI?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | archive-date=16 кастрычніка 2012 | access-date=15 жніўня 2016 | url-status=live }} * {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | title=Confucius' Family Tree Recorded biggest | publisher=China Daily | date=24 September 2009 | ref=China_Daily2009 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BRwFCB2G?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | archive-date=16 кастрычніка 2012 | access-date=15 жніўня 2016 | url-status=live }} * {{cite web | title=Confucius family tree revision ends with 2 mln descendants | url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | publisher=China Economic Net | date=4 January 2009 | ref=China_Economic_Net2009 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2O0bdh?url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | archive-date=15 кастрычніка 2012 | access-date=15 жніўня 2016 | url-status=live }} * {{cite web | url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | title=DNA Testing Adopted to Identify Confucius Descendants | publisher=China Internet Information Center | date=19 June 2006 | ref=China_Internet_Information_Center2006 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2TzWbG?url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | archive-date=15 кастрычніка 2012 | access-date=15 жніўня 2016 | url-status=live }} * {{cite web | url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | title=DNA test to clear up Confucius confusion | publisher=Ministry of Commerce of the People's Republic of China | date=18 June 2006 | ref=Ministry_of_Commerce_of_the_PRC2006 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2VqGNp?url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | archive-date=15 кастрычніка 2012 | access-date=15 жніўня 2016 | url-status=dead }} * {{артыкул|аўтар=Riegel, Jeffrey|загаловак=Confucius|спасылка=http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|выданне=[[The Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|выдавецтва=[[:en:Stanford University Press|Stanford University Press]]|год=2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605154300/http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|archive-date=5 чэрвеня 2016|ref=Riegel}} * {{cite web|last=Qiu|first=Jane|url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|title=Inheriting Confucius|publisher=Seed Magazine|date=13 August 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2WxmCd?url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|archive-date=15 кастрычніка 2012|access-date=15 жніўня 2016|url-status=dead}} * {{cite web|last=Yan|first=Liang|title=Updated Confucius family tree has two million members|url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|publisher=Xinhua|date=16 February 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/6BQvov7ep?url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|archive-date=15 кастрычніка 2012|access-date=15 жніўня 2016|url-status=live}} * {{cite news | last=Zhou | first=Jing| title=New Confucius Genealogy out next year | url=http://www.china.org.cn/china/features/content_16696029.htm | date=31 October 2008 | publisher =[[:en:China Internet Information Center|China Internet Information Center]]}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Філосафы Кітая]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Канфуцыянства]] 8myuepf61c5zrdgste80fwsrmtkld0o Лёзна 0 2198 5189209 5170254 2026-08-29T08:03:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189209 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Гарадскі пасёлак |беларуская назва = Лёзна |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Liozna District.svg |сцяг = Flag of Liozna District.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Central Square of Lozna.JPG |подпіс = Цэнтральная плошча |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 01|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Лёзненскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = Беларусь |карта вобласці = Беларусь Віцебская вобласць |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1527]] |ранейшыя назвы = |статус з = 1938 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2138 |паштовы індэкс = 211220, 211221 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Liozna |сайт = [http://www.liozno.tut.by Неафіцыйны сайт] |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978979 }} '''Лё́зна'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Liozna}}) — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]], на левым беразе [[Мошна (рака)|р. Мошна]]. За 40 км на паўднёвы ўсход ад [[Віцебск]]а, недалёка ад мяжы з [[Расія]]й. [[Лёзна (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Віцебск]]—[[Смаленск]] (Расія), аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Віцебск]]ам, [[Смаленск]]ам, [[Орша]]й, [[Янавічы|Янавічамі]], [[Арэхаўск]]ам. Насельніцтва 6&nbsp;740 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Гісторыя == Лёзна ўпершыню ўзгадваецца ў пісьмовых крыніцах у 1527 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в центральном архиве в Витебске и изданные под редакцией и.д. архивариуса сего архива, М.Веревкина. Выпуск 24|год=1893|месца=Витебск|выдавецтва=Типо-Литография Г.А.Малкина|старонкі=249}}</ref>. Назва, верагодна, паходзіць ад слова «лёзны» — чужы, нетутэйшы, прышлы. У канцы 16 ст. Лёзна разам з Мікулінскай воласцю ўваходзіла ў [[Віцебскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віцебскі павет]]. 3 1625 года яно стала ўласнасцю князёў [[Агінскія|Агінскіх]]. У 1654 годзе ўзгадваецца як [[мястэчка]]<ref>{{Кніга|загаловак=Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних грамот в Вильне : Т. 12|год=1883|месца=Вильна|выдавецтва=тип. А.Г. Сыркина|старонкі=564}}</ref>. З 1772 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр воласці [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]]. У 1786 годзе Агінскімі была пабудавана мураваная праваслаўная царква (разбурана ў 1961 годзе). Падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] ў Лёзна стаяў 2 тыдні 3-і корпус маршала [[Мішэль Ней|М. Нея]] (гэтая падзея захаваў на сваім малюнку маёр французскага войска Х. У. Фабер дзю Фора «На біваку ў Ліёзна ў жніўні 1812 года»). У 19 — пач. 20 ст. прыватнаўласніцкае мястэчка. 3 1831 года ў Лёзне праводзіліся 4 [[кірмаш]]ы штогод, былі развітыя сталярнае, сукнавальнае, гарбарнае, кравецкае рамёствы. У 1866—1867 гадах быў адкрыты рух па [[Рыга-Арлоўская чыгунка|Рыга-Арлоўскай чыгунцы]], якая прайшла праз мястэчка, у Лёзне пабудавана чыгуначная станцыя. У 1865 годзе адкрыта народнае вучылішча, а ў 1875 годзе пры [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай станцыі]] пачала дзейнічаць царкоўна-прыходская школа, якая ў 1887 годзе была рэарганізавана ў 4-класнае народнае вучылішча. 3 1870 г. Лёзна стала ўласнасцю Храпавіцкіх, пазней — А. І. Шабекі. У 1880-я у Лёзна 216 дамоў, 26 [[Магазін|крам]], размяшчалася валасное праўленне, працавала бальніца. У пач. 20 ст. — 11 цагляных і 1103 драўляныя будынка, 2 [[млын]]а, 2 вучылішча, па-ранейшаму штогод праводзіліся 4 кірмашы. [[File:Іван Ахрэмчык. Пасяджэнне ЦК КП(б)Б у Лёзна пасля трансляцыі па радыё выступлення І.В. Сталіна 3 ліпеня 1941 г. 1943–1944.jpg|thumb|злева|«Пасяджэнне ЦК КП(б)Б у Лёзне пасля трансляцыі па радыё выступлення І. В. Сталіна 3 ліпеня 1941 г.». [[Іван Ахрэмчык]], 1943—1944. [[НММРБ]]]] У [[1919]] г. Лёзна ўвайшло ў склад [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]. 3 [[1924]] года ў [[БССР]], стала цэнтрам [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]]. З 27.9.1938 — гарадскі пасёлак. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 17.7.[[1941]] года Лёзна акупіравана гітлераўскімі войскамі, за час вайны акупанты загубілі тут 1,2 чал., Лёзна было спалена. 8 кастрычніка [[1943]] г. пасёлак вызвалены войскамі [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]]. Мясцовасць атрымала своеасаблівую вядомасць пасля меркаванага замаху на забойства тагачаснага кандыдата ў прэзідэнты [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнкі]], які адбыўся 16.7.1994 непадалёк. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=288|height=128|type=rect|x=1897,1917,1939,1972,2003,2009,2017|y=2473,2100,4100,5700,6800,6200,6740}}</div> * 1846 год — 745 чал. * 1867 год — 1&nbsp;085 чал. * 1880 год — 1&nbsp;536 чал. * 1897 год — 2&nbsp;473 чал. (перапіс) * 1917 год — 2,1 тыс. чал. * 1939 год — 4,1 тыс. чал. * 1972 год — 5,7 тыс. чал. * 2003 год — 6,8 тыс. чал. * 2008 год — 6&nbsp;678 чал. * 2009 год — 6,2 тыс. чал. * 2016 год — 6&nbsp;688 чал.<ref name="2016-Estimate"/> * 2017 год — 6&nbsp;740 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прамысловы комплекс пасёлка прадстаўлены наступнымі прадпрыемствамі: * РУП «[[Лёзненская хлебная база]]» * ААТ «Лёзненскі ільнозавод» * Лёзненскі філіял [[ААТ «Малако»]] * УПВГП «БІГІУ» — вытворчасць драўляных [[Барабан (тэхніка)|барабанаў]] для кабеляў * ДЛГУ «Лёзненскі лясгас» * ПВГУП «ЛЕСАРАМА»—вытворчасць піламатэрыялаў == Транспарт == Праз Лёзна праходзіць шаша {{таблічка-by|Р|21}} і пачынаецца шаша {{таблічка-by|Р|109}}. У Лёзне знаходзіцца [[Лёзна (станцыя)|станцыя Лёзна]], якая звязвае яго з [[Полацк]]ам, [[Віцебск]]ам, [[Смаленск]]ам і [[Масква|Масквой]]. У Лёзне знаходзіцца [[аўтастанцыя]], якая злучае пасёлак з [[Віцебск]]ам, [[Орша]]й, [[Смаленск]]ам і вёскамі раёна. У межах пасёлка курсіруе 1 аўтобусны маршрут. == Культура == [[File:Лёзна. Дом культуры. 2008.jpg|thumb|Лёзненскі дом культуры]] Дом культуры, 3 [[бібліятэка|бібліятэкі]] — Цэнтральная раённая, Дзіцячая і Чкалаўская; дом рамёстваў, [[Лёзненскі ваенна-гістарычны музей]], музей [[Марк Шагал|Марка Шагала]]. Выдаецца раённая газета «[[Сцяг Перамогі]]». == Адукацыя == У пасёлку 2 сярэднія, музычная, дзіцяча-юнацкая спартыўная школы, школа мастацтваў. == Архітэктура і славутасці == === Забудова === Рака падзяляе пасёлак на 2 часткі. Асноўны жылы масіў знаходзіцца на левым беразе [[Мошна (рака)|Мошны]]. Рэгулярная сетка вуліц захавалася з 19 ст. У 1972 г. быў распрацаваны генеральны план гарадскога пасёлка. Новы генеральны план распрацаваны ў 1983 годзе. Цэнтр Лёзна забудаваны 3—5-павярховымі цаглянымі будынкамі. Ва ўсходняй частцы створаны [[мікрараён]] з 3—5-павярховых жылых дамоў. За [[чыгунка]]й, у паўднёвай частцы, сфарміравалася прамысловая частка Лёзна. Вядзецца [[катэдж]]авае будаўніцтва. === Славутасці === '''Помнікі''': [[Адаменская горка]], магілы ахвяр нацызму, [[Помнік вызваліцелям (Лёзна)|помнік вызваліцелям]], [[Бюст Марка Шагала (Лёзна)|Бюст Марка Шагала]]. * [[Касцёл Святога Айца Піо (Лёзна)|Касцёл Святога Айца Піо]] <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Лёзна. Краявіды (11).jpg|Скульптура Лёзна. Памятны знак на месцы царквы (02).jpg|Памятны знак на месцы царквы Лёзна. Касцёл.jpg|[[Касцёл Святога Айца Піо (Лёзна)|Касцёл Святога Айца Піо]] Лёзна. Вадзяны млын на Мошне (03).jpg|Вадзяны млын на Мошне Лёзна. Помнік загінулым яўрэям.jpg|Помнік загінулым яўрэям </gallery> === Страчаная спадчына === [[Файл:Lozna, Babinavickaja, Vaskrasienskaja. Лёзна, Бабінавіцкая, Васкрасенская (1944-49).jpg|thumb|Васкрасенская царква незадоўга да зносу]] * [[Старая царква Уваскрэсення Хрыстова, Лёзна|Царква Уваскрэсення Хрыстова]] ([[1786]], знесена ў [[1961]]) — знаходзілася перад кінатэатрам «Світанак», на месцы сквера з фантанам * Сядзіба Шагалаў (ХІХ ст.) — знаходзілася на месцы дома культуры == Вядомыя асобы == [[Файл:Лёзна. Месца сядзібы продкаў Марка Шагала.jpg|thumb|Дошка на месцы сядзібы продкаў Марка Шагала]] * [[Барыс Залманавіч Безмозгін]] (1938—2002)<ref>https://pandia.ru/text/78/049/19934.php</ref>. * [[Зінаіда Сямёнаўна Даўгяла]] (нар. 1930) — беларускі архітэктар. * [[Абрам Барысавіч Забораў]] (1911—1985) — беларускі мастак. * [[Шнеўр Залман з Лядаў|Шнеер Залман з Лядаў]] (1745—1812) — заснавальнік [[Хабад]]. * [[Рыгор Абрамавіч Рыўкін]] (1877—1922) — паэт<ref>http://lioznolib1.ucoz.ru/index/rivkin_g_a/0-11</ref>. * [[Барыс Ільіч Фукс]] (1897—1973, [[Новакузнецк]]) — савецкі хірург<ref>{{Cite web |url=https://wiki.ssmu.ru/index.php?title=%D0%A4%D1%83%D0%BA%D1%81_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87 |title=Архіўная копія |access-date=10 лютага 2023 |archive-date=10 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210201933/https://wiki.ssmu.ru/index.php?title=%D0%A4%D1%83%D0%BA%D1%81_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87 |url-status=dead }}</ref>. * [[Марк Шагал]] ([[1887 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1887]]—[[1985 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1985]]) — беларускі і французскі [[мастак]] [[беларускія яўрэі|яўрэйскага паходжання]]. * [[Менахем Мендэль Шнеерсон|Цэмах-Цэдэк]] (1789 — 1866) — 3-й [[Хабад|любавічскі]] рабін з [[хасідызм|хасідскай]] дынастыі Шнеерсонаў, унук [[Шнеўр Залман з Лядаў|Шнеера Залмана]] == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * Лёзна // Рэспубліка Беларусь: вобласці і раёны: энцыклапедычны даведнік / аўт. — склад. Л. В. Календа. — Мн., 2004. — С. 139—140. * {{Крыніцы/Падарожжа па Беларусі : гарады і гарадскія пасёлкі|Лёзна|76—77}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Лёзна||358—359}} * Лиозно // Путеводитель по городам и районным центрам Республики Беларусь / сост. А. В. Варивончик [и др.]. — Мн., 2004. — С. 214—215. * {{кніга|аўтар=Дударенко М. Л., Перечнев Ю. Г., Елисеев В. Т. и др.|загаловак=Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941-1945|месца=М.|выдавецтва=Воениздат|год=1985|старонак=598|тыраж=50&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Лёзна|424}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Liozna|Лёзна}} {{OSM relation|1173547|Лёзна}} * [http://www.liozno.tut.by/ Лёзна tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080924231551/http://liozno.tut.by/ |date=24 верасня 2008 }} * Сайт [http://sp.liozno.by газеты «Сцяг Перамогі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110911191536/http://sp.liozno.by/ |date=11 верасня 2011 }} * [http://www.lib.vitebsk.net/PRIDVINIE-1/CITIES/Liozno.htm Прыдзвінскі край — Лёзна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304204130/http://www.lib.vitebsk.net/PRIDVINIE-1/CITIES/Liozno.htm |date=4 сакавіка 2016 }} * {{ref-ru}} [http://liozno.info/ Інфармацыйна-забаўляльны партал Лёзна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080914042510/http://liozno.info/ |date=14 верасня 2008 }} {{Лёзненскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Лёзна| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]] 160kbfnrllwxdjg2hnte10ws7qv7wie Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944) 0 15096 5189151 4894441 2026-08-29T02:29:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189151 wikitext text/x-wiki [[Выява:Map used to illustrate Stahlecker's report to Heydrich on January 31, 1942.jpg|thumb|250px|Нямецкая карта-справаздача [[Айнзацгрупы паліцыі бяспекі і СД|айнзацгрупы А]]]] '''Нямецкая акупацыя Беларусі''' — [[акупацыя]] нямецка-фашысцкімі войскамі ў [[1941]]—[[1944]] тэрыторыі [[БССР]] (у межах 1941 года). Радыкальнай [[польская гістарыяграфія|польскай гістарыяграфіяй]] не прызнаецца як цэлы прадмет вывучэння, і падзяляецца на акупацыю Усходняй Польшчы і акупацыю [[БССР]] у межах [[1938]] г. Пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|поўнага захопу нямецкімі войскамі (1941)]], тэрыторыя БССР была падзелена на наступныя зоны кіравання: тылу [[група армій «Цэнтр»|армейскай групы «Цэнтр»]], рэйхскамісарыятаў «[[Остланд]]» і «[[Рэйхскамісарыят Украіна|Украіна]]», [[генеральная акруга Усходняя Прусія|генеральнай акругі Усходняя Прусія]]. На акупаванай тэрыторыі з першых дзён Вялікай Айчыннай вайны дзейнічалі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|савецкія партызанскія фарміраванні]]. Таксама з [[1941]] сюды была распаўсюджана дзейнасць [[Польскі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|польскіх партызанскіх сіл]], а польскія падпольныя арганізацыі існавалі і ў даваенны перыяд 1939—1941. У шэрагу раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] дзейнічалі ўкраінскія [[АУН]] і [[УПА]]. == Эвакуацыя ў савецкі тыл == Пакуль нямецкія войскі хутка прасоўваліся на ўсход, захоплівая цэлыя раёны, у якіх нават не паспелі абвясціць эвакуацыю, сярод большасці раённых партыйных кіраўнікоў панавала разгубленасць, і нават паніка. Так, у тэлефанаграме сакратар Кармянскага райкома КП(б)Б А. І. Рыцінкаў паведаміў, што 8 камуністаў і 11 старшынь сельсаветаў перайшлі на бок ворага. У дакладной запісцы сакратара Рагачоўскага райкама КП(б)Б значыцца, што 20 камуністаў-кіраўнікоў «змаладушнічалі і самастойна пакінулі раён»<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (далей — НАРБ). Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 64. — Арк. 2 — 3.</ref>. Старшыня Лідскага выканкома Ф. І. Зайцаў у дакладной запісцы, адзначыў, што пасля трохразовай спробы дабіцца ад абласнога кіраўніцтва ў Баранавічах адказу на пытанне «Што рабіць — эвакуіраваць насельніцтва ці не?», пачуў параду: «Рабіце так, як вам падказвае мэтазгоднасцт». Ацэньваючы сітуацыю, кіраўнік Лідскага выканкама заўважыў, што працаўнікі раёна і Баранавіцкай вобласці адчуваюць разгубленасць, прычым не з-за боязі за свой лёс, а з прычыны бездапаможнасці і няведання таго, што трэба рабіць<ref>НАРБ. Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 201. — Арк. 58 — 60.</ref>. == Нацыянальная палітыка == На захопленай [[Трэці Рэйх|Трэцім Рэйхам]] тэрыторыі БССР пад акупацыяй апынулася каля 8 млн чалавек, а таксама 900 тыс. савецкіх ваеннапалонных<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=96}}</ref>. Нямецкай адміністрацыяй праводзілася палітыка [[генацыд]]у, [[рабаванне|рабавання]] і [[гвалт]]у. Усё гэта адбывалася па нямецкаму [[план «Ост»|плане «Ост»]]. Першым крокам акупантаў стала ўвядзенне абмежаванняў грамадзянскіх свабод мясцовага насельніцтва. Было абвешчана надзвычайнае становішча. Усё насельніцтва, якое пражывае на акупаванай тэрыторыі, падлягала абавязковаму ўліку і рэгістрацыі ў мясцовых адміністрацыях. Забаранялася дзейнасць усіх арганізацый, а таксама правядзенне мітынгаў і сходаў. Уводзіўся прапускны рэжым і дзейнічаў каменданцкая гадзіна. З першых дзён вайны немцы праводзілі масавыя чысткі: забівалі камуністаў, камсамольцаў, актывістаў савецкай улады, прадстаўнікоў інтэлігенцыі. З асаблівай жорсткасцю знішчалася «расава шкодная» частка насельніцтва: яўрэі, цыганы, фізічна і псіхічна хворыя. Масавае знішчэнне насельніцтва ажыццяўлялі асаблівыя аператыўныя групы — [[айнзацгрупа|айнзацгрупы]], якія дзяліліся на спецыяльныя і аператыўныя<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=97}}</ref>. На тэрыторыі Беларусі фашыстамі было створана 260 канцэнтрацыйных [[лагер смерці|лагераў смерці]], іх філіялаў і аддзяленняў<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=98}}</ref>. Самым буйным з'яўляўся Трасцянецкі лагер смерці, у якім за гады вайны было знішчана 206,5 тыс. чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=99}}</ref>. У гарадах арганізоўваліся спецыяльныя зоны пражывання яўрэяў — [[гета]]. Усяго ў Беларусі было створана, па розных дадзеных, ад 111 да больш чым 200, а па дадзеных доктара гістарычных навук [[Эмануіл Рыгоравіч Іофе|Эмануіла Іофе]] — 299 гета ў 277 населеных пунктах на даваеннай тэрыторыі БССР, з якіх на сучаснай тэрыторыі Беларусі — 238 гета ў 216 населеных пунктах. Найбольш буйныя гета меліся ў [[Мінскае гета|Мінску]], [[Гродзенскае гета|Гродне]], [[Бабруйскае гета|Бабруйску]], [[Баранавіцкае гета|Баранавічах]], [[Брэсцкае гета|Брэсце]], [[Пінскае гета|Пінску]], [[Слонімскае гета|Слоніме]], [[Гомельскае гета|Гомелі]]. Яўрэі падвяргаліся сістэматычнаму мэтанакіраванаму знішчэнню ў рамках палітыкі «[[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|канчатковага рашэння яўрэйскага пытання]]». У мэтах барацьбы з анцігерманскім супраціўленнем нямецкімі акупацыйнымі ўладамі шырока выкарыстоўваліся [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карныя экспедыцыі]] (антыпартызанскія аперацыі). Знішчаліся цэлыя раёны, якія ператвараліся ў «зоны пустыняў». За час акупацыі БССР было праведзена звыш 140 карных экспедыцый. Першая з іх — [[Аперацыя «Прыпяцкія балоты»|«Прыпяцкія балоты»]] — адбылася ў ліпені — жніўні 1941 на тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Мінская вобласць|Мінскай]], [[Пінская вобласць|Пінскай]] і [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]]. За час аперацыі нямецкімі карнымі атрадамі было расстраляна 13788 чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=100}}</ref>. За ўвесь час нямецкай акупацыі было знішчана 628 населеных пунктаў разам з жыхарамі, 5295 населеных пунктаў знішчаныя з часткай жыхароў<ref name="ReferenceA">{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=101}}</ref>. Найбольш буйнымі карнымі аперацыямі з'яўляліся [[Карная аперацыя «Арол»|«Арол»]], [[Карная аперацыя «Dreieck»|«Трыкутнік»]], [[Карная аперацыя «Чароўная флейта»|«Чароўная флейта»]], [[Карная аперацыя «Котбус»|«Котбус»]], [[Карная аперацыя «Herman»|«Герман»]]. У справаздачы аб выніках экспедыцыі «Герман» (ліпень — жнівень [[1943]]), праведзенай на тэрыторыі [[Валожынскі раён|Валожынск]]ага, [[Івянецкі раён|Івянецкага]], [[Любчанскі раён|Любчанск]]ага, [[Навагрудскі раён|Навагрудс]]кага і [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўск]]і раёнаў, [[К. фон Готберг]] паведамляў у [[Берлін]], што забіта 4280 чалавек, ўзята ў палон 20944 чалавек, у тым ліку 4180 дзяцей. Нямецкімі салдатамі было рэквізавана 3145 [[курыца|кур]]эй, 6776 [[карова|каро]]ў, 499 [[цялё|цял]]ят, 9571 [[авечка|авеч]]ак, 1517 [[свіння|свін]]ей і звыш 100 сельскагаспадарчых машын<ref name="ReferenceA"/>. [[Выява:Praca niameccyna.jpg|thumb|left|Улётка часоў нямецкай акупацыі Беларусі]] Нямецкія акупацыйныя ўлады часта выкарыстоўвалі [[дзеці|дз]]яцей у якасці {{нп5|Донарства крыві|донараў крыві|ru|Донорство крови}}. Мясцовае насельніцтва прыцягвалася да расчыстцы замініраваных участкаў, было [[жывы шчыт|жывым шчыт]]ом у баявых аперацыях супраць партызан і войскаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Армі]]і. Нямецкай адміністрацыяй ужывалася {{нп5|дэпартацыя грамадзян СССР на працу ў Германію|дэпартацыя насельніцтва на прымусовыя працы|ru|Угон граждан СССР на работу в Германию}} ў [[Германія|Германі]]ю, [[Аўстрыя|Аўстры]]ю, [[рэжым Вішы|Францыю]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|Чэхію]]. Такіх «добраахвотных» работнікаў называлі [[остарбайтар]]ы. З Беларусі было вывезена каля 400 тыс. чалавек. 186 тыс. беларусаў загінула на працах<ref name="ReferenceB">{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=102}}</ref>. Усе эканамічныя і [[прыродныя рэсурсы]] захопленых раёнаў былі абвешчаныя нямецкай уласнасцю. Уводзілася абавязковая [[працоўная павіннасць]]. Аб сутнасці эканамічнай палітыкі ва Усходняй Еўропе (уключаючы Беларусь) можна меркаваць па патрабаваннях [[рэйхсмаршал]]а [[Герман Вільгельм Герынг|Г. Герынга]] да рейхскамісараў у жніўні 1942<ref name="ReferenceB"/>. {{пачатак цытаты}}Вы накіраваны туды для таго, каб працаваць на дабрабыт нашага народа, а для гэтага неабходна забіраць усё магчымае. Пры гэтым мне абсалютна ўсё роўна, калі вы мне скажаце, што людзі акупаваных абласцей паміраюць з голаду. Хай паміраюць, абы толькі былі жывыя немцы. Я зраблю ўсё — я прымушу выканаць пастаўкі, якія на вас ускладаю, і калі вы гэтага не зможаце зрабіць, тады я пастаўлю на ногі органы, якія пры любых абставінах вытрасуць гэтыя пастаўкі.{{канец цытаты}} Насельніцтва Беларусі павінна было плаціць непасільныя плацяжы: 3-4 ц [[збожжа]] з [[гектар]]а, 350 л [[малако|мала]]ка з кожнай каровы, 100 кг [[свініна|свінін]]ы з аднаго двара, 35 [[яйка|я]]ек ад кожнай курыцы, 6 кг [[птушка|птушк]]і з двара, 1,5 кг [[воўна|воўн]]ы з кожнай авечкі і ў сярэднім 100 рублёў на чалавека<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=103}}</ref>. Усе гэтыя мерапрыемствы, якія праводзяцца нямецкай адміністрацыяй на тэрыторыі Беларусі, спрыялі ўздыму вызваленчага руху. З першых дзён вайны беларусы пачалі аказваць супраціўленне нямецкім акупацыйным уладам. Пасля ўвядзення розных абмежаванняў і падаткаў незадаволенасць сярод мірнага насельніцтва нарастала ў геаметрычнай прагрэсіі, што дазволіла паспяхова арганізаваць [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|партызанскі рух на Беларусі]]. Пачынаючы з [[1941]], [[В. Кубэ]], які кіраваў грамадзянскай адміністрацыяй у [[Генеральны камісарыят Вайсрутэнія|генеральным камісарыяце «Вайсрутэнія» («Беларусь»)]] праводзіў палітыку г. зв. «[[Вайсрутэнізацыя|вайсрутэнізацыі]]», якая, між іншым, вылікала сур'ёзныя канфлікты між ім і кіраўніцтвам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]], аб'ектыўна паспрыяла ўзмацненню беларускага не-савецкага нацыянальнага пачуцця і пацягнула за сабой шэраг трывалых палітычных наступстваў, у тым ліку ў савецкай пасляваеннай нацыянальнай і дэмаграфічнай палітыцы. Пачынаючы з [[1942]] дадаткова да дапаможнай паліцыі нямецкія ўлады фарміравалі на тэрыторыі Беларусі <!-- у якіх акругах-->ваенна-паліцэйскія сілы, у т.л., беларускія ([[Беларускі корпус самааховы]]). == Людскія, матэрыяльныя і культурныя страты Беларусі падчас вайны == Паводле падлікаў нямецкіх даследчыкаў, на тэрыторыі Беларусі (у межах чэрвеня 1941 г.) пражывалі 10,6 млн. чал. З іх 7,88 млн (74,3%) беларусаў, 935 тыс. (8,8%) яўрэяў, 925 тыс. (8,7%) палякаў, 590 тыс. (5,6%) рускіх, 162,5 тыс. (1,5%) украінцаў, 90 тыс. (0,9%) літоўцаў, 6,5 тыс. (0,06%) немцаў<ref>Крывашэй, Д. А. Нацыянальныя супольнасці Беларусі ў перыяд германскай акупацыі: (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.) / Д. А. Крывашэй; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Беларуская навука, 2009. — 196, [2] c. — С. 6. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 510. — Воп. 1. — Спр. 108. — Арк. 45 — 46.</ref>. Тры гады акупацыі Беларусі (1941—1944), падвойнае праходжанне германа-савецкага фронту, узброеныя сутычкі партызанскіх груп, мелі страшныя наступствы: загінула 2 млн чал. (з их ад 250 тыс. да 1 млн яўрэяў<ref>Smilowitsjy, L. Die Partizipation der Juden am Leben der Belorussischen Sozialistischen Sowjetrepublik (BSSR) im ersten Nachkriegsjahrzehnt, 1944—1954 // «Existiert das Ghetto noch?»: Weißrussland: jüdisches Überleben gegen nationalsozialistische Herrschaft / hrsg. von der Projektgruppe Belarus im Jugendclub Courage Köln e. V. — Berlin [etc.]: Assoziation A, 2003. — 319 s. — S. 277.</ref>), каля 3 млн чал. сталі бяздомнымі<ref>Gerlach, Ch. Kalkulierte Morde: die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland, 1941―1944 / Christian Gerlach. — Hamburg: Hamburger Ed., 1999. — 1232 s. — S. 11. — ISBN 3-930908-54-9.</ref>. Але, вельмі цяжка дакладна вызначыць колькасць чалавечых ахвяр у Беларусі падчас нямецкай акупацыі. У савецкія часы было прынята лічыць, што загінуў кожны чацвёрты жыхар Беларусі. Праз 50 гадоў пасля Другой сусветнай вайны афіцыйна лічылася, што колькасць ахвяр складалася 2 млн. 200 тыс. чал.<ref>Кравченко, И. Немецко-фашистский оккупационный режим в Белоруссии // Немецко-фашистский оккупационный режим. (1941—1944 гг.): [Сборник статей] / Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС, Отделение истории Великой Отечественной войны; Под общ. ред. проф. Е. А. Болтина. — М.: Политиздат, 1965. — 388 с. — С. 63.</ref> Упершыню яна стала вядома ў 1944 г. у выніку абагульнення звестак «Надзвычайнай камісіі па расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх акупантаў». {| class="wikitable" !№ !Вобласці !Знішчана ўсяго грамадзянскага насельніцтва !Забіта ваеннапалонных !Вывезена ў Германію |- |1 |[[Бабруйская вобласць|Бабруйская]] |82 194 |54 013 |15 275 |- |2 |[[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] |181 179 |88 407 |33 773 |- |3 |[[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] |159 526 |38 858 |30 008 |- |4 |[[Віцебская вобласць|Віцебская]] |151 421 |92 891 |68 434 |- |5 |[[Гомельская вобласць|Гомельская]] |53 630 |114 476 |16 745 |- |6 |[[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] |111 208 |41 330 |53 965 |- |7 |[[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] |71 602 |59 134 |21 436 |- |8 |[[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] |42 373 |34 652 |8 828 |- |9 |[[Мінская вобласць|Мінская]] |317 515 |101 590 |29 815 |- |10 |[[Палеская вобласць|Палеская]] |37 981 |3 120 |23 047 |- |11 |[[Пінская вобласць|Пінская]] |95 385 |24 613 |30 861 |- |12 |[[Полацкая вобласць|Полацкая]] |105 211 |157 007 |52 599 |- | |Усяго |1 409 225 |810 091 |384 786<ref>У даведцы памылкова 377 776</ref> |} Калі да колькасці «мірных жыхароў» практычна няма пытанняў, то да колькасці ваеннапалонных ёсць, бо не ўсе яны да вайны жылі на тэрыторыі [[БССР]]. На мяжы [[20 стагоддзе|XX]]—[[21 стагоддзе|XXI]] стст. гэтая лічба была перагледжана як беларускімі, гэтак і замежнымі навукоўцамі. Так, А. Літвін сцвярджае, што Беларусьпадчас акупацыі згубіла ад 1 млн. 950 тыс. да 2 млн чал. Гэтая лічба ўлічвае беларусаў, што загінулі на тэрыторыі Беларусі, на фронце і падчас прымусовых прац у Германіі<ref>Литвин, А. К вопросу о количестве людских потерь Беларуси в годы ВЕликой Отечественной войны (1941—1945 гг.) // Беларусь у XX стагоддзi: [Зб. навук. прац.] / Навук. рэд. В. П. Андреев. Вып. 1. — Мн.—Томск: Водолей, 2002. — 191 с. — С. 136—137. — ISBN 5-8299-0028-9.</ref>. Расійскі гісторык П. Палян цытуючы заключны даклад «Надзвычайнай камісіі» дэталізуе страты Беларусі па кожнай з 12 абласцей, што існавалі на той час. У гэтым дакладзе 1 360 034 чал. былі залічаны ў рубрыку «забітыя, закатаваныя мірныя жыхары», што складае 22,4 % ад усяго насельніцтва Беларусі на той час<ref>Полян, П. Жертвы двух диктатур: Жизнь, труд, унижение и смерть советских военнопленных и остарбайтеров на чужбине и на родине / Павел Полян. — М.: Росспэн, 2002. — 894, [1] с., [40] л. ил. — С. 11, 737. — ISBN 5-8243-0130-1.</ref>. === Разрабаванне і знішчэнне культурнай спадчыны === {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны}} Падчас акупацыі Беларусь панесла катастрафічныя страты ў сферы культуры. З-за імклівага наступлення нямецкіх войскаў летам 1941 года эвакуацыя музейных і архіўных фондаў фактычна была сарвана: у савецкі тыл удалося вывезці толькі каля 1&nbsp;% Дзяржаўнага архіўнага фонду (поўнасцю быў выратаваны толькі [[Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б]]){{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Многія каштоўнасці загінулі ў першыя дні вайны ў выніку бамбардзіровак, як гэта адбылося з будынкам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога гістарычнага музея]]. Тады ж з браніраванага пакоя-сейфа бясследна знік нацыянальны сімвал — [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Мэтанакіраваным разрабаваннем культурнага набытку займаліся спецыяльныя нацысцкія структуры, у першую чаргу [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]] (АШР). На тэрыторыі Беларусі дзейнічалі рабочыя групы штаба, якія праводзілі жорсткі ўлік, сартаванне і канфіскацыю маёмасці [[бібліятэка|бібліятэк]], [[архіў|архіваў]] і [[музей|музеяў]]{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}. З [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]] у [[Мінск]]у асабіста па загадзе [[Генрых Гімлер|Г.&nbsp;Гімлера]] былі вывезены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] дзясяткі шэдэўраў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, а таксама 48 унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Агулам галерэя страціла каля 2 тысяч карцін, 1,5 тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. З Віцебскага, Гомельскага, Пінскага і іншых музеяў былі вывезены нумізматычныя калекцыі, старажытныя рукапісы, зброя і прадметы мастацтва{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—11}}. Кніжны фонд і архівы таксама падвергліся маштабнаму знішчэнню. Бальшавіцкая літаратура адпраўлялася на макулатуру, а яўрэйская (гебраіка і іудаіка) масава вывозілася ў [[Франкфурт-на-Майне]]. Некаторыя бібліятэкі (напрыклад, у [[Маладзечна|Маладзечне]] і [[Ліда|Лідзе]]) былі знішчаны зімой 1941—1942 гадоў для ацяплення памяшканняў. Увогуле было знішчана або вывезена каля 20&nbsp;% даваеннага кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=4—6}}. Вывазу падвергліся і каштоўныя дакументы, уключаючы архіў [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Частка вывезеных каштоўнасцей пасля вайны была знойдзена амерыканскімі войскамі ў баварскім замку [[Замак Хёхштэт|Хёхштэт]] і ў 1947 годзе вернута ў Мінск. Аднак значная частка спадчыны назаўжды засталася за мяжой або асела ў цэнтральных музеях [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]], а ў 1950 годзе савецкія ўлады бязвыплатна перадалі [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжа{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=14—15, 37}}. == Сацыяльна-эканамічнае жыццё == Тэрыторыя сучаснай Беларусі ўваходзіла ў розныя адміністрацыйныя структуры нацысцкай Германіі. Амаль палова тэрыторыі ўваходзіла ў склад [[Тылавы раён групы армій «Цэнтр»|Тылавога раёна групы армій «Цэнтр»]] і кіравалася германскай ваеннай адміністрацыяй у асобе камандуючага тылам групы армій «Цэнтр». Створаная летам—восенню 1941 года мясцовая дапаможная адміністрацыя (валасныя, раённыя, гарадскія і акруговыя ўправы) падпарадкоўваліся германскім палявым (фельд-) і мясцовым (ортс-)камендатурам. Запланаваная перадача ўлады ў рэгіёне ад ваенных уладаў грамадзянскай акупацыйнай адміністрацыі не была рэалізавана з прычыны таго, што немцы не рэалізавалі пастаўленыя задачы на ​​фронце (узяцце Масквы і акупацыя еўрапейскай часткі [[РСФСР]]). Усе тры гады акупацыі рэгіён заставаўся прыфрантавой зонай, што кардынальна адбілася на ўсіх сферах жыцця грамадства пад акупацыяй. == Гл. таксама == * [[Генеральны план Ост]] * [[Аперацыя «Winterzauber»]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях |выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова» |год=2020 |том=31 |старонкі=27—33 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://jivebelarus.net/history/new-history/occupation-methods-in-belarus.html Юрый Туронак. Метады акупацыі ў Беларусі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)| ]] clzvdgm9nearashv0nobjhmwbvirc2r 5189156 5189151 2026-08-29T02:31:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сацыяльна-эканамічнае жыццё */ 5189156 wikitext text/x-wiki [[Выява:Map used to illustrate Stahlecker's report to Heydrich on January 31, 1942.jpg|thumb|250px|Нямецкая карта-справаздача [[Айнзацгрупы паліцыі бяспекі і СД|айнзацгрупы А]]]] '''Нямецкая акупацыя Беларусі''' — [[акупацыя]] нямецка-фашысцкімі войскамі ў [[1941]]—[[1944]] тэрыторыі [[БССР]] (у межах 1941 года). Радыкальнай [[польская гістарыяграфія|польскай гістарыяграфіяй]] не прызнаецца як цэлы прадмет вывучэння, і падзяляецца на акупацыю Усходняй Польшчы і акупацыю [[БССР]] у межах [[1938]] г. Пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|поўнага захопу нямецкімі войскамі (1941)]], тэрыторыя БССР была падзелена на наступныя зоны кіравання: тылу [[група армій «Цэнтр»|армейскай групы «Цэнтр»]], рэйхскамісарыятаў «[[Остланд]]» і «[[Рэйхскамісарыят Украіна|Украіна]]», [[генеральная акруга Усходняя Прусія|генеральнай акругі Усходняя Прусія]]. На акупаванай тэрыторыі з першых дзён Вялікай Айчыннай вайны дзейнічалі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|савецкія партызанскія фарміраванні]]. Таксама з [[1941]] сюды была распаўсюджана дзейнасць [[Польскі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|польскіх партызанскіх сіл]], а польскія падпольныя арганізацыі існавалі і ў даваенны перыяд 1939—1941. У шэрагу раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] дзейнічалі ўкраінскія [[АУН]] і [[УПА]]. == Эвакуацыя ў савецкі тыл == Пакуль нямецкія войскі хутка прасоўваліся на ўсход, захоплівая цэлыя раёны, у якіх нават не паспелі абвясціць эвакуацыю, сярод большасці раённых партыйных кіраўнікоў панавала разгубленасць, і нават паніка. Так, у тэлефанаграме сакратар Кармянскага райкома КП(б)Б А. І. Рыцінкаў паведаміў, што 8 камуністаў і 11 старшынь сельсаветаў перайшлі на бок ворага. У дакладной запісцы сакратара Рагачоўскага райкама КП(б)Б значыцца, што 20 камуністаў-кіраўнікоў «змаладушнічалі і самастойна пакінулі раён»<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (далей — НАРБ). Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 64. — Арк. 2 — 3.</ref>. Старшыня Лідскага выканкома Ф. І. Зайцаў у дакладной запісцы, адзначыў, што пасля трохразовай спробы дабіцца ад абласнога кіраўніцтва ў Баранавічах адказу на пытанне «Што рабіць — эвакуіраваць насельніцтва ці не?», пачуў параду: «Рабіце так, як вам падказвае мэтазгоднасцт». Ацэньваючы сітуацыю, кіраўнік Лідскага выканкама заўважыў, што працаўнікі раёна і Баранавіцкай вобласці адчуваюць разгубленасць, прычым не з-за боязі за свой лёс, а з прычыны бездапаможнасці і няведання таго, што трэба рабіць<ref>НАРБ. Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 201. — Арк. 58 — 60.</ref>. == Нацыянальная палітыка == На захопленай [[Трэці Рэйх|Трэцім Рэйхам]] тэрыторыі БССР пад акупацыяй апынулася каля 8 млн чалавек, а таксама 900 тыс. савецкіх ваеннапалонных<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=96}}</ref>. Нямецкай адміністрацыяй праводзілася палітыка [[генацыд]]у, [[рабаванне|рабавання]] і [[гвалт]]у. Усё гэта адбывалася па нямецкаму [[план «Ост»|плане «Ост»]]. Першым крокам акупантаў стала ўвядзенне абмежаванняў грамадзянскіх свабод мясцовага насельніцтва. Было абвешчана надзвычайнае становішча. Усё насельніцтва, якое пражывае на акупаванай тэрыторыі, падлягала абавязковаму ўліку і рэгістрацыі ў мясцовых адміністрацыях. Забаранялася дзейнасць усіх арганізацый, а таксама правядзенне мітынгаў і сходаў. Уводзіўся прапускны рэжым і дзейнічаў каменданцкая гадзіна. З першых дзён вайны немцы праводзілі масавыя чысткі: забівалі камуністаў, камсамольцаў, актывістаў савецкай улады, прадстаўнікоў інтэлігенцыі. З асаблівай жорсткасцю знішчалася «расава шкодная» частка насельніцтва: яўрэі, цыганы, фізічна і псіхічна хворыя. Масавае знішчэнне насельніцтва ажыццяўлялі асаблівыя аператыўныя групы — [[айнзацгрупа|айнзацгрупы]], якія дзяліліся на спецыяльныя і аператыўныя<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=97}}</ref>. На тэрыторыі Беларусі фашыстамі было створана 260 канцэнтрацыйных [[лагер смерці|лагераў смерці]], іх філіялаў і аддзяленняў<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=98}}</ref>. Самым буйным з'яўляўся Трасцянецкі лагер смерці, у якім за гады вайны было знішчана 206,5 тыс. чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=99}}</ref>. У гарадах арганізоўваліся спецыяльныя зоны пражывання яўрэяў — [[гета]]. Усяго ў Беларусі было створана, па розных дадзеных, ад 111 да больш чым 200, а па дадзеных доктара гістарычных навук [[Эмануіл Рыгоравіч Іофе|Эмануіла Іофе]] — 299 гета ў 277 населеных пунктах на даваеннай тэрыторыі БССР, з якіх на сучаснай тэрыторыі Беларусі — 238 гета ў 216 населеных пунктах. Найбольш буйныя гета меліся ў [[Мінскае гета|Мінску]], [[Гродзенскае гета|Гродне]], [[Бабруйскае гета|Бабруйску]], [[Баранавіцкае гета|Баранавічах]], [[Брэсцкае гета|Брэсце]], [[Пінскае гета|Пінску]], [[Слонімскае гета|Слоніме]], [[Гомельскае гета|Гомелі]]. Яўрэі падвяргаліся сістэматычнаму мэтанакіраванаму знішчэнню ў рамках палітыкі «[[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|канчатковага рашэння яўрэйскага пытання]]». У мэтах барацьбы з анцігерманскім супраціўленнем нямецкімі акупацыйнымі ўладамі шырока выкарыстоўваліся [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карныя экспедыцыі]] (антыпартызанскія аперацыі). Знішчаліся цэлыя раёны, якія ператвараліся ў «зоны пустыняў». За час акупацыі БССР было праведзена звыш 140 карных экспедыцый. Першая з іх — [[Аперацыя «Прыпяцкія балоты»|«Прыпяцкія балоты»]] — адбылася ў ліпені — жніўні 1941 на тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Мінская вобласць|Мінскай]], [[Пінская вобласць|Пінскай]] і [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]]. За час аперацыі нямецкімі карнымі атрадамі было расстраляна 13788 чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=100}}</ref>. За ўвесь час нямецкай акупацыі было знішчана 628 населеных пунктаў разам з жыхарамі, 5295 населеных пунктаў знішчаныя з часткай жыхароў<ref name="ReferenceA">{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=101}}</ref>. Найбольш буйнымі карнымі аперацыямі з'яўляліся [[Карная аперацыя «Арол»|«Арол»]], [[Карная аперацыя «Dreieck»|«Трыкутнік»]], [[Карная аперацыя «Чароўная флейта»|«Чароўная флейта»]], [[Карная аперацыя «Котбус»|«Котбус»]], [[Карная аперацыя «Herman»|«Герман»]]. У справаздачы аб выніках экспедыцыі «Герман» (ліпень — жнівень [[1943]]), праведзенай на тэрыторыі [[Валожынскі раён|Валожынск]]ага, [[Івянецкі раён|Івянецкага]], [[Любчанскі раён|Любчанск]]ага, [[Навагрудскі раён|Навагрудс]]кага і [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўск]]і раёнаў, [[К. фон Готберг]] паведамляў у [[Берлін]], што забіта 4280 чалавек, ўзята ў палон 20944 чалавек, у тым ліку 4180 дзяцей. Нямецкімі салдатамі было рэквізавана 3145 [[курыца|кур]]эй, 6776 [[карова|каро]]ў, 499 [[цялё|цял]]ят, 9571 [[авечка|авеч]]ак, 1517 [[свіння|свін]]ей і звыш 100 сельскагаспадарчых машын<ref name="ReferenceA"/>. [[Выява:Praca niameccyna.jpg|thumb|left|Улётка часоў нямецкай акупацыі Беларусі]] Нямецкія акупацыйныя ўлады часта выкарыстоўвалі [[дзеці|дз]]яцей у якасці {{нп5|Донарства крыві|донараў крыві|ru|Донорство крови}}. Мясцовае насельніцтва прыцягвалася да расчыстцы замініраваных участкаў, было [[жывы шчыт|жывым шчыт]]ом у баявых аперацыях супраць партызан і войскаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Армі]]і. Нямецкай адміністрацыяй ужывалася {{нп5|дэпартацыя грамадзян СССР на працу ў Германію|дэпартацыя насельніцтва на прымусовыя працы|ru|Угон граждан СССР на работу в Германию}} ў [[Германія|Германі]]ю, [[Аўстрыя|Аўстры]]ю, [[рэжым Вішы|Францыю]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|Чэхію]]. Такіх «добраахвотных» работнікаў называлі [[остарбайтар]]ы. З Беларусі было вывезена каля 400 тыс. чалавек. 186 тыс. беларусаў загінула на працах<ref name="ReferenceB">{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=102}}</ref>. Усе эканамічныя і [[прыродныя рэсурсы]] захопленых раёнаў былі абвешчаныя нямецкай уласнасцю. Уводзілася абавязковая [[працоўная павіннасць]]. Аб сутнасці эканамічнай палітыкі ва Усходняй Еўропе (уключаючы Беларусь) можна меркаваць па патрабаваннях [[рэйхсмаршал]]а [[Герман Вільгельм Герынг|Г. Герынга]] да рейхскамісараў у жніўні 1942<ref name="ReferenceB"/>. {{пачатак цытаты}}Вы накіраваны туды для таго, каб працаваць на дабрабыт нашага народа, а для гэтага неабходна забіраць усё магчымае. Пры гэтым мне абсалютна ўсё роўна, калі вы мне скажаце, што людзі акупаваных абласцей паміраюць з голаду. Хай паміраюць, абы толькі былі жывыя немцы. Я зраблю ўсё — я прымушу выканаць пастаўкі, якія на вас ускладаю, і калі вы гэтага не зможаце зрабіць, тады я пастаўлю на ногі органы, якія пры любых абставінах вытрасуць гэтыя пастаўкі.{{канец цытаты}} Насельніцтва Беларусі павінна было плаціць непасільныя плацяжы: 3-4 ц [[збожжа]] з [[гектар]]а, 350 л [[малако|мала]]ка з кожнай каровы, 100 кг [[свініна|свінін]]ы з аднаго двара, 35 [[яйка|я]]ек ад кожнай курыцы, 6 кг [[птушка|птушк]]і з двара, 1,5 кг [[воўна|воўн]]ы з кожнай авечкі і ў сярэднім 100 рублёў на чалавека<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=103}}</ref>. Усе гэтыя мерапрыемствы, якія праводзяцца нямецкай адміністрацыяй на тэрыторыі Беларусі, спрыялі ўздыму вызваленчага руху. З першых дзён вайны беларусы пачалі аказваць супраціўленне нямецкім акупацыйным уладам. Пасля ўвядзення розных абмежаванняў і падаткаў незадаволенасць сярод мірнага насельніцтва нарастала ў геаметрычнай прагрэсіі, што дазволіла паспяхова арганізаваць [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|партызанскі рух на Беларусі]]. Пачынаючы з [[1941]], [[В. Кубэ]], які кіраваў грамадзянскай адміністрацыяй у [[Генеральны камісарыят Вайсрутэнія|генеральным камісарыяце «Вайсрутэнія» («Беларусь»)]] праводзіў палітыку г. зв. «[[Вайсрутэнізацыя|вайсрутэнізацыі]]», якая, між іншым, вылікала сур'ёзныя канфлікты між ім і кіраўніцтвам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]], аб'ектыўна паспрыяла ўзмацненню беларускага не-савецкага нацыянальнага пачуцця і пацягнула за сабой шэраг трывалых палітычных наступстваў, у тым ліку ў савецкай пасляваеннай нацыянальнай і дэмаграфічнай палітыцы. Пачынаючы з [[1942]] дадаткова да дапаможнай паліцыі нямецкія ўлады фарміравалі на тэрыторыі Беларусі <!-- у якіх акругах-->ваенна-паліцэйскія сілы, у т.л., беларускія ([[Беларускі корпус самааховы]]). == Людскія, матэрыяльныя і культурныя страты Беларусі падчас вайны == Паводле падлікаў нямецкіх даследчыкаў, на тэрыторыі Беларусі (у межах чэрвеня 1941 г.) пражывалі 10,6 млн. чал. З іх 7,88 млн (74,3%) беларусаў, 935 тыс. (8,8%) яўрэяў, 925 тыс. (8,7%) палякаў, 590 тыс. (5,6%) рускіх, 162,5 тыс. (1,5%) украінцаў, 90 тыс. (0,9%) літоўцаў, 6,5 тыс. (0,06%) немцаў<ref>Крывашэй, Д. А. Нацыянальныя супольнасці Беларусі ў перыяд германскай акупацыі: (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.) / Д. А. Крывашэй; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Беларуская навука, 2009. — 196, [2] c. — С. 6. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 510. — Воп. 1. — Спр. 108. — Арк. 45 — 46.</ref>. Тры гады акупацыі Беларусі (1941—1944), падвойнае праходжанне германа-савецкага фронту, узброеныя сутычкі партызанскіх груп, мелі страшныя наступствы: загінула 2 млн чал. (з их ад 250 тыс. да 1 млн яўрэяў<ref>Smilowitsjy, L. Die Partizipation der Juden am Leben der Belorussischen Sozialistischen Sowjetrepublik (BSSR) im ersten Nachkriegsjahrzehnt, 1944—1954 // «Existiert das Ghetto noch?»: Weißrussland: jüdisches Überleben gegen nationalsozialistische Herrschaft / hrsg. von der Projektgruppe Belarus im Jugendclub Courage Köln e. V. — Berlin [etc.]: Assoziation A, 2003. — 319 s. — S. 277.</ref>), каля 3 млн чал. сталі бяздомнымі<ref>Gerlach, Ch. Kalkulierte Morde: die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland, 1941―1944 / Christian Gerlach. — Hamburg: Hamburger Ed., 1999. — 1232 s. — S. 11. — ISBN 3-930908-54-9.</ref>. Але, вельмі цяжка дакладна вызначыць колькасць чалавечых ахвяр у Беларусі падчас нямецкай акупацыі. У савецкія часы было прынята лічыць, што загінуў кожны чацвёрты жыхар Беларусі. Праз 50 гадоў пасля Другой сусветнай вайны афіцыйна лічылася, што колькасць ахвяр складалася 2 млн. 200 тыс. чал.<ref>Кравченко, И. Немецко-фашистский оккупационный режим в Белоруссии // Немецко-фашистский оккупационный режим. (1941—1944 гг.): [Сборник статей] / Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС, Отделение истории Великой Отечественной войны; Под общ. ред. проф. Е. А. Болтина. — М.: Политиздат, 1965. — 388 с. — С. 63.</ref> Упершыню яна стала вядома ў 1944 г. у выніку абагульнення звестак «Надзвычайнай камісіі па расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх акупантаў». {| class="wikitable" !№ !Вобласці !Знішчана ўсяго грамадзянскага насельніцтва !Забіта ваеннапалонных !Вывезена ў Германію |- |1 |[[Бабруйская вобласць|Бабруйская]] |82 194 |54 013 |15 275 |- |2 |[[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] |181 179 |88 407 |33 773 |- |3 |[[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] |159 526 |38 858 |30 008 |- |4 |[[Віцебская вобласць|Віцебская]] |151 421 |92 891 |68 434 |- |5 |[[Гомельская вобласць|Гомельская]] |53 630 |114 476 |16 745 |- |6 |[[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] |111 208 |41 330 |53 965 |- |7 |[[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] |71 602 |59 134 |21 436 |- |8 |[[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] |42 373 |34 652 |8 828 |- |9 |[[Мінская вобласць|Мінская]] |317 515 |101 590 |29 815 |- |10 |[[Палеская вобласць|Палеская]] |37 981 |3 120 |23 047 |- |11 |[[Пінская вобласць|Пінская]] |95 385 |24 613 |30 861 |- |12 |[[Полацкая вобласць|Полацкая]] |105 211 |157 007 |52 599 |- | |Усяго |1 409 225 |810 091 |384 786<ref>У даведцы памылкова 377 776</ref> |} Калі да колькасці «мірных жыхароў» практычна няма пытанняў, то да колькасці ваеннапалонных ёсць, бо не ўсе яны да вайны жылі на тэрыторыі [[БССР]]. На мяжы [[20 стагоддзе|XX]]—[[21 стагоддзе|XXI]] стст. гэтая лічба была перагледжана як беларускімі, гэтак і замежнымі навукоўцамі. Так, А. Літвін сцвярджае, што Беларусьпадчас акупацыі згубіла ад 1 млн. 950 тыс. да 2 млн чал. Гэтая лічба ўлічвае беларусаў, што загінулі на тэрыторыі Беларусі, на фронце і падчас прымусовых прац у Германіі<ref>Литвин, А. К вопросу о количестве людских потерь Беларуси в годы ВЕликой Отечественной войны (1941—1945 гг.) // Беларусь у XX стагоддзi: [Зб. навук. прац.] / Навук. рэд. В. П. Андреев. Вып. 1. — Мн.—Томск: Водолей, 2002. — 191 с. — С. 136—137. — ISBN 5-8299-0028-9.</ref>. Расійскі гісторык П. Палян цытуючы заключны даклад «Надзвычайнай камісіі» дэталізуе страты Беларусі па кожнай з 12 абласцей, што існавалі на той час. У гэтым дакладзе 1 360 034 чал. былі залічаны ў рубрыку «забітыя, закатаваныя мірныя жыхары», што складае 22,4 % ад усяго насельніцтва Беларусі на той час<ref>Полян, П. Жертвы двух диктатур: Жизнь, труд, унижение и смерть советских военнопленных и остарбайтеров на чужбине и на родине / Павел Полян. — М.: Росспэн, 2002. — 894, [1] с., [40] л. ил. — С. 11, 737. — ISBN 5-8243-0130-1.</ref>. === Разрабаванне і знішчэнне культурнай спадчыны === {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны}} Падчас акупацыі Беларусь панесла катастрафічныя страты ў сферы культуры. З-за імклівага наступлення нямецкіх войскаў летам 1941 года эвакуацыя музейных і архіўных фондаў фактычна была сарвана: у савецкі тыл удалося вывезці толькі каля 1&nbsp;% Дзяржаўнага архіўнага фонду (поўнасцю быў выратаваны толькі [[Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б]]){{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Многія каштоўнасці загінулі ў першыя дні вайны ў выніку бамбардзіровак, як гэта адбылося з будынкам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога гістарычнага музея]]. Тады ж з браніраванага пакоя-сейфа бясследна знік нацыянальны сімвал — [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Мэтанакіраваным разрабаваннем культурнага набытку займаліся спецыяльныя нацысцкія структуры, у першую чаргу [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]] (АШР). На тэрыторыі Беларусі дзейнічалі рабочыя групы штаба, якія праводзілі жорсткі ўлік, сартаванне і канфіскацыю маёмасці [[бібліятэка|бібліятэк]], [[архіў|архіваў]] і [[музей|музеяў]]{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}. З [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]] у [[Мінск]]у асабіста па загадзе [[Генрых Гімлер|Г.&nbsp;Гімлера]] былі вывезены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] дзясяткі шэдэўраў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, а таксама 48 унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Агулам галерэя страціла каля 2 тысяч карцін, 1,5 тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. З Віцебскага, Гомельскага, Пінскага і іншых музеяў былі вывезены нумізматычныя калекцыі, старажытныя рукапісы, зброя і прадметы мастацтва{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—11}}. Кніжны фонд і архівы таксама падвергліся маштабнаму знішчэнню. Бальшавіцкая літаратура адпраўлялася на макулатуру, а яўрэйская (гебраіка і іудаіка) масава вывозілася ў [[Франкфурт-на-Майне]]. Некаторыя бібліятэкі (напрыклад, у [[Маладзечна|Маладзечне]] і [[Ліда|Лідзе]]) былі знішчаны зімой 1941—1942 гадоў для ацяплення памяшканняў. Увогуле было знішчана або вывезена каля 20&nbsp;% даваеннага кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=4—6}}. Вывазу падвергліся і каштоўныя дакументы, уключаючы архіў [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Частка вывезеных каштоўнасцей пасля вайны была знойдзена амерыканскімі войскамі ў баварскім замку [[Замак Хёхштэт|Хёхштэт]] і ў 1947 годзе вернута ў Мінск. Аднак значная частка спадчыны назаўжды засталася за мяжой або асела ў цэнтральных музеях [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]], а ў 1950 годзе савецкія ўлады бязвыплатна перадалі [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжа{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=14—15, 37}}. == Сацыяльна-эканамічнае жыццё == Адной з самых трагічных старонак акупацыі стаў эканамічны генацыд беларускага сялянства, які з'яўляўся часткай афіцыйнай палітыкі [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]. Гэтая палітыка грунтавалася на так званым «плане Бакэ» (распрацаваным дзяржаўным сакратаром міністэрства харчавання і сельскай гаспадаркі [[Герберт Бакэ|Гербертам Бакэ]]), які прадугледжваў забеспячэнне [[Вермахт|вермахта]] харчаваннем выключна за кошт захопленых усходніх тэрыторый. Пры гэтым наўмысна планавалася галодная смерць мільёнаў мясцовых жыхароў. Згодна з сакрэтнымі нямецкімі планамі, на тэрыторыі БССР ад голаду павінны былі памерці 100 працэнтаў гарадскога насельніцтва (каля 2 мільёнаў чалавек) і палова сельскага насельніцтва (4,3 мільёна чалавек){{sfn|Новікаў|2023|с=69}}. Для выканання гэтых задач акупацыйныя ўлады ўвялі жорсткую сістэму пабораў, якая ўключала натуральныя і грашовыя падаткі, гвалтоўныя выняткі і прымусовыя пастаўкі сельскагаспадарчай прадукцыі. Для беларускіх сялян устанаўліваліся непасільныя нормы здачы збожжа, бульбы, мяса і іншых прадуктаў, пасля выканання якіх на аднаго чалавека ў сярэднім заставалася толькі 100 кілаграмаў збожжа на год. За невыкананне нормаў ужываліся штрафныя санкцыі, якія фактычна асуджалі людзей на галодную смерць{{sfn|Новікаў|2023|с=70—71}}. Калі ў 1942—1943 гадах з-за актыўнага супраціўлення партызан і сялян аб'ёмы нарыхтовак пачалі рэзка зніжацца, акупанты перайшлі да адкрытага рабавання падчас карных аперацый. Знішчэнне вёсак разам з жыхарамі (тактыка «выпаленай зямлі») было не толькі сродкам барацьбы з партызанамі, але і інструментам эканамічнага генацыду. За гады вайны ў насельніцтва Беларусі было рэквізавана, забіта і сагнана каля 5,6 мільёна галоў буйной рагатай жывёлы, коней, свіней і авечак, а таксама канфіскавана звыш 5 мільёнаў тон збожжа, бульбы і агародніны{{sfn|Новікаў|2023|с=72—73}}. Тэрыторыя сучаснай Беларусі ўваходзіла ў розныя адміністрацыйныя структуры нацысцкай Германіі. Амаль палова тэрыторыі ўваходзіла ў склад [[Тылавы раён групы армій «Цэнтр»|Тылавога раёна групы армій «Цэнтр»]] і кіравалася германскай ваеннай адміністрацыяй у асобе камандуючага тылам групы армій «Цэнтр». Створаная летам—восенню 1941 года мясцовая дапаможная адміністрацыя (валасныя, раённыя, гарадскія і акруговыя ўправы) падпарадкоўваліся германскім палявым (фельд-) і мясцовым (ортс-)камендатурам. Запланаваная перадача ўлады ў рэгіёне ад ваенных уладаў грамадзянскай акупацыйнай адміністрацыі не была рэалізавана з прычыны таго, што немцы не рэалізавалі пастаўленыя задачы на ​​фронце (узяцце Масквы і акупацыя еўрапейскай часткі [[РСФСР]]). Усе тры гады акупацыі рэгіён заставаўся прыфрантавой зонай, што кардынальна адбілася на ўсіх сферах жыцця грамадства пад акупацыяй. == Гл. таксама == * [[Генеральны план Ост]] * [[Аперацыя «Winterzauber»]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях |выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова» |год=2020 |том=31 |старонкі=27—33 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://jivebelarus.net/history/new-history/occupation-methods-in-belarus.html Юрый Туронак. Метады акупацыі ў Беларусі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)| ]] m6dci0c19xt1lch70pm9p5txoqqzcah 5189157 5189156 2026-08-29T02:32:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5189157 wikitext text/x-wiki [[Выява:Map used to illustrate Stahlecker's report to Heydrich on January 31, 1942.jpg|thumb|250px|Нямецкая карта-справаздача [[Айнзацгрупы паліцыі бяспекі і СД|айнзацгрупы А]]]] '''Нямецкая акупацыя Беларусі''' — [[акупацыя]] нямецка-фашысцкімі войскамі ў [[1941]]—[[1944]] тэрыторыі [[БССР]] (у межах 1941 года). Радыкальнай [[польская гістарыяграфія|польскай гістарыяграфіяй]] не прызнаецца як цэлы прадмет вывучэння, і падзяляецца на акупацыю Усходняй Польшчы і акупацыю [[БССР]] у межах [[1938]] г. Пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|поўнага захопу нямецкімі войскамі (1941)]], тэрыторыя БССР была падзелена на наступныя зоны кіравання: тылу [[група армій «Цэнтр»|армейскай групы «Цэнтр»]], рэйхскамісарыятаў «[[Остланд]]» і «[[Рэйхскамісарыят Украіна|Украіна]]», [[генеральная акруга Усходняя Прусія|генеральнай акругі Усходняя Прусія]]. На акупаванай тэрыторыі з першых дзён Вялікай Айчыннай вайны дзейнічалі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|савецкія партызанскія фарміраванні]]. Таксама з [[1941]] сюды была распаўсюджана дзейнасць [[Польскі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|польскіх партызанскіх сіл]], а польскія падпольныя арганізацыі існавалі і ў даваенны перыяд 1939—1941. У шэрагу раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] дзейнічалі ўкраінскія [[АУН]] і [[УПА]]. == Эвакуацыя ў савецкі тыл == Пакуль нямецкія войскі хутка прасоўваліся на ўсход, захоплівая цэлыя раёны, у якіх нават не паспелі абвясціць эвакуацыю, сярод большасці раённых партыйных кіраўнікоў панавала разгубленасць, і нават паніка. Так, у тэлефанаграме сакратар Кармянскага райкома КП(б)Б А. І. Рыцінкаў паведаміў, што 8 камуністаў і 11 старшынь сельсаветаў перайшлі на бок ворага. У дакладной запісцы сакратара Рагачоўскага райкама КП(б)Б значыцца, што 20 камуністаў-кіраўнікоў «змаладушнічалі і самастойна пакінулі раён»<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (далей — НАРБ). Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 64. — Арк. 2 — 3.</ref>. Старшыня Лідскага выканкома Ф. І. Зайцаў у дакладной запісцы, адзначыў, што пасля трохразовай спробы дабіцца ад абласнога кіраўніцтва ў Баранавічах адказу на пытанне «Што рабіць — эвакуіраваць насельніцтва ці не?», пачуў параду: «Рабіце так, як вам падказвае мэтазгоднасцт». Ацэньваючы сітуацыю, кіраўнік Лідскага выканкама заўважыў, што працаўнікі раёна і Баранавіцкай вобласці адчуваюць разгубленасць, прычым не з-за боязі за свой лёс, а з прычыны бездапаможнасці і няведання таго, што трэба рабіць<ref>НАРБ. Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 201. — Арк. 58 — 60.</ref>. == Нацыянальная палітыка == На захопленай [[Трэці Рэйх|Трэцім Рэйхам]] тэрыторыі БССР пад акупацыяй апынулася каля 8 млн чалавек, а таксама 900 тыс. савецкіх ваеннапалонных<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=96}}</ref>. Нямецкай адміністрацыяй праводзілася палітыка [[генацыд]]у, [[рабаванне|рабавання]] і [[гвалт]]у. Усё гэта адбывалася па нямецкаму [[план «Ост»|плане «Ост»]]. Першым крокам акупантаў стала ўвядзенне абмежаванняў грамадзянскіх свабод мясцовага насельніцтва. Было абвешчана надзвычайнае становішча. Усё насельніцтва, якое пражывае на акупаванай тэрыторыі, падлягала абавязковаму ўліку і рэгістрацыі ў мясцовых адміністрацыях. Забаранялася дзейнасць усіх арганізацый, а таксама правядзенне мітынгаў і сходаў. Уводзіўся прапускны рэжым і дзейнічаў каменданцкая гадзіна. З першых дзён вайны немцы праводзілі масавыя чысткі: забівалі камуністаў, камсамольцаў, актывістаў савецкай улады, прадстаўнікоў інтэлігенцыі. З асаблівай жорсткасцю знішчалася «расава шкодная» частка насельніцтва: яўрэі, цыганы, фізічна і псіхічна хворыя. Масавае знішчэнне насельніцтва ажыццяўлялі асаблівыя аператыўныя групы — [[айнзацгрупа|айнзацгрупы]], якія дзяліліся на спецыяльныя і аператыўныя<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=97}}</ref>. На тэрыторыі Беларусі фашыстамі было створана 260 канцэнтрацыйных [[лагер смерці|лагераў смерці]], іх філіялаў і аддзяленняў<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=98}}</ref>. Самым буйным з'яўляўся Трасцянецкі лагер смерці, у якім за гады вайны было знішчана 206,5 тыс. чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=99}}</ref>. У гарадах арганізоўваліся спецыяльныя зоны пражывання яўрэяў — [[гета]]. Усяго ў Беларусі было створана, па розных дадзеных, ад 111 да больш чым 200, а па дадзеных доктара гістарычных навук [[Эмануіл Рыгоравіч Іофе|Эмануіла Іофе]] — 299 гета ў 277 населеных пунктах на даваеннай тэрыторыі БССР, з якіх на сучаснай тэрыторыі Беларусі — 238 гета ў 216 населеных пунктах. Найбольш буйныя гета меліся ў [[Мінскае гета|Мінску]], [[Гродзенскае гета|Гродне]], [[Бабруйскае гета|Бабруйску]], [[Баранавіцкае гета|Баранавічах]], [[Брэсцкае гета|Брэсце]], [[Пінскае гета|Пінску]], [[Слонімскае гета|Слоніме]], [[Гомельскае гета|Гомелі]]. Яўрэі падвяргаліся сістэматычнаму мэтанакіраванаму знішчэнню ў рамках палітыкі «[[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|канчатковага рашэння яўрэйскага пытання]]». У мэтах барацьбы з анцігерманскім супраціўленнем нямецкімі акупацыйнымі ўладамі шырока выкарыстоўваліся [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карныя экспедыцыі]] (антыпартызанскія аперацыі). Знішчаліся цэлыя раёны, якія ператвараліся ў «зоны пустыняў». За час акупацыі БССР было праведзена звыш 140 карных экспедыцый. Першая з іх — [[Аперацыя «Прыпяцкія балоты»|«Прыпяцкія балоты»]] — адбылася ў ліпені — жніўні 1941 на тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Мінская вобласць|Мінскай]], [[Пінская вобласць|Пінскай]] і [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]]. За час аперацыі нямецкімі карнымі атрадамі было расстраляна 13788 чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=100}}</ref>. За ўвесь час нямецкай акупацыі было знішчана 628 населеных пунктаў разам з жыхарамі, 5295 населеных пунктаў знішчаныя з часткай жыхароў<ref name="ReferenceA">{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=101}}</ref>. Найбольш буйнымі карнымі аперацыямі з'яўляліся [[Карная аперацыя «Арол»|«Арол»]], [[Карная аперацыя «Dreieck»|«Трыкутнік»]], [[Карная аперацыя «Чароўная флейта»|«Чароўная флейта»]], [[Карная аперацыя «Котбус»|«Котбус»]], [[Карная аперацыя «Herman»|«Герман»]]. У справаздачы аб выніках экспедыцыі «Герман» (ліпень — жнівень [[1943]]), праведзенай на тэрыторыі [[Валожынскі раён|Валожынск]]ага, [[Івянецкі раён|Івянецкага]], [[Любчанскі раён|Любчанск]]ага, [[Навагрудскі раён|Навагрудс]]кага і [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўск]]і раёнаў, [[К. фон Готберг]] паведамляў у [[Берлін]], што забіта 4280 чалавек, ўзята ў палон 20944 чалавек, у тым ліку 4180 дзяцей. Нямецкімі салдатамі было рэквізавана 3145 [[курыца|кур]]эй, 6776 [[карова|каро]]ў, 499 [[цялё|цял]]ят, 9571 [[авечка|авеч]]ак, 1517 [[свіння|свін]]ей і звыш 100 сельскагаспадарчых машын<ref name="ReferenceA"/>. [[Выява:Praca niameccyna.jpg|thumb|left|Улётка часоў нямецкай акупацыі Беларусі]] Нямецкія акупацыйныя ўлады часта выкарыстоўвалі [[дзеці|дз]]яцей у якасці {{нп5|Донарства крыві|донараў крыві|ru|Донорство крови}}. Мясцовае насельніцтва прыцягвалася да расчыстцы замініраваных участкаў, было [[жывы шчыт|жывым шчыт]]ом у баявых аперацыях супраць партызан і войскаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Армі]]і. Нямецкай адміністрацыяй ужывалася {{нп5|дэпартацыя грамадзян СССР на працу ў Германію|дэпартацыя насельніцтва на прымусовыя працы|ru|Угон граждан СССР на работу в Германию}} ў [[Германія|Германі]]ю, [[Аўстрыя|Аўстры]]ю, [[рэжым Вішы|Францыю]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|Чэхію]]. Такіх «добраахвотных» работнікаў называлі [[остарбайтар]]ы. З Беларусі было вывезена каля 400 тыс. чалавек. 186 тыс. беларусаў загінула на працах<ref name="ReferenceB">{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=102}}</ref>. Усе эканамічныя і [[прыродныя рэсурсы]] захопленых раёнаў былі абвешчаныя нямецкай уласнасцю. Уводзілася абавязковая [[працоўная павіннасць]]. Аб сутнасці эканамічнай палітыкі ва Усходняй Еўропе (уключаючы Беларусь) можна меркаваць па патрабаваннях [[рэйхсмаршал]]а [[Герман Вільгельм Герынг|Г. Герынга]] да рейхскамісараў у жніўні 1942<ref name="ReferenceB"/>. {{пачатак цытаты}}Вы накіраваны туды для таго, каб працаваць на дабрабыт нашага народа, а для гэтага неабходна забіраць усё магчымае. Пры гэтым мне абсалютна ўсё роўна, калі вы мне скажаце, што людзі акупаваных абласцей паміраюць з голаду. Хай паміраюць, абы толькі былі жывыя немцы. Я зраблю ўсё — я прымушу выканаць пастаўкі, якія на вас ускладаю, і калі вы гэтага не зможаце зрабіць, тады я пастаўлю на ногі органы, якія пры любых абставінах вытрасуць гэтыя пастаўкі.{{канец цытаты}} Насельніцтва Беларусі павінна было плаціць непасільныя плацяжы: 3-4 ц [[збожжа]] з [[гектар]]а, 350 л [[малако|мала]]ка з кожнай каровы, 100 кг [[свініна|свінін]]ы з аднаго двара, 35 [[яйка|я]]ек ад кожнай курыцы, 6 кг [[птушка|птушк]]і з двара, 1,5 кг [[воўна|воўн]]ы з кожнай авечкі і ў сярэднім 100 рублёў на чалавека<ref>{{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа|старонкі=103}}</ref>. Усе гэтыя мерапрыемствы, якія праводзяцца нямецкай адміністрацыяй на тэрыторыі Беларусі, спрыялі ўздыму вызваленчага руху. З першых дзён вайны беларусы пачалі аказваць супраціўленне нямецкім акупацыйным уладам. Пасля ўвядзення розных абмежаванняў і падаткаў незадаволенасць сярод мірнага насельніцтва нарастала ў геаметрычнай прагрэсіі, што дазволіла паспяхова арганізаваць [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|партызанскі рух на Беларусі]]. Пачынаючы з [[1941]], [[В. Кубэ]], які кіраваў грамадзянскай адміністрацыяй у [[Генеральны камісарыят Вайсрутэнія|генеральным камісарыяце «Вайсрутэнія» («Беларусь»)]] праводзіў палітыку г. зв. «[[Вайсрутэнізацыя|вайсрутэнізацыі]]», якая, між іншым, вылікала сур'ёзныя канфлікты між ім і кіраўніцтвам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]], аб'ектыўна паспрыяла ўзмацненню беларускага не-савецкага нацыянальнага пачуцця і пацягнула за сабой шэраг трывалых палітычных наступстваў, у тым ліку ў савецкай пасляваеннай нацыянальнай і дэмаграфічнай палітыцы. Пачынаючы з [[1942]] дадаткова да дапаможнай паліцыі нямецкія ўлады фарміравалі на тэрыторыі Беларусі <!-- у якіх акругах-->ваенна-паліцэйскія сілы, у т.л., беларускія ([[Беларускі корпус самааховы]]). == Людскія, матэрыяльныя і культурныя страты Беларусі падчас вайны == Паводле падлікаў нямецкіх даследчыкаў, на тэрыторыі Беларусі (у межах чэрвеня 1941 г.) пражывалі 10,6 млн. чал. З іх 7,88 млн (74,3%) беларусаў, 935 тыс. (8,8%) яўрэяў, 925 тыс. (8,7%) палякаў, 590 тыс. (5,6%) рускіх, 162,5 тыс. (1,5%) украінцаў, 90 тыс. (0,9%) літоўцаў, 6,5 тыс. (0,06%) немцаў<ref>Крывашэй, Д. А. Нацыянальныя супольнасці Беларусі ў перыяд германскай акупацыі: (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.) / Д. А. Крывашэй; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Беларуская навука, 2009. — 196, [2] c. — С. 6. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 510. — Воп. 1. — Спр. 108. — Арк. 45 — 46.</ref>. Тры гады акупацыі Беларусі (1941—1944), падвойнае праходжанне германа-савецкага фронту, узброеныя сутычкі партызанскіх груп, мелі страшныя наступствы: загінула 2 млн чал. (з их ад 250 тыс. да 1 млн яўрэяў<ref>Smilowitsjy, L. Die Partizipation der Juden am Leben der Belorussischen Sozialistischen Sowjetrepublik (BSSR) im ersten Nachkriegsjahrzehnt, 1944—1954 // «Existiert das Ghetto noch?»: Weißrussland: jüdisches Überleben gegen nationalsozialistische Herrschaft / hrsg. von der Projektgruppe Belarus im Jugendclub Courage Köln e. V. — Berlin [etc.]: Assoziation A, 2003. — 319 s. — S. 277.</ref>), каля 3 млн чал. сталі бяздомнымі<ref>Gerlach, Ch. Kalkulierte Morde: die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland, 1941―1944 / Christian Gerlach. — Hamburg: Hamburger Ed., 1999. — 1232 s. — S. 11. — ISBN 3-930908-54-9.</ref>. Але, вельмі цяжка дакладна вызначыць колькасць чалавечых ахвяр у Беларусі падчас нямецкай акупацыі. У савецкія часы было прынята лічыць, што загінуў кожны чацвёрты жыхар Беларусі. Праз 50 гадоў пасля Другой сусветнай вайны афіцыйна лічылася, што колькасць ахвяр складалася 2 млн. 200 тыс. чал.<ref>Кравченко, И. Немецко-фашистский оккупационный режим в Белоруссии // Немецко-фашистский оккупационный режим. (1941—1944 гг.): [Сборник статей] / Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС, Отделение истории Великой Отечественной войны; Под общ. ред. проф. Е. А. Болтина. — М.: Политиздат, 1965. — 388 с. — С. 63.</ref> Упершыню яна стала вядома ў 1944 г. у выніку абагульнення звестак «Надзвычайнай камісіі па расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх акупантаў». {| class="wikitable" !№ !Вобласці !Знішчана ўсяго грамадзянскага насельніцтва !Забіта ваеннапалонных !Вывезена ў Германію |- |1 |[[Бабруйская вобласць|Бабруйская]] |82 194 |54 013 |15 275 |- |2 |[[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] |181 179 |88 407 |33 773 |- |3 |[[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] |159 526 |38 858 |30 008 |- |4 |[[Віцебская вобласць|Віцебская]] |151 421 |92 891 |68 434 |- |5 |[[Гомельская вобласць|Гомельская]] |53 630 |114 476 |16 745 |- |6 |[[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] |111 208 |41 330 |53 965 |- |7 |[[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] |71 602 |59 134 |21 436 |- |8 |[[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] |42 373 |34 652 |8 828 |- |9 |[[Мінская вобласць|Мінская]] |317 515 |101 590 |29 815 |- |10 |[[Палеская вобласць|Палеская]] |37 981 |3 120 |23 047 |- |11 |[[Пінская вобласць|Пінская]] |95 385 |24 613 |30 861 |- |12 |[[Полацкая вобласць|Полацкая]] |105 211 |157 007 |52 599 |- | |Усяго |1 409 225 |810 091 |384 786<ref>У даведцы памылкова 377 776</ref> |} Калі да колькасці «мірных жыхароў» практычна няма пытанняў, то да колькасці ваеннапалонных ёсць, бо не ўсе яны да вайны жылі на тэрыторыі [[БССР]]. На мяжы [[20 стагоддзе|XX]]—[[21 стагоддзе|XXI]] стст. гэтая лічба была перагледжана як беларускімі, гэтак і замежнымі навукоўцамі. Так, А. Літвін сцвярджае, што Беларусьпадчас акупацыі згубіла ад 1 млн. 950 тыс. да 2 млн чал. Гэтая лічба ўлічвае беларусаў, што загінулі на тэрыторыі Беларусі, на фронце і падчас прымусовых прац у Германіі<ref>Литвин, А. К вопросу о количестве людских потерь Беларуси в годы ВЕликой Отечественной войны (1941—1945 гг.) // Беларусь у XX стагоддзi: [Зб. навук. прац.] / Навук. рэд. В. П. Андреев. Вып. 1. — Мн.—Томск: Водолей, 2002. — 191 с. — С. 136—137. — ISBN 5-8299-0028-9.</ref>. Расійскі гісторык П. Палян цытуючы заключны даклад «Надзвычайнай камісіі» дэталізуе страты Беларусі па кожнай з 12 абласцей, што існавалі на той час. У гэтым дакладзе 1 360 034 чал. былі залічаны ў рубрыку «забітыя, закатаваныя мірныя жыхары», што складае 22,4 % ад усяго насельніцтва Беларусі на той час<ref>Полян, П. Жертвы двух диктатур: Жизнь, труд, унижение и смерть советских военнопленных и остарбайтеров на чужбине и на родине / Павел Полян. — М.: Росспэн, 2002. — 894, [1] с., [40] л. ил. — С. 11, 737. — ISBN 5-8243-0130-1.</ref>. === Разрабаванне і знішчэнне культурнай спадчыны === {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны}} Падчас акупацыі Беларусь панесла катастрафічныя страты ў сферы культуры. З-за імклівага наступлення нямецкіх войскаў летам 1941 года эвакуацыя музейных і архіўных фондаў фактычна была сарвана: у савецкі тыл удалося вывезці толькі каля 1&nbsp;% Дзяржаўнага архіўнага фонду (поўнасцю быў выратаваны толькі [[Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б]]){{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Многія каштоўнасці загінулі ў першыя дні вайны ў выніку бамбардзіровак, як гэта адбылося з будынкам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога гістарычнага музея]]. Тады ж з браніраванага пакоя-сейфа бясследна знік нацыянальны сімвал — [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Мэтанакіраваным разрабаваннем культурнага набытку займаліся спецыяльныя нацысцкія структуры, у першую чаргу [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]] (АШР). На тэрыторыі Беларусі дзейнічалі рабочыя групы штаба, якія праводзілі жорсткі ўлік, сартаванне і канфіскацыю маёмасці [[бібліятэка|бібліятэк]], [[архіў|архіваў]] і [[музей|музеяў]]{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}. З [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]] у [[Мінск]]у асабіста па загадзе [[Генрых Гімлер|Г.&nbsp;Гімлера]] былі вывезены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] дзясяткі шэдэўраў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, а таксама 48 унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Агулам галерэя страціла каля 2 тысяч карцін, 1,5 тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. З Віцебскага, Гомельскага, Пінскага і іншых музеяў былі вывезены нумізматычныя калекцыі, старажытныя рукапісы, зброя і прадметы мастацтва{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—11}}. Кніжны фонд і архівы таксама падвергліся маштабнаму знішчэнню. Бальшавіцкая літаратура адпраўлялася на макулатуру, а яўрэйская (гебраіка і іудаіка) масава вывозілася ў [[Франкфурт-на-Майне]]. Некаторыя бібліятэкі (напрыклад, у [[Маладзечна|Маладзечне]] і [[Ліда|Лідзе]]) былі знішчаны зімой 1941—1942 гадоў для ацяплення памяшканняў. Увогуле было знішчана або вывезена каля 20&nbsp;% даваеннага кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=4—6}}. Вывазу падвергліся і каштоўныя дакументы, уключаючы архіў [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Частка вывезеных каштоўнасцей пасля вайны была знойдзена амерыканскімі войскамі ў баварскім замку [[Замак Хёхштэт|Хёхштэт]] і ў 1947 годзе вернута ў Мінск. Аднак значная частка спадчыны назаўжды засталася за мяжой або асела ў цэнтральных музеях [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]], а ў 1950 годзе савецкія ўлады бязвыплатна перадалі [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжа{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=14—15, 37}}. == Сацыяльна-эканамічнае жыццё == Адной з самых трагічных старонак акупацыі стаў эканамічны генацыд беларускага сялянства, які з'яўляўся часткай афіцыйнай палітыкі [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]. Гэтая палітыка грунтавалася на так званым «плане Бакэ» (распрацаваным дзяржаўным сакратаром міністэрства харчавання і сельскай гаспадаркі [[Герберт Бакэ|Гербертам Бакэ]]), які прадугледжваў забеспячэнне [[Вермахт|вермахта]] харчаваннем выключна за кошт захопленых усходніх тэрыторый. Пры гэтым наўмысна планавалася галодная смерць мільёнаў мясцовых жыхароў. Згодна з сакрэтнымі нямецкімі планамі, на тэрыторыі БССР ад голаду павінны былі памерці 100 працэнтаў гарадскога насельніцтва (каля 2 мільёнаў чалавек) і палова сельскага насельніцтва (4,3 мільёна чалавек){{sfn|Новікаў|2023|с=69}}. Для выканання гэтых задач акупацыйныя ўлады ўвялі жорсткую сістэму пабораў, якая ўключала натуральныя і грашовыя падаткі, гвалтоўныя выняткі і прымусовыя пастаўкі сельскагаспадарчай прадукцыі. Для беларускіх сялян устанаўліваліся непасільныя нормы здачы збожжа, бульбы, мяса і іншых прадуктаў, пасля выканання якіх на аднаго чалавека ў сярэднім заставалася толькі 100 кілаграмаў збожжа на год. За невыкананне нормаў ужываліся штрафныя санкцыі, якія фактычна асуджалі людзей на галодную смерць{{sfn|Новікаў|2023|с=70—71}}. Калі ў 1942—1943 гадах з-за актыўнага супраціўлення партызан і сялян аб'ёмы нарыхтовак пачалі рэзка зніжацца, акупанты перайшлі да адкрытага рабавання падчас карных аперацый. Знішчэнне вёсак разам з жыхарамі (тактыка «выпаленай зямлі») было не толькі сродкам барацьбы з партызанамі, але і інструментам эканамічнага генацыду. За гады вайны ў насельніцтва Беларусі было рэквізавана, забіта і сагнана каля 5,6 мільёна галоў буйной рагатай жывёлы, коней, свіней і авечак, а таксама канфіскавана звыш 5 мільёнаў тон збожжа, бульбы і агародніны{{sfn|Новікаў|2023|с=72—73}}. Тэрыторыя сучаснай Беларусі ўваходзіла ў розныя адміністрацыйныя структуры нацысцкай Германіі. Амаль палова тэрыторыі ўваходзіла ў склад [[Тылавы раён групы армій «Цэнтр»|Тылавога раёна групы армій «Цэнтр»]] і кіравалася германскай ваеннай адміністрацыяй у асобе камандуючага тылам групы армій «Цэнтр». Створаная летам—восенню 1941 года мясцовая дапаможная адміністрацыя (валасныя, раённыя, гарадскія і акруговыя ўправы) падпарадкоўваліся германскім палявым (фельд-) і мясцовым (ортс-)камендатурам. Запланаваная перадача ўлады ў рэгіёне ад ваенных уладаў грамадзянскай акупацыйнай адміністрацыі не была рэалізавана з прычыны таго, што немцы не рэалізавалі пастаўленыя задачы на ​​фронце (узяцце Масквы і акупацыя еўрапейскай часткі [[РСФСР]]). Усе тры гады акупацыі рэгіён заставаўся прыфрантавой зонай, што кардынальна адбілася на ўсіх сферах жыцця грамадства пад акупацыяй. == Гл. таксама == * [[Генеральны план Ост]] * [[Аперацыя «Winterzauber»]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях |выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова» |год=2020 |том=31 |старонкі=27—33 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Яўгеньевіч Новікаў|Новікаў С. Я.]] |загаловак=Аб маштабах нацысцкага эканамічнага генацыду беларускага сялянства ў 1941–1944 гадах |выданне=Беларуская думка |год=2023 |нумар=11 |старонкі=68—74 |ref=Новікаў}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://jivebelarus.net/history/new-history/occupation-methods-in-belarus.html Юрый Туронак. Метады акупацыі ў Беларусі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)| ]] i7gpfo4lj8nd03jyps31865pyxizh5q 5189226 5189157 2026-08-29T09:39:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189226 wikitext text/x-wiki [[Выява:Map used to illustrate Stahlecker's report to Heydrich on January 31, 1942.jpg|thumb|250px|Нямецкая карта-справаздача [[Айнзацгрупы паліцыі бяспекі і СД|айнзацгрупы А]]]] '''Няме́цкая акупа́цыя Белару́сі''' — [[Ваенная акупацыя|акупацыя]] нямецка-фашысцкімі войскамі ў [[1941]]—[[1944]] тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (у межах 1941 года). Радыкальнай [[Польская гістарыяграфія|польскай гістарыяграфіяй]] не прызнаецца як цэлы прадмет вывучэння, і падзяляецца на акупацыю Усходняй Польшчы і акупацыю БССР у межах [[1938]] года. Пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|поўнага захопу нямецкімі войскамі (1941)]], тэрыторыя БССР была падзелена на некалькі зон кіравання. На акупаванай тэрыторыі з першых дзён Вялікай Айчыннай вайны дзейнічалі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкія партызанскія фарміраванні]]. Таксама з [[1941]] сюды была распаўсюджана дзейнасць [[Польскі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|польскіх партызанскіх сіл]], а польскія падпольныя арганізацыі існавалі і ў даваенны перыяд 1939—1941 гадоў. У шэрагу раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] дзейнічалі ўкраінскія [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]] і [[Украінская паўстанчая армія|УПА]]. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел і апарат кіравання == Да верасня 1941 года Беларусь была цалкам акупавана войскамі [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]]. Акупанты падзялілі яе тэрыторыю на пяць частак. Найбуйнейшай адміністрацыйнай адзінкай стала [[Генеральная акруга Беларусь]] (уваходзіла ў [[Рэйхскамісарыят Остланд]]), у якую ўвайшлі 68 з 192 сельскіх і 9 гарадскіх раёнаў даваеннай БССР з насельніцтвам 3,1 млн чалавек. Яна была падзелена на 10 акруг ([[Гебіт|гебітаў]]): [[Баранавіцкі гебіт|Баранавіцкую]], [[Барысаўскі гебіт|Барысаўскую]], [[Вілейскі гебіт|Вілейскую]], [[Ганцавіцкі гебіт|Ганцавіцкую]], [[Глыбоцкі гебіт|Глыбоцкую]], [[Лідскі гебіт|Лідскую]], [[Мінскі гебіт|Мінскую]], [[Навагрудскі гебіт|Навагрудскую]], [[Слонімскі гебіт|Слонімскую]], [[Слуцкі гебіт|Слуцкую]] і [[Горад Мінск (гебіт)|горад Мінск]], які прыраўноўваўся да акругі. Усходнія тэрыторыі — [[Віцебская вобласць|Віцебская]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]], большая частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай]], усходнія раёны [[Мінская вобласць|Мінскай]] і частка [[Палеская вобласць|Палескай]] абласцей — увайшлі ў склад [[Тылавы раён групы армій «Цэнтр»|Тылавога раёна групы армій «Цэнтр»]]. [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]] і паўночная частка [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] вобласці былі далучаны да [[Акруга Беласток (Трэці рэйх)|акругі Беласток]] ([[правінцыя Усходняя Прусія]]). Паўднёвыя раёны Брэсцкай, Гомельскай, Пінскай і Палескай абласцей перайшлі ў падпарадкаванне [[Рэйхскамісарыят Украіна|рэйхскамісарыята «Украіна»]] (аб'яднаны ў [[Васілевіцкі гебіт|Васілевіцкую]], [[Ельскі гебіт|Ельскую]], [[Мазырскі гебіт|Мазырскую]] і [[Пінскі гебіт|Пінскую]] акругі). Паўночна-заходнія раёны [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] і частка [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] былі ўключаны ў [[Генеральная акруга Літва|Генеральную акругу Літва]]<ref name="arch-obzor">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка: Оккупационный режим|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. Вышэйшым органам грамадзянскага кіравання з'яўлялася Імперскае міністэрства акупаваных усходніх абласцей на чале з [[Альфрэд Розенберг|А. Розенбергам]]. Непасрэдна Генеральным камісарыятам Беларусі кіраваў [[Вільгельм Кубэ|В. Кубэ]], а пасля яго забойства ў верасні 1943 года — [[Курт фон Готберг|К. фон Готберг]]. Дапаможным органам пры генеральным камісары з'яўлялася «Небен-бюро» (паралельнае бюро), якое фактычна выконвала функцыі Мінскай акруговай управы. У якасці кансультатыўных органаў калабарацыі дзейнічалі [[Беларуская рада даверу]] і [[Беларуская цэнтральная рада]]<ref name="arch-obzor"/><ref name="arch-org">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/organy-upravleniya-uchrezhdeniya-i-formirovaniya-osushhestvlyavshie-okkupaczionnyj-rezhim-na-territorii-belarusi|title=Органы управления, учреждения и формирования, осуществлявшие оккупационный режим на территории Беларуси|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. На мясцовым узроўні кіраванне ажыццяўлялася праз камісарыяты (галоўныя, акруговыя, гарадскія) і ваенна-палявыя камендатуры (фельд- і ортскамендатуры). Органамі мясцовага самакіравання выступалі ўправы (гарадскія, раённыя, валасныя), на чале якіх стаялі бургамістры ці старшыні. Ніжэйшым звяном былі сельскія абшчыны (створаныя на базе былых калгасаў), дзе прызначаліся старасты<ref name="arch-org"/>. Ваенна-паліцэйскі апарат быў прадстаўлены ахоўнымі дывізіямі вермахта, войскамі [[СС]], [[Паліцыя бяспекі|паліцыяй бяспекі]] і [[Служба бяспекі рэйхсфюрэра СС|СД]], [[Ахоўная паліцыя|ахоўнай паліцыяй]] і [[Паліцыя парадку|паліцыяй парадку]]. Асаблівую ролю ў зоне армейскага тылу выконвала [[Тайная палявая паліцыя]] (ГФП), якая складалася з супрацоўнікаў [[гестапа]] і выконвала функцыі контрразведкі і тэрору. Ваеннай разведкай займаліся падраздзяленні [[Абвер|абвера]]. Для аховы парадку і дапамогі акупантам з ліку мясцовага насельніцтва летам 1941 года пачала стварацца [[дапаможная паліцыя]] (Служба парадку — ОД), якая фармавалася з разліку адзін паліцай на 100 сельскіх ці 300 гарадскіх жыхароў<ref name="arch-org"/>. == Эвакуацыя ў савецкі тыл == Пакуль нямецкія войскі хутка прасоўваліся на ўсход, захоплівая цэлыя раёны, у якіх нават не паспелі абвясціць эвакуацыю, сярод большасці раённых партыйных кіраўнікоў панавала разгубленасць, і нават паніка. Так, у тэлефанаграме сакратар Кармянскага райкама КП(б)Б [[А. І. Рыцінкаў]] паведаміў, што 8 камуністаў і 11 старшынь сельсаветаў перайшлі на бок ворага. У дакладной запісцы сакратара Рагачоўскага райкама КП(б)Б значыцца, што 20 камуністаў-кіраўнікоў «змаладушнічалі і самастойна пакінулі раён»<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (далей — НАРБ). Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 64. — Арк. 2 — 3.</ref>. Старшыня Лідскага выканкама [[Ф. І. Зайцаў]] у дакладной запісцы, адзначыў, што пасля трохразовай спробы дабіцца ад абласнога кіраўніцтва ў Баранавічах адказу на пытанне «Што рабіць — эвакуіраваць насельніцтва ці не?», пачуў параду: «Рабіце так, як вам падказвае мэтазгоднасць». Ацэньваючы сітуацыю, кіраўнік Лідскага выканкама заўважыў, што працаўнікі раёна і Баранавіцкай вобласці адчуваюць разгубленасць, прычым не з-за боязі за свой лёс, а з прычыны бездапаможнасці і няведання таго, што трэба рабіць<ref>НАРБ. Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 201. — Арк. 58 — 60.</ref>. == Нацыянальная палітыка і генацыд == На захопленай [[Трэці рэйх|Трэцім Рэйхам]] тэрыторыі БССР пад акупацыяй апынулася каля 8 млн чалавек, а таксама 900 тыс. савецкіх ваеннапалонных{{sfn|Каваленя|2005|с=96}}. Нямецкай адміністрацыяй праводзілася палітыка [[Генацыд|генацыду]], [[Рабаванне|рабавання]] і [[Гвалт|гвалту]]. Усё гэта адбывалася па нямецкаму [[Генеральны план Ост|плану «Ост»]]. Першым крокам акупантаў стала ўвядзенне абмежаванняў грамадзянскіх свабод мясцовага насельніцтва. Было абвешчана надзвычайнае становішча. Усё насельніцтва, якое пражывала на акупаванай тэрыторыі, падлягала абавязковаму ўліку і рэгістрацыі ў мясцовых адміністрацыях. Забаранялася дзейнасць усіх арганізацый, а таксама правядзенне мітынгаў і сходаў. Уводзіўся прапускны рэжым і дзейнічала каменданцкая гадзіна. З першых дзён вайны немцы праводзілі масавыя чысткі: забівалі камуністаў, камсамольцаў, актывістаў савецкай улады, прадстаўнікоў інтэлігенцыі. З асаблівай жорсткасцю знішчалася «расава шкодная» частка насельніцтва: яўрэі, цыганы, фізічна і псіхічна хворыя. Масавае знішчэнне насельніцтва ажыццяўлялі асаблівыя аператыўныя групы — [[Айнзацгрупа|айнзацгрупы]]{{sfn|Каваленя|2005|с=97}}. На тэрыторыі Беларусі фашыстамі было створана 260 канцэнтрацыйных [[Лагер смерці|лагераў смерці]], іх філіялаў і аддзяленняў{{sfn|Каваленя|2005|с=98}}. Самым буйным з'яўляўся [[Трасцянец (лагер смерці)|Трасцянецкі лагер смерці]], у якім за гады вайны было знішчана 206,5 тыс. чалавек{{sfn|Каваленя|2005|с=99}}. Жорсткім здзекам падвяргаліся савецкія ваеннапалонныя. Акупацыйныя ўлады марылі іх голадам, пазбаўлялі медыцынскай дапамогі. Па ўспамінах відавочцаў, ваеннапалонных, якіх гналі калонамі, расстрэльвалі на месцы нават за спробу сагнуцца і сарваць травінку ці ўзяць прапанаваную мясцовымі жыхарамі ежу{{sfn|Лобач|2020|с=96}}. У гарадах арганізоўваліся спецыяльныя зоны пражывання яўрэяў — [[Гета|гета]]. Усяго ў Беларусі было створана, па розных дадзеных, ад 111 да больш чым 200, а па дадзеных доктара гістарычных навук [[Эмануіл Рыгоравіч Іофе|Э. Р. Іофе]] — 299 гета ў 277 населеных пунктах на даваеннай тэрыторыі БССР, з якіх на сучаснай тэрыторыі Беларусі — 238 гета ў 216 населеных пунктах. Найбольш буйныя гета меліся ў [[Мінскае гета|Мінску]], [[Гродзенскае гета|Гродне]], [[Бабруйскае гета|Бабруйску]], [[Баранавіцкае гета|Баранавічах]], [[Брэсцкае гета|Брэсце]], [[Пінскае гета|Пінску]], [[Слонімскае гета|Слоніме]], [[Гомельскае гета|Гомелі]]. Яўрэі падвяргаліся сістэматычнаму мэтанакіраванаму знішчэнню ў рамках палітыкі «[[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|канчатковага рашэння яўрэйскага пытання]]»{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. У мэтах барацьбы з антыгерманскім супраціўленнем нямецкімі акупацыйнымі ўладамі шырока выкарыстоўваліся [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карныя экспедыцыі]] (антыпартызанскія аперацыі). Знішчаліся цэлыя раёны, якія ператвараліся ў «зоны пустыняў». За час акупацыі БССР было праведзена звыш 140 карных экспедыцый. Першая з іх — [[Аперацыя «Прыпяцкія балоты»|«Прыпяцкія балоты»]] — адбылася ў ліпені — жніўні 1941 года на тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Мінская вобласць|Мінскай]], [[Пінская вобласць|Пінскай]] і [[Палеская вобласць|Палескай]] абласцей. За час аперацыі нямецкімі карнымі атрадамі было расстраляна 13 788 чалавек{{sfn|Каваленя|2005|с=100}}. За ўвесь час нямецкай акупацыі было знішчана 628 населеных пунктаў разам з жыхарамі, 5295 населеных пунктаў знішчаныя з часткай жыхароў{{sfn|Каваленя|2005|с=101}}. Найбольш буйнымі карнымі аперацыямі з'яўляліся [[Карная аперацыя «Арол»|«Арол»]], [[Карная аперацыя «Dreieck»|«Трыкутнік»]], [[Карная аперацыя «Чароўная флейта»|«Чароўная флейта»]], [[Карная аперацыя «Котбус»|«Котбус»]], [[Карная аперацыя «Herman»|«Герман»]]. У справаздачы аб выніках экспедыцыі «Герман» (ліпень — жнівень [[1943]]), праведзенай на тэрыторыі [[Валожынскі раён|Валожынскага]], [[Івянецкі раён|Івянецкага]], [[Любчанскі раён|Любчанскага]], [[Навагрудскі раён|Навагрудскага]] і [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўскага]] раёнаў, [[Курт фон Готберг|К. фон Готберг]] паведамляў у [[Берлін]], што забіта 4280 чалавек, ўзята ў палон 20 944 чалавек, у тым ліку 4180 дзяцей. Нямецкімі салдатамі было рэквізавана 3145 [[Курыца|курэй]], 6776 [[Карова|кароў]], 499 [[Цялё|цялят]], 9571 [[Авечка|авечак]], 1517 [[Свіння|свіней]] і звыш 100 сельскагаспадарчых машын{{sfn|Каваленя|2005|с=101}}. Пачынаючы з 1941 года, В. Кубэ, які кіраваў грамадзянскай адміністрацыяй у генеральным камісарыяце «Вайсрутэнія», праводзіў палітыку так званай «[[Вайсрутэнізацыя|вайсрутэнізацыі]]», якая, між іншым, выклікала сур'ёзныя канфлікты паміж ім і кіраўніцтвам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]], аб'ектыўна паспрыяла ўзмацненню [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага пачуцця]] і пацягнула за сабой шэраг трывалых палітычных наступстваў. Пачынаючы з 1942 года дадаткова да дапаможнай паліцыі нямецкія ўлады фарміравалі на тэрыторыі Беларусі ваенна-паліцэйскія сілы, у тым ліку беларускія, напрыклад, [[Беларускі корпус самааховы]]. == Штодзённае жыццё і сацыяльна-эканамічнае становішча == [[Выява:Praca niameccyna.jpg|thumb|left|Улётка часоў нямецкай акупацыі Беларусі]] === Працоўная павіннасць і ўмовы працы === Усе эканамічныя і [[Прыродныя рэсурсы|прыродныя рэсурсы]] захопленых раёнаў былі абвешчаныя нямецкай уласнасцю. Акупацыйныя ўлады ўвялі абавязковую [[Працоўная павіннасць|працоўную павіннасць]]. Жыхары гарадоў працавалі па 14—16 гадзін у суткі на ваенных прадпрыемствах, чыгунцы і іншых аб'ектах інфраструктуры. Матэрыяльнае становішча грамадзян, якое і да вайны было невысокім, рэзка пагоршылася. Паўсядзённае жыццё чалавека ва ўмовах акупацыі гісторыкі часцей характарызуюць як «выжыванне»{{sfn|Здановіч|2019|с=14}}. На прадпрыемствах і чыгунцы масава выкарыстоўвалася праца мясцовага насельніцтва, у тым ліку дзяцей і падлеткаў да 16 гадоў. Так, паводле трафейных нямецкіх дакументаў, на пачатак 1943 года на Галоўнай чыгуначнай дырэкцыі «Мінск» працавала звыш 64 тысяч мясцовых жыхароў (з іх каля 25 % складалі жанчыны) і амаль 21 тысяча немцаў. Мясцовыя працаўнікі займалі ў асноўным пасады некваліфікаваных рабочых, выконвалі фізічна цяжкую працу па рамонце шляхоў{{sfn|Цымбал|2019|с=18}}. Аплата працы была мізэрнай. Напрыклад, у Мінску дзённага заробку хапала толькі на адзін кілаграм бульбы{{sfn|Здановіч|2019|с=15}}. Па тарыфнай сетцы чыгуначнікаў дзённая стаўка складала ад 0,96 да 2 рэйхсмарак. Пры гэтым на чорным рынку булка хлеба каштавала ад 4 да 12 рэйхсмарак. Гэта прымушала работнікаў займацца гандлем і абменам наўпрост у працоўны час, мяняючы рэчы на харчаванне{{sfn|Цымбал|2019|с=20}}. Да працы на цяжкіх аб'ектах, такіх як каменяломні, шахты і будоўлі, прыцягваліся савецкія ваеннапалонныя і яўрэі. Праца яўрэяў спалучалася з жорсткімі рэпрэсіямі: яны атрымлівалі значна меншы заробак (або толькі невялікія харчовыя пайкі) і абкладаліся пастаяннымі забаронамі{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. Нямецкай адміністрацыяй шырока ўжывалася {{нп5|Дэпартацыя грамадзян СССР на працу ў Германію|дэпартацыя насельніцтва на прымусовыя працы|ru|Угон граждан СССР на работу в Германию}} ў [[Германія|Германію]], [[Аўстрыя|Аўстрыю]], [[Рэжым Вішы|Францыю]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|Чэхію]]. Такіх работнікаў называлі [[Остарбайтар|остарбайтарамі]]. З Беларусі было вывезена каля 400 тыс. чалавек. 186 тыс. беларусаў загінула на працах{{sfn|Каваленя|2005|с=102}}. === Сельская гаспадарка і харчаванне === Палітыка акупантаў у аграрнай сферы грунтавалася на так званым «плане Бакэ» (распрацаваным дзяржаўным сакратаром міністэрства харчавання і сельскай гаспадаркі [[Герберт Бакэ|Г. Бакэ]]), які прадугледжваў забеспячэнне [[Вермахт|вермахта]] харчаваннем выключна за кошт захопленых усходніх тэрыторый. Згодна з сакрэтнымі нямецкімі планамі, на тэрыторыі БССР ад голаду павінны былі памерці 100 % гарадскога насельніцтва (каля 2 млн чалавек) і палова сельскага насельніцтва (4,3 млн чалавек){{sfn|Новікаў|2023|с=69}}. Аб сутнасці эканамічнай палітыкі ва Усходняй Еўропе, уключаючы Беларусь, можна меркаваць па патрабаваннях [[Рэйхсмаршал|рэйхсмаршала]] [[Герман Вільгельм Герынг|Г. Герынга]] да рэйхскамісараў у жніўні 1942 года{{sfn|Каваленя|2005|с=102}}: {{цытата|Вы накіраваны туды для таго, каб працаваць на дабрабыт нашага народа, а для гэтага неабходна забіраць усё магчымае. Пры гэтым мне абсалютна ўсё роўна, калі вы мне скажаце, што людзі акупаваных абласцей паміраюць з голаду. Хай паміраюць, абы толькі былі жывыя немцы. Я зраблю ўсё — я прымушу выканаць пастаўкі, якія на вас ускладаю, і калі вы гэтага не зможаце зрабіць, тады я пастаўлю на ногі органы, якія пры любых абставінах вытрасуць гэтыя пастаўкі.}} Насельніцтва Беларусі павінна было плаціць непасільныя плацяжы: 3—4 цэнтнеры [[Збожжа|збожжа]] з [[Гектар|гектара]], 350 літраў [[Малако|малака]] з кожнай каровы, 100 кг [[Свініна|свініны]] з аднаго двара, 35 [[Яйка|яек]] ад кожнай курыцы, 6 кг [[Птушка|птушкі]] з двара, 1,5 кг [[Воўна|воўны]] з кожнай авечкі і ў сярэднім 100 рублёў на чалавека{{sfn|Каваленя|2005|с=103}}. Пасля выканання ўсіх нормаў на аднаго чалавека ў сярэднім заставалася толькі 100 кілаграмаў збожжа на год. Становішча ў вёсцы было крыху лягчэйшым, чым у горадзе, бо сяляне мелі магчымасць весці гаспадарку. На захадзе Беларусі сяляне пры маўклівай згодзе акупантаў распусцілі калгасы і перайшлі да аднаасобнай гаспадаркі. На ўсходзе, наадварот, нямецкія ўлады захавалі калгасную сістэму дзеля зручнасці збору падаткаў, што выклікала расчараванне мясцовых жыхароў, якія спадзяваліся на ліквідацыю савецкай калгаснай сістэмы{{sfn|Лобач|2020|с=93}}. Калі ў 1942—1943 гадах з-за актыўнага супраціўлення партызан і сялян аб'ёмы нарыхтовак пачалі рэзка зніжацца, акупанты перайшлі да адкрытага рабавання. За гады вайны ў насельніцтва Беларусі было канфіскавана каля 5,6 мільёна галоў хатняй жывёлы і звыш 5 мільёнаў тон сельскагаспадарчай прадукцыі{{sfn|Новікаў|2023|с=72—73}}. === Сацыяльна неабароненыя пласты насельніцтва === У найбольш складаных умовах апынуліся маламаёмныя грамадзяне, інваліды і пенсіянеры. Акупацыйныя ўлады і калабарацыйныя адміністрацыі прызначалі ім мізэрныя пенсіі. Напрыклад, у Віцебску восенню 1941 года памер пенсіі складаў 30—150 рублёў, чаго абсалютна не хапала ні на аплату жылля, ні на куплю прадуктаў. Гэта прыводзіла да галадання і высокай смяротнасці сярод старых і інвалідаў. Мясцовыя ўправы не мелі сродкаў нават на пахаванне такіх асоб, выдзяляючы толькі мануфактуру замест трунаў{{sfn|Гребень|2013|с=26}}. Дзясяткі тысяч дзяцей засталіся сіротамі. Дзіцячыя дамы, якія апынуліся на акупаванай тэрыторыі (у Бабруйску, Асіповічах, Браславе, Магілёве), існавалі ў жахлівых умовах. Адзначалася поўная антысанітарыя, адсутнасць ацяплення і зімовай вопраткі, катастрафічны недахоп ежы. Дзеці былі вымушаны жабраваць, наймацца ў пастухі да сялян або ўцякаць з прытулкаў. Акупанты мэтанакіравана не аказвалі ніякай падтрымкі такім установам{{sfn|Гребень|2013|с=25}}. Больш за тое, фашысцкая адміністрацыя выкарыстоўвала дзяцей у якасці {{нп5|Донарства крыві|донараў крыві|ru|Донорство крови}} для нямецкіх салдат (напрыклад, у лагерах [[Чырвоны Бераг (дзіцячы канцэнтрацыйны лагер)|Чырвоны Бераг]] на Жлобіншчыне і [[Скобраўка (дзіцячы канцэнтрацыйны лагер)|Скобраўка]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]]). Кроў забіралася жорсткімі метадамі, пасля чаго абяскроўленыя дзеці часцей за ўсё знішчаліся{{sfn|Зданович|2022|с=71}}. У верасні 1942 года рэйхсфюрар СС [[Генрых Гімлер|Г. Гімлер]] адкрыта заявіў аб праграме асіміляцыі дзяцей{{sfn|Зданович|2022|с=71}}: {{цытата|Я мяркую, што нашым абавязкам будзе ўзяць сабе іх дзяцей для таго, каб прыбраць іх з непажаданага асяроддзя і, калі будзе неабходна, нават проста выкрадаць ці адбіраць дзяцей гвалтоўна. Ці мы здабудзем добрую кроў, якую мы здолеем выкарыстаць і дамо ёй месца сярод нашага народа, ці мы знішчым гэтую кроў... Мы будзем выхоўваць іх дзяцей так, як мы хочам самі.{{арыгінальны тэкст|ru|Я полагаю, что нашим долгом будет взять себе их детей для того, чтобы убрать их из нежелательного окружения и, если будет необходимо, даже просто выкрадывать или отнимать детей насильно. Или мы приобретем хорошую кровь, которую мы сумеем использовать и дадим ей место среди нашего народа, или мы уничтожим эту кровь... Мы будем воспитывать их детей так, как мы хотим сами.}}}} У галіне адукацыі назіраліся розныя падыходы ў залежнасці ад адміністрацыйнай зоны. Так, на тэрыторыі [[Брэсцкая акруга (Трэці рэйх)|Брэсцкай]] і [[Пінская акруга (Трэці рэйх)|Пінскай]] акруг, якія ўвайшлі ў [[Рэйхскамісарыят Украіна|рэйхскамісарыят «Украіна»]], праводзілася гвалтоўная [[Украінізацыя|ўкраінізацыя]] школ: скарачаліся ці забараняліся ўрокі рускай і беларускай моў, уводзілася выкладанне на ўкраінскай{{sfn|Зданович|2022|с=73}}. == Узаемаадносіны насельніцтва і партызан == Жорсткія меры акупацыйных улад, непасільныя падаткі і тэрор спрыялі ўздыму вызваленчага руху. З першых дзён вайны беларусы пачалі аказваць супраціўленне. Але ўзаемаадносіны мірнага насельніцтва і партызан былі складанымі і шматграннымі. З аднаго боку, [[Рух Супраціўлення ў Другой сусветнай вайне|рух Супраціўлення]] абапіраўся на масавую падтрымку вёскі, людзі сыходзілі ў лясы, каб выратавацца ад дэпартацый і расстрэлаў. З другога боку, мірныя жыхары аказваліся паміж двух агнёў. За дапамогу партызанам або проста за падазрэнне ў лаяльнасці да іх немцы спальвалі вёскі разам з жыхарамі. У сваю чаргу, некаторыя партызанскія атрады, адчуваючы недахоп харчавання, праводзілі жорсткія рэквізіцыі маёмасці ў сялян (у народзе гэта называлася «бамбёжкай»), што прыводзіла да лакальных канфліктаў і незадаволенасці{{sfn|Здановіч|2019|с=18}}. Тым не менш, менавіта шырокая падтрымка з боку насельніцтва дазволіла паспяхова арганізаваць [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскі рух на Беларусі]]. == Людскія, матэрыяльныя і культурныя страты == Паводле падлікаў нямецкіх даследчыкаў, на тэрыторыі Беларусі (у межах чэрвеня 1941 года) пражывалі 10,6 млн чалавек. З іх 7,88 млн (74,3 %) беларусаў, 935 тыс. (8,8 %) яўрэяў, 925 тыс. (8,7 %) палякаў, 590 тыс. (5,6 %) рускіх, 162,5 тыс. (1,5 %) украінцаў, 90 тыс. (0,9 %) літоўцаў, 6,5 тыс. (0,06 %) немцаў<ref>Крывашэй, Д. А. Нацыянальныя супольнасці Беларусі ў перыяд германскай акупацыі: (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.) / Д. А. Крывашэй; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Беларуская навука, 2009. — 196, [2] c. — С. 6. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 510. — Воп. 1. — Спр. 108. — Арк. 45 — 46.</ref>. Тры гады акупацыі Беларусі (1941—1944), падвойнае праходжанне германа-савецкага фронту, узброеныя сутычкі партызанскіх груп, мелі страшныя наступствы: загінула 2 млн чалавек (з іх ад 250 тыс. да 1 млн яўрэяў<ref>Smilowitsjy, L. Die Partizipation der Juden am Leben der Belorussischen Sozialistischen Sowjetrepublik (BSSR) im ersten Nachkriegsjahrzehnt, 1944—1954 // «Existiert das Ghetto noch?»: Weißrussland: jüdisches Überleben gegen nationalsozialistische Herrschaft / hrsg. von der Projektgruppe Belarus im Jugendclub Courage Köln e. V. — Berlin [etc.]: Assoziation A, 2003. — 319 s. — S. 277.</ref>), каля 3 млн чалавек сталі бяздомнымі<ref>Gerlach, Ch. Kalkulierte Morde: die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland, 1941―1944 / Christian Gerlach. — Hamburg: Hamburger Ed., 1999. — 1232 s. — S. 11. — ISBN 3-930908-54-9.</ref>. Вельмі цяжка дакладна вызначыць колькасць чалавечых ахвяр у Беларусі падчас нямецкай акупацыі. У савецкія часы было прынята лічыць, што загінуў кожны чацвёрты жыхар Беларусі. Праз 50 гадоў пасля Другой сусветнай вайны афіцыйна лічылася, што колькасць ахвяр складала 2 млн 200 тыс. чалавек<ref>Кравченко, И. Немецко-фашистский оккупационный режим в Белоруссии // Немецко-фашистский оккупационный режим. (1941—1944 гг.): [Сборник статей] / Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС, Отделение истории Великой Отечественной войны; Под общ. ред. проф. Е. А. Болтина. — М.: Политиздат, 1965. — 388 с. — С. 63.</ref>. Упершыню яна стала вядома ў 1944 годзе ў выніку абагульнення звестак «Надзвычайнай камісіі па расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх акупантаў». {| class="wikitable sortable" !№ !Вобласці !Знішчана ўсяго грамадзянскага насельніцтва !Забіта ваеннапалонных !Вывезена ў Германію |- |1 |[[Бабруйская вобласць|Бабруйская]] |82 194 |54 013 |15 275 |- |2 |[[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] |181 179 |88 407 |33 773 |- |3 |[[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] |159 526 |38 858 |30 008 |- |4 |[[Віцебская вобласць|Віцебская]] |151 421 |92 891 |68 434 |- |5 |[[Гомельская вобласць|Гомельская]] |53 630 |114 476 |16 745 |- |6 |[[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] |111 208 |41 330 |53 965 |- |7 |[[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] |71 602 |59 134 |21 436 |- |8 |[[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] |42 373 |34 652 |8 828 |- |9 |[[Мінская вобласць|Мінская]] |317 515 |101 590 |29 815 |- |10 |[[Палеская вобласць|Палеская]] |37 981 |3 120 |23 047 |- |11 |[[Пінская вобласць|Пінская]] |95 385 |24 613 |30 861 |- |12 |[[Полацкая вобласць|Полацкая]] |105 211 |157 007 |52 599 |- | |'''Усяго''' |'''1 409 225''' |'''810 091''' |'''384 786'''<ref>У даведцы памылкова 377 776</ref> |} Калі да колькасці «мірных жыхароў» практычна няма пытанняў, то да колькасці ваеннапалонных ёсць, бо не ўсе яны да вайны жылі на тэрыторыі БССР. На мяжы [[XX стагоддзе|XX]]—[[XXI стагоддзе|XXI]] стагоддзяў гэтая лічба была перагледжана як беларускімі, гэтак і замежнымі навукоўцамі. Так, [[Аляксей Міхайлавіч Літвін|А. Літвін]] сцвярджае, што Беларусь падчас акупацыі згубіла ад 1 млн 950 тыс. да 2 млн чалавек. Гэтая лічба ўлічвае беларусаў, што загінулі на тэрыторыі Беларусі, на фронце і падчас прымусовых прац у Германіі<ref>Литвин, А. К вопросу о количестве людских потерь Беларуси в годы Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.) // Беларусь у XX стагоддзi: [Зб. навук. прац.] / Навук. рэд. В. П. Андреев. Вып. 1. — Мн.—Томск: Водолей, 2002. — 191 с. — С. 136—137. — ISBN 5-8299-0028-9.</ref>. Расійскі гісторык П. Палян, цытуючы заключны даклад «Надзвычайнай камісіі», дэталізуе страты Беларусі па кожнай з 12 абласцей, што існавалі на той час. У гэтым дакладзе 1 360 034 чал. былі залічаны ў рубрыку «забітыя, закатаваныя мірныя жыхары», што складае 22,4 % ад усяго насельніцтва Беларусі на той час<ref>Полян, П. Жертвы двух диктатур: Жизнь, труд, унижение и смерть советских военнопленных и остарбайтеров на чужбине и на родине / Павел Полян. — М.: Росспэн, 2002. — 894, [1] с., [40] л. ил. — С. 11, 737. — ISBN 5-8243-0130-1.</ref>. === Разрабаванне і знішчэнне культурнай спадчыны === {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны}} Падчас акупацыі Беларусь панесла катастрафічныя страты ў сферы культуры. З-за імклівага наступлення нямецкіх войскаў летам 1941 года эвакуацыя музейных і архіўных фондаў фактычна была сарвана: у савецкі тыл удалося вывезці толькі каля 1&nbsp;% Дзяржаўнага архіўнага фонду (поўнасцю быў выратаваны толькі [[Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б]]){{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Многія каштоўнасці загінулі ў першыя дні вайны ў выніку бамбардзіровак, як гэта адбылося з будынкам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога гістарычнага музея]]. Тады ж з браніраванага пакоя-сейфа бясследна знік нацыянальны сімвал — [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Мэтанакіраваным разрабаваннем культурнага набытку займаліся спецыяльныя нацысцкія структуры, у першую чаргу [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]] (АШР). На тэрыторыі Беларусі дзейнічалі рабочыя групы штаба, якія праводзілі жорсткі ўлік, сартаванне і канфіскацыю маёмасці [[Бібліятэка|бібліятэк]], [[Архіў|архіваў]] і [[Музей|музеяў]]{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}. З [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]] у [[Мінск]]у асабіста па загадзе [[Генрых Гімлер|Г.&nbsp;Гімлера]] былі вывезены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] дзясяткі шэдэўраў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, а таксама 48 унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Агулам галерэя страціла каля 2 тысяч карцін, 1,5 тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. З Віцебскага, Гомельскага, Пінскага і іншых музеяў былі вывезены нумізматычныя калекцыі, старажытныя рукапісы, зброя і прадметы мастацтва{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—11}}. Кніжны фонд і архівы таксама падвергліся маштабнаму знішчэнню. Бальшавіцкая літаратура адпраўлялася на макулатуру, а яўрэйская (гебраіка і іудаіка) масава вывозілася ў [[Франкфурт-на-Майне]]. Некаторыя бібліятэкі (напрыклад, у [[Маладзечна|Маладзечне]] і [[Ліда|Лідзе]]) былі знішчаны зімой 1941—1942 гадоў для ацяплення памяшканняў. Увогуле было знішчана або вывезена каля 20&nbsp;% даваеннага кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=4—6}}. Вывазу падвергліся і каштоўныя дакументы, уключаючы архіў [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Частка вывезеных каштоўнасцей пасля вайны была знойдзена амерыканскімі войскамі ў баварскім замку [[Замак Хёхштэт|Хёхштэт]] і ў 1947 годзе вернута ў Мінск. Аднак значная частка спадчыны назаўжды засталася за мяжой або асела ў цэнтральных музеях [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]], а ў 1950 годзе савецкія ўлады бязвыплатна перадалі [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжа{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=14—15, 37}}. == Гл. таксама == * [[Генеральны план Ост]] * [[Аперацыя «Winterzauber»]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Каваленя А. А. і інш.|загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа (ў кантэксце Другой сусветнай вайны)|месца=Мінск|выдавецтва=Выдавецкі цэнтр БДУ|год=2005|старонак=279|ref=Каваленя}} * {{артыкул |аўтар=Цымбал А. Г. |загаловак=Працоўная штодзённасць у акупаванай Беларусі ў 1941–1944 гг. (па матэрыялах германскіх трафейных дакументаў) |выданне=Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя |год=2019 |нумар=3 |старонкі=15—25 |ref=Цымбал}} * {{артыкул |аўтар=Здановіч У. В. |загаловак=Штодзённае жыццё гарадскіх і сельскіх жыхароў Беларусі падчас нацысцкай акупацыі ў ацэнках беларускіх даследчыкаў |выданне=Веснік Брэсцкага ўніверсітэта |год=2019 |старонкі=13—19 |ref=Здановіч}} * {{артыкул |аўтар=Зданович В. В. |загаловак=История повседневности на оккупированной нацистами территории Беларуси в работах белорусских историков |выданне=Петербургский исторический журнал |год=2022 |нумар=3 |старонкі=64—79 |ref=Зданович}} * {{артыкул |аўтар=Лобач У. А. |загаловак=1941 год вачыма дзяцей і падлеткаў Віцебшчыны: антрапалагічны дыскурс ваеннай гісторыі |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А |год=2020 |нумар=9 |старонкі=88—97 |ref=Лобач}} * {{артыкул |аўтар=Гребень Е. А. |загаловак=Социальные аспекты нацистской оккупационной политики в Беларуси |выданне=Веснік БДУ. Сер. 3. |год=2013 |нумар=2 |старонкі=23—27 |ref=Гребень}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях |выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова» |год=2020 |том=31 |старонкі=27—33 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Яўгеньевіч Новікаў|Новікаў С. Я.]] |загаловак=Аб маштабах нацысцкага эканамічнага генацыду беларускага сялянства ў 1941–1944 гадах |выданне=Беларуская думка |год=2023 |нумар=11 |старонкі=68—74 |ref=Новікаў}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://jivebelarus.net/history/new-history/occupation-methods-in-belarus.html Юрый Туронак. Метады акупацыі ў Беларусі] {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)| ]] a853qtrngii3b30ycqnez9woqyb93zq 5189228 5189226 2026-08-29T09:52:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189228 wikitext text/x-wiki [[Выява:Bundesarchiv Bild 183-1991-0206-506, Weißrussland, Minsk.jpg|thumb|Беларуская моладзь праходзіць міма старшыні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]], накіроўваючыся на навучанне ў Германію, Мінск, чэрвень 1944 года]] '''Няме́цкая акупа́цыя Белару́сі''' — [[Ваенная акупацыя|акупацыя]] нямецка-фашысцкімі войскамі ў [[1941]]—[[1944]] тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (у межах 1941 года). Радыкальнай [[Польская гістарыяграфія|польскай гістарыяграфіяй]] не прызнаецца як цэлы прадмет вывучэння, і падзяляецца на акупацыю Усходняй Польшчы і акупацыю БССР у межах [[1938]] года. Пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|поўнага захопу нямецкімі войскамі]] тэрыторыя БССР была падзелена на некалькі зон кіравання. На акупаванай тэрыторыі з першых дзён Вялікай Айчыннай вайны дзейнічалі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкія партызанскія фарміраванні]]. Таксама сюды была распаўсюджана дзейнасць [[Польскі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|польскіх партызанскіх сіл]], а польскія падпольныя арганізацыі існавалі і ў даваенны перыяд 1939—1941 гадоў. У шэрагу раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] дзейнічалі ўкраінскія [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]] і [[Украінская паўстанчая армія|УПА]]. Поўнае вызваленне тэрыторыі адбылося ў жніўні 1944 года ў выніку буйной савецкай наступальнай аперацыі [[Беларуская аперацыя (1944)|«Баграціён»]]. == Перадумовы і пачатак вайны == Гістарыяграфія вывучае нямецкую акупацыю ў кантэксце межаў БССР 1941 года, куды пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|вераснёўскага паходу Чырвонай Арміі]] ўвайшлі землі Заходняй Беларусі. Да пачатку нямецкага ўварвання савецкімі ўладамі з гэтых тэрыторый было дэпартавана і рэпрэсавана больш за 100 тысяч чалавек, у асноўным прадстаўнікоў польскай і яўрэйскай супольнасцей, а таксама інтэлігенцыі і заможных сялян. У чэрвені і ліпені 1941 года, падчас адступлення, [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] ажыццявіў [[Расстрэлы зняволеных НКУС і НКДБ (1941)|масавыя расстрэлы палітычных зняволеных]] у [[Чэрвень (горад)|Чэрвені]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Гродна|Гродне]], [[Вілейка|Вілейцы]] і іншых гарадах, знішчыўшы больш за тысячу чалавек. Гэтыя падзеі спрыялі росту антыкамуністычных настрояў, якія пазней выкарыстоўваліся нацысцкай прапагандай. Таксама з-за таго, што многія жыхары не паспелі атрымаць савецкае грамадзянства, яны юрыдычна заставаліся грамадзянамі Польшчы пад нямецкай акупацыяй. [[Уварванне Германіі ў СССР (1941)|Уварванне Германіі ў СССР]] 22 чэрвеня 1941 года прывяло да хуткага захопу беларускіх зямель [[Група армій «Цэнтр»|групай армій «Цэнтр»]]. Пакуль нямецкія войскі імкліва прасоўваліся на ўсход, захопліваючы цэлыя раёны, сярод большасці раённых партыйных кіраўнікоў панавала разгубленасць і нават паніка. Многія не паспелі абвясціць эвакуацыю. Так, у тэлефанаграме сакратар Кармянскага райкама КП(б)Б А.&nbsp;І.&nbsp;Рыцінкаў паведаміў, што 8 камуністаў і 11 старшынь сельсаветаў перайшлі на бок ворага. У дакладной запісцы сакратара Рагачоўскага райкама КП(б)Б значылася, што 20 камуністаў-кіраўнікоў змаладушнічалі і самастойна пакінулі раён<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (далей — НАРБ). Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 64. — Арк. 2 — 3.</ref>. Старшыня Лідскага выканкама Ф.&nbsp;І.&nbsp;Зайцаў у дакладной запісцы адзначыў, што пасля трохразовай спробы дабіцца ад абласнога кіраўніцтва ў Баранавічах адказу на пытанне аб эвакуацыі, пачуў параду рабіць так, як падказвае мэтазгоднасць. Ён падкрэсліў, што працаўнікі раёна і Баранавіцкай вобласці адчувалі разгубленасць з прычыны бездапаможнасці і няведання таго, што трэба рабіць<ref>НАРБ. Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 201. — Арк. 58 — 60.</ref>. Да канца жніўня 1941 года ўся сучасная тэрыторыя краіны апынулася пад кантролем захопнікаў. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел і апарат кіравання == Акупанты падзялілі тэрыторыю Беларусі на пяць частак. Найбуйнейшай адміністрацыйнай адзінкай стала [[Генеральная акруга Беларусь]] (якая ўваходзіла ў [[Рэйхскамісарыят Остланд]]), у якую ўвайшлі 68 з 192 сельскіх і 9 гарадскіх раёнаў даваеннай БССР з насельніцтвам каля 3,1 мільёна чалавек. Яна была падзелена на 10 акруг ([[Гебіт|гебітаў]]): [[Баранавіцкі гебіт|Баранавіцкую]], [[Барысаўскі гебіт|Барысаўскую]], [[Вілейскі гебіт|Вілейскую]], [[Ганцавіцкі гебіт|Ганцавіцкую]], [[Глыбоцкі гебіт|Глыбоцкую]], [[Лідскі гебіт|Лідскую]], [[Мінскі гебіт|Мінскую]], [[Навагрудскі гебіт|Навагрудскую]], [[Слонімскі гебіт|Слонімскую]], [[Слуцкі гебіт|Слуцкую]] і [[Горад Мінск (гебіт)|горад Мінск]], які прыраўноўваўся да акругі. Усходнія тэрыторыі (Віцебская, Магілёўская, большая частка Гомельскай, усходнія раёны Мінскай і частка Палескай абласцей) увайшлі ў склад [[Тылавы раён групы армій «Цэнтр»|Тылавога раёна групы армій «Цэнтр»]]. [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]] і паўночная частка Брэсцкай вобласці былі далучаны да [[Акруга Беласток (Трэці рэйх)|акругі Беласток]] (правінцыя Усходняя Прусія). Паўднёвыя раёны Брэсцкай, Гомельскай, Пінскай і Палескай абласцей перайшлі ў падпарадкаванне [[Рэйхскамісарыят Украіна|рэйхскамісарыята «Украіна»]] і былі аб'яднаны ў [[Васілевіцкі гебіт|Васілевіцкую]], [[Ельскі гебіт|Ельскую]], [[Мазырскі гебіт|Мазырскую]] і [[Пінскі гебіт|Пінскую]] акругі. Паўночна-заходнія раёны Вілейскай вобласці і частка Баранавіцкай вобласці былі ўключаны ў [[Генеральная акруга Літва|Генеральную акругу Літва]]<ref name="arch-obzor">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка: Оккупационный режим|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. Вышэйшым органам грамадзянскага кіравання з'яўлялася Імперскае міністэрства акупаваных усходніх абласцей на чале з [[Альфрэд Розенберг|А. Розенбергам]]. Непасрэдна Генеральным камісарыятам Беларусі кіраваў [[Вільгельм Кубэ|В. Кубэ]], а пасля яго забойства ў верасні 1943 года — [[Курт фон Готберг|К. фон Готберг]]. Дапаможным органам пры генеральным камісары з'яўлялася «Небен-бюро» (паралельнае бюро), якое фактычна выконвала функцыі Мінскай акруговай управы. У якасці кансультатыўных органаў калабарацыі дзейнічалі [[Беларуская рада даверу]] і [[Беларуская цэнтральная рада]]<ref name="arch-obzor" /><ref name="arch-org">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/organy-upravleniya-uchrezhdeniya-i-formirovaniya-osushhestvlyavshie-okkupaczionnyj-rezhim-na-territorii-belarusi|title=Органы управления, учреждения и формирования, осуществлявшие оккупационный режим на территории Беларуси|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. На мясцовым узроўні кіраванне ажыццяўлялася праз камісарыяты (галоўныя, акруговыя, гарадскія) і ваенна-палявыя камендатуры (фельд- і ортскамендатуры). Органамі мясцовага самакіравання выступалі ўправы (гарадскія, раённыя, валасныя), на чале якіх стаялі бургамістры ці старшыні. Ніжэйшым звяном былі сельскія абшчыны, створаныя на базе былых калгасаў, дзе прызначаліся старасты<ref name="arch-org" />. Ваенна-паліцэйскі апарат быў прадстаўлены ахоўнымі дывізіямі вермахта, войскамі [[СС]], [[Паліцыя бяспекі|паліцыяй бяспекі]] і [[Служба бяспекі рэйхсфюрэра СС|СД]], [[Ахоўная паліцыя|ахоўнай паліцыяй]] і [[Паліцыя парадку|паліцыяй парадку]]. Асаблівую ролю ў зоне армейскага тылу выконвала [[Тайная палявая паліцыя]] (ГФП), якая складалася з супрацоўнікаў [[гестапа]] і выконвала функцыі контрразведкі і тэрору. Ваеннай разведкай займаліся падраздзяленні [[Абвер|абвера]]. Для аховы парадку і дапамогі акупантам з ліку мясцовага насельніцтва летам 1941 года пачала стварацца [[дапаможная паліцыя]] (Служба парадку — ОД), якая фармавалася з разліку адзін паліцай на 100 сельскіх ці 300 гарадскіх жыхароў<ref name="arch-org" />. У 1942 годзе нямецкія ўлады дазволілі фарміраванне на тэрыторыі Беларусі дадатковых ваенна-паліцэйскіх сіл, у тым ліку [[Беларускі корпус самааховы|Беларускага корпуса самааховы]]. == Нацыянальная палітыка і генацыд == [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1982-077-11, Russland, Minsk, gefangene sowjetische Soldaten.jpg|thumb|Калона савецкіх ваеннапалонных, захопленых каля Мінска]] На захопленай [[Трэці рэйх|Трэцім Рэйхам]] тэрыторыі БССР пад акупацыяй апынулася каля 8 мільёнаў чалавек, а таксама 900 тысяч савецкіх ваеннапалонных{{sfn|Каваленя|2004|с=96}}. Нямецкай адміністрацыяй праводзілася палітыка [[Генацыд|генацыду]], [[Рабаванне|рабавання]] і [[Гвалт|гвалту]], што адбывалася згодна з нямецкім [[Генеральны план Ост|планам «Ост»]]. Мэтамі гэтага плана з'яўлялася знішчэнне, прыгнёт або дэпартацыя пераважна славянскага насельніцтва ў рамках этнічных чыстак. Першым крокам акупантаў стала ўвядзенне абмежаванняў грамадзянскіх свабод мясцовага насельніцтва і абвяшчэнне надзвычайнага становішча. Усё насельніцтва падлягала абавязковаму ўліку і рэгістрацыі ў мясцовых адміністрацыях. Забаранялася дзейнасць усіх арганізацый, правядзенне мітынгаў і сходаў. Быў уведзены прапускны рэжым і дзейнічала каменданцкая гадзіна. З першых дзён вайны праводзіліся масавыя чысткі: забіваліся камуністы, камсамольцы, актывісты савецкай улады, прадстаўнікі інтэлігенцыі. З асаблівай жорсткасцю знішчалася «расава шкодная» частка насельніцтва: яўрэі, цыганы, фізічна і псіхічна хворыя. Масавае знішчэнне насельніцтва ажыццяўлялі асаблівыя аператыўныя групы — [[Айнзацгрупа|айнзацгрупы]]{{sfn|Каваленя|2004|с=97}}. На тэрыторыі Беларусі фашыстамі было створана 260 канцэнтрацыйных [[Лагер смерці|лагераў смерці]], іх філіялаў і аддзяленняў{{sfn|Каваленя|2004|с=98}}. Самым буйным з'яўляўся [[Трасцянец (лагер смерці)|Трасцянецкі лагер смерці]], у якім за гады вайны было знішчана каля 206,5 тысячы чалавек{{sfn|Каваленя|2004|с=99}}. Жорсткім здзекам падвяргаліся савецкія ваеннапалонныя. Акупацыйныя ўлады марылі іх голадам, пазбаўлялі медыцынскай дапамогі. Па ўспамінах відавочцаў, ваеннапалонных, якіх гналі калонамі, расстрэльвалі на месцы нават за спробу сагнуцца і сарваць травінку ці ўзяць прапанаваную мясцовымі жыхарамі ежу{{sfn|Лобач|2020|с=96}}. === Халакост === {{Галоўны артыкул|Халакост у Беларусі}} [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-138-1083-26, Russland, Mogilew, Zwangsarbeit von Juden.jpg|thumb|Магілёўскія яўрэі, сабраныя для прымусовай працы, ліпень 1941 года|злева]][[Выява:Map used to illustrate Stahlecker's report to Heydrich on January 31, 1942.jpg|thumb|250px|Нямецкая карта-справаздача [[Айнзацгрупы паліцыі бяспекі і СД|айнзацгрупы А]]]] У гарадах арганізоўваліся спецыяльныя зоны пражывання яўрэяў — [[гета]]. Усяго ў Беларусі было створана больш за 200 гета (па некаторых звестках — 299 у 277 населеных пунктах). Найбольш буйныя знаходзіліся ў [[Мінскае гета|Мінску]], [[Гродзенскае гета|Гродне]], [[Бабруйскае гета|Бабруйску]], [[Баранавіцкае гета|Баранавічах]], [[Брэсцкае гета|Брэсце]], [[Пінскае гета|Пінску]], [[Слонімскае гета|Слоніме]] і [[Гомельскае гета|Гомелі]]. Яўрэі падвяргаліся сістэматычнаму мэтанакіраванаму знішчэнню ў рамках палітыкі «[[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|канчатковага рашэння яўрэйскага пытання]]»{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. Амаль усё шматлікае яўрэйскае насельніцтва Беларусі, якое не паспела эвакуявацца, было знішчана. Супраціўленне ў гета таксама мела месца. У 1942 годзе адбылося паўстанне ў [[Лахва|Лахве]] ([[Лахвенскае гета|гета ў Лахве]]), адно з першых яўрэйскіх паўстанняў у перыяд вайны. У лясах паспяхова дзейнічалі яўрэйскія партызанскія фарміраванні, такія як [[Партызанскі атрад Бельскіх|атрад братоў Бельскіх]]. === Карныя аперацыі і публічныя пакаранні смерцю === [[Выява:Хатынь. 2014 04.jpg|thumb|Мемарыял ахвярам [[Хатынь|Хатынскай трагедыі]]]] [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-43, Minsk, Widerstandskämpfer vor Hinrichtung.jpg|thumb|[[Марыя Барысаўна Брускіна|Маша Брускіна]] і яе таварышы-падпольшчыкі перад публічным пакараннем смерцю ў [[Мінск]]у, 26 кастрычніка 1941 года|злева]][[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1976-127-15A, Minsk, erhängte Widerstandskämpfer.jpg|thumb|Павешаны ўдзельнік беларускага супраціўлення, Мінск, 1942—1943 гады|злева]] У мэтах барацьбы з антыгерманскім супраціўленнем нямецкімі акупацыйнымі ўладамі шырока выкарыстоўваліся [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карныя экспедыцыі]] (антыпартызанскія аперацыі), якія фактычна з'яўляліся акцыямі супраць мірнага насельніцтва пад прыкрыццём ваенных дзеянняў. Знішчаліся цэлыя раёны, якія ператвараліся ў «зоны пустыняў». За час акупацыі БССР было праведзена звыш 140 буйных карных экспедыцый. Першая з іх — [[Аперацыя «Прыпяцкія балоты»|«Прыпяцкія балоты»]] — адбылася ў ліпені — жніўні 1941 года на тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Мінская вобласць|Мінскай]], [[Пінская вобласць|Пінскай]] і [[Палеская вобласць|Палескай]] абласцей, падчас якой было расстраляна 13 788 чалавек{{sfn|Каваленя|2004|с=100}}. Найбольш буйнымі і крывавымі аперацыямі з'яўляліся [[Карная аперацыя «Арол»|«Арол»]], [[Карная аперацыя «Dreieck»|«Трыкутнік»]], [[Карная аперацыя «Чароўная флейта»|«Чароўная флейта»]], [[Карная аперацыя «Котбус»|«Котбус»]] і [[Карная аперацыя «Herman»|«Герман»]]. Падчас аперацыі «Герман» у ліпені — жніўні 1943 года ў Валожынскім, Івянецкім, Любчанскім, Навагрудскім і Юрацішкаўскім раёнах было забіта 4280 чалавек, узята ў палон 20 944 чалавекі (з іх 4180 дзяцей), а таксама рэквізавана велізарная колькасць сельскагаспадарчай жывёлы і маёмасці{{sfn|Каваленя|2004|с=101}}. За ўвесь час акупацыі больш за 600 вёсак, такіх як [[Хатынь]], былі знішчаны разам з усім насельніцтвам. Для застрашвання мірных жыхароў і барацьбы з падполлем практыкаваліся публічныя пакаранні смерцю. У Мінску 26 кастрычніка 1941 года былі публічна павешаны члены савецкага падполля, у тым ліку [[Марыя Барысаўна Брускіна|Маша Брускіна]], Алена Астроўская, Надзея Янушкевіч, Вольга Шчарбацэвіч і яе сын Валодзя Шчарбацэвіч, а таксама Кірыл Трус. Гэтая акцыя стала адной з самых вядомых фатаграфічна задакументаваных публічных экзекуцый на акупаванай тэрыторыі. == Штодзённае жыццё і сацыяльна-эканамічнае становішча == [[Выява:Praca niameccyna.jpg|thumb|left|Улётка часоў нямецкай акупацыі Беларусі]] [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-2004-230, Mogilew, einheimische Miliz.jpg|thumb|[[Беларуская дапаможная паліцыя]] ў Магілёве, сакавік 1943 года]] Усе эканамічныя і [[Прыродныя рэсурсы|прыродныя рэсурсы]] захопленых раёнаў былі абвешчаныя нямецкай уласнасцю. Акупацыйныя ўлады ўвялі абавязковую [[Працоўная павіннасць|працоўную павіннасць]]. Жыхары гарадоў працавалі па 14—16 гадзін у суткі на ваенных прадпрыемствах, чыгунцы і іншых аб'ектах інфраструктуры. Матэрыяльнае становішча грамадзян, якое і да вайны было невысокім, рэзка пагоршылася. Паўсядзённае жыццё чалавека ва ўмовах акупацыі гісторыкі часцей характарызуюць як «выжыванне»{{sfn|Здановіч|2019|с=14}}. На прадпрыемствах і чыгунцы масава выкарыстоўвалася праца мясцовага насельніцтва, у тым ліку дзяцей і падлеткаў да 16 гадоў. Згодна з трафейнымі нямецкімі дакументамі, на пачатак 1943 года на Галоўнай чыгуначнай дырэкцыі «Мінск» працавала звыш 64 тысяч мясцовых жыхароў (з іх каля 25 % складалі жанчыны) і амаль 21 тысяча немцаў. Мясцовыя працаўнікі займалі ў асноўным пасады некваліфікаваных рабочых, выконвалі фізічна цяжкую працу па рамонце шляхоў{{sfn|Цымбал|2019|с=18}}. Аплата працы была мізэрнай. У Мінску дзённага заробку хапала толькі на адзін кілаграм бульбы{{sfn|Здановіч|2019|с=15}}. Па тарыфнай сетцы чыгуначнікаў дзённая стаўка складала ад 0,96 да 2 рэйхсмарак. Пры гэтым на чорным рынку булка хлеба каштавала ад 4 да 12 рэйхсмарак. Гэта прымушала работнікаў займацца гандлем і абменам наўпрост у працоўны час, мяняючы рэчы на харчаванне{{sfn|Цымбал|2019|с=20}}. Да працы на асабліва цяжкіх аб'ектах (каменяломні, шахты і будоўлі) прыцягваліся савецкія ваеннапалонныя і яўрэі, якія амаль не атрымлівалі заробку і абкладаліся пастаяннымі забаронамі{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. Нямецкай адміністрацыяй шырока ўжывалася {{нп5|Дэпартацыя грамадзян СССР на працу ў Германію|дэпартацыя насельніцтва на прымусовыя працы|ru|Угон граждан СССР на работу в Германию}} ў [[Германія|Германію]], [[Аўстрыя|Аўстрыю]], [[Рэжым Вішы|Францыю]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|Чэхію]]. Такіх работнікаў называлі [[Остарбайтар|остарбайтарамі]]. З Беларусі было вывезена каля 380—400 тысяч чалавек, і шмат з іх загінула на працах{{sfn|Каваленя|2004|с=102}}. Палітыка акупантаў у аграрнай сферы грунтавалася на «плане Бакэ» (распрацаваным дзяржаўным сакратаром міністэрства харчавання і сельскай гаспадаркі [[Герберт Бакэ|Г. Бакэ]]), які прадугледжваў забеспячэнне [[Вермахт|вермахта]] харчаваннем выключна за кошт захопленых усходніх тэрыторый. Згодна з сакрэтнымі нямецкімі планамі, на тэрыторыі БССР ад голаду павінны былі памерці 100 % гарадскога насельніцтва (каля 2 мільёнаў чалавек) і палова сельскага насельніцтва (4,3 мільёна чалавек){{sfn|Новікаў|2023|с=69}}. Насельніцтва Беларусі павінна было плаціць непасільныя натуральныя плацяжы: 3—4 цэнтнеры [[Збожжа|збожжа]] з гектара, 350 літраў [[Малако|малака]] з каровы, 100 кг [[Свініна|свініны]] з двара, 35 [[Яйка|яек]] ад курыцы і ў сярэднім па 100 рублёў на чалавека{{sfn|Каваленя|2004|с=103}}. Пасля выканання ўсіх нормаў на аднаго чалавека заставалася толькі 100 кілаграмаў збожжа на год. Становішча ў вёсцы было крыху лягчэйшым, чым у горадзе, бо сяляне мелі магчымасць весці гаспадарку. На захадзе Беларусі сяляне пры маўклівай згодзе акупантаў распусцілі калгасы і перайшлі да аднаасобнай гаспадаркі. На ўсходзе, наадварот, нямецкія ўлады захавалі калгасную сістэму дзеля зручнасці збору падаткаў, што выклікала расчараванне мясцовых жыхароў, якія спадзяваліся на ліквідацыю савецкага ладу{{sfn|Лобач|2020|с=93}}. Калі ў 1942—1943 гадах аб'ёмы нарыхтовак знізіліся, акупанты перайшлі да адкрытага рабавання. За гады вайны ў насельніцтва Беларусі было канфіскавана каля 5,6 мільёна галоў хатняй жывёлы і звыш 5 мільёнаў тон сельскагаспадарчай прадукцыі{{sfn|Новікаў|2023|с=72—73}}. У найбольш складаных умовах апынуліся маламаёмныя грамадзяне, інваліды і пенсіянеры. Акупацыйныя ўлады і калабарацыйныя адміністрацыі прызначалі ім мізэрныя пенсіі. Напрыклад, у Віцебску восенню 1941 года памер пенсіі складаў ад 30 да 150 рублёў, чаго абсалютна не хапала ні на аплату жылля, ні на куплю прадуктаў. Гэта прыводзіла да галадання і высокай смяротнасці{{sfn|Гребень|2013|с=26}}. Дзіцячыя дамы ў Бабруйску, Асіповічах, Браславе, Магілёве існавалі ў жахлівых умовах антысанітарыі і недахопу ежы. Фашысцкая адміністрацыя не аказвала падтрымкі такім установам, а дзяцей часта выкарыстоўвалі ў якасці {{нп5|Донарства крыві|донараў крыві|ru|Донорство крови}} для нямецкіх салдат (напрыклад, у лагерах [[Чырвоны Бераг (дзіцячы канцэнтрацыйны лагер)|Чырвоны Бераг]] і [[Скобраўка (дзіцячы канцэнтрацыйны лагер)|Скобраўка]]). У верасні 1942 года рэйхсфюрар СС [[Генрых Гімлер|Г. Гімлер]] адкрыта заявіў аб праграме асіміляцыі дзяцей савецкіх грамадзян з магчымасцю іх гвалтоўнага выкрадання ці знішчэння{{sfn|Зданович|2022|с=71}}. У галіне адукацыі назіраліся розныя падыходы ў залежнасці ад адміністрацыйнай зоны: напрыклад, у Пінскай і Брэсцкай акругах праводзілася гвалтоўная [[Украінізацыя|ўкраінізацыя]] школ{{sfn|Зданович|2022|с=73}}. == Узаемаадносіны насельніцтва і партызан == [[Выява:Bundesarchiv Bild 121-1847, Russland-Mitte, Kampfgruppe Schimana.jpg|thumb|Баявая група Вальтэра Шымана падчас антыпартызанскай аперацыі, лета 1943 года]] Жорсткія меры акупацыйных улад, непасільныя падаткі і тэрор спрыялі хуткаму ўздыму вызваленчага руху. З першых дзён вайны пачаў фарміравацца магутны [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскі рух]]. Хаваючыся ў лясах і балотах, партызаны наносілі цяжкія страты нямецкім камунікацыям: узрывалі масты, разбуралі чыгуначныя шляхі, нападалі на склады і транспартныя калоны. Адной з самых паспяховых дыверсій стала [[Асіповіцкая дыверсія|акцыя ў Асіповічах]] 30 ліпеня 1943 года, калі былі знішчаны чатыры нямецкія эшалоны з боепрыпасамі і танкамі «[[Тыгр]]». Узаемаадносіны мірнага насельніцтва і партызан былі складанымі. З аднаго боку, рух Супраціўлення абапіраўся на масавую падтрымку вёскі, людзі сыходзілі ў лясы, каб выратавацца ад дэпартацый і расстрэлаў. З другога боку, мірныя жыхары аказваліся паміж двух агнёў. За дапамогу партызанам або проста за падазрэнне ў лаяльнасці да іх немцы праводзілі жорсткія карныя аперацыі. У сваю чаргу, некаторыя партызанскія атрады, адчуваючы недахоп харчавання, праводзілі жорсткія рэквізіцыі маёмасці ў сялян, што прыводзіла да лакальных канфліктаў{{sfn|Здановіч|2019|с=18}}. Даследаванні лагістыкі масавага гвалту паказваюць, што савецкія партызанскія атакі супраць нямецкага ваеннага персаналу часцей правакавалі карныя акцыі супраць грамадзянскага насельніцтва, у той час як дыверсіі на чыгунцы мелі адваротны эфект. Там, дзе партызаны засяроджваліся на парушэнні нямецкіх ліній забеспячэння, акупацыйныя сілы праводзілі менш рэпрэсій і знішчалі менш вёсак<ref name="Zhukov2016">{{cite book |last=Zhukov |first=Yuri M. |title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Preventions |chapter=On the Logistics of Violence |publisher=Oxford University Press |date=2016 |isbn=978-0-19-937829-6 |pages=399–424|lang=en}}</ref>. Тым не менш, менавіта шырокая падтрымка з боку насельніцтва дазволіла паспяхова арганізаваць партызанскую барацьбу ў Беларусі. == Пасляваеннае ўзброенае супраціўленне == У канцы 1944 года, ужо пасля вызвалення Беларусі Чырвонай Арміяй, каля трыццаці беларусаў, якія прайшлі падрыхтоўку ў нямецкіх разведвальных школах, былі дэсантаваны за лінію савецкага фронту з мэтай дэзарганізацыі тылу. Гэтая група, вядомая як «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорны кот]]» пад кіраўніцтвам [[Міхал Вітушка|Міхала Вітушкі]], мела пэўны першапачатковы поспех з-за бязладдзя ў савецкім тыле. Іншыя антысавецкія беларускія фарміраванні хаваліся ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. На тэрыторыі рэспублікі разгарэлася партызанская вайна, якая працягвалася да пачатку 1950-х гадоў, пакуль савецкія органы дзяржаўнай бяспекі канчаткова не нейтралізавалі гэтыя групы. == Людскія, матэрыяльныя і культурныя страты == [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1970-043-52, Russland, bei Minsk, tote Zivilisten.jpg|thumb|Масавае забойства беларускіх мірных жыхароў каля Мінска, 1943 год]] Паводле падлікаў нямецкіх даследчыкаў, на тэрыторыі Беларусі (у межах чэрвеня 1941 года) пражывалі 10,6 мільёна чалавек. З іх 7,88 мільёна (74,3 %) складалі беларусы, 935 тысяч (8,8 %) — яўрэі, 925 тысяч (8,7 %) — палякі, 590 тысяч (5,6 %) — рускія, 162,5 тысячы (1,5 %) — украінцы, 90 тысяч (0,9 %) — літоўцы, 6,5 тысячы (0,06 %) — немцы<ref>Крывашэй, Д. А. Нацыянальныя супольнасці Беларусі ў перыяд германскай акупацыі: (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.) / Д. А. Крывашэй; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Беларуская навука, 2009. — 196, [2] c. — С. 6. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 510. — Воп. 1. — Спр. 108. — Арк. 45 — 46.</ref>. Тры гады акупацыі Беларусі (1941—1944), падвойнае праходжанне германа-савецкага фронту, карныя аперацыі і масавы тэрор мелі катастрафічныя наступствы: загінула, па розных ацэнках, ад 2 да 3 мільёнаў чалавек. Сярод іх каля 500—800 тысяч яўрэяў<ref>Smilowitsjy, L. Die Partizipation der Juden am Leben der Belorussischen Sozialistischen Sowjetrepublik (BSSR) im ersten Nachkriegsjahrzehnt, 1944—1954 // «Existiert das Ghetto noch?»: Weißrussland: jüdisches Überleben gegen nationalsozialistische Herrschaft / hrsg. von der Projektgruppe Belarus im Jugendclub Courage Köln e. V. — Berlin [etc.]: Assoziation A, 2003. — 319 s. — S. 277.</ref>, каля 3 мільёнаў чалавек сталі бяздомнымі<ref>Gerlach, Ch. Kalkulierte Morde: die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland, 1941―1944 / Christian Gerlach. — Hamburg: Hamburger Ed., 1999. — 1232 s. — S. 11. — ISBN 3-930908-54-9.</ref>. Напрыканцы вайны Беларусь страціла значную частку свайго насельніцтва, стаўшы адной з самых пацярпелых краін Еўропы. Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што падчас вайны загінуў кожны трэці жыхар Беларусі<ref name="Beorn2014">{{cite book |last=Beorn |first=Waitman Wade |title=Marching into Darkness: The Wehrmacht and the Holocaust in Belarus |publisher=Harvard University Press |date=2014 |isbn=978-0-674-72660-4 |pages=28–29|lang=en}}</ref><ref name="Snyder2010">{{cite book |last=Snyder |first=Timothy |title=Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin |publisher=Basic Books |date=2010 |isbn=978-0-465-00239-9 |location=New York |pages=251|lang=en}}</ref>. У савецкія часы афіцыйна лічылася, што колькасць ахвяр складала 2 мільёны 200 тысяч чалавек<ref>Кравченко, И. Немецко-фашистский оккупационный режим в Белоруссии // Немецко-фашистский оккупационный режим. (1941—1944 гг.): [Сборник статей] / Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС, Отделение истории Великой Отечественной войны; Под общ. ред. проф. Е. А. Болтина. — М.: Политиздат, 1965. — 388 с. — С. 63.</ref>. Упершыню яна стала вядомай у 1944 годзе ў выніку абагульнення звестак Надзвычайнай камісіі па расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх акупантаў. {| class="wikitable sortable" !№ !Вобласці !Знішчана ўсяго грамадзянскага насельніцтва !Забіта ваеннапалонных !Вывезена ў Германію |- |1 |[[Бабруйская вобласць|Бабруйская]] |82 194 |54 013 |15 275 |- |2 |[[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] |181 179 |88 407 |33 773 |- |3 |[[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] |159 526 |38 858 |30 008 |- |4 |[[Віцебская вобласць|Віцебская]] |151 421 |92 891 |68 434 |- |5 |[[Гомельская вобласць|Гомельская]] |53 630 |114 476 |16 745 |- |6 |[[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] |111 208 |41 330 |53 965 |- |7 |[[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] |71 602 |59 134 |21 436 |- |8 |[[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] |42 373 |34 652 |8 828 |- |9 |[[Мінская вобласць|Мінская]] |317 515 |101 590 |29 815 |- |10 |[[Палеская вобласць|Палеская]] |37 981 |3 120 |23 047 |- |11 |[[Пінская вобласць|Пінская]] |95 385 |24 613 |30 861 |- |12 |[[Полацкая вобласць|Полацкая]] |105 211 |157 007 |52 599 |- | |'''Усяго''' |'''1 409 225''' |'''810 091''' |'''384 786'''<ref>У даведцы памылкова 377 776</ref> |} Калі да колькасці мірных жыхароў практычна няма пытанняў, то да колькасці ваеннапалонных ёсць, бо не ўсе яны да вайны жылі на тэрыторыі БССР. На мяжы [[XX стагоддзе|XX]]—[[XXI стагоддзе|XXI]] стагоддзяў гэтыя лічбы пераглядаліся як беларускімі, гэтак і замежнымі навукоўцамі. Даследчык [[Аляксей Міхайлавіч Літвін|А. Літвін]] сцвярджае, што Беларусь падчас акупацыі страціла ад 1,95 да 2 мільёнаў чалавек. Гэтая лічба ўлічвае беларусаў, што загінулі на тэрыторыі Беларусі, на фронце і падчас прымусовых прац у Германіі<ref>Литвин, А. К вопросу о количестве людских потерь Беларуси в годы Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.) // Беларусь у XX стагоддзi: [Зб. навук. прац.] / Навук. рэд. В. П. Андреев. Вып. 1. — Мн.—Томск: Водолей, 2002. — 191 с. — С. 136—137. — ISBN 5-8299-0028-9.</ref>. Расійскі гісторык П. Палян, цытуючы заключны даклад Надзвычайнай камісіі, паказвае, што 1 360 034 чалавекі былі залічаны ў рубрыку «забітыя, закатаваныя мірныя жыхары», што складае 22,4 % ад усяго насельніцтва Беларусі на той час<ref>Полян, П. Жертвы двух диктатур: Жизнь, труд, унижение и смерть советских военнопленных и остарбайтеров на чужбине и на родине / Павел Полян. — М.: Росспэн, 2002. — 894, [1] с., [40] л. ил. — С. 11, 737. — ISBN 5-8243-0130-1.</ref>. Усяго было знішчана больш за 9200 вёсак і паселішчаў, разбурана каля 1 200 000 дамоў. Найбуйнейшыя гарады, такія як Мінск і Віцебск, страцілі больш за 80 % свайго жыллёвага фонду і інфраструктуры. За ўпартую абарону і гераізм падчас акупацыі пасля вайны Мінск атрымаў званне [[Гарады-героі|горада-героя]], а Брэсцкая крэпасць стала [[Брэсцкая крэпасць-герой|крэпасцю-героем]]. === Разрабаванне і знішчэнне культурнай спадчыны === {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны}} Падчас акупацыі Беларусь панесла катастрафічныя страты ў сферы культуры. З-за імклівага наступлення нямецкіх войскаў летам 1941 года эвакуацыя музейных і архіўных фондаў фактычна была сарвана: у савецкі тыл удалося вывезці толькі каля 1&nbsp;% Дзяржаўнага архіўнага фонду (поўнасцю быў выратаваны толькі [[Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б]]){{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Многія каштоўнасці загінулі ў першыя дні вайны ў выніку бамбардзіровак, як гэта адбылося з будынкам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога гістарычнага музея]]. Тады ж з браніраванага пакоя-сейфа бясследна знік нацыянальны сімвал — [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Мэтанакіраваным разрабаваннем культурнага набытку займаліся спецыяльныя нацысцкія структуры, у першую чаргу [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]]. На тэрыторыі Беларусі дзейнічалі рабочыя групы штаба, якія праводзілі жорсткі ўлік, сартаванне і канфіскацыю маёмасці [[Бібліятэка|бібліятэк]], [[Архіў|архіваў]] і [[Музей|музеяў]]{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}. З [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]] у Мінску асабіста па загадзе Генрыха Гімлера былі вывезены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] дзясяткі шэдэўраў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, а таксама 48 унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Агулам галерэя страціла каля 2 тысяч карцін, 1,5 тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. З Віцебскага, Гомельскага, Пінскага і іншых музеяў былі вывезены нумізматычныя калекцыі, старажытныя рукапісы, зброя і прадметы мастацтва{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—11}}. Кніжны фонд і архівы таксама падвергліся маштабнаму знішчэнню. Бальшавіцкая літаратура адпраўлялася на макулатуру, а яўрэйская масава вывозілася ў [[Франкфурт-на-Майне]]. Некаторыя бібліятэкі (напрыклад, у [[Маладзечна|Маладзечне]] і [[Ліда|Лідзе]]) былі знішчаны зімой 1941—1942 гадоў для ацяплення памяшканняў. Увогуле было знішчана або вывезена каля 20&nbsp;% даваеннага кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=4—6}}. Вывазу падвергліся і каштоўныя дакументы, уключаючы архіў [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Частка вывезеных каштоўнасцей пасля вайны была знойдзена амерыканскімі войскамі ў баварскім замку [[Замак Хёхштэт|Хёхштэт]] і ў 1947 годзе вернута ў Мінск. Аднак значная частка спадчыны назаўжды засталася за мяжой або асела ў цэнтральных музеях [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]], а ў 1950 годзе савецкія ўлады бязвыплатна перадалі [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжа{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=14—15, 37}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Каваленя А. А., Сташкевіч М. С., Паноў С. В. |загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа : (У кантэксце Другой сусветнай вайны): Вучэб. дапам. для студэнтаў устаноў, якія забяспечваюць атрыманне выш. адукацыі |месца=Мінск |выдавецтва=Выд. цэнтр БДУ |год=2004 |старонак=279 |isbn=985-476-252-1 |ref=Каваленя}} * {{артыкул |аўтар=Цымбал А. Г. |загаловак=Працоўная штодзённасць у акупаванай Беларусі ў 1941–1944 гг. (па матэрыялах германскіх трафейных дакументаў) |выданне=Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя |год=2019 |нумар=3 |старонкі=15—25 |ref=Цымбал}} * {{артыкул |аўтар=Здановіч У. В. |загаловак=Штодзённае жыццё гарадскіх і сельскіх жыхароў Беларусі падчас нацысцкай акупацыі ў ацэнках беларускіх даследчыкаў |выданне=Веснік Брэсцкага ўніверсітэта |год=2019 |старонкі=13—19 |ref=Здановіч}} * {{артыкул |аўтар=Зданович В. В. |загаловак=История повседневности на оккупированной нацистами территории Беларуси в работах белорусских историков |выданне=Петербургский исторический журнал |год=2022 |нумар=3 |старонкі=64—79 |ref=Зданович}} * {{артыкул |аўтар=Лобач У. А. |загаловак=1941 год вачыма дзяцей і падлеткаў Віцебшчыны: антрапалагічны дыскурс ваеннай гісторыі |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А |год=2020 |нумар=9 |старонкі=88—97 |ref=Лобач}} * {{артыкул |аўтар=Гребень Е. А. |загаловак=Социальные аспекты нацистской оккупационной политики в Беларуси |выданне=Веснік БДУ. Сер. 3. |год=2013 |нумар=2 |старонкі=23—27 |ref=Гребень}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях |выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова» |год=2020 |том=31 |старонкі=27—33 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Яўгеньевіч Новікаў|Новікаў С. Я.]] |загаловак=Аб маштабах нацысцкага эканамічнага генацыду беларускага сялянства ў 1941–1944 гадах |выданне=Беларуская думка |год=2023 |нумар=11 |старонкі=68—74 |ref=Новікаў}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://jivebelarus.net/history/new-history/occupation-methods-in-belarus.html Юрый Туронак. Метады акупацыі ў Беларусі] {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)| ]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі]] gz66087bkmsvzyf05ggd5t3rn6goep1 5189230 5189228 2026-08-29T09:58:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Карныя аперацыі і публічныя пакаранні смерцю */ 5189230 wikitext text/x-wiki [[Выява:Bundesarchiv Bild 183-1991-0206-506, Weißrussland, Minsk.jpg|thumb|Беларуская моладзь праходзіць міма старшыні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]], накіроўваючыся на навучанне ў Германію, Мінск, чэрвень 1944 года]] '''Няме́цкая акупа́цыя Белару́сі''' — [[Ваенная акупацыя|акупацыя]] нямецка-фашысцкімі войскамі ў [[1941]]—[[1944]] тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (у межах 1941 года). Радыкальнай [[Польская гістарыяграфія|польскай гістарыяграфіяй]] не прызнаецца як цэлы прадмет вывучэння, і падзяляецца на акупацыю Усходняй Польшчы і акупацыю БССР у межах [[1938]] года. Пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|поўнага захопу нямецкімі войскамі]] тэрыторыя БССР была падзелена на некалькі зон кіравання. На акупаванай тэрыторыі з першых дзён Вялікай Айчыннай вайны дзейнічалі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкія партызанскія фарміраванні]]. Таксама сюды была распаўсюджана дзейнасць [[Польскі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|польскіх партызанскіх сіл]], а польскія падпольныя арганізацыі існавалі і ў даваенны перыяд 1939—1941 гадоў. У шэрагу раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] дзейнічалі ўкраінскія [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]] і [[Украінская паўстанчая армія|УПА]]. Поўнае вызваленне тэрыторыі адбылося ў жніўні 1944 года ў выніку буйной савецкай наступальнай аперацыі [[Беларуская аперацыя (1944)|«Баграціён»]]. == Перадумовы і пачатак вайны == Гістарыяграфія вывучае нямецкую акупацыю ў кантэксце межаў БССР 1941 года, куды пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|вераснёўскага паходу Чырвонай Арміі]] ўвайшлі землі Заходняй Беларусі. Да пачатку нямецкага ўварвання савецкімі ўладамі з гэтых тэрыторый было дэпартавана і рэпрэсавана больш за 100 тысяч чалавек, у асноўным прадстаўнікоў польскай і яўрэйскай супольнасцей, а таксама інтэлігенцыі і заможных сялян. У чэрвені і ліпені 1941 года, падчас адступлення, [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] ажыццявіў [[Расстрэлы зняволеных НКУС і НКДБ (1941)|масавыя расстрэлы палітычных зняволеных]] у [[Чэрвень (горад)|Чэрвені]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Гродна|Гродне]], [[Вілейка|Вілейцы]] і іншых гарадах, знішчыўшы больш за тысячу чалавек. Гэтыя падзеі спрыялі росту антыкамуністычных настрояў, якія пазней выкарыстоўваліся нацысцкай прапагандай. Таксама з-за таго, што многія жыхары не паспелі атрымаць савецкае грамадзянства, яны юрыдычна заставаліся грамадзянамі Польшчы пад нямецкай акупацыяй. [[Уварванне Германіі ў СССР (1941)|Уварванне Германіі ў СССР]] 22 чэрвеня 1941 года прывяло да хуткага захопу беларускіх зямель [[Група армій «Цэнтр»|групай армій «Цэнтр»]]. Пакуль нямецкія войскі імкліва прасоўваліся на ўсход, захопліваючы цэлыя раёны, сярод большасці раённых партыйных кіраўнікоў панавала разгубленасць і нават паніка. Многія не паспелі абвясціць эвакуацыю. Так, у тэлефанаграме сакратар Кармянскага райкама КП(б)Б А.&nbsp;І.&nbsp;Рыцінкаў паведаміў, што 8 камуністаў і 11 старшынь сельсаветаў перайшлі на бок ворага. У дакладной запісцы сакратара Рагачоўскага райкама КП(б)Б значылася, што 20 камуністаў-кіраўнікоў змаладушнічалі і самастойна пакінулі раён<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (далей — НАРБ). Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 64. — Арк. 2 — 3.</ref>. Старшыня Лідскага выканкама Ф.&nbsp;І.&nbsp;Зайцаў у дакладной запісцы адзначыў, што пасля трохразовай спробы дабіцца ад абласнога кіраўніцтва ў Баранавічах адказу на пытанне аб эвакуацыі, пачуў параду рабіць так, як падказвае мэтазгоднасць. Ён падкрэсліў, што працаўнікі раёна і Баранавіцкай вобласці адчувалі разгубленасць з прычыны бездапаможнасці і няведання таго, што трэба рабіць<ref>НАРБ. Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 201. — Арк. 58 — 60.</ref>. Да канца жніўня 1941 года ўся сучасная тэрыторыя краіны апынулася пад кантролем захопнікаў. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел і апарат кіравання == Акупанты падзялілі тэрыторыю Беларусі на пяць частак. Найбуйнейшай адміністрацыйнай адзінкай стала [[Генеральная акруга Беларусь]] (якая ўваходзіла ў [[Рэйхскамісарыят Остланд]]), у якую ўвайшлі 68 з 192 сельскіх і 9 гарадскіх раёнаў даваеннай БССР з насельніцтвам каля 3,1 мільёна чалавек. Яна была падзелена на 10 акруг ([[Гебіт|гебітаў]]): [[Баранавіцкі гебіт|Баранавіцкую]], [[Барысаўскі гебіт|Барысаўскую]], [[Вілейскі гебіт|Вілейскую]], [[Ганцавіцкі гебіт|Ганцавіцкую]], [[Глыбоцкі гебіт|Глыбоцкую]], [[Лідскі гебіт|Лідскую]], [[Мінскі гебіт|Мінскую]], [[Навагрудскі гебіт|Навагрудскую]], [[Слонімскі гебіт|Слонімскую]], [[Слуцкі гебіт|Слуцкую]] і [[Горад Мінск (гебіт)|горад Мінск]], які прыраўноўваўся да акругі. Усходнія тэрыторыі (Віцебская, Магілёўская, большая частка Гомельскай, усходнія раёны Мінскай і частка Палескай абласцей) увайшлі ў склад [[Тылавы раён групы армій «Цэнтр»|Тылавога раёна групы армій «Цэнтр»]]. [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]] і паўночная частка Брэсцкай вобласці былі далучаны да [[Акруга Беласток (Трэці рэйх)|акругі Беласток]] (правінцыя Усходняя Прусія). Паўднёвыя раёны Брэсцкай, Гомельскай, Пінскай і Палескай абласцей перайшлі ў падпарадкаванне [[Рэйхскамісарыят Украіна|рэйхскамісарыята «Украіна»]] і былі аб'яднаны ў [[Васілевіцкі гебіт|Васілевіцкую]], [[Ельскі гебіт|Ельскую]], [[Мазырскі гебіт|Мазырскую]] і [[Пінскі гебіт|Пінскую]] акругі. Паўночна-заходнія раёны Вілейскай вобласці і частка Баранавіцкай вобласці былі ўключаны ў [[Генеральная акруга Літва|Генеральную акругу Літва]]<ref name="arch-obzor">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка: Оккупационный режим|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. Вышэйшым органам грамадзянскага кіравання з'яўлялася Імперскае міністэрства акупаваных усходніх абласцей на чале з [[Альфрэд Розенберг|А. Розенбергам]]. Непасрэдна Генеральным камісарыятам Беларусі кіраваў [[Вільгельм Кубэ|В. Кубэ]], а пасля яго забойства ў верасні 1943 года — [[Курт фон Готберг|К. фон Готберг]]. Дапаможным органам пры генеральным камісары з'яўлялася «Небен-бюро» (паралельнае бюро), якое фактычна выконвала функцыі Мінскай акруговай управы. У якасці кансультатыўных органаў калабарацыі дзейнічалі [[Беларуская рада даверу]] і [[Беларуская цэнтральная рада]]<ref name="arch-obzor" /><ref name="arch-org">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/organy-upravleniya-uchrezhdeniya-i-formirovaniya-osushhestvlyavshie-okkupaczionnyj-rezhim-na-territorii-belarusi|title=Органы управления, учреждения и формирования, осуществлявшие оккупационный режим на территории Беларуси|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. На мясцовым узроўні кіраванне ажыццяўлялася праз камісарыяты (галоўныя, акруговыя, гарадскія) і ваенна-палявыя камендатуры (фельд- і ортскамендатуры). Органамі мясцовага самакіравання выступалі ўправы (гарадскія, раённыя, валасныя), на чале якіх стаялі бургамістры ці старшыні. Ніжэйшым звяном былі сельскія абшчыны, створаныя на базе былых калгасаў, дзе прызначаліся старасты<ref name="arch-org" />. Ваенна-паліцэйскі апарат быў прадстаўлены ахоўнымі дывізіямі вермахта, войскамі [[СС]], [[Паліцыя бяспекі|паліцыяй бяспекі]] і [[Служба бяспекі рэйхсфюрэра СС|СД]], [[Ахоўная паліцыя|ахоўнай паліцыяй]] і [[Паліцыя парадку|паліцыяй парадку]]. Асаблівую ролю ў зоне армейскага тылу выконвала [[Тайная палявая паліцыя]] (ГФП), якая складалася з супрацоўнікаў [[гестапа]] і выконвала функцыі контрразведкі і тэрору. Ваеннай разведкай займаліся падраздзяленні [[Абвер|абвера]]. Для аховы парадку і дапамогі акупантам з ліку мясцовага насельніцтва летам 1941 года пачала стварацца [[дапаможная паліцыя]] (Служба парадку — ОД), якая фармавалася з разліку адзін паліцай на 100 сельскіх ці 300 гарадскіх жыхароў<ref name="arch-org" />. У 1942 годзе нямецкія ўлады дазволілі фарміраванне на тэрыторыі Беларусі дадатковых ваенна-паліцэйскіх сіл, у тым ліку [[Беларускі корпус самааховы|Беларускага корпуса самааховы]]. == Нацыянальная палітыка і генацыд == [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1982-077-11, Russland, Minsk, gefangene sowjetische Soldaten.jpg|thumb|Калона савецкіх ваеннапалонных, захопленых каля Мінска]] На захопленай [[Трэці рэйх|Трэцім Рэйхам]] тэрыторыі БССР пад акупацыяй апынулася каля 8 мільёнаў чалавек, а таксама 900 тысяч савецкіх ваеннапалонных{{sfn|Каваленя|2004|с=96}}. Нямецкай адміністрацыяй праводзілася палітыка [[Генацыд|генацыду]], [[Рабаванне|рабавання]] і [[Гвалт|гвалту]], што адбывалася згодна з нямецкім [[Генеральны план Ост|планам «Ост»]]. Мэтамі гэтага плана з'яўлялася знішчэнне, прыгнёт або дэпартацыя пераважна славянскага насельніцтва ў рамках этнічных чыстак. Першым крокам акупантаў стала ўвядзенне абмежаванняў грамадзянскіх свабод мясцовага насельніцтва і абвяшчэнне надзвычайнага становішча. Усё насельніцтва падлягала абавязковаму ўліку і рэгістрацыі ў мясцовых адміністрацыях. Забаранялася дзейнасць усіх арганізацый, правядзенне мітынгаў і сходаў. Быў уведзены прапускны рэжым і дзейнічала каменданцкая гадзіна. З першых дзён вайны праводзіліся масавыя чысткі: забіваліся камуністы, камсамольцы, актывісты савецкай улады, прадстаўнікі інтэлігенцыі. З асаблівай жорсткасцю знішчалася «расава шкодная» частка насельніцтва: яўрэі, цыганы, фізічна і псіхічна хворыя. Масавае знішчэнне насельніцтва ажыццяўлялі асаблівыя аператыўныя групы — [[Айнзацгрупа|айнзацгрупы]]{{sfn|Каваленя|2004|с=97}}. На тэрыторыі Беларусі фашыстамі было створана 260 канцэнтрацыйных [[Лагер смерці|лагераў смерці]], іх філіялаў і аддзяленняў{{sfn|Каваленя|2004|с=98}}. Самым буйным з'яўляўся [[Трасцянец (лагер смерці)|Трасцянецкі лагер смерці]], у якім за гады вайны было знішчана каля 206,5 тысячы чалавек{{sfn|Каваленя|2004|с=99}}. Жорсткім здзекам падвяргаліся савецкія ваеннапалонныя. Акупацыйныя ўлады марылі іх голадам, пазбаўлялі медыцынскай дапамогі. Па ўспамінах відавочцаў, ваеннапалонных, якіх гналі калонамі, расстрэльвалі на месцы нават за спробу сагнуцца і сарваць травінку ці ўзяць прапанаваную мясцовымі жыхарамі ежу{{sfn|Лобач|2020|с=96}}. === Халакост === {{Галоўны артыкул|Халакост у Беларусі}} [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-138-1083-26, Russland, Mogilew, Zwangsarbeit von Juden.jpg|thumb|Магілёўскія яўрэі, сабраныя для прымусовай працы, ліпень 1941 года|злева]][[Выява:Map used to illustrate Stahlecker's report to Heydrich on January 31, 1942.jpg|thumb|250px|Нямецкая карта-справаздача [[Айнзацгрупы паліцыі бяспекі і СД|айнзацгрупы А]]]] У гарадах арганізоўваліся спецыяльныя зоны пражывання яўрэяў — [[гета]]. Усяго ў Беларусі было створана больш за 200 гета (па некаторых звестках — 299 у 277 населеных пунктах). Найбольш буйныя знаходзіліся ў [[Мінскае гета|Мінску]], [[Гродзенскае гета|Гродне]], [[Бабруйскае гета|Бабруйску]], [[Баранавіцкае гета|Баранавічах]], [[Брэсцкае гета|Брэсце]], [[Пінскае гета|Пінску]], [[Слонімскае гета|Слоніме]] і [[Гомельскае гета|Гомелі]]. Яўрэі падвяргаліся сістэматычнаму мэтанакіраванаму знішчэнню ў рамках палітыкі «[[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|канчатковага рашэння яўрэйскага пытання]]»{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. Амаль усё шматлікае яўрэйскае насельніцтва Беларусі, якое не паспела эвакуявацца, было знішчана. Супраціўленне ў гета таксама мела месца. У 1942 годзе адбылося паўстанне ў [[Лахва|Лахве]] ([[Лахвенскае гета|гета ў Лахве]]), адно з першых яўрэйскіх паўстанняў у перыяд вайны. У лясах паспяхова дзейнічалі яўрэйскія партызанскія фарміраванні, такія як [[Партызанскі атрад Бельскіх|атрад братоў Бельскіх]]. === Карныя аперацыі і публічныя пакаранні смерцю === [[Выява:Хатынь. 2014 04.jpg|thumb|Мемарыял ахвярам [[Хатынь|Хатынскай трагедыі]]]] [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-43, Minsk, Widerstandskämpfer vor Hinrichtung.jpg|thumb|[[Марыя Барысаўна Брускіна|Маша Брускіна]] і яе таварышы-падпольшчыкі перад публічным пакараннем смерцю ў [[Мінск]]у, 26 кастрычніка 1941 года|злева]][[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1976-127-15A, Minsk, erhängte Widerstandskämpfer.jpg|thumb|Павешаны ўдзельнік беларускага супраціўлення, Мінск, 1942—1943 гады|злева]] У мэтах барацьбы з антыгерманскім супраціўленнем нямецкімі акупацыйнымі ўладамі шырока выкарыстоўваліся [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карныя экспедыцыі]] (антыпартызанскія аперацыі), якія фактычна з'яўляліся акцыямі супраць мірнага насельніцтва пад прыкрыццём ваенных дзеянняў. Знішчаліся цэлыя раёны, якія ператвараліся ў «зоны пустыняў». За час акупацыі БССР было праведзена звыш 140 буйных карных экспедыцый. Першая з іх — [[Аперацыя «Прыпяцкія балоты»|«Прыпяцкія балоты»]] — адбылася ў ліпені — жніўні 1941 года на тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Мінская вобласць|Мінскай]], [[Пінская вобласць|Пінскай]] і [[Палеская вобласць|Палескай]] абласцей, падчас якой было расстраляна 13 788 чалавек{{sfn|Каваленя|2004|с=100}}. Найбольш буйнымі і крывавымі аперацыямі з'яўляліся [[Карная аперацыя «Арол»|«Арол»]], [[Карная аперацыя «Dreieck»|«Трыкутнік»]], [[Карная аперацыя «Чароўная флейта»|«Чароўная флейта»]], [[Карная аперацыя «Котбус»|«Котбус»]] і [[Карная аперацыя «Herman»|«Герман»]]. Падчас аперацыі «Герман» у ліпені — жніўні 1943 года ў Валожынскім, Івянецкім, Любчанскім, Навагрудскім і Юрацішкаўскім раёнах было забіта 4280 чалавек, узята ў палон 20 944 чалавекі (з іх 4180 дзяцей), а таксама рэквізавана велізарная колькасць сельскагаспадарчай жывёлы і маёмасці{{sfn|Каваленя|2004|с=101}}. За ўвесь час акупацыі больш за 600 вёсак, такіх як [[Хатынь]], былі знішчаны разам з усім насельніцтвам. Для застрашвання мірных жыхароў і барацьбы з падполлем практыкаваліся публічныя пакаранні смерцю. У Мінску 26 кастрычніка 1941 года былі публічна павешаны члены савецкага падполля, у тым ліку [[Марыя Барысаўна Брускіна|Маша Брускіна]], Алена Астроўская, Надзея Янушкевіч, Вольга Шчарбацэвіч і яе сын Валодзя Шчарбацэвіч, а таксама Кірыл Трус. Гэтая акцыя стала адной з самых вядомых фатаграфічна задакументаваных публічных экзекуцый на акупаванай тэрыторыі. == Рэлігійная палітыка == За час нямецкай акупацыі Беларусі вернікі адчынілі каля 700 [[Храм|храмаў]], зачыненых савецкімі ўладамі. [[Праваслаўная царква на Беларусі|Праваслаўным прыходам]] вярнулі святыні з музеяў рэлігіі, у тым ліку [[Мошчы|мошчы]] [[Еўфрасіння Полацкая|Еўфрасінні Полацкай]] і [[Соф’я Слуцкая|Соф'і Слуцкай]]. Сярод іншых, насельнік [[Жыровіцкі Свята-Успенскі манастыр|Жыровіцкага манастыра]] архімандрыт [[Серафім (Шахмуць)]] разам са святаром Рыгорам Кударэнкам адчыніў багата храмаў на ўсходзе Беларусі. Разам з тым, нямецкія карнікі нішчылі храмы разам з хрысціянамі. Гэтак немцы спалілі царкву ў [[Хваросна (Пінскі раён)|Хваросне]] ([[Лагішынскі раён]], [[Пінская вобласць]]) разам з 300 прыхаджанамі і святаром Янам Лойкам<ref>{{артыкул |аўтар=Мядзведзева В. |загаловак=Блаславенне на подзвіг |выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]] |тып=газета |год=2014 |дата=3 ліпеня |нумар=123 (27733) |старонкі=7 |issn=1990-763X}}</ref>. == Штодзённае жыццё і сацыяльна-эканамічнае становішча == [[Выява:Praca niameccyna.jpg|thumb|left|Улётка часоў нямецкай акупацыі Беларусі]] [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-2004-230, Mogilew, einheimische Miliz.jpg|thumb|[[Беларуская дапаможная паліцыя]] ў Магілёве, сакавік 1943 года]] Усе эканамічныя і [[Прыродныя рэсурсы|прыродныя рэсурсы]] захопленых раёнаў былі абвешчаныя нямецкай уласнасцю. Акупацыйныя ўлады ўвялі абавязковую [[Працоўная павіннасць|працоўную павіннасць]]. Жыхары гарадоў працавалі па 14—16 гадзін у суткі на ваенных прадпрыемствах, чыгунцы і іншых аб'ектах інфраструктуры. Матэрыяльнае становішча грамадзян, якое і да вайны было невысокім, рэзка пагоршылася. Паўсядзённае жыццё чалавека ва ўмовах акупацыі гісторыкі часцей характарызуюць як «выжыванне»{{sfn|Здановіч|2019|с=14}}. На прадпрыемствах і чыгунцы масава выкарыстоўвалася праца мясцовага насельніцтва, у тым ліку дзяцей і падлеткаў да 16 гадоў. Згодна з трафейнымі нямецкімі дакументамі, на пачатак 1943 года на Галоўнай чыгуначнай дырэкцыі «Мінск» працавала звыш 64 тысяч мясцовых жыхароў (з іх каля 25 % складалі жанчыны) і амаль 21 тысяча немцаў. Мясцовыя працаўнікі займалі ў асноўным пасады некваліфікаваных рабочых, выконвалі фізічна цяжкую працу па рамонце шляхоў{{sfn|Цымбал|2019|с=18}}. Аплата працы была мізэрнай. У Мінску дзённага заробку хапала толькі на адзін кілаграм бульбы{{sfn|Здановіч|2019|с=15}}. Па тарыфнай сетцы чыгуначнікаў дзённая стаўка складала ад 0,96 да 2 рэйхсмарак. Пры гэтым на чорным рынку булка хлеба каштавала ад 4 да 12 рэйхсмарак. Гэта прымушала работнікаў займацца гандлем і абменам наўпрост у працоўны час, мяняючы рэчы на харчаванне{{sfn|Цымбал|2019|с=20}}. Да працы на асабліва цяжкіх аб'ектах (каменяломні, шахты і будоўлі) прыцягваліся савецкія ваеннапалонныя і яўрэі, якія амаль не атрымлівалі заробку і абкладаліся пастаяннымі забаронамі{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. Нямецкай адміністрацыяй шырока ўжывалася {{нп5|Дэпартацыя грамадзян СССР на працу ў Германію|дэпартацыя насельніцтва на прымусовыя працы|ru|Угон граждан СССР на работу в Германию}} ў [[Германія|Германію]], [[Аўстрыя|Аўстрыю]], [[Рэжым Вішы|Францыю]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|Чэхію]]. Такіх работнікаў называлі [[Остарбайтар|остарбайтарамі]]. З Беларусі было вывезена каля 380—400 тысяч чалавек, і шмат з іх загінула на працах{{sfn|Каваленя|2004|с=102}}. Палітыка акупантаў у аграрнай сферы грунтавалася на «плане Бакэ» (распрацаваным дзяржаўным сакратаром міністэрства харчавання і сельскай гаспадаркі [[Герберт Бакэ|Г. Бакэ]]), які прадугледжваў забеспячэнне [[Вермахт|вермахта]] харчаваннем выключна за кошт захопленых усходніх тэрыторый. Згодна з сакрэтнымі нямецкімі планамі, на тэрыторыі БССР ад голаду павінны былі памерці 100 % гарадскога насельніцтва (каля 2 мільёнаў чалавек) і палова сельскага насельніцтва (4,3 мільёна чалавек){{sfn|Новікаў|2023|с=69}}. Насельніцтва Беларусі павінна было плаціць непасільныя натуральныя плацяжы: 3—4 цэнтнеры [[Збожжа|збожжа]] з гектара, 350 літраў [[Малако|малака]] з каровы, 100 кг [[Свініна|свініны]] з двара, 35 [[Яйка|яек]] ад курыцы і ў сярэднім па 100 рублёў на чалавека{{sfn|Каваленя|2004|с=103}}. Пасля выканання ўсіх нормаў на аднаго чалавека заставалася толькі 100 кілаграмаў збожжа на год. Становішча ў вёсцы было крыху лягчэйшым, чым у горадзе, бо сяляне мелі магчымасць весці гаспадарку. На захадзе Беларусі сяляне пры маўклівай згодзе акупантаў распусцілі калгасы і перайшлі да аднаасобнай гаспадаркі. На ўсходзе, наадварот, нямецкія ўлады захавалі калгасную сістэму дзеля зручнасці збору падаткаў, што выклікала расчараванне мясцовых жыхароў, якія спадзяваліся на ліквідацыю савецкага ладу{{sfn|Лобач|2020|с=93}}. Калі ў 1942—1943 гадах аб'ёмы нарыхтовак знізіліся, акупанты перайшлі да адкрытага рабавання. За гады вайны ў насельніцтва Беларусі было канфіскавана каля 5,6 мільёна галоў хатняй жывёлы і звыш 5 мільёнаў тон сельскагаспадарчай прадукцыі{{sfn|Новікаў|2023|с=72—73}}. У найбольш складаных умовах апынуліся маламаёмныя грамадзяне, інваліды і пенсіянеры. Акупацыйныя ўлады і калабарацыйныя адміністрацыі прызначалі ім мізэрныя пенсіі. Напрыклад, у Віцебску восенню 1941 года памер пенсіі складаў ад 30 да 150 рублёў, чаго абсалютна не хапала ні на аплату жылля, ні на куплю прадуктаў. Гэта прыводзіла да галадання і высокай смяротнасці{{sfn|Гребень|2013|с=26}}. Дзіцячыя дамы ў Бабруйску, Асіповічах, Браславе, Магілёве існавалі ў жахлівых умовах антысанітарыі і недахопу ежы. Фашысцкая адміністрацыя не аказвала падтрымкі такім установам, а дзяцей часта выкарыстоўвалі ў якасці {{нп5|Донарства крыві|донараў крыві|ru|Донорство крови}} для нямецкіх салдат (напрыклад, у лагерах [[Чырвоны Бераг (дзіцячы канцэнтрацыйны лагер)|Чырвоны Бераг]] і [[Скобраўка (дзіцячы канцэнтрацыйны лагер)|Скобраўка]]). У верасні 1942 года рэйхсфюрар СС [[Генрых Гімлер|Г. Гімлер]] адкрыта заявіў аб праграме асіміляцыі дзяцей савецкіх грамадзян з магчымасцю іх гвалтоўнага выкрадання ці знішчэння{{sfn|Зданович|2022|с=71}}. У галіне адукацыі назіраліся розныя падыходы ў залежнасці ад адміністрацыйнай зоны: напрыклад, у Пінскай і Брэсцкай акругах праводзілася гвалтоўная [[Украінізацыя|ўкраінізацыя]] школ{{sfn|Зданович|2022|с=73}}. == Узаемаадносіны насельніцтва і партызан == [[Выява:Bundesarchiv Bild 121-1847, Russland-Mitte, Kampfgruppe Schimana.jpg|thumb|Баявая група Вальтэра Шымана падчас антыпартызанскай аперацыі, лета 1943 года]] Жорсткія меры акупацыйных улад, непасільныя падаткі і тэрор спрыялі хуткаму ўздыму вызваленчага руху. З першых дзён вайны пачаў фарміравацца магутны [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскі рух]]. Хаваючыся ў лясах і балотах, партызаны наносілі цяжкія страты нямецкім камунікацыям: узрывалі масты, разбуралі чыгуначныя шляхі, нападалі на склады і транспартныя калоны. Адной з самых паспяховых дыверсій стала [[Асіповіцкая дыверсія|акцыя ў Асіповічах]] 30 ліпеня 1943 года, калі былі знішчаны чатыры нямецкія эшалоны з боепрыпасамі і танкамі «[[Тыгр]]». Узаемаадносіны мірнага насельніцтва і партызан былі складанымі. З аднаго боку, рух Супраціўлення абапіраўся на масавую падтрымку вёскі, людзі сыходзілі ў лясы, каб выратавацца ад дэпартацый і расстрэлаў. З другога боку, мірныя жыхары аказваліся паміж двух агнёў. За дапамогу партызанам або проста за падазрэнне ў лаяльнасці да іх немцы праводзілі жорсткія карныя аперацыі. У сваю чаргу, некаторыя партызанскія атрады, адчуваючы недахоп харчавання, праводзілі жорсткія рэквізіцыі маёмасці ў сялян, што прыводзіла да лакальных канфліктаў{{sfn|Здановіч|2019|с=18}}. Даследаванні лагістыкі масавага гвалту паказваюць, што савецкія партызанскія атакі супраць нямецкага ваеннага персаналу часцей правакавалі карныя акцыі супраць грамадзянскага насельніцтва, у той час як дыверсіі на чыгунцы мелі адваротны эфект. Там, дзе партызаны засяроджваліся на парушэнні нямецкіх ліній забеспячэння, акупацыйныя сілы праводзілі менш рэпрэсій і знішчалі менш вёсак<ref name="Zhukov2016">{{cite book |last=Zhukov |first=Yuri M. |title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Preventions |chapter=On the Logistics of Violence |publisher=Oxford University Press |date=2016 |isbn=978-0-19-937829-6 |pages=399–424|lang=en}}</ref>. Тым не менш, менавіта шырокая падтрымка з боку насельніцтва дазволіла паспяхова арганізаваць партызанскую барацьбу ў Беларусі. == Пасляваеннае ўзброенае супраціўленне == У канцы 1944 года, ужо пасля вызвалення Беларусі Чырвонай Арміяй, каля трыццаці беларусаў, якія прайшлі падрыхтоўку ў нямецкіх разведвальных школах, былі дэсантаваны за лінію савецкага фронту з мэтай дэзарганізацыі тылу. Гэтая група, вядомая як «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорны кот]]» пад кіраўніцтвам [[Міхал Вітушка|Міхала Вітушкі]], мела пэўны першапачатковы поспех з-за бязладдзя ў савецкім тыле. Іншыя антысавецкія беларускія фарміраванні хаваліся ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. На тэрыторыі рэспублікі разгарэлася партызанская вайна, якая працягвалася да пачатку 1950-х гадоў, пакуль савецкія органы дзяржаўнай бяспекі канчаткова не нейтралізавалі гэтыя групы. == Людскія, матэрыяльныя і культурныя страты == [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1970-043-52, Russland, bei Minsk, tote Zivilisten.jpg|thumb|Масавае забойства беларускіх мірных жыхароў каля Мінска, 1943 год]] Паводле падлікаў нямецкіх даследчыкаў, на тэрыторыі Беларусі (у межах чэрвеня 1941 года) пражывалі 10,6 мільёна чалавек. З іх 7,88 мільёна (74,3 %) складалі беларусы, 935 тысяч (8,8 %) — яўрэі, 925 тысяч (8,7 %) — палякі, 590 тысяч (5,6 %) — рускія, 162,5 тысячы (1,5 %) — украінцы, 90 тысяч (0,9 %) — літоўцы, 6,5 тысячы (0,06 %) — немцы<ref>Крывашэй, Д. А. Нацыянальныя супольнасці Беларусі ў перыяд германскай акупацыі: (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.) / Д. А. Крывашэй; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Беларуская навука, 2009. — 196, [2] c. — С. 6. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 510. — Воп. 1. — Спр. 108. — Арк. 45 — 46.</ref>. Тры гады акупацыі Беларусі (1941—1944), падвойнае праходжанне германа-савецкага фронту, карныя аперацыі і масавы тэрор мелі катастрафічныя наступствы: загінула, па розных ацэнках, ад 2 да 3 мільёнаў чалавек. Сярод іх каля 500—800 тысяч яўрэяў<ref>Smilowitsjy, L. Die Partizipation der Juden am Leben der Belorussischen Sozialistischen Sowjetrepublik (BSSR) im ersten Nachkriegsjahrzehnt, 1944—1954 // «Existiert das Ghetto noch?»: Weißrussland: jüdisches Überleben gegen nationalsozialistische Herrschaft / hrsg. von der Projektgruppe Belarus im Jugendclub Courage Köln e. V. — Berlin [etc.]: Assoziation A, 2003. — 319 s. — S. 277.</ref>, каля 3 мільёнаў чалавек сталі бяздомнымі<ref>Gerlach, Ch. Kalkulierte Morde: die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland, 1941―1944 / Christian Gerlach. — Hamburg: Hamburger Ed., 1999. — 1232 s. — S. 11. — ISBN 3-930908-54-9.</ref>. Напрыканцы вайны Беларусь страціла значную частку свайго насельніцтва, стаўшы адной з самых пацярпелых краін Еўропы. Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што падчас вайны загінуў кожны трэці жыхар Беларусі<ref name="Beorn2014">{{cite book |last=Beorn |first=Waitman Wade |title=Marching into Darkness: The Wehrmacht and the Holocaust in Belarus |publisher=Harvard University Press |date=2014 |isbn=978-0-674-72660-4 |pages=28–29|lang=en}}</ref><ref name="Snyder2010">{{cite book |last=Snyder |first=Timothy |title=Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin |publisher=Basic Books |date=2010 |isbn=978-0-465-00239-9 |location=New York |pages=251|lang=en}}</ref>. У савецкія часы афіцыйна лічылася, што колькасць ахвяр складала 2 мільёны 200 тысяч чалавек<ref>Кравченко, И. Немецко-фашистский оккупационный режим в Белоруссии // Немецко-фашистский оккупационный режим. (1941—1944 гг.): [Сборник статей] / Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС, Отделение истории Великой Отечественной войны; Под общ. ред. проф. Е. А. Болтина. — М.: Политиздат, 1965. — 388 с. — С. 63.</ref>. Упершыню яна стала вядомай у 1944 годзе ў выніку абагульнення звестак Надзвычайнай камісіі па расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх акупантаў. {| class="wikitable sortable" !№ !Вобласці !Знішчана ўсяго грамадзянскага насельніцтва !Забіта ваеннапалонных !Вывезена ў Германію |- |1 |[[Бабруйская вобласць|Бабруйская]] |82 194 |54 013 |15 275 |- |2 |[[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] |181 179 |88 407 |33 773 |- |3 |[[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] |159 526 |38 858 |30 008 |- |4 |[[Віцебская вобласць|Віцебская]] |151 421 |92 891 |68 434 |- |5 |[[Гомельская вобласць|Гомельская]] |53 630 |114 476 |16 745 |- |6 |[[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] |111 208 |41 330 |53 965 |- |7 |[[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] |71 602 |59 134 |21 436 |- |8 |[[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] |42 373 |34 652 |8 828 |- |9 |[[Мінская вобласць|Мінская]] |317 515 |101 590 |29 815 |- |10 |[[Палеская вобласць|Палеская]] |37 981 |3 120 |23 047 |- |11 |[[Пінская вобласць|Пінская]] |95 385 |24 613 |30 861 |- |12 |[[Полацкая вобласць|Полацкая]] |105 211 |157 007 |52 599 |- | |'''Усяго''' |'''1 409 225''' |'''810 091''' |'''384 786'''<ref>У даведцы памылкова 377 776</ref> |} Калі да колькасці мірных жыхароў практычна няма пытанняў, то да колькасці ваеннапалонных ёсць, бо не ўсе яны да вайны жылі на тэрыторыі БССР. На мяжы [[XX стагоддзе|XX]]—[[XXI стагоддзе|XXI]] стагоддзяў гэтыя лічбы пераглядаліся як беларускімі, гэтак і замежнымі навукоўцамі. Даследчык [[Аляксей Міхайлавіч Літвін|А. Літвін]] сцвярджае, што Беларусь падчас акупацыі страціла ад 1,95 да 2 мільёнаў чалавек. Гэтая лічба ўлічвае беларусаў, што загінулі на тэрыторыі Беларусі, на фронце і падчас прымусовых прац у Германіі<ref>Литвин, А. К вопросу о количестве людских потерь Беларуси в годы Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.) // Беларусь у XX стагоддзi: [Зб. навук. прац.] / Навук. рэд. В. П. Андреев. Вып. 1. — Мн.—Томск: Водолей, 2002. — 191 с. — С. 136—137. — ISBN 5-8299-0028-9.</ref>. Расійскі гісторык П. Палян, цытуючы заключны даклад Надзвычайнай камісіі, паказвае, што 1 360 034 чалавекі былі залічаны ў рубрыку «забітыя, закатаваныя мірныя жыхары», што складае 22,4 % ад усяго насельніцтва Беларусі на той час<ref>Полян, П. Жертвы двух диктатур: Жизнь, труд, унижение и смерть советских военнопленных и остарбайтеров на чужбине и на родине / Павел Полян. — М.: Росспэн, 2002. — 894, [1] с., [40] л. ил. — С. 11, 737. — ISBN 5-8243-0130-1.</ref>. Усяго было знішчана больш за 9200 вёсак і паселішчаў, разбурана каля 1 200 000 дамоў. Найбуйнейшыя гарады, такія як Мінск і Віцебск, страцілі больш за 80 % свайго жыллёвага фонду і інфраструктуры. За ўпартую абарону і гераізм падчас акупацыі пасля вайны Мінск атрымаў званне [[Гарады-героі|горада-героя]], а Брэсцкая крэпасць стала [[Брэсцкая крэпасць-герой|крэпасцю-героем]]. === Разрабаванне і знішчэнне культурнай спадчыны === {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны}} Падчас акупацыі Беларусь панесла катастрафічныя страты ў сферы культуры. З-за імклівага наступлення нямецкіх войскаў летам 1941 года эвакуацыя музейных і архіўных фондаў фактычна была сарвана: у савецкі тыл удалося вывезці толькі каля 1&nbsp;% Дзяржаўнага архіўнага фонду (поўнасцю быў выратаваны толькі [[Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б]]){{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Многія каштоўнасці загінулі ў першыя дні вайны ў выніку бамбардзіровак, як гэта адбылося з будынкам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога гістарычнага музея]]. Тады ж з браніраванага пакоя-сейфа бясследна знік нацыянальны сімвал — [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Мэтанакіраваным разрабаваннем культурнага набытку займаліся спецыяльныя нацысцкія структуры, у першую чаргу [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]]. На тэрыторыі Беларусі дзейнічалі рабочыя групы штаба, якія праводзілі жорсткі ўлік, сартаванне і канфіскацыю маёмасці [[Бібліятэка|бібліятэк]], [[Архіў|архіваў]] і [[Музей|музеяў]]{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}. З [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]] у Мінску асабіста па загадзе Генрыха Гімлера былі вывезены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] дзясяткі шэдэўраў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, а таксама 48 унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Агулам галерэя страціла каля 2 тысяч карцін, 1,5 тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. З Віцебскага, Гомельскага, Пінскага і іншых музеяў былі вывезены нумізматычныя калекцыі, старажытныя рукапісы, зброя і прадметы мастацтва{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—11}}. Кніжны фонд і архівы таксама падвергліся маштабнаму знішчэнню. Бальшавіцкая літаратура адпраўлялася на макулатуру, а яўрэйская масава вывозілася ў [[Франкфурт-на-Майне]]. Некаторыя бібліятэкі (напрыклад, у [[Маладзечна|Маладзечне]] і [[Ліда|Лідзе]]) былі знішчаны зімой 1941—1942 гадоў для ацяплення памяшканняў. Увогуле было знішчана або вывезена каля 20&nbsp;% даваеннага кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=4—6}}. Вывазу падвергліся і каштоўныя дакументы, уключаючы архіў [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Частка вывезеных каштоўнасцей пасля вайны была знойдзена амерыканскімі войскамі ў баварскім замку [[Замак Хёхштэт|Хёхштэт]] і ў 1947 годзе вернута ў Мінск. Аднак значная частка спадчыны назаўжды засталася за мяжой або асела ў цэнтральных музеях [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]], а ў 1950 годзе савецкія ўлады бязвыплатна перадалі [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжа{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=14—15, 37}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Каваленя А. А., Сташкевіч М. С., Паноў С. В. |загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа : (У кантэксце Другой сусветнай вайны): Вучэб. дапам. для студэнтаў устаноў, якія забяспечваюць атрыманне выш. адукацыі |месца=Мінск |выдавецтва=Выд. цэнтр БДУ |год=2004 |старонак=279 |isbn=985-476-252-1 |ref=Каваленя}} * {{артыкул |аўтар=Цымбал А. Г. |загаловак=Працоўная штодзённасць у акупаванай Беларусі ў 1941–1944 гг. (па матэрыялах германскіх трафейных дакументаў) |выданне=Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя |год=2019 |нумар=3 |старонкі=15—25 |ref=Цымбал}} * {{артыкул |аўтар=Здановіч У. В. |загаловак=Штодзённае жыццё гарадскіх і сельскіх жыхароў Беларусі падчас нацысцкай акупацыі ў ацэнках беларускіх даследчыкаў |выданне=Веснік Брэсцкага ўніверсітэта |год=2019 |старонкі=13—19 |ref=Здановіч}} * {{артыкул |аўтар=Зданович В. В. |загаловак=История повседневности на оккупированной нацистами территории Беларуси в работах белорусских историков |выданне=Петербургский исторический журнал |год=2022 |нумар=3 |старонкі=64—79 |ref=Зданович}} * {{артыкул |аўтар=Лобач У. А. |загаловак=1941 год вачыма дзяцей і падлеткаў Віцебшчыны: антрапалагічны дыскурс ваеннай гісторыі |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А |год=2020 |нумар=9 |старонкі=88—97 |ref=Лобач}} * {{артыкул |аўтар=Гребень Е. А. |загаловак=Социальные аспекты нацистской оккупационной политики в Беларуси |выданне=Веснік БДУ. Сер. 3. |год=2013 |нумар=2 |старонкі=23—27 |ref=Гребень}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях |выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова» |год=2020 |том=31 |старонкі=27—33 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Яўгеньевіч Новікаў|Новікаў С. Я.]] |загаловак=Аб маштабах нацысцкага эканамічнага генацыду беларускага сялянства ў 1941–1944 гадах |выданне=Беларуская думка |год=2023 |нумар=11 |старонкі=68—74 |ref=Новікаў}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://jivebelarus.net/history/new-history/occupation-methods-in-belarus.html Юрый Туронак. Метады акупацыі ў Беларусі] {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)| ]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі]] 5jn1sf37aki2rll4qdm6i7a5ujytfxa 5189232 5189230 2026-08-29T10:06:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Штодзённае жыццё і сацыяльна-эканамічнае становішча */ 5189232 wikitext text/x-wiki [[Выява:Bundesarchiv Bild 183-1991-0206-506, Weißrussland, Minsk.jpg|thumb|Беларуская моладзь праходзіць міма старшыні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]], накіроўваючыся на навучанне ў Германію, Мінск, чэрвень 1944 года]] '''Няме́цкая акупа́цыя Белару́сі''' — [[Ваенная акупацыя|акупацыя]] нямецка-фашысцкімі войскамі ў [[1941]]—[[1944]] тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (у межах 1941 года). Радыкальнай [[Польская гістарыяграфія|польскай гістарыяграфіяй]] не прызнаецца як цэлы прадмет вывучэння, і падзяляецца на акупацыю Усходняй Польшчы і акупацыю БССР у межах [[1938]] года. Пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|поўнага захопу нямецкімі войскамі]] тэрыторыя БССР была падзелена на некалькі зон кіравання. На акупаванай тэрыторыі з першых дзён Вялікай Айчыннай вайны дзейнічалі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкія партызанскія фарміраванні]]. Таксама сюды была распаўсюджана дзейнасць [[Польскі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|польскіх партызанскіх сіл]], а польскія падпольныя арганізацыі існавалі і ў даваенны перыяд 1939—1941 гадоў. У шэрагу раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] дзейнічалі ўкраінскія [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]] і [[Украінская паўстанчая армія|УПА]]. Поўнае вызваленне тэрыторыі адбылося ў жніўні 1944 года ў выніку буйной савецкай наступальнай аперацыі [[Беларуская аперацыя (1944)|«Баграціён»]]. == Перадумовы і пачатак вайны == Гістарыяграфія вывучае нямецкую акупацыю ў кантэксце межаў БССР 1941 года, куды пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|вераснёўскага паходу Чырвонай Арміі]] ўвайшлі землі Заходняй Беларусі. Да пачатку нямецкага ўварвання савецкімі ўладамі з гэтых тэрыторый было дэпартавана і рэпрэсавана больш за 100 тысяч чалавек, у асноўным прадстаўнікоў польскай і яўрэйскай супольнасцей, а таксама інтэлігенцыі і заможных сялян. У чэрвені і ліпені 1941 года, падчас адступлення, [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] ажыццявіў [[Расстрэлы зняволеных НКУС і НКДБ (1941)|масавыя расстрэлы палітычных зняволеных]] у [[Чэрвень (горад)|Чэрвені]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Гродна|Гродне]], [[Вілейка|Вілейцы]] і іншых гарадах, знішчыўшы больш за тысячу чалавек. Гэтыя падзеі спрыялі росту антыкамуністычных настрояў, якія пазней выкарыстоўваліся нацысцкай прапагандай. Таксама з-за таго, што многія жыхары не паспелі атрымаць савецкае грамадзянства, яны юрыдычна заставаліся грамадзянамі Польшчы пад нямецкай акупацыяй. [[Уварванне Германіі ў СССР (1941)|Уварванне Германіі ў СССР]] 22 чэрвеня 1941 года прывяло да хуткага захопу беларускіх зямель [[Група армій «Цэнтр»|групай армій «Цэнтр»]]. Пакуль нямецкія войскі імкліва прасоўваліся на ўсход, захопліваючы цэлыя раёны, сярод большасці раённых партыйных кіраўнікоў панавала разгубленасць і нават паніка. Многія не паспелі абвясціць эвакуацыю. Так, у тэлефанаграме сакратар Кармянскага райкама КП(б)Б А.&nbsp;І.&nbsp;Рыцінкаў паведаміў, што 8 камуністаў і 11 старшынь сельсаветаў перайшлі на бок ворага. У дакладной запісцы сакратара Рагачоўскага райкама КП(б)Б значылася, што 20 камуністаў-кіраўнікоў змаладушнічалі і самастойна пакінулі раён<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (далей — НАРБ). Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 64. — Арк. 2 — 3.</ref>. Старшыня Лідскага выканкама Ф.&nbsp;І.&nbsp;Зайцаў у дакладной запісцы адзначыў, што пасля трохразовай спробы дабіцца ад абласнога кіраўніцтва ў Баранавічах адказу на пытанне аб эвакуацыі, пачуў параду рабіць так, як падказвае мэтазгоднасць. Ён падкрэсліў, што працаўнікі раёна і Баранавіцкай вобласці адчувалі разгубленасць з прычыны бездапаможнасці і няведання таго, што трэба рабіць<ref>НАРБ. Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 201. — Арк. 58 — 60.</ref>. Да канца жніўня 1941 года ўся сучасная тэрыторыя краіны апынулася пад кантролем захопнікаў. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел і апарат кіравання == Акупанты падзялілі тэрыторыю Беларусі на пяць частак. Найбуйнейшай адміністрацыйнай адзінкай стала [[Генеральная акруга Беларусь]] (якая ўваходзіла ў [[Рэйхскамісарыят Остланд]]), у якую ўвайшлі 68 з 192 сельскіх і 9 гарадскіх раёнаў даваеннай БССР з насельніцтвам каля 3,1 мільёна чалавек. Яна была падзелена на 10 акруг ([[Гебіт|гебітаў]]): [[Баранавіцкі гебіт|Баранавіцкую]], [[Барысаўскі гебіт|Барысаўскую]], [[Вілейскі гебіт|Вілейскую]], [[Ганцавіцкі гебіт|Ганцавіцкую]], [[Глыбоцкі гебіт|Глыбоцкую]], [[Лідскі гебіт|Лідскую]], [[Мінскі гебіт|Мінскую]], [[Навагрудскі гебіт|Навагрудскую]], [[Слонімскі гебіт|Слонімскую]], [[Слуцкі гебіт|Слуцкую]] і [[Горад Мінск (гебіт)|горад Мінск]], які прыраўноўваўся да акругі. Усходнія тэрыторыі (Віцебская, Магілёўская, большая частка Гомельскай, усходнія раёны Мінскай і частка Палескай абласцей) увайшлі ў склад [[Тылавы раён групы армій «Цэнтр»|Тылавога раёна групы армій «Цэнтр»]]. [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]] і паўночная частка Брэсцкай вобласці былі далучаны да [[Акруга Беласток (Трэці рэйх)|акругі Беласток]] (правінцыя Усходняя Прусія). Паўднёвыя раёны Брэсцкай, Гомельскай, Пінскай і Палескай абласцей перайшлі ў падпарадкаванне [[Рэйхскамісарыят Украіна|рэйхскамісарыята «Украіна»]] і былі аб'яднаны ў [[Васілевіцкі гебіт|Васілевіцкую]], [[Ельскі гебіт|Ельскую]], [[Мазырскі гебіт|Мазырскую]] і [[Пінскі гебіт|Пінскую]] акругі. Паўночна-заходнія раёны Вілейскай вобласці і частка Баранавіцкай вобласці былі ўключаны ў [[Генеральная акруга Літва|Генеральную акругу Літва]]<ref name="arch-obzor">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка: Оккупационный режим|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. Вышэйшым органам грамадзянскага кіравання з'яўлялася Імперскае міністэрства акупаваных усходніх абласцей на чале з [[Альфрэд Розенберг|А. Розенбергам]]. Непасрэдна Генеральным камісарыятам Беларусі кіраваў [[Вільгельм Кубэ|В. Кубэ]], а пасля яго забойства ў верасні 1943 года — [[Курт фон Готберг|К. фон Готберг]]. Дапаможным органам пры генеральным камісары з'яўлялася «Небен-бюро» (паралельнае бюро), якое фактычна выконвала функцыі Мінскай акруговай управы. У якасці кансультатыўных органаў калабарацыі дзейнічалі [[Беларуская рада даверу]] і [[Беларуская цэнтральная рада]]<ref name="arch-obzor" /><ref name="arch-org">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/organy-upravleniya-uchrezhdeniya-i-formirovaniya-osushhestvlyavshie-okkupaczionnyj-rezhim-na-territorii-belarusi|title=Органы управления, учреждения и формирования, осуществлявшие оккупационный режим на территории Беларуси|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. На мясцовым узроўні кіраванне ажыццяўлялася праз камісарыяты (галоўныя, акруговыя, гарадскія) і ваенна-палявыя камендатуры (фельд- і ортскамендатуры). Органамі мясцовага самакіравання выступалі ўправы (гарадскія, раённыя, валасныя), на чале якіх стаялі бургамістры ці старшыні. Ніжэйшым звяном былі сельскія абшчыны, створаныя на базе былых калгасаў, дзе прызначаліся старасты<ref name="arch-org" />. Ваенна-паліцэйскі апарат быў прадстаўлены ахоўнымі дывізіямі вермахта, войскамі [[СС]], [[Паліцыя бяспекі|паліцыяй бяспекі]] і [[Служба бяспекі рэйхсфюрэра СС|СД]], [[Ахоўная паліцыя|ахоўнай паліцыяй]] і [[Паліцыя парадку|паліцыяй парадку]]. Асаблівую ролю ў зоне армейскага тылу выконвала [[Тайная палявая паліцыя]] (ГФП), якая складалася з супрацоўнікаў [[гестапа]] і выконвала функцыі контрразведкі і тэрору. Ваеннай разведкай займаліся падраздзяленні [[Абвер|абвера]]. Для аховы парадку і дапамогі акупантам з ліку мясцовага насельніцтва летам 1941 года пачала стварацца [[дапаможная паліцыя]] (Служба парадку — ОД), якая фармавалася з разліку адзін паліцай на 100 сельскіх ці 300 гарадскіх жыхароў<ref name="arch-org" />. У 1942 годзе нямецкія ўлады дазволілі фарміраванне на тэрыторыі Беларусі дадатковых ваенна-паліцэйскіх сіл, у тым ліку [[Беларускі корпус самааховы|Беларускага корпуса самааховы]]. == Нацыянальная палітыка і генацыд == [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1982-077-11, Russland, Minsk, gefangene sowjetische Soldaten.jpg|thumb|Калона савецкіх ваеннапалонных, захопленых каля Мінска]] На захопленай [[Трэці рэйх|Трэцім Рэйхам]] тэрыторыі БССР пад акупацыяй апынулася каля 8 мільёнаў чалавек, а таксама 900 тысяч савецкіх ваеннапалонных{{sfn|Каваленя|2004|с=96}}. Нямецкай адміністрацыяй праводзілася палітыка [[Генацыд|генацыду]], [[Рабаванне|рабавання]] і [[Гвалт|гвалту]], што адбывалася згодна з нямецкім [[Генеральны план Ост|планам «Ост»]]. Мэтамі гэтага плана з'яўлялася знішчэнне, прыгнёт або дэпартацыя пераважна славянскага насельніцтва ў рамках этнічных чыстак. Першым крокам акупантаў стала ўвядзенне абмежаванняў грамадзянскіх свабод мясцовага насельніцтва і абвяшчэнне надзвычайнага становішча. Усё насельніцтва падлягала абавязковаму ўліку і рэгістрацыі ў мясцовых адміністрацыях. Забаранялася дзейнасць усіх арганізацый, правядзенне мітынгаў і сходаў. Быў уведзены прапускны рэжым і дзейнічала каменданцкая гадзіна. З першых дзён вайны праводзіліся масавыя чысткі: забіваліся камуністы, камсамольцы, актывісты савецкай улады, прадстаўнікі інтэлігенцыі. З асаблівай жорсткасцю знішчалася «расава шкодная» частка насельніцтва: яўрэі, цыганы, фізічна і псіхічна хворыя. Масавае знішчэнне насельніцтва ажыццяўлялі асаблівыя аператыўныя групы — [[Айнзацгрупа|айнзацгрупы]]{{sfn|Каваленя|2004|с=97}}. На тэрыторыі Беларусі фашыстамі было створана 260 канцэнтрацыйных [[Лагер смерці|лагераў смерці]], іх філіялаў і аддзяленняў{{sfn|Каваленя|2004|с=98}}. Самым буйным з'яўляўся [[Трасцянец (лагер смерці)|Трасцянецкі лагер смерці]], у якім за гады вайны было знішчана каля 206,5 тысячы чалавек{{sfn|Каваленя|2004|с=99}}. Жорсткім здзекам падвяргаліся савецкія ваеннапалонныя. Акупацыйныя ўлады марылі іх голадам, пазбаўлялі медыцынскай дапамогі. Па ўспамінах відавочцаў, ваеннапалонных, якіх гналі калонамі, расстрэльвалі на месцы нават за спробу сагнуцца і сарваць травінку ці ўзяць прапанаваную мясцовымі жыхарамі ежу{{sfn|Лобач|2020|с=96}}. === Халакост === {{Галоўны артыкул|Халакост у Беларусі}} [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-138-1083-26, Russland, Mogilew, Zwangsarbeit von Juden.jpg|thumb|Магілёўскія яўрэі, сабраныя для прымусовай працы, ліпень 1941 года|злева]][[Выява:Map used to illustrate Stahlecker's report to Heydrich on January 31, 1942.jpg|thumb|250px|Нямецкая карта-справаздача [[Айнзацгрупы паліцыі бяспекі і СД|айнзацгрупы А]]]] У гарадах арганізоўваліся спецыяльныя зоны пражывання яўрэяў — [[гета]]. Усяго ў Беларусі было створана больш за 200 гета (па некаторых звестках — 299 у 277 населеных пунктах). Найбольш буйныя знаходзіліся ў [[Мінскае гета|Мінску]], [[Гродзенскае гета|Гродне]], [[Бабруйскае гета|Бабруйску]], [[Баранавіцкае гета|Баранавічах]], [[Брэсцкае гета|Брэсце]], [[Пінскае гета|Пінску]], [[Слонімскае гета|Слоніме]] і [[Гомельскае гета|Гомелі]]. Яўрэі падвяргаліся сістэматычнаму мэтанакіраванаму знішчэнню ў рамках палітыкі «[[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|канчатковага рашэння яўрэйскага пытання]]»{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. Амаль усё шматлікае яўрэйскае насельніцтва Беларусі, якое не паспела эвакуявацца, было знішчана. Супраціўленне ў гета таксама мела месца. У 1942 годзе адбылося паўстанне ў [[Лахва|Лахве]] ([[Лахвенскае гета|гета ў Лахве]]), адно з першых яўрэйскіх паўстанняў у перыяд вайны. У лясах паспяхова дзейнічалі яўрэйскія партызанскія фарміраванні, такія як [[Партызанскі атрад Бельскіх|атрад братоў Бельскіх]]. === Карныя аперацыі і публічныя пакаранні смерцю === [[Выява:Хатынь. 2014 04.jpg|thumb|Мемарыял ахвярам [[Хатынь|Хатынскай трагедыі]]]] [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-43, Minsk, Widerstandskämpfer vor Hinrichtung.jpg|thumb|[[Марыя Барысаўна Брускіна|Маша Брускіна]] і яе таварышы-падпольшчыкі перад публічным пакараннем смерцю ў [[Мінск]]у, 26 кастрычніка 1941 года|злева]][[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1976-127-15A, Minsk, erhängte Widerstandskämpfer.jpg|thumb|Павешаны ўдзельнік беларускага супраціўлення, Мінск, 1942—1943 гады|злева]] У мэтах барацьбы з антыгерманскім супраціўленнем нямецкімі акупацыйнымі ўладамі шырока выкарыстоўваліся [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карныя экспедыцыі]] (антыпартызанскія аперацыі), якія фактычна з'яўляліся акцыямі супраць мірнага насельніцтва пад прыкрыццём ваенных дзеянняў. Знішчаліся цэлыя раёны, якія ператвараліся ў «зоны пустыняў». За час акупацыі БССР было праведзена звыш 140 буйных карных экспедыцый. Першая з іх — [[Аперацыя «Прыпяцкія балоты»|«Прыпяцкія балоты»]] — адбылася ў ліпені — жніўні 1941 года на тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Мінская вобласць|Мінскай]], [[Пінская вобласць|Пінскай]] і [[Палеская вобласць|Палескай]] абласцей, падчас якой было расстраляна 13 788 чалавек{{sfn|Каваленя|2004|с=100}}. Найбольш буйнымі і крывавымі аперацыямі з'яўляліся [[Карная аперацыя «Арол»|«Арол»]], [[Карная аперацыя «Dreieck»|«Трыкутнік»]], [[Карная аперацыя «Чароўная флейта»|«Чароўная флейта»]], [[Карная аперацыя «Котбус»|«Котбус»]] і [[Карная аперацыя «Herman»|«Герман»]]. Падчас аперацыі «Герман» у ліпені — жніўні 1943 года ў Валожынскім, Івянецкім, Любчанскім, Навагрудскім і Юрацішкаўскім раёнах было забіта 4280 чалавек, узята ў палон 20 944 чалавекі (з іх 4180 дзяцей), а таксама рэквізавана велізарная колькасць сельскагаспадарчай жывёлы і маёмасці{{sfn|Каваленя|2004|с=101}}. За ўвесь час акупацыі больш за 600 вёсак, такіх як [[Хатынь]], былі знішчаны разам з усім насельніцтвам. Для застрашвання мірных жыхароў і барацьбы з падполлем практыкаваліся публічныя пакаранні смерцю. У Мінску 26 кастрычніка 1941 года былі публічна павешаны члены савецкага падполля, у тым ліку [[Марыя Барысаўна Брускіна|Маша Брускіна]], Алена Астроўская, Надзея Янушкевіч, Вольга Шчарбацэвіч і яе сын Валодзя Шчарбацэвіч, а таксама Кірыл Трус. Гэтая акцыя стала адной з самых вядомых фатаграфічна задакументаваных публічных экзекуцый на акупаванай тэрыторыі. == Рэлігійная палітыка == За час нямецкай акупацыі Беларусі вернікі адчынілі каля 700 [[Храм|храмаў]], зачыненых савецкімі ўладамі. [[Праваслаўная царква на Беларусі|Праваслаўным прыходам]] вярнулі святыні з музеяў рэлігіі, у тым ліку [[Мошчы|мошчы]] [[Еўфрасіння Полацкая|Еўфрасінні Полацкай]] і [[Соф’я Слуцкая|Соф'і Слуцкай]]. Сярод іншых, насельнік [[Жыровіцкі Свята-Успенскі манастыр|Жыровіцкага манастыра]] архімандрыт [[Серафім (Шахмуць)]] разам са святаром Рыгорам Кударэнкам адчыніў багата храмаў на ўсходзе Беларусі. Разам з тым, нямецкія карнікі нішчылі храмы разам з хрысціянамі. Гэтак немцы спалілі царкву ў [[Хваросна (Пінскі раён)|Хваросне]] ([[Лагішынскі раён]], [[Пінская вобласць]]) разам з 300 прыхаджанамі і святаром Янам Лойкам<ref>{{артыкул |аўтар=Мядзведзева В. |загаловак=Блаславенне на подзвіг |выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]] |тып=газета |год=2014 |дата=3 ліпеня |нумар=123 (27733) |старонкі=7 |issn=1990-763X}}</ref>. == Штодзённае жыццё і сацыяльна-эканамічнае становішча == [[Выява:Praca niameccyna.jpg|thumb|left|Улётка часоў нямецкай акупацыі Беларусі]] [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-2004-230, Mogilew, einheimische Miliz.jpg|thumb|[[Беларуская дапаможная паліцыя]] ў Магілёве, сакавік 1943 года]] === Працоўная павіннасць і ўмовы працы === Усе эканамічныя і [[Прыродныя рэсурсы|прыродныя рэсурсы]] захопленых раёнаў былі абвешчаныя нямецкай уласнасцю. Акупацыйныя ўлады ўвялі абавязковую [[Працоўная павіннасць|працоўную павіннасць]]. На прадпрыемствах і чыгунцы масава выкарыстоўвалася праца мясцовага насельніцтва, у тым ліку дзяцей і падлеткаў да 16 гадоў. Згодна з трафейнымі нямецкімі дакументамі, на пачатак 1943 года на Галоўнай чыгуначнай дырэкцыі «Мінск» працавала звыш 64 тысяч мясцовых жыхароў (з іх каля 25 % складалі жанчыны) і амаль 21 тысяча немцаў. Мясцовыя працаўнікі займалі ў асноўным пасады некваліфікаваных рабочых, выконвалі фізічна цяжкую працу па рамонце шляхоў{{sfn|Цымбал|2019|с=18}}. Аплата працы была мізэрнай. Па тарыфнай сетцы чыгуначнікаў дзённая стаўка складала ад 0,96 да 2 рэйхсмарак. Пры гэтым на чорным рынку булка хлеба каштавала ад 4 да 12 рэйхсмарак. Гэта прымушала работнікаў займацца гандлем і абменам наўпрост у працоўны час, мяняючы рэчы на харчаванне{{sfn|Цымбал|2019|с=20}}. Да працы на асабліва цяжкіх аб'ектах (каменяломні, шахты і будоўлі) прыцягваліся савецкія ваеннапалонныя і яўрэі, якія амаль не атрымлівалі заробку і абкладаліся пастаяннымі забаронамі{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. Нямецкай адміністрацыяй шырока ўжывалася {{нп5|Дэпартацыя грамадзян СССР на працу ў Германію|дэпартацыя насельніцтва на прымусовыя працы|ru|Угон граждан СССР на работу в Германию}} ў [[Германія|Германію]], [[Аўстрыя|Аўстрыю]], [[Рэжым Вішы|Францыю]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|Чэхію]]. Такіх работнікаў называлі [[Остарбайтар|остарбайтарамі]]. З Беларусі было вывезена каля 380—400 тысяч чалавек, і шмат з іх загінула на працах{{sfn|Каваленя|2004|с=102}}. === Сельская гаспадарка і харчаванне === Палітыка акупантаў у аграрнай сферы грунтавалася на «плане Бакэ» (распрацаваным дзяржаўным сакратаром міністэрства харчавання і сельскай гаспадаркі [[Герберт Бакэ|Г. Бакэ]]), які прадугледжваў забеспячэнне [[Вермахт|вермахта]] харчаваннем выключна за кошт захопленых усходніх тэрыторый. Згодна з сакрэтнымі нямецкімі планамі, на тэрыторыі БССР ад голаду павінны былі памерці 100 % гарадскога насельніцтва (каля 2 мільёнаў чалавек) і палова сельскага насельніцтва (4,3 мільёна чалавек){{sfn|Новікаў|2023|с=69}}. Аб сутнасці эканамічнай палітыкі ва Усходняй Еўропе сведчылі патрабаванні [[Рэйхсмаршал|рэйхсмаршала]] [[Герман Вільгельм Герынг|Г. Герынга]] да рэйхскамісараў у жніўні 1942 года{{sfn|Каваленя|2004|с=102}}: {{цытата|Вы накіраваны туды для таго, каб працаваць на дабрабыт нашага народа, а для гэтага неабходна забіраць усё магчымае. Пры гэтым мне абсалютна ўсё роўна, калі вы мне скажаце, што людзі акупаваных абласцей паміраюць з голаду. Хай паміраюць, абы толькі былі жывыя немцы. Я зраблю ўсё — я прымушу выканаць пастаўкі, якія на вас ускладаю, і калі вы гэтага не зможаце зрабіць, тады я пастаўлю на ногі органы, якія пры любых абставінах вытрасуць гэтыя пастаўкі.}} Насельніцтва Беларусі павінна было плаціць непасільныя натуральныя плацяжы: 3—4 цэнтнеры [[Збожжа|збожжа]] з гектара, 350 літраў [[Малако|малака]] з каровы, 100 кг [[Свініна|свініны]] з двара, 35 [[Яйка|яек]] ад курыцы і ў сярэднім па 100 рублёў на чалавека{{sfn|Каваленя|2004|с=103}}. Пасля выканання ўсіх нормаў на аднаго чалавека заставалася толькі 100 кілаграмаў збожжа на год. Становішча ў вёсцы было крыху лягчэйшым, чым у горадзе, бо сяляне мелі магчымасць весці гаспадарку. На захадзе Беларусі сяляне пры маўклівай згодзе акупантаў распусцілі калгасы і перайшлі да аднаасобнай гаспадаркі. На ўсходзе, наадварот, нямецкія ўлады захавалі калгасную сістэму дзеля зручнасці збору падаткаў, што выклікала расчараванне мясцовых жыхароў, якія спадзяваліся на ліквідацыю савецкага ладу{{sfn|Лобач|2020|с=93}}. Калі ў 1942—1943 гадах аб'ёмы нарыхтовак знізіліся, акупанты перайшлі да адкрытага рабавання. За гады вайны ў насельніцтва Беларусі было канфіскавана каля 5,6 мільёна галоў хатняй жывёлы і звыш 5 мільёнаў тон сельскагаспадарчай прадукцыі{{sfn|Новікаў|2023|с=72—73}}. === Сацыяльныя аспекты і становішча неабароненых пластоў насельніцтва === Ва ўмовах германскай акупацыі жыццё большасці грамадзян, пазбаўленых маёмасці, працы і ранейшых сацыяльных гарантый, набыло характар выжывання. Матэрыяльнае становішча і жыццёвы ўзровень, невысокія і перад вайной, рэзка знізіліся. Асабліва цяжкай была сітуацыя ў гарадах, дзе нават працоўнае насельніцтва існавала ў паўгалодным стане. Працаваць на прадпрыемствах даводзілася па 14—16 гадзін у суткі, пры гэтым заробкі ў чатыры-шэсць разоў саступалі аплаце працы ў Германіі. Напрыклад, у [[Мінск]]у дзённага заробку хапала толькі на кілаграм бульбы{{sfn|Здановіч|2019|с=14—15}}. У гарадах уводзілася картачная сістэма на хлеб і іншыя прадукты, якая мела ў тым ліку фіскальны характар для выяўлення асоб, што ўхіляліся ад працоўнай павіннасці. Так, у [[Брэст|Брэсце]] з 1 верасня 1941 года нормы забеспячэння залежалі ад катэгорыі: у найлепшым становішчы былі занятыя на цяжкіх работах і працуючыя ў інтарэсах Германіі, горш за ўсіх забяспечваліся непрацуючыя і дзеці да 14 гадоў{{sfn|Зданович|2022|с=69—70}}. У выключна складанай сітуацыі апынуліся малазабяспечаныя грамадзяне — пенсіянеры і інваліды, чые мізэрныя пенсіі і дапамогі асуджалі іх на галодную смерць. З-за татальнага дэфіцыту харчавання і прамысловых тавараў набыць вопратку ці абутак у дзяржаўных крамах было немагчыма, а цэны на чорным рынку заставаліся абсалютна недаступнымі для большасці. Органы мясцовага кіравання (гарадскія і раённыя ўправы) спрабавалі наладзіць сістэму дапамогі, але сродкаў катастрафічна не хапала. У [[Магілёў|Магілёве]] восенню 1941 года было зарэгістравана звыш 1,5 тысячы пенсіянераў і інвалідаў. Ім прызначаліся часовыя пенсіі ў памеры ад 25 да 100 рублёў, і толькі адзінкі маглі разлічваць на суму да 200 рублёў. У [[Віцебск]]у максімальная пенсія не перавышала 208 рублёў, у той час як пераважная большасць атрымлівала 30—40 рублёў. Гэтыя сумы выглядалі смехатворна, бо не давалі магчымасці аплачваць нават камунальныя плацяжы і купляць прадукты{{sfn|Гребень|2013|с=24}}. Рэаліямі штодзённасці для нетрудояздольных сталі голад, жабрацтва і высокая смяротнасць. Многія памерлыя не мелі сваякоў або сродкаў на пахаванне. Аддзел сацыяльнага забеспячэння Віцебскай гарадской управы рэгулярна прасіў выдзеліць хаця б мануфактуру для пахавання, бо памерлых хавалі нават без трунаў. У дакументах фіксуецца вялікая колькасць неапазнаных трупаў і кінутых немаўлят, знойдзеных на вуліцах гарадоў. Падобная сітуацыя са смяротнасцю бежанцаў і дзяцей назіралася і ў [[Лунінец|Лунінцы]]{{sfn|Гребень|2013|с=26}}. Нямецкая адміністрацыя пераклала клопат пра бежанцаў на мясцовыя ўправы, якія часта змяшчалі іх у дамах інвалідаў, дзе не было ніякіх умоў для існавання. З першых дзён акупацыі востра паўстала праблема дзяцей-сірот. У дзіцячых дамах панавалі голад, холад і антысанітарыя. Акт абследавання дзіцячага дома № 3 у [[Бабруйск]]у (верасень 1941 года) сведчыў, што выхаванцы спалі ў вопратцы і шапках, пад ложкамі ляжалі склады бруднага абутку, а ўбіральня знаходзілася прама на двары каля спальні. У [[Асіповічы|Асіповічах]] вясной 1944 года ў дзіцячым доме практычна адсутнічаў абутак і бялізна, а дзеці жабравалі на вуліцах. З-за недахопу ежы ў [[Браслаў|Браславе]] летам 1943 года адзіным прадуктам у рацыёне дзяцей заставалася бульба. Жудасныя ўмовы вымушалі выхаванцаў уцякаць з прытулкаў і наймацца ў пастухі да сялян. Органы ўлады імкнуліся перакласці выдаткі на грамадзянскае насельніцтва: напрыклад, Полацкая ўправа прасіла мясцовых жыхароў ахвяраваць дзіцячаму дому яйкі на Вялікдзень або старое рыззё{{sfn|Гребень|2013|с=24—25}}. Цяжкая праца бацькоў і барацьба за выжыванне прыводзілі да таго, што многія дзеці заставаліся без нагляду, што выклікала рост дзіцячай бездагляднасці і злачыннасці. Акупацыйныя ўлады бачылі ў гэтым пагрозу. У [[Баранавічы|Баранавічах]] у лютым 1943 года дзецям да 16 гадоў забаранілі наведваць кінатэатры, а Камітэт Беларускай самадапамогі арганізоўваў аблавы на дзяцей, якія жабравалі на вуліцах, каб сілком вяртаць іх бацькам або накіроўваць у прытулкі. Настаўнікі і бацькі абавязваліся строга кантраляваць дзяцей, а тых, хто меў «асацыяльныя схільнасці», пагражалі адпраўляць у дзіцячыя працоўныя лагеры. Таксама значную праблему ўяўлялі кінутыя боепрыпасы, гульні з якімі часта заканчваліся для дзяцей трагічна{{sfn|Гребень|2013|с=25—26}}. == Узаемаадносіны насельніцтва і партызан == [[Выява:Bundesarchiv Bild 121-1847, Russland-Mitte, Kampfgruppe Schimana.jpg|thumb|Баявая група Вальтэра Шымана падчас антыпартызанскай аперацыі, лета 1943 года]] Жорсткія меры акупацыйных улад, непасільныя падаткі і тэрор спрыялі хуткаму ўздыму вызваленчага руху. З першых дзён вайны пачаў фарміравацца магутны [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскі рух]]. Хаваючыся ў лясах і балотах, партызаны наносілі цяжкія страты нямецкім камунікацыям: узрывалі масты, разбуралі чыгуначныя шляхі, нападалі на склады і транспартныя калоны. Адной з самых паспяховых дыверсій стала [[Асіповіцкая дыверсія|акцыя ў Асіповічах]] 30 ліпеня 1943 года, калі былі знішчаны чатыры нямецкія эшалоны з боепрыпасамі і танкамі «[[Тыгр]]». Узаемаадносіны мірнага насельніцтва і партызан былі складанымі. З аднаго боку, рух Супраціўлення абапіраўся на масавую падтрымку вёскі, людзі сыходзілі ў лясы, каб выратавацца ад дэпартацый і расстрэлаў. З другога боку, мірныя жыхары аказваліся паміж двух агнёў. За дапамогу партызанам або проста за падазрэнне ў лаяльнасці да іх немцы праводзілі жорсткія карныя аперацыі. У сваю чаргу, некаторыя партызанскія атрады, адчуваючы недахоп харчавання, праводзілі жорсткія рэквізіцыі маёмасці ў сялян, што прыводзіла да лакальных канфліктаў{{sfn|Здановіч|2019|с=18}}. Даследаванні лагістыкі масавага гвалту паказваюць, што савецкія партызанскія атакі супраць нямецкага ваеннага персаналу часцей правакавалі карныя акцыі супраць грамадзянскага насельніцтва, у той час як дыверсіі на чыгунцы мелі адваротны эфект. Там, дзе партызаны засяроджваліся на парушэнні нямецкіх ліній забеспячэння, акупацыйныя сілы праводзілі менш рэпрэсій і знішчалі менш вёсак<ref name="Zhukov2016">{{cite book |last=Zhukov |first=Yuri M. |title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Preventions |chapter=On the Logistics of Violence |publisher=Oxford University Press |date=2016 |isbn=978-0-19-937829-6 |pages=399–424|lang=en}}</ref>. Тым не менш, менавіта шырокая падтрымка з боку насельніцтва дазволіла паспяхова арганізаваць партызанскую барацьбу ў Беларусі. == Пасляваеннае ўзброенае супраціўленне == У канцы 1944 года, ужо пасля вызвалення Беларусі Чырвонай Арміяй, каля трыццаці беларусаў, якія прайшлі падрыхтоўку ў нямецкіх разведвальных школах, былі дэсантаваны за лінію савецкага фронту з мэтай дэзарганізацыі тылу. Гэтая група, вядомая як «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорны кот]]» пад кіраўніцтвам [[Міхал Вітушка|Міхала Вітушкі]], мела пэўны першапачатковы поспех з-за бязладдзя ў савецкім тыле. Іншыя антысавецкія беларускія фарміраванні хаваліся ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. На тэрыторыі рэспублікі разгарэлася партызанская вайна, якая працягвалася да пачатку 1950-х гадоў, пакуль савецкія органы дзяржаўнай бяспекі канчаткова не нейтралізавалі гэтыя групы. == Людскія, матэрыяльныя і культурныя страты == [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1970-043-52, Russland, bei Minsk, tote Zivilisten.jpg|thumb|Масавае забойства беларускіх мірных жыхароў каля Мінска, 1943 год]] Паводле падлікаў нямецкіх даследчыкаў, на тэрыторыі Беларусі (у межах чэрвеня 1941 года) пражывалі 10,6 мільёна чалавек. З іх 7,88 мільёна (74,3 %) складалі беларусы, 935 тысяч (8,8 %) — яўрэі, 925 тысяч (8,7 %) — палякі, 590 тысяч (5,6 %) — рускія, 162,5 тысячы (1,5 %) — украінцы, 90 тысяч (0,9 %) — літоўцы, 6,5 тысячы (0,06 %) — немцы<ref>Крывашэй, Д. А. Нацыянальныя супольнасці Беларусі ў перыяд германскай акупацыі: (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.) / Д. А. Крывашэй; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Беларуская навука, 2009. — 196, [2] c. — С. 6. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 510. — Воп. 1. — Спр. 108. — Арк. 45 — 46.</ref>. Тры гады акупацыі Беларусі (1941—1944), падвойнае праходжанне германа-савецкага фронту, карныя аперацыі і масавы тэрор мелі катастрафічныя наступствы: загінула, па розных ацэнках, ад 2 да 3 мільёнаў чалавек. Сярод іх каля 500—800 тысяч яўрэяў<ref>Smilowitsjy, L. Die Partizipation der Juden am Leben der Belorussischen Sozialistischen Sowjetrepublik (BSSR) im ersten Nachkriegsjahrzehnt, 1944—1954 // «Existiert das Ghetto noch?»: Weißrussland: jüdisches Überleben gegen nationalsozialistische Herrschaft / hrsg. von der Projektgruppe Belarus im Jugendclub Courage Köln e. V. — Berlin [etc.]: Assoziation A, 2003. — 319 s. — S. 277.</ref>, каля 3 мільёнаў чалавек сталі бяздомнымі<ref>Gerlach, Ch. Kalkulierte Morde: die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland, 1941―1944 / Christian Gerlach. — Hamburg: Hamburger Ed., 1999. — 1232 s. — S. 11. — ISBN 3-930908-54-9.</ref>. Напрыканцы вайны Беларусь страціла значную частку свайго насельніцтва, стаўшы адной з самых пацярпелых краін Еўропы. Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што падчас вайны загінуў кожны трэці жыхар Беларусі<ref name="Beorn2014">{{cite book |last=Beorn |first=Waitman Wade |title=Marching into Darkness: The Wehrmacht and the Holocaust in Belarus |publisher=Harvard University Press |date=2014 |isbn=978-0-674-72660-4 |pages=28–29|lang=en}}</ref><ref name="Snyder2010">{{cite book |last=Snyder |first=Timothy |title=Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin |publisher=Basic Books |date=2010 |isbn=978-0-465-00239-9 |location=New York |pages=251|lang=en}}</ref>. У савецкія часы афіцыйна лічылася, што колькасць ахвяр складала 2 мільёны 200 тысяч чалавек<ref>Кравченко, И. Немецко-фашистский оккупационный режим в Белоруссии // Немецко-фашистский оккупационный режим. (1941—1944 гг.): [Сборник статей] / Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС, Отделение истории Великой Отечественной войны; Под общ. ред. проф. Е. А. Болтина. — М.: Политиздат, 1965. — 388 с. — С. 63.</ref>. Упершыню яна стала вядомай у 1944 годзе ў выніку абагульнення звестак Надзвычайнай камісіі па расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх акупантаў. {| class="wikitable sortable" !№ !Вобласці !Знішчана ўсяго грамадзянскага насельніцтва !Забіта ваеннапалонных !Вывезена ў Германію |- |1 |[[Бабруйская вобласць|Бабруйская]] |82 194 |54 013 |15 275 |- |2 |[[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] |181 179 |88 407 |33 773 |- |3 |[[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] |159 526 |38 858 |30 008 |- |4 |[[Віцебская вобласць|Віцебская]] |151 421 |92 891 |68 434 |- |5 |[[Гомельская вобласць|Гомельская]] |53 630 |114 476 |16 745 |- |6 |[[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] |111 208 |41 330 |53 965 |- |7 |[[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] |71 602 |59 134 |21 436 |- |8 |[[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] |42 373 |34 652 |8 828 |- |9 |[[Мінская вобласць|Мінская]] |317 515 |101 590 |29 815 |- |10 |[[Палеская вобласць|Палеская]] |37 981 |3 120 |23 047 |- |11 |[[Пінская вобласць|Пінская]] |95 385 |24 613 |30 861 |- |12 |[[Полацкая вобласць|Полацкая]] |105 211 |157 007 |52 599 |- | |'''Усяго''' |'''1 409 225''' |'''810 091''' |'''384 786'''<ref>У даведцы памылкова 377 776</ref> |} Калі да колькасці мірных жыхароў практычна няма пытанняў, то да колькасці ваеннапалонных ёсць, бо не ўсе яны да вайны жылі на тэрыторыі БССР. На мяжы [[XX стагоддзе|XX]]—[[XXI стагоддзе|XXI]] стагоддзяў гэтыя лічбы пераглядаліся як беларускімі, гэтак і замежнымі навукоўцамі. Даследчык [[Аляксей Міхайлавіч Літвін|А. Літвін]] сцвярджае, што Беларусь падчас акупацыі страціла ад 1,95 да 2 мільёнаў чалавек. Гэтая лічба ўлічвае беларусаў, што загінулі на тэрыторыі Беларусі, на фронце і падчас прымусовых прац у Германіі<ref>Литвин, А. К вопросу о количестве людских потерь Беларуси в годы Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.) // Беларусь у XX стагоддзi: [Зб. навук. прац.] / Навук. рэд. В. П. Андреев. Вып. 1. — Мн.—Томск: Водолей, 2002. — 191 с. — С. 136—137. — ISBN 5-8299-0028-9.</ref>. Расійскі гісторык П. Палян, цытуючы заключны даклад Надзвычайнай камісіі, паказвае, што 1 360 034 чалавекі былі залічаны ў рубрыку «забітыя, закатаваныя мірныя жыхары», што складае 22,4 % ад усяго насельніцтва Беларусі на той час<ref>Полян, П. Жертвы двух диктатур: Жизнь, труд, унижение и смерть советских военнопленных и остарбайтеров на чужбине и на родине / Павел Полян. — М.: Росспэн, 2002. — 894, [1] с., [40] л. ил. — С. 11, 737. — ISBN 5-8243-0130-1.</ref>. Усяго было знішчана больш за 9200 вёсак і паселішчаў, разбурана каля 1 200 000 дамоў. Найбуйнейшыя гарады, такія як Мінск і Віцебск, страцілі больш за 80 % свайго жыллёвага фонду і інфраструктуры. За ўпартую абарону і гераізм падчас акупацыі пасля вайны Мінск атрымаў званне [[Гарады-героі|горада-героя]], а Брэсцкая крэпасць стала [[Брэсцкая крэпасць-герой|крэпасцю-героем]]. === Разрабаванне і знішчэнне культурнай спадчыны === {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны}} Падчас акупацыі Беларусь панесла катастрафічныя страты ў сферы культуры. З-за імклівага наступлення нямецкіх войскаў летам 1941 года эвакуацыя музейных і архіўных фондаў фактычна была сарвана: у савецкі тыл удалося вывезці толькі каля 1&nbsp;% Дзяржаўнага архіўнага фонду (поўнасцю быў выратаваны толькі [[Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б]]){{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Многія каштоўнасці загінулі ў першыя дні вайны ў выніку бамбардзіровак, як гэта адбылося з будынкам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога гістарычнага музея]]. Тады ж з браніраванага пакоя-сейфа бясследна знік нацыянальны сімвал — [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Мэтанакіраваным разрабаваннем культурнага набытку займаліся спецыяльныя нацысцкія структуры, у першую чаргу [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]]. На тэрыторыі Беларусі дзейнічалі рабочыя групы штаба, якія праводзілі жорсткі ўлік, сартаванне і канфіскацыю маёмасці [[Бібліятэка|бібліятэк]], [[Архіў|архіваў]] і [[Музей|музеяў]]{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}. З [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]] у Мінску асабіста па загадзе Генрыха Гімлера былі вывезены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] дзясяткі шэдэўраў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, а таксама 48 унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Агулам галерэя страціла каля 2 тысяч карцін, 1,5 тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. З Віцебскага, Гомельскага, Пінскага і іншых музеяў былі вывезены нумізматычныя калекцыі, старажытныя рукапісы, зброя і прадметы мастацтва{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—11}}. Кніжны фонд і архівы таксама падвергліся маштабнаму знішчэнню. Бальшавіцкая літаратура адпраўлялася на макулатуру, а яўрэйская масава вывозілася ў [[Франкфурт-на-Майне]]. Некаторыя бібліятэкі (напрыклад, у [[Маладзечна|Маладзечне]] і [[Ліда|Лідзе]]) былі знішчаны зімой 1941—1942 гадоў для ацяплення памяшканняў. Увогуле было знішчана або вывезена каля 20&nbsp;% даваеннага кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=4—6}}. Вывазу падвергліся і каштоўныя дакументы, уключаючы архіў [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Частка вывезеных каштоўнасцей пасля вайны была знойдзена амерыканскімі войскамі ў баварскім замку [[Замак Хёхштэт|Хёхштэт]] і ў 1947 годзе вернута ў Мінск. Аднак значная частка спадчыны назаўжды засталася за мяжой або асела ў цэнтральных музеях [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]], а ў 1950 годзе савецкія ўлады бязвыплатна перадалі [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжа{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=14—15, 37}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Каваленя А. А., Сташкевіч М. С., Паноў С. В. |загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа : (У кантэксце Другой сусветнай вайны): Вучэб. дапам. для студэнтаў устаноў, якія забяспечваюць атрыманне выш. адукацыі |месца=Мінск |выдавецтва=Выд. цэнтр БДУ |год=2004 |старонак=279 |isbn=985-476-252-1 |ref=Каваленя}} * {{артыкул |аўтар=Цымбал А. Г. |загаловак=Працоўная штодзённасць у акупаванай Беларусі ў 1941–1944 гг. (па матэрыялах германскіх трафейных дакументаў) |выданне=Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя |год=2019 |нумар=3 |старонкі=15—25 |ref=Цымбал}} * {{артыкул |аўтар=Здановіч У. В. |загаловак=Штодзённае жыццё гарадскіх і сельскіх жыхароў Беларусі падчас нацысцкай акупацыі ў ацэнках беларускіх даследчыкаў |выданне=Веснік Брэсцкага ўніверсітэта |год=2019 |старонкі=13—19 |ref=Здановіч}} * {{артыкул |аўтар=Зданович В. В. |загаловак=История повседневности на оккупированной нацистами территории Беларуси в работах белорусских историков |выданне=Петербургский исторический журнал |год=2022 |нумар=3 |старонкі=64—79 |ref=Зданович}} * {{артыкул |аўтар=Лобач У. А. |загаловак=1941 год вачыма дзяцей і падлеткаў Віцебшчыны: антрапалагічны дыскурс ваеннай гісторыі |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А |год=2020 |нумар=9 |старонкі=88—97 |ref=Лобач}} * {{артыкул |аўтар=Гребень Е. А. |загаловак=Социальные аспекты нацистской оккупационной политики в Беларуси |выданне=Веснік БДУ. Сер. 3. |год=2013 |нумар=2 |старонкі=23—27 |ref=Гребень}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях |выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова» |год=2020 |том=31 |старонкі=27—33 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Яўгеньевіч Новікаў|Новікаў С. Я.]] |загаловак=Аб маштабах нацысцкага эканамічнага генацыду беларускага сялянства ў 1941–1944 гадах |выданне=Беларуская думка |год=2023 |нумар=11 |старонкі=68—74 |ref=Новікаў}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://jivebelarus.net/history/new-history/occupation-methods-in-belarus.html Юрый Туронак. Метады акупацыі ў Беларусі] {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)| ]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі]] c6p4sc7rsn0mrevshp1z7bnowsv5kw9 5189233 5189232 2026-08-29T10:07:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Узаемаадносіны насельніцтва і партызан */ 5189233 wikitext text/x-wiki [[Выява:Bundesarchiv Bild 183-1991-0206-506, Weißrussland, Minsk.jpg|thumb|Беларуская моладзь праходзіць міма старшыні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]], накіроўваючыся на навучанне ў Германію, Мінск, чэрвень 1944 года]] '''Няме́цкая акупа́цыя Белару́сі''' — [[Ваенная акупацыя|акупацыя]] нямецка-фашысцкімі войскамі ў [[1941]]—[[1944]] тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (у межах 1941 года). Радыкальнай [[Польская гістарыяграфія|польскай гістарыяграфіяй]] не прызнаецца як цэлы прадмет вывучэння, і падзяляецца на акупацыю Усходняй Польшчы і акупацыю БССР у межах [[1938]] года. Пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|поўнага захопу нямецкімі войскамі]] тэрыторыя БССР была падзелена на некалькі зон кіравання. На акупаванай тэрыторыі з першых дзён Вялікай Айчыннай вайны дзейнічалі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкія партызанскія фарміраванні]]. Таксама сюды была распаўсюджана дзейнасць [[Польскі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|польскіх партызанскіх сіл]], а польскія падпольныя арганізацыі існавалі і ў даваенны перыяд 1939—1941 гадоў. У шэрагу раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] дзейнічалі ўкраінскія [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]] і [[Украінская паўстанчая армія|УПА]]. Поўнае вызваленне тэрыторыі адбылося ў жніўні 1944 года ў выніку буйной савецкай наступальнай аперацыі [[Беларуская аперацыя (1944)|«Баграціён»]]. == Перадумовы і пачатак вайны == Гістарыяграфія вывучае нямецкую акупацыю ў кантэксце межаў БССР 1941 года, куды пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|вераснёўскага паходу Чырвонай Арміі]] ўвайшлі землі Заходняй Беларусі. Да пачатку нямецкага ўварвання савецкімі ўладамі з гэтых тэрыторый было дэпартавана і рэпрэсавана больш за 100 тысяч чалавек, у асноўным прадстаўнікоў польскай і яўрэйскай супольнасцей, а таксама інтэлігенцыі і заможных сялян. У чэрвені і ліпені 1941 года, падчас адступлення, [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] ажыццявіў [[Расстрэлы зняволеных НКУС і НКДБ (1941)|масавыя расстрэлы палітычных зняволеных]] у [[Чэрвень (горад)|Чэрвені]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Гродна|Гродне]], [[Вілейка|Вілейцы]] і іншых гарадах, знішчыўшы больш за тысячу чалавек. Гэтыя падзеі спрыялі росту антыкамуністычных настрояў, якія пазней выкарыстоўваліся нацысцкай прапагандай. Таксама з-за таго, што многія жыхары не паспелі атрымаць савецкае грамадзянства, яны юрыдычна заставаліся грамадзянамі Польшчы пад нямецкай акупацыяй. [[Уварванне Германіі ў СССР (1941)|Уварванне Германіі ў СССР]] 22 чэрвеня 1941 года прывяло да хуткага захопу беларускіх зямель [[Група армій «Цэнтр»|групай армій «Цэнтр»]]. Пакуль нямецкія войскі імкліва прасоўваліся на ўсход, захопліваючы цэлыя раёны, сярод большасці раённых партыйных кіраўнікоў панавала разгубленасць і нават паніка. Многія не паспелі абвясціць эвакуацыю. Так, у тэлефанаграме сакратар Кармянскага райкама КП(б)Б А.&nbsp;І.&nbsp;Рыцінкаў паведаміў, што 8 камуністаў і 11 старшынь сельсаветаў перайшлі на бок ворага. У дакладной запісцы сакратара Рагачоўскага райкама КП(б)Б значылася, што 20 камуністаў-кіраўнікоў змаладушнічалі і самастойна пакінулі раён<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (далей — НАРБ). Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 64. — Арк. 2 — 3.</ref>. Старшыня Лідскага выканкама Ф.&nbsp;І.&nbsp;Зайцаў у дакладной запісцы адзначыў, што пасля трохразовай спробы дабіцца ад абласнога кіраўніцтва ў Баранавічах адказу на пытанне аб эвакуацыі, пачуў параду рабіць так, як падказвае мэтазгоднасць. Ён падкрэсліў, што працаўнікі раёна і Баранавіцкай вобласці адчувалі разгубленасць з прычыны бездапаможнасці і няведання таго, што трэба рабіць<ref>НАРБ. Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 201. — Арк. 58 — 60.</ref>. Да канца жніўня 1941 года ўся сучасная тэрыторыя краіны апынулася пад кантролем захопнікаў. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел і апарат кіравання == Акупанты падзялілі тэрыторыю Беларусі на пяць частак. Найбуйнейшай адміністрацыйнай адзінкай стала [[Генеральная акруга Беларусь]] (якая ўваходзіла ў [[Рэйхскамісарыят Остланд]]), у якую ўвайшлі 68 з 192 сельскіх і 9 гарадскіх раёнаў даваеннай БССР з насельніцтвам каля 3,1 мільёна чалавек. Яна была падзелена на 10 акруг ([[Гебіт|гебітаў]]): [[Баранавіцкі гебіт|Баранавіцкую]], [[Барысаўскі гебіт|Барысаўскую]], [[Вілейскі гебіт|Вілейскую]], [[Ганцавіцкі гебіт|Ганцавіцкую]], [[Глыбоцкі гебіт|Глыбоцкую]], [[Лідскі гебіт|Лідскую]], [[Мінскі гебіт|Мінскую]], [[Навагрудскі гебіт|Навагрудскую]], [[Слонімскі гебіт|Слонімскую]], [[Слуцкі гебіт|Слуцкую]] і [[Горад Мінск (гебіт)|горад Мінск]], які прыраўноўваўся да акругі. Усходнія тэрыторыі (Віцебская, Магілёўская, большая частка Гомельскай, усходнія раёны Мінскай і частка Палескай абласцей) увайшлі ў склад [[Тылавы раён групы армій «Цэнтр»|Тылавога раёна групы армій «Цэнтр»]]. [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]] і паўночная частка Брэсцкай вобласці былі далучаны да [[Акруга Беласток (Трэці рэйх)|акругі Беласток]] (правінцыя Усходняя Прусія). Паўднёвыя раёны Брэсцкай, Гомельскай, Пінскай і Палескай абласцей перайшлі ў падпарадкаванне [[Рэйхскамісарыят Украіна|рэйхскамісарыята «Украіна»]] і былі аб'яднаны ў [[Васілевіцкі гебіт|Васілевіцкую]], [[Ельскі гебіт|Ельскую]], [[Мазырскі гебіт|Мазырскую]] і [[Пінскі гебіт|Пінскую]] акругі. Паўночна-заходнія раёны Вілейскай вобласці і частка Баранавіцкай вобласці былі ўключаны ў [[Генеральная акруга Літва|Генеральную акругу Літва]]<ref name="arch-obzor">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка: Оккупационный режим|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. Вышэйшым органам грамадзянскага кіравання з'яўлялася Імперскае міністэрства акупаваных усходніх абласцей на чале з [[Альфрэд Розенберг|А. Розенбергам]]. Непасрэдна Генеральным камісарыятам Беларусі кіраваў [[Вільгельм Кубэ|В. Кубэ]], а пасля яго забойства ў верасні 1943 года — [[Курт фон Готберг|К. фон Готберг]]. Дапаможным органам пры генеральным камісары з'яўлялася «Небен-бюро» (паралельнае бюро), якое фактычна выконвала функцыі Мінскай акруговай управы. У якасці кансультатыўных органаў калабарацыі дзейнічалі [[Беларуская рада даверу]] і [[Беларуская цэнтральная рада]]<ref name="arch-obzor" /><ref name="arch-org">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/organy-upravleniya-uchrezhdeniya-i-formirovaniya-osushhestvlyavshie-okkupaczionnyj-rezhim-na-territorii-belarusi|title=Органы управления, учреждения и формирования, осуществлявшие оккупационный режим на территории Беларуси|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. На мясцовым узроўні кіраванне ажыццяўлялася праз камісарыяты (галоўныя, акруговыя, гарадскія) і ваенна-палявыя камендатуры (фельд- і ортскамендатуры). Органамі мясцовага самакіравання выступалі ўправы (гарадскія, раённыя, валасныя), на чале якіх стаялі бургамістры ці старшыні. Ніжэйшым звяном былі сельскія абшчыны, створаныя на базе былых калгасаў, дзе прызначаліся старасты<ref name="arch-org" />. Ваенна-паліцэйскі апарат быў прадстаўлены ахоўнымі дывізіямі вермахта, войскамі [[СС]], [[Паліцыя бяспекі|паліцыяй бяспекі]] і [[Служба бяспекі рэйхсфюрэра СС|СД]], [[Ахоўная паліцыя|ахоўнай паліцыяй]] і [[Паліцыя парадку|паліцыяй парадку]]. Асаблівую ролю ў зоне армейскага тылу выконвала [[Тайная палявая паліцыя]] (ГФП), якая складалася з супрацоўнікаў [[гестапа]] і выконвала функцыі контрразведкі і тэрору. Ваеннай разведкай займаліся падраздзяленні [[Абвер|абвера]]. Для аховы парадку і дапамогі акупантам з ліку мясцовага насельніцтва летам 1941 года пачала стварацца [[дапаможная паліцыя]] (Служба парадку — ОД), якая фармавалася з разліку адзін паліцай на 100 сельскіх ці 300 гарадскіх жыхароў<ref name="arch-org" />. У 1942 годзе нямецкія ўлады дазволілі фарміраванне на тэрыторыі Беларусі дадатковых ваенна-паліцэйскіх сіл, у тым ліку [[Беларускі корпус самааховы|Беларускага корпуса самааховы]]. == Нацыянальная палітыка і генацыд == [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1982-077-11, Russland, Minsk, gefangene sowjetische Soldaten.jpg|thumb|Калона савецкіх ваеннапалонных, захопленых каля Мінска]] На захопленай [[Трэці рэйх|Трэцім Рэйхам]] тэрыторыі БССР пад акупацыяй апынулася каля 8 мільёнаў чалавек, а таксама 900 тысяч савецкіх ваеннапалонных{{sfn|Каваленя|2004|с=96}}. Нямецкай адміністрацыяй праводзілася палітыка [[Генацыд|генацыду]], [[Рабаванне|рабавання]] і [[Гвалт|гвалту]], што адбывалася згодна з нямецкім [[Генеральны план Ост|планам «Ост»]]. Мэтамі гэтага плана з'яўлялася знішчэнне, прыгнёт або дэпартацыя пераважна славянскага насельніцтва ў рамках этнічных чыстак. Першым крокам акупантаў стала ўвядзенне абмежаванняў грамадзянскіх свабод мясцовага насельніцтва і абвяшчэнне надзвычайнага становішча. Усё насельніцтва падлягала абавязковаму ўліку і рэгістрацыі ў мясцовых адміністрацыях. Забаранялася дзейнасць усіх арганізацый, правядзенне мітынгаў і сходаў. Быў уведзены прапускны рэжым і дзейнічала каменданцкая гадзіна. З першых дзён вайны праводзіліся масавыя чысткі: забіваліся камуністы, камсамольцы, актывісты савецкай улады, прадстаўнікі інтэлігенцыі. З асаблівай жорсткасцю знішчалася «расава шкодная» частка насельніцтва: яўрэі, цыганы, фізічна і псіхічна хворыя. Масавае знішчэнне насельніцтва ажыццяўлялі асаблівыя аператыўныя групы — [[Айнзацгрупа|айнзацгрупы]]{{sfn|Каваленя|2004|с=97}}. На тэрыторыі Беларусі фашыстамі было створана 260 канцэнтрацыйных [[Лагер смерці|лагераў смерці]], іх філіялаў і аддзяленняў{{sfn|Каваленя|2004|с=98}}. Самым буйным з'яўляўся [[Трасцянец (лагер смерці)|Трасцянецкі лагер смерці]], у якім за гады вайны было знішчана каля 206,5 тысячы чалавек{{sfn|Каваленя|2004|с=99}}. Жорсткім здзекам падвяргаліся савецкія ваеннапалонныя. Акупацыйныя ўлады марылі іх голадам, пазбаўлялі медыцынскай дапамогі. Па ўспамінах відавочцаў, ваеннапалонных, якіх гналі калонамі, расстрэльвалі на месцы нават за спробу сагнуцца і сарваць травінку ці ўзяць прапанаваную мясцовымі жыхарамі ежу{{sfn|Лобач|2020|с=96}}. === Халакост === {{Галоўны артыкул|Халакост у Беларусі}} [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-138-1083-26, Russland, Mogilew, Zwangsarbeit von Juden.jpg|thumb|Магілёўскія яўрэі, сабраныя для прымусовай працы, ліпень 1941 года|злева]][[Выява:Map used to illustrate Stahlecker's report to Heydrich on January 31, 1942.jpg|thumb|250px|Нямецкая карта-справаздача [[Айнзацгрупы паліцыі бяспекі і СД|айнзацгрупы А]]]] У гарадах арганізоўваліся спецыяльныя зоны пражывання яўрэяў — [[гета]]. Усяго ў Беларусі было створана больш за 200 гета (па некаторых звестках — 299 у 277 населеных пунктах). Найбольш буйныя знаходзіліся ў [[Мінскае гета|Мінску]], [[Гродзенскае гета|Гродне]], [[Бабруйскае гета|Бабруйску]], [[Баранавіцкае гета|Баранавічах]], [[Брэсцкае гета|Брэсце]], [[Пінскае гета|Пінску]], [[Слонімскае гета|Слоніме]] і [[Гомельскае гета|Гомелі]]. Яўрэі падвяргаліся сістэматычнаму мэтанакіраванаму знішчэнню ў рамках палітыкі «[[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|канчатковага рашэння яўрэйскага пытання]]»{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. Амаль усё шматлікае яўрэйскае насельніцтва Беларусі, якое не паспела эвакуявацца, было знішчана. Супраціўленне ў гета таксама мела месца. У 1942 годзе адбылося паўстанне ў [[Лахва|Лахве]] ([[Лахвенскае гета|гета ў Лахве]]), адно з першых яўрэйскіх паўстанняў у перыяд вайны. У лясах паспяхова дзейнічалі яўрэйскія партызанскія фарміраванні, такія як [[Партызанскі атрад Бельскіх|атрад братоў Бельскіх]]. === Карныя аперацыі і публічныя пакаранні смерцю === [[Выява:Хатынь. 2014 04.jpg|thumb|Мемарыял ахвярам [[Хатынь|Хатынскай трагедыі]]]] [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-43, Minsk, Widerstandskämpfer vor Hinrichtung.jpg|thumb|[[Марыя Барысаўна Брускіна|Маша Брускіна]] і яе таварышы-падпольшчыкі перад публічным пакараннем смерцю ў [[Мінск]]у, 26 кастрычніка 1941 года|злева]][[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1976-127-15A, Minsk, erhängte Widerstandskämpfer.jpg|thumb|Павешаны ўдзельнік беларускага супраціўлення, Мінск, 1942—1943 гады|злева]] У мэтах барацьбы з антыгерманскім супраціўленнем нямецкімі акупацыйнымі ўладамі шырока выкарыстоўваліся [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карныя экспедыцыі]] (антыпартызанскія аперацыі), якія фактычна з'яўляліся акцыямі супраць мірнага насельніцтва пад прыкрыццём ваенных дзеянняў. Знішчаліся цэлыя раёны, якія ператвараліся ў «зоны пустыняў». За час акупацыі БССР было праведзена звыш 140 буйных карных экспедыцый. Першая з іх — [[Аперацыя «Прыпяцкія балоты»|«Прыпяцкія балоты»]] — адбылася ў ліпені — жніўні 1941 года на тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Мінская вобласць|Мінскай]], [[Пінская вобласць|Пінскай]] і [[Палеская вобласць|Палескай]] абласцей, падчас якой было расстраляна 13 788 чалавек{{sfn|Каваленя|2004|с=100}}. Найбольш буйнымі і крывавымі аперацыямі з'яўляліся [[Карная аперацыя «Арол»|«Арол»]], [[Карная аперацыя «Dreieck»|«Трыкутнік»]], [[Карная аперацыя «Чароўная флейта»|«Чароўная флейта»]], [[Карная аперацыя «Котбус»|«Котбус»]] і [[Карная аперацыя «Herman»|«Герман»]]. Падчас аперацыі «Герман» у ліпені — жніўні 1943 года ў Валожынскім, Івянецкім, Любчанскім, Навагрудскім і Юрацішкаўскім раёнах было забіта 4280 чалавек, узята ў палон 20 944 чалавекі (з іх 4180 дзяцей), а таксама рэквізавана велізарная колькасць сельскагаспадарчай жывёлы і маёмасці{{sfn|Каваленя|2004|с=101}}. За ўвесь час акупацыі больш за 600 вёсак, такіх як [[Хатынь]], былі знішчаны разам з усім насельніцтвам. Для застрашвання мірных жыхароў і барацьбы з падполлем практыкаваліся публічныя пакаранні смерцю. У Мінску 26 кастрычніка 1941 года былі публічна павешаны члены савецкага падполля, у тым ліку [[Марыя Барысаўна Брускіна|Маша Брускіна]], Алена Астроўская, Надзея Янушкевіч, Вольга Шчарбацэвіч і яе сын Валодзя Шчарбацэвіч, а таксама Кірыл Трус. Гэтая акцыя стала адной з самых вядомых фатаграфічна задакументаваных публічных экзекуцый на акупаванай тэрыторыі. == Рэлігійная палітыка == За час нямецкай акупацыі Беларусі вернікі адчынілі каля 700 [[Храм|храмаў]], зачыненых савецкімі ўладамі. [[Праваслаўная царква на Беларусі|Праваслаўным прыходам]] вярнулі святыні з музеяў рэлігіі, у тым ліку [[Мошчы|мошчы]] [[Еўфрасіння Полацкая|Еўфрасінні Полацкай]] і [[Соф’я Слуцкая|Соф'і Слуцкай]]. Сярод іншых, насельнік [[Жыровіцкі Свята-Успенскі манастыр|Жыровіцкага манастыра]] архімандрыт [[Серафім (Шахмуць)]] разам са святаром Рыгорам Кударэнкам адчыніў багата храмаў на ўсходзе Беларусі. Разам з тым, нямецкія карнікі нішчылі храмы разам з хрысціянамі. Гэтак немцы спалілі царкву ў [[Хваросна (Пінскі раён)|Хваросне]] ([[Лагішынскі раён]], [[Пінская вобласць]]) разам з 300 прыхаджанамі і святаром Янам Лойкам<ref>{{артыкул |аўтар=Мядзведзева В. |загаловак=Блаславенне на подзвіг |выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]] |тып=газета |год=2014 |дата=3 ліпеня |нумар=123 (27733) |старонкі=7 |issn=1990-763X}}</ref>. == Штодзённае жыццё і сацыяльна-эканамічнае становішча == [[Выява:Praca niameccyna.jpg|thumb|left|Улётка часоў нямецкай акупацыі Беларусі]] [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-2004-230, Mogilew, einheimische Miliz.jpg|thumb|[[Беларуская дапаможная паліцыя]] ў Магілёве, сакавік 1943 года]] === Працоўная павіннасць і ўмовы працы === Усе эканамічныя і [[Прыродныя рэсурсы|прыродныя рэсурсы]] захопленых раёнаў былі абвешчаныя нямецкай уласнасцю. Акупацыйныя ўлады ўвялі абавязковую [[Працоўная павіннасць|працоўную павіннасць]]. На прадпрыемствах і чыгунцы масава выкарыстоўвалася праца мясцовага насельніцтва, у тым ліку дзяцей і падлеткаў да 16 гадоў. Згодна з трафейнымі нямецкімі дакументамі, на пачатак 1943 года на Галоўнай чыгуначнай дырэкцыі «Мінск» працавала звыш 64 тысяч мясцовых жыхароў (з іх каля 25 % складалі жанчыны) і амаль 21 тысяча немцаў. Мясцовыя працаўнікі займалі ў асноўным пасады некваліфікаваных рабочых, выконвалі фізічна цяжкую працу па рамонце шляхоў{{sfn|Цымбал|2019|с=18}}. Аплата працы была мізэрнай. Па тарыфнай сетцы чыгуначнікаў дзённая стаўка складала ад 0,96 да 2 рэйхсмарак. Пры гэтым на чорным рынку булка хлеба каштавала ад 4 да 12 рэйхсмарак. Гэта прымушала работнікаў займацца гандлем і абменам наўпрост у працоўны час, мяняючы рэчы на харчаванне{{sfn|Цымбал|2019|с=20}}. Да працы на асабліва цяжкіх аб'ектах (каменяломні, шахты і будоўлі) прыцягваліся савецкія ваеннапалонныя і яўрэі, якія амаль не атрымлівалі заробку і абкладаліся пастаяннымі забаронамі{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. Нямецкай адміністрацыяй шырока ўжывалася {{нп5|Дэпартацыя грамадзян СССР на працу ў Германію|дэпартацыя насельніцтва на прымусовыя працы|ru|Угон граждан СССР на работу в Германию}} ў [[Германія|Германію]], [[Аўстрыя|Аўстрыю]], [[Рэжым Вішы|Францыю]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|Чэхію]]. Такіх работнікаў называлі [[Остарбайтар|остарбайтарамі]]. З Беларусі было вывезена каля 380—400 тысяч чалавек, і шмат з іх загінула на працах{{sfn|Каваленя|2004|с=102}}. === Сельская гаспадарка і харчаванне === Палітыка акупантаў у аграрнай сферы грунтавалася на «плане Бакэ» (распрацаваным дзяржаўным сакратаром міністэрства харчавання і сельскай гаспадаркі [[Герберт Бакэ|Г. Бакэ]]), які прадугледжваў забеспячэнне [[Вермахт|вермахта]] харчаваннем выключна за кошт захопленых усходніх тэрыторый. Згодна з сакрэтнымі нямецкімі планамі, на тэрыторыі БССР ад голаду павінны былі памерці 100 % гарадскога насельніцтва (каля 2 мільёнаў чалавек) і палова сельскага насельніцтва (4,3 мільёна чалавек){{sfn|Новікаў|2023|с=69}}. Аб сутнасці эканамічнай палітыкі ва Усходняй Еўропе сведчылі патрабаванні [[Рэйхсмаршал|рэйхсмаршала]] [[Герман Вільгельм Герынг|Г. Герынга]] да рэйхскамісараў у жніўні 1942 года{{sfn|Каваленя|2004|с=102}}: {{цытата|Вы накіраваны туды для таго, каб працаваць на дабрабыт нашага народа, а для гэтага неабходна забіраць усё магчымае. Пры гэтым мне абсалютна ўсё роўна, калі вы мне скажаце, што людзі акупаваных абласцей паміраюць з голаду. Хай паміраюць, абы толькі былі жывыя немцы. Я зраблю ўсё — я прымушу выканаць пастаўкі, якія на вас ускладаю, і калі вы гэтага не зможаце зрабіць, тады я пастаўлю на ногі органы, якія пры любых абставінах вытрасуць гэтыя пастаўкі.}} Насельніцтва Беларусі павінна было плаціць непасільныя натуральныя плацяжы: 3—4 цэнтнеры [[Збожжа|збожжа]] з гектара, 350 літраў [[Малако|малака]] з каровы, 100 кг [[Свініна|свініны]] з двара, 35 [[Яйка|яек]] ад курыцы і ў сярэднім па 100 рублёў на чалавека{{sfn|Каваленя|2004|с=103}}. Пасля выканання ўсіх нормаў на аднаго чалавека заставалася толькі 100 кілаграмаў збожжа на год. Становішча ў вёсцы было крыху лягчэйшым, чым у горадзе, бо сяляне мелі магчымасць весці гаспадарку. На захадзе Беларусі сяляне пры маўклівай згодзе акупантаў распусцілі калгасы і перайшлі да аднаасобнай гаспадаркі. На ўсходзе, наадварот, нямецкія ўлады захавалі калгасную сістэму дзеля зручнасці збору падаткаў, што выклікала расчараванне мясцовых жыхароў, якія спадзяваліся на ліквідацыю савецкага ладу{{sfn|Лобач|2020|с=93}}. Калі ў 1942—1943 гадах аб'ёмы нарыхтовак знізіліся, акупанты перайшлі да адкрытага рабавання. За гады вайны ў насельніцтва Беларусі было канфіскавана каля 5,6 мільёна галоў хатняй жывёлы і звыш 5 мільёнаў тон сельскагаспадарчай прадукцыі{{sfn|Новікаў|2023|с=72—73}}. === Сацыяльныя аспекты і становішча неабароненых пластоў насельніцтва === Ва ўмовах германскай акупацыі жыццё большасці грамадзян, пазбаўленых маёмасці, працы і ранейшых сацыяльных гарантый, набыло характар выжывання. Матэрыяльнае становішча і жыццёвы ўзровень, невысокія і перад вайной, рэзка знізіліся. Асабліва цяжкай была сітуацыя ў гарадах, дзе нават працоўнае насельніцтва існавала ў паўгалодным стане. Працаваць на прадпрыемствах даводзілася па 14—16 гадзін у суткі, пры гэтым заробкі ў чатыры-шэсць разоў саступалі аплаце працы ў Германіі. Напрыклад, у [[Мінск]]у дзённага заробку хапала толькі на кілаграм бульбы{{sfn|Здановіч|2019|с=14—15}}. У гарадах уводзілася картачная сістэма на хлеб і іншыя прадукты, якая мела ў тым ліку фіскальны характар для выяўлення асоб, што ўхіляліся ад працоўнай павіннасці. Так, у [[Брэст|Брэсце]] з 1 верасня 1941 года нормы забеспячэння залежалі ад катэгорыі: у найлепшым становішчы былі занятыя на цяжкіх работах і працавалі ў інтарэсах Германіі, горш за ўсіх забяспечваліся непрацуючыя і дзеці да 14 гадоў{{sfn|Зданович|2022|с=69—70}}. У выключна складанай сітуацыі апынуліся малазабяспечаныя грамадзяне — пенсіянеры і інваліды, чые мізэрныя пенсіі і дапамогі асуджалі іх на галодную смерць. З-за татальнага дэфіцыту харчавання і прамысловых тавараў набыць вопратку ці абутак у дзяржаўных крамах было немагчыма, а цэны на чорным рынку заставаліся абсалютна недаступнымі для большасці. Органы мясцовага кіравання (гарадскія і раённыя ўправы) спрабавалі наладзіць сістэму дапамогі, але сродкаў катастрафічна не хапала. У [[Магілёў|Магілёве]] восенню 1941 года было зарэгістравана звыш 1,5 тысячы пенсіянераў і інвалідаў. Ім прызначаліся часовыя пенсіі ў памеры ад 25 да 100 рублёў, і толькі адзінкі маглі разлічваць на суму да 200 рублёў. У [[Віцебск]]у максімальная пенсія не перавышала 208 рублёў, у той час як пераважная большасць атрымлівала 30—40 рублёў. Гэтыя сумы выглядалі смехатворна, бо не давалі магчымасці аплачваць нават камунальныя плацяжы і купляць прадукты{{sfn|Гребень|2013|с=24}}. Рэаліямі штодзённасці для непрацаздольных сталі голад, жабрацтва і высокая смяротнасць. Многія памерлыя не мелі сваякоў або сродкаў на пахаванне. Аддзел сацыяльнага забеспячэння Віцебскай гарадской управы рэгулярна прасіў выдзеліць хаця б мануфактуру для пахавання, бо памерлых хавалі нават без трунаў. У дакументах фіксуецца вялікая колькасць неапазнаных трупаў і кінутых немаўлят, знойдзеных на вуліцах гарадоў. Падобная сітуацыя са смяротнасцю бежанцаў і дзяцей назіралася і ў [[Лунінец|Лунінцы]]{{sfn|Гребень|2013|с=26}}. Нямецкая адміністрацыя пераклала клопат пра бежанцаў на мясцовыя ўправы, якія часта змяшчалі іх у дамах інвалідаў, дзе не было ніякіх умоў для існавання. З першых дзён акупацыі востра паўстала праблема дзяцей-сірот. У дзіцячых дамах панавалі голад, холад і антысанітарыя. Акт абследавання дзіцячага дома № 3 у [[Бабруйск]]у (верасень 1941 года) сведчыў, што выхаванцы спалі ў вопратцы і шапках, пад ложкамі ляжалі склады бруднага абутку, а ўбіральня знаходзілася прама на двары каля спальні. У [[Асіповічы|Асіповічах]] вясной 1944 года ў дзіцячым доме практычна адсутнічаў абутак і бялізна, а дзеці жабравалі на вуліцах. З-за недахопу ежы ў [[Браслаў|Браславе]] летам 1943 года адзіным прадуктам у рацыёне дзяцей заставалася бульба. Жудасныя ўмовы вымушалі выхаванцаў уцякаць з прытулкаў і наймацца ў пастухі да сялян. Органы ўлады імкнуліся перакласці выдаткі на грамадзянскае насельніцтва: напрыклад, Полацкая ўправа прасіла мясцовых жыхароў ахвяраваць дзіцячаму дому яйкі на [[Вялікдзень]] або старое рыззё{{sfn|Гребень|2013|с=24—25}}. Цяжкая праца бацькоў і барацьба за выжыванне прыводзілі да таго, што многія дзеці заставаліся без нагляду, што выклікала рост дзіцячай бездагляднасці і злачыннасці. Акупацыйныя ўлады бачылі ў гэтым пагрозу. У [[Баранавічы|Баранавічах]] у лютым 1943 года дзецям да 16 гадоў забаранілі наведваць кінатэатры, а Камітэт Беларускай самадапамогі арганізоўваў аблавы на дзяцей, якія жабравалі на вуліцах, каб сілком вяртаць іх бацькам або накіроўваць у прытулкі. Настаўнікі і бацькі абавязваліся строга кантраляваць дзяцей, а тых, хто меў «асацыяльныя схільнасці», пагражалі адпраўляць у дзіцячыя працоўныя лагеры. Таксама значную праблему ўяўлялі кінутыя боепрыпасы, гульні з якімі часта заканчваліся для дзяцей трагічна{{sfn|Гребень|2013|с=25—26}}. == Узаемаадносіны насельніцтва і партызан == [[Выява:Bundesarchiv Bild 121-1847, Russland-Mitte, Kampfgruppe Schimana.jpg|thumb|Баявая група Вальтэра Шымана падчас антыпартызанскай аперацыі, лета 1943 года]] Жорсткія меры акупацыйных улад, непасільныя падаткі і тэрор спрыялі хуткаму ўздыму вызваленчага руху. З першых дзён вайны пачаў фарміравацца магутны [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскі рух]]. Хаваючыся ў лясах і балотах, партызаны наносілі цяжкія страты нямецкім камунікацыям: узрывалі масты, разбуралі чыгуначныя шляхі, нападалі на склады і транспартныя калоны. Адной з самых паспяховых дыверсій стала [[Асіповіцкая дыверсія|акцыя ў Асіповічах]] 30 ліпеня 1943 года, калі былі знішчаны чатыры нямецкія эшалоны з боепрыпасамі і танкамі «[[Тыгр]]». Узаемаадносіны мірнага насельніцтва і партызан былі складанымі. З аднаго боку, рух Супраціўлення абапіраўся на масавую падтрымку вёскі, людзі сыходзілі ў лясы, каб выратавацца ад дэпартацый і расстрэлаў. З другога боку, мірныя жыхары аказваліся паміж двух агнёў. За дапамогу партызанам або проста за падазрэнне ў лаяльнасці да іх немцы праводзілі жорсткія карныя аперацыі. У сваю чаргу, некаторыя партызанскія атрады, адчуваючы недахоп харчавання, праводзілі жорсткія рэквізіцыі маёмасці ў сялян, што прыводзіла да лакальных канфліктаў{{sfn|Здановіч|2019|с=18}}. Даследаванні лагістыкі масавага гвалту паказваюць, што савецкія партызанскія атакі супраць нямецкага ваеннага персаналу часцей правакавалі карныя акцыі супраць грамадзянскага насельніцтва, у той час як дыверсіі на чыгунцы мелі адваротны эфект. Там, дзе партызаны засяроджваліся на парушэнні нямецкіх ліній забеспячэння, акупацыйныя сілы праводзілі менш рэпрэсій і знішчалі менш вёсак<ref name="Zhukov2016">{{cite book |last=Zhukov |first=Yuri M. |title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Preventions |chapter=On the Logistics of Violence |publisher=Oxford University Press |date=2016 |isbn=978-0-19-937829-6 |pages=399–424|lang=en}}</ref>. Тым не менш, менавіта шырокая падтрымка з боку насельніцтва дазволіла паспяхова арганізаваць партызанскую барацьбу ў Беларусі. == Пасляваеннае ўзброенае супраціўленне == У канцы 1944 года, ужо пасля вызвалення Беларусі Чырвонай Арміяй, каля трыццаці беларусаў, якія прайшлі падрыхтоўку ў нямецкіх разведвальных школах, былі дэсантаваны за лінію савецкага фронту з мэтай дэзарганізацыі тылу. Гэтая група, вядомая як «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорны кот]]» пад кіраўніцтвам [[Міхал Вітушка|Міхала Вітушкі]], мела пэўны першапачатковы поспех з-за бязладдзя ў савецкім тыле. Іншыя антысавецкія беларускія фарміраванні хаваліся ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. На тэрыторыі рэспублікі разгарэлася партызанская вайна, якая працягвалася да пачатку 1950-х гадоў, пакуль савецкія органы дзяржаўнай бяспекі канчаткова не нейтралізавалі гэтыя групы. == Людскія, матэрыяльныя і культурныя страты == [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1970-043-52, Russland, bei Minsk, tote Zivilisten.jpg|thumb|Масавае забойства беларускіх мірных жыхароў каля Мінска, 1943 год]] Паводле падлікаў нямецкіх даследчыкаў, на тэрыторыі Беларусі (у межах чэрвеня 1941 года) пражывалі 10,6 мільёна чалавек. З іх 7,88 мільёна (74,3 %) складалі беларусы, 935 тысяч (8,8 %) — яўрэі, 925 тысяч (8,7 %) — палякі, 590 тысяч (5,6 %) — рускія, 162,5 тысячы (1,5 %) — украінцы, 90 тысяч (0,9 %) — літоўцы, 6,5 тысячы (0,06 %) — немцы<ref>Крывашэй, Д. А. Нацыянальныя супольнасці Беларусі ў перыяд германскай акупацыі: (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.) / Д. А. Крывашэй; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Беларуская навука, 2009. — 196, [2] c. — С. 6. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 510. — Воп. 1. — Спр. 108. — Арк. 45 — 46.</ref>. Тры гады акупацыі Беларусі (1941—1944), падвойнае праходжанне германа-савецкага фронту, карныя аперацыі і масавы тэрор мелі катастрафічныя наступствы: загінула, па розных ацэнках, ад 2 да 3 мільёнаў чалавек. Сярод іх каля 500—800 тысяч яўрэяў<ref>Smilowitsjy, L. Die Partizipation der Juden am Leben der Belorussischen Sozialistischen Sowjetrepublik (BSSR) im ersten Nachkriegsjahrzehnt, 1944—1954 // «Existiert das Ghetto noch?»: Weißrussland: jüdisches Überleben gegen nationalsozialistische Herrschaft / hrsg. von der Projektgruppe Belarus im Jugendclub Courage Köln e. V. — Berlin [etc.]: Assoziation A, 2003. — 319 s. — S. 277.</ref>, каля 3 мільёнаў чалавек сталі бяздомнымі<ref>Gerlach, Ch. Kalkulierte Morde: die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland, 1941―1944 / Christian Gerlach. — Hamburg: Hamburger Ed., 1999. — 1232 s. — S. 11. — ISBN 3-930908-54-9.</ref>. Напрыканцы вайны Беларусь страціла значную частку свайго насельніцтва, стаўшы адной з самых пацярпелых краін Еўропы. Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што падчас вайны загінуў кожны трэці жыхар Беларусі<ref name="Beorn2014">{{cite book |last=Beorn |first=Waitman Wade |title=Marching into Darkness: The Wehrmacht and the Holocaust in Belarus |publisher=Harvard University Press |date=2014 |isbn=978-0-674-72660-4 |pages=28–29|lang=en}}</ref><ref name="Snyder2010">{{cite book |last=Snyder |first=Timothy |title=Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin |publisher=Basic Books |date=2010 |isbn=978-0-465-00239-9 |location=New York |pages=251|lang=en}}</ref>. У савецкія часы афіцыйна лічылася, што колькасць ахвяр складала 2 мільёны 200 тысяч чалавек<ref>Кравченко, И. Немецко-фашистский оккупационный режим в Белоруссии // Немецко-фашистский оккупационный режим. (1941—1944 гг.): [Сборник статей] / Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС, Отделение истории Великой Отечественной войны; Под общ. ред. проф. Е. А. Болтина. — М.: Политиздат, 1965. — 388 с. — С. 63.</ref>. Упершыню яна стала вядомай у 1944 годзе ў выніку абагульнення звестак Надзвычайнай камісіі па расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх акупантаў. {| class="wikitable sortable" !№ !Вобласці !Знішчана ўсяго грамадзянскага насельніцтва !Забіта ваеннапалонных !Вывезена ў Германію |- |1 |[[Бабруйская вобласць|Бабруйская]] |82 194 |54 013 |15 275 |- |2 |[[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] |181 179 |88 407 |33 773 |- |3 |[[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] |159 526 |38 858 |30 008 |- |4 |[[Віцебская вобласць|Віцебская]] |151 421 |92 891 |68 434 |- |5 |[[Гомельская вобласць|Гомельская]] |53 630 |114 476 |16 745 |- |6 |[[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] |111 208 |41 330 |53 965 |- |7 |[[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] |71 602 |59 134 |21 436 |- |8 |[[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] |42 373 |34 652 |8 828 |- |9 |[[Мінская вобласць|Мінская]] |317 515 |101 590 |29 815 |- |10 |[[Палеская вобласць|Палеская]] |37 981 |3 120 |23 047 |- |11 |[[Пінская вобласць|Пінская]] |95 385 |24 613 |30 861 |- |12 |[[Полацкая вобласць|Полацкая]] |105 211 |157 007 |52 599 |- | |'''Усяго''' |'''1 409 225''' |'''810 091''' |'''384 786'''<ref>У даведцы памылкова 377 776</ref> |} Калі да колькасці мірных жыхароў практычна няма пытанняў, то да колькасці ваеннапалонных ёсць, бо не ўсе яны да вайны жылі на тэрыторыі БССР. На мяжы [[XX стагоддзе|XX]]—[[XXI стагоддзе|XXI]] стагоддзяў гэтыя лічбы пераглядаліся як беларускімі, гэтак і замежнымі навукоўцамі. Даследчык [[Аляксей Міхайлавіч Літвін|А. Літвін]] сцвярджае, што Беларусь падчас акупацыі страціла ад 1,95 да 2 мільёнаў чалавек. Гэтая лічба ўлічвае беларусаў, што загінулі на тэрыторыі Беларусі, на фронце і падчас прымусовых прац у Германіі<ref>Литвин, А. К вопросу о количестве людских потерь Беларуси в годы Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.) // Беларусь у XX стагоддзi: [Зб. навук. прац.] / Навук. рэд. В. П. Андреев. Вып. 1. — Мн.—Томск: Водолей, 2002. — 191 с. — С. 136—137. — ISBN 5-8299-0028-9.</ref>. Расійскі гісторык П. Палян, цытуючы заключны даклад Надзвычайнай камісіі, паказвае, што 1 360 034 чалавекі былі залічаны ў рубрыку «забітыя, закатаваныя мірныя жыхары», што складае 22,4 % ад усяго насельніцтва Беларусі на той час<ref>Полян, П. Жертвы двух диктатур: Жизнь, труд, унижение и смерть советских военнопленных и остарбайтеров на чужбине и на родине / Павел Полян. — М.: Росспэн, 2002. — 894, [1] с., [40] л. ил. — С. 11, 737. — ISBN 5-8243-0130-1.</ref>. Усяго было знішчана больш за 9200 вёсак і паселішчаў, разбурана каля 1 200 000 дамоў. Найбуйнейшыя гарады, такія як Мінск і Віцебск, страцілі больш за 80 % свайго жыллёвага фонду і інфраструктуры. За ўпартую абарону і гераізм падчас акупацыі пасля вайны Мінск атрымаў званне [[Гарады-героі|горада-героя]], а Брэсцкая крэпасць стала [[Брэсцкая крэпасць-герой|крэпасцю-героем]]. === Разрабаванне і знішчэнне культурнай спадчыны === {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны}} Падчас акупацыі Беларусь панесла катастрафічныя страты ў сферы культуры. З-за імклівага наступлення нямецкіх войскаў летам 1941 года эвакуацыя музейных і архіўных фондаў фактычна была сарвана: у савецкі тыл удалося вывезці толькі каля 1&nbsp;% Дзяржаўнага архіўнага фонду (поўнасцю быў выратаваны толькі [[Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б]]){{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Многія каштоўнасці загінулі ў першыя дні вайны ў выніку бамбардзіровак, як гэта адбылося з будынкам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога гістарычнага музея]]. Тады ж з браніраванага пакоя-сейфа бясследна знік нацыянальны сімвал — [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Мэтанакіраваным разрабаваннем культурнага набытку займаліся спецыяльныя нацысцкія структуры, у першую чаргу [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]]. На тэрыторыі Беларусі дзейнічалі рабочыя групы штаба, якія праводзілі жорсткі ўлік, сартаванне і канфіскацыю маёмасці [[Бібліятэка|бібліятэк]], [[Архіў|архіваў]] і [[Музей|музеяў]]{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}. З [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]] у Мінску асабіста па загадзе Генрыха Гімлера былі вывезены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] дзясяткі шэдэўраў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, а таксама 48 унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Агулам галерэя страціла каля 2 тысяч карцін, 1,5 тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. З Віцебскага, Гомельскага, Пінскага і іншых музеяў былі вывезены нумізматычныя калекцыі, старажытныя рукапісы, зброя і прадметы мастацтва{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—11}}. Кніжны фонд і архівы таксама падвергліся маштабнаму знішчэнню. Бальшавіцкая літаратура адпраўлялася на макулатуру, а яўрэйская масава вывозілася ў [[Франкфурт-на-Майне]]. Некаторыя бібліятэкі (напрыклад, у [[Маладзечна|Маладзечне]] і [[Ліда|Лідзе]]) былі знішчаны зімой 1941—1942 гадоў для ацяплення памяшканняў. Увогуле было знішчана або вывезена каля 20&nbsp;% даваеннага кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=4—6}}. Вывазу падвергліся і каштоўныя дакументы, уключаючы архіў [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Частка вывезеных каштоўнасцей пасля вайны была знойдзена амерыканскімі войскамі ў баварскім замку [[Замак Хёхштэт|Хёхштэт]] і ў 1947 годзе вернута ў Мінск. Аднак значная частка спадчыны назаўжды засталася за мяжой або асела ў цэнтральных музеях [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]], а ў 1950 годзе савецкія ўлады бязвыплатна перадалі [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжа{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=14—15, 37}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Каваленя А. А., Сташкевіч М. С., Паноў С. В. |загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа : (У кантэксце Другой сусветнай вайны): Вучэб. дапам. для студэнтаў устаноў, якія забяспечваюць атрыманне выш. адукацыі |месца=Мінск |выдавецтва=Выд. цэнтр БДУ |год=2004 |старонак=279 |isbn=985-476-252-1 |ref=Каваленя}} * {{артыкул |аўтар=Цымбал А. Г. |загаловак=Працоўная штодзённасць у акупаванай Беларусі ў 1941–1944 гг. (па матэрыялах германскіх трафейных дакументаў) |выданне=Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя |год=2019 |нумар=3 |старонкі=15—25 |ref=Цымбал}} * {{артыкул |аўтар=Здановіч У. В. |загаловак=Штодзённае жыццё гарадскіх і сельскіх жыхароў Беларусі падчас нацысцкай акупацыі ў ацэнках беларускіх даследчыкаў |выданне=Веснік Брэсцкага ўніверсітэта |год=2019 |старонкі=13—19 |ref=Здановіч}} * {{артыкул |аўтар=Зданович В. В. |загаловак=История повседневности на оккупированной нацистами территории Беларуси в работах белорусских историков |выданне=Петербургский исторический журнал |год=2022 |нумар=3 |старонкі=64—79 |ref=Зданович}} * {{артыкул |аўтар=Лобач У. А. |загаловак=1941 год вачыма дзяцей і падлеткаў Віцебшчыны: антрапалагічны дыскурс ваеннай гісторыі |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А |год=2020 |нумар=9 |старонкі=88—97 |ref=Лобач}} * {{артыкул |аўтар=Гребень Е. А. |загаловак=Социальные аспекты нацистской оккупационной политики в Беларуси |выданне=Веснік БДУ. Сер. 3. |год=2013 |нумар=2 |старонкі=23—27 |ref=Гребень}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях |выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова» |год=2020 |том=31 |старонкі=27—33 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Яўгеньевіч Новікаў|Новікаў С. Я.]] |загаловак=Аб маштабах нацысцкага эканамічнага генацыду беларускага сялянства ў 1941–1944 гадах |выданне=Беларуская думка |год=2023 |нумар=11 |старонкі=68—74 |ref=Новікаў}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://jivebelarus.net/history/new-history/occupation-methods-in-belarus.html Юрый Туронак. Метады акупацыі ў Беларусі] {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)| ]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі]] l5ws8hdpvaqblnj4p1yrxv9cqgck2p5 Беларускі правапіс (1959) 0 15601 5189111 5133260 2026-08-28T22:27:23Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Аканне */ 5189111 wikitext text/x-wiki '''Правапіс беларускай мовы 1959 года''' — нарматыўны [[правапіс беларускай мовы]], які быў прыняты Пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] ад 11 мая 1957 года. Уведзены ў дзеянне з 1 студзеня 1958 года, у школах і ВНУ — з 1 верасня 1958 года. Папулярна з гэтым правапісам звязваецца год яго першага выпуску асобнай кнігай — 1959 год. == Праект змен і ўдакладненняў беларускага правапісу == Пасля [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформы 1933 года]] ў беларускім правапісе заставалася многа нявырашаных пытанняў, супярэчлівых напісанняў. З мэтай далейшага ўпарадкавання беларускага правапісу ў канцы 1930-х гадоў распачалася арфаграфічная дыскусія, якая працягвалася і пасля [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Рэформа беларускага правапісу 1933 года|старонкі=467}}</ref>. У 1951 годзе Арфаграфічная камісія [[Інстытут мовы, літаратуры і мастацтва АН БССР|Інстытута мовы, літаратуры і мастацтва Акадэміі навук БССР]] на чале з [[Якуб Колас|Якубам Коласам]] і [[Кандрат Крапіва|Кандратам Крапівой]] падрыхтавала «Праект змен і ўдакладненняў беларускага правапісу»<ref name="Беларуская мова" />. === Аканне === Адзначаючы як галоўны недахоп беларускага пісьма непаслядоўнасць у правядзенні [[фанетыка|фанетычнага]] прынцыпу напісання [[Галосныя|галосных]] у [[Запазычанне|запазычанай]] і незапазычанай лексікі, Арфаграфічная камісія бачыла сваю задачу ў выпрацоўцы адзінага падыходу да гэтай праблемы. Жадаючы пазбегнуць скажэння запазычаных слоў і разам з тым уніфікаваць і спрасціць правапіс некаторых лексічных груп (уласных імён, геаграфічных назваў, запазычаных слоў, [[Складанае слова|складаных слоў]]), Арфаграфічная камісія ў сваім праекце прапанавала{{Sfn|Праект|1951}}: * захаваць на пісьме '''е''' [[Націск (мовазнаўства)|ненаціскное]]: ''весна, земля, сезон, перон, Александр, Нева''; * пісаць праз '''я''' [[займеннік]]і ''мяне, цябе, сябе, яна, яго, яе, яны''; * перадаваць праз '''а''' ненаціскное '''о''' за выключэннем канцавога '''о''' пасля галоснай: ''гара, савет, камунізм, Арджанікідзе, Арол, брута, нета'', але ''радыо, трыо, Токіо, Більбао''; * перадаваць ненаціскное '''э''' ў залежнасці ад спосабу вымаўлення: ''рака, адрас, эшалон, Чарнышэўскі, Чарапавец'', але ''рэкорд, шэдэўр, Герцэн, Нахічэвань, Ерэван''. === Іншамоўныя злучэнні io, ia === Спалучэнні ''io, ia'' прапаноўвалася перадаваць праз ''іо, іа, ыо, ыа'': ''біолаг, геніальны, патрыот, сацыалізм''{{Sfn|Праект|1951}}. === Дзеканне і цеканне === [[Дзеканне]] і [[цеканне]] пашыраліся на цэлы рад запазычаных слоў: ''дзірэктар, парція, целефон, басціон, Цібр'', але ''дэмпінг, аутэнцічны, дэндзі, Атэла, Дэтройт''{{Sfn|Праект|1951}}. === Апостраф і мяккі знак === Праект прапанаваў значна пашырыць выпадкі ўжывання [[Мяккі знак|мяккага знака]] для абазначэння раздзельнага вымаўлення [[Зычныя|зычнага]] з наступным галосным, увёўшы напісанне '''ь''' пасля зычных '''с, з, ц, дз, н, л''' (у правапісе 1933 года '''ь''' ужываўся толькі пасля '''л'''): ''каньяк, каньюнктура, іньекцыя, дасье, ранцье, Аркадзьеў''{{Sfn|Праект|1951}}. === Складаныя словы === У праекце вялікая ўвага звернута на распрацоўку правапісу складаных слоў. У адрозненне ад правапісу 1933 года, згодна з якім напісанне першай часткі складанага слова залежала ад самастойнасці ўжывання або граматычнай цэльнасці другой часткі складанага слова, праект вызначаў напісанне першай часткі складанага слова ў залежнасці ад яе семантычнай самастойнасці: * у выпадках самастойнага яе існавання першая частка складанага слова захоўвае напісанне, уласцівае форме назоўнага або роднага склону адзіночнага ліку: ''законадаўства, шоўкапрад, семігодка''; * у адваротным выпадку складанае слова пішацца як простае: ''гарком, камсамол, заацехнік''{{Sfn|Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|1968|p=276}}. === Правапіс назоўнікаў === Разам з унармаваннем правіл правапісу праект Арфаграфічнай камісіі прадугледжваў таксама і ўдакладненне асобных граматычных формаў. Так, праект распрацаваў пытанне аб ужыванні [[Канчатак|канчаткаў]] ''-а, -у'' ў [[Родны склон|родным склоне]] адзіночнага [[Граматычны лік|ліку]] ІІ [[Скланенне|скланення]], аб уніфікацыі канчаткаў роднага склону множнага ліку [[назоўнік]]аў ІІІ скланення як канчатка ''-эй (-ей)''{{Sfn|Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|1968|p=276}}. === Правапіс дзесловаў і лічэбнікаў === Праект размежаваў [[дзеяслоў]]ныя канчаткі 1-й [[Асоба (мовазнаўства)|асобы]] множнага ліку абвеснага [[Лад дзеяслова|ладу]] ''-ом (-ём), -ам (-ем)'' і загаднага ладу -эм (-ем): ''бером — берэм''{{Sfn|Праект|1951}}. Таксама былі замацаваны канчаткі дзеясловаў ''-аце, -еце'' ў форме 2-й асобы множнага ліку абвеснага ладу: ''бераце, сцеражаце, ідзеце, несеце''{{Sfn|Праект|1951}}. Праект уводзіў [[Граматычны род|родавыя]] формы [[лічэбнік]]аў ''два, дзве'': ''двух — дзвюх''{{Sfn|Праект|1951}}. === Іншыя змены === [[Часціца (часціна мовы)|Часціцы]] ''б (бы), ж (жа)'' прапанавалі пісаць без злучка: ''прышла б, чаму ж''{{Sfn|Праект|1951}}. == Абмеркаванне праекта == 25—26 студзеня 1952 года праект змен і ўдакладненняў беларускага правапісу абмяркоўваўся на спецыяльнай канферэнцыі [[АН БССР]]. Вынікі абмеркавання паказалі, што беларускі правапіс у асноўным правільна адлюстроўвае заканамернасці [[Сучасная беларуская літаратурная мова|беларускай літаратурнай мовы]] і таму не патрабуе новай рэформы. Неабходны толькі частковыя змены і ўдакладненні асобных правілаў. Так, ніякіх пярэчанняў не выклікала пашырэнне [[Аканне|акання]] на правапіс запазычаных слоў; гэта было абумоўлена паслядоўным правядзеннем галоўнага прынцыпу беларускага пісьма — фанетычнага. Разам з тым адхіленне ад яго ў выглядзе захавання на пісьме '''е''' ненаціскнога ў [[Беларуская лексіка|спрадвечна беларускай лексіцы]] не было падтрымана большасцю ўдзельнікаў абмеркавання, якія выступілі з заўвагамі аб неправамернасці такой прапановы ў сувязі з яе непаслядоўнасцю, супрацьпастаўленнем вымаўленчым нормам жывой мовы і традыцыям пісьмовай мовы, а таксама ў сувязі з непажаданымі вынікамі, якія гэта магло мець для вымаўлення{{Sfn|Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|1968|p=276—277}}. Пашырэннем фанетычнага прынцыпу правапісу з’яўлялася таксама прапанова падпарадкаваць іншамоўныя словы дзеканню і цеканню ў тых выпадках, калі гэта адпавядае вымаўленню, замацаванаму за такімі словамі ў літаратурнай мове. Паказальна, што і гэта прапанова ў ходзе абмеркавання была падтрымана амаль аднагалосна, нягледзячы на некаторыя выключэнні, звязаныя з хістаннямі літаратурных вымаўленчых норм. Такім чынам, у абмеркаванні праблем беларускага правапісу, якое мела сваёй галоўнай мэтай вызначэнне суадносін паміж фанетычным і марфалагічным прынцыпамі пісьма, большасць удзельнікаў выказалася за паслядоўную фанетызацыю беларускага правапісу{{Sfn|Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|1968|p=277}}. == Зацвярджэнне новых правілаў == Праект быў дапрацаваны ў 1956 годзе і зацверджаны 11 мая 1957 года спецыяльнай пастановай Савета Міністраў БССР «Аб удакладненні і частковых зменах існуючага беларускага правапісу». Пастанова датычылася пераважна тых правілаў, якія былі недасканала распрацаваны рэформай 1933 года і заставаліся крыніцай арфаграфічнага разнабою<ref name="Беларуская мова" />. З улікам пастановы 1957 года ў 1959 годзе былі выдадзены «Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі». Яны былі распрацаваны калектывам навуковых супрацоўнікаў [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа АН БССР|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа Акадэміі навук БССР]] пад кіраўніцтвам акадэмікаў К. Атраховіча (Кандрата Крапівы) і [[Пятро Глебка|П. Глебкі]]. У складанні «Правіл» прымалі ўдзел вядомыя беларускія лінгвісты [[Міхаіл Гапеевіч Булахаў|М. Булахаў]], П. Гапановіч, [[Мікола Лобан|М. Лобан]], [[Міхаіл Раманавіч Суднік|М. Суднік]], [[Павел Паўлавіч Шуба|П. Шуба]]. Даведнік змяшчаў 240 правіл беларускага правапісу, згрупаваных па наступных раздзелах: «Правапіс галосных»; «Правапіс зычных»; «Правапіс мяккага знака і апострафа»; «Аб напісанні разам і праз злучок (дэфіс)»; «Ужыванне вялікай літары»; «Складанаскарочаныя словы, літарныя абрэвіятуры і графічныя скарачэнні»; «Правілы пераносу»; «Правілы пунктуацыі»{{Sfn|Беларускі правапіс|2010|p=16}}. == Змены == === Правапіс ненаціскных о, э === Было пашырана аканне на ўсе словы, незалежна ад паходжання: ''арганізацыя, савет, бальшавік, камунізм, сацыялізм, пралетарыят, рэвалюцыя, Арджанікідзе, брута''. Канцавое '''о''' стала захоўвацца толькі пасля галосных: ''адажыо, трыо'', але ''радыё''{{Sfn|Правілы|1959|p=9—10}}. У імёнах, прозвішчах і геаграфічных назвах са славянскай лексічнай асновай, а таксама даўно запазычаных з неславянскіх моў ненаціскное '''э''' перадаецца праз '''а''', а ненаціскное '''е''' ў першым складзе перад націскам — праз '''я''': ''Дзяніс, Пляханаў, Нява, Чарнышэўскі, Чарапавец''{{Sfn|Правілы|1959|p=10}}. === Дзеканне і цеканне === Было ўдакладнена напісанне '''д, т''' і '''дз, ц''' у імёнах, прозвішчах і геаграфічных назвах у адпаведнасці з беларускім літаратурным вымаўленнем: ''Ціміразеў, Ціханаў, Церак, Дзяніс, Гарыбальдзі, Тэкля, Дэфо, Тэлаві''{{Sfn|Правілы|1959|p=10}}. === Апостраф і мяккі знак === Апостраф пішацца{{Sfn|Правілы|1959|p=10—11}}: * пасля [[Прыстаўка (мова)|прыставак]], якія канчаюцца на зычны, перад '''е, ё, ю, я''' і націскным '''і''', у тым ліку і пасля іншамоўных прыставак: ''ад’езд, уз’яднанне, аб’інець, ін’екцыя, кан’юнктура''; * у сярэдзіне слова пасля губных '''б, в, м, п, ф''', заднеязычных '''г, к, х''' і зацвярдзелых '''р, ж, ш, ч''' перад тымі ж галоснымі: ''сям’я, Мантэг’ю, бар’ер''. Мяккі раздзяляльны знак пішацца{{Sfn|Правілы|1959|p=11}}: * пасля зычных '''л, н, с, ц, дз''' і непрыставачнага '''з''' перад '''е, ё, і, ю, я''' ў словах іншамоўнага паходжання: ''рэльеф, каньяк, канферансье, ранцье, мадзьяр, Лавуазье''; * у імёнах па бацьку, прозвішчах і геаграфічных назвах, утвораных ад імён на ''-ій (-ый)'', пасля зычных '''л, н, с, ц, дз, з''' перад суфіксам ''-еў'' пішацца мяккі знак, а пасля губных і зацвярдзелых — апостраф: ''Васільевіч, Арсеньеў, Грыгор’еўка, Пракоф’еў''. Пасля ж '''г, к, х''' і збегу зычных, акрамя ''нц'', перад суфіксам ''-еў'' пішацца '''і (ы)''': ''Георгіевіч, Дзмітрыеў''; але: ''Вікенцьеў, Кліменцьевіч''. === Складаныя словы === Адным з галоўных пунктаў змянення старых арфаграфічных нормаў было змяненне правапісу складаных слоў. Замест ранейшага крытэрыя для вырашэння пытання аб падпарадкаванасці частак складаных слоў з’явам акання і [[Яканне|якання]] — скарочанасці або несамастойнасці другой часткі складанага слова — быў прапанаваны больш фармальны і таму больш аб’ектыўны крытэрый — месца націску ў другой частцы складанага слова. Калі націск падае на першы склад другой часткі складанага слова, то гэта ўжо з’яўляецца дастатковым, каб аб’яднаць дзве часткі ў адно слова, якое ў адносінах правапісу прыраўноўваецца да простага, нескладанага: ''шаўкапра́д, Дабралю́баў''. Калі ж націск адцягваецца далей ад першай часткі слова, то ўзнікае патрэба ў другім, пабочным націску, у выніку чаго складанае слова павінна мець асобны правапіс першай і другой яго частак: ''то̀рфабрыке́т, Но̀варасі́йск''{{Sfn|Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|1968|p=278—279}}. Ненаціскное '''э''' ў першай частцы складаных слоў захоўваецца без змены: ''мэтазго́дна, рэдказу́бы''{{Sfn|Правілы|1959|p=12}}. Гэта правіла з’яўлялася ў значнай меры ўдакладненнем былога правапісу складаных слоў, аднак яно пакідала пэўную колькасць выключэнняў, напісанне якіх вызначалася слоўнікам. Неабходнасць такіх выключэнняў вынікала, відавочна, не з граматычнай недасканаласці правіла, а з недастатковай семантычнай сувязі асобных частак некаторых складаных слоў{{Sfn|Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|1968|p=279}}. === Склонавыя канчаткі назоўнікаў === Пастанова аб зменах і ўдакладненнях беларускага правапісу садзейнічала не толькі распрацоўцы арфаграфічных пытанняў беларускай літаратурнай мовы, але і нармалізацыі асобных граматычных формаў. Было прынята пашырэнне канчатка ''-у'' ў родным склоне адзіночнага ліку назоўнікаў ІІ скланення на некаторыя лексічныя групы (назвы хімічных элементаў, грамадскія фармацыі, навуковыя тэорыі, грамадскія і навуковыя плыні): ''кіслароду, капіталізму, патрыятызму, матэрыялізму'', але ''камунізма, сацыялізма, марксізма, ленінізма''{{Sfn|Правілы|1959|p=29}}. === Канчаткі дзеясловаў === Было праведзена размежаванне дзеяслоўных формаў на ''-эм (-ем)'' паміж дзеяслоўнымі катэгорыямі абвеснага і загаднага ладу, і ў выніку формы дзеясловаў 1-й асобы множнага ліку абвеснага ладу атрымалі канчатак ''-ом (-ём)'' пад націскам і ''-ам (-ем)'' не пад націскам, даволі пашыраныя на поўначы і ўсходзе Беларусі: ''бяро́м, нясём, пі́шам, чыта́ем''{{Sfn|Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|1968|p=279}}. У такой жа ступені апраўданым было замацаванне ў якасці літаратурнай нормы канчатка дзеясловаў 2-й асобы множнага ліку абвеснага ладу ''-аце́ (-яце́)'': ''бераце́, несяце́'', замест [[Дыялекты беларускай мовы|вузкадыялектнай]], вядомай толькі на крайнім поўдні і захадзе Беларусі формы ''-э́це (-е́це)''. Апошняя была прынята правапісам 1933 года замест шырокавядомых формаў тыпу ''несяцё, берацё'' (з пераходам '''е''' ў '''ё'''){{Sfn|Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|1968|p=279}}. === Канчаткі лічэбнікаў === У адпаведнасці з моўнай практыкай была адменена ўніфікацыя [[склон]]авых формаў лічэбнікаў мужчынскага і жаночага роду ''два — дзве, абодва — абедзве'', якую ўвёў правапіс 1933 года. Цяпер канчаткі лічэбнікаў залежалі ад роду: ''двух — дзвюх, двум — дзвюм, двума — дзвюма''{{Sfn|Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|1968|p=279}}. === Іншыя змены === Без [[Дэфіс|злучка]] пачалі пісацца часціцы ''б (бы), ж (жа)'': ''прыйшла б, прачытаў бы, чаму ж, казаў жа''{{Sfn|Правілы|1959|p=13}}. У імёнах, прозвішчах і геаграфічных назвах, у якіх у беларускім вымаўленні пачатковае '''у''' развілося з '''в''', стала пісацца ў пачатку літара '''у''': ''Уладзімір, Усевалад, Уладзівасток''{{Sfn|Правілы|1959|p=13}}. == Вынікі == Адным з прынцыповых змяненняў было памяншэнне ўплыву паходжання [[лексіка|лексікі]] на яе правапіс, асабліва ў напісанні ненаціскнога '''э/е'''. З двух крайніх варыянтаў, адзначаных у прэамбуле праекта 1951 года, гэта значыць поўнага падпарадкавання іншаземных слоў прынцыпу акання/якання і поўнага непадпарадкавання, канчаткова быў выбраны змяшаны варыянт з пашырэннем прынцыпу [[аканне|акання]] на ўсе словы, незалежна ад паходжання, і з распаўсюджаннем прынцыпу [[яканне|якання]] на словы са славянскай асновай і на «даўно запазычаныя» неславянскія словы. Але і ў новых «Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» засталося шмат нявырашаных праблем і супярэчнасцей, што абумовіла вялікую колькасць выключэнняў. Для далейшай стабілізацыі правапісу вялікае значэнне мелі выданні нарматыўнай «Граматыкі беларускай мовы» (т. 1, 1962) і «Беларускай граматыкі» (ч. 1, 1985), «Арфаграфічнага слоўніка» М. Лобана і М. Судніка (1 выд., 1961; 6 выд., 1990), дапаможніка «Беларуская мова. Арфаграфія» Я. Камароўскага (1972), нарматыўнага «Слоўніка беларускай мовы» (1987) і іншых<ref name="Беларуская мова" />. == Гл. таксама == * [[Арфаграфія беларускай мовы]] * [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года]] * [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Праект змен і ўдакладненняў беларускага правапісу|спасылка=https://knihi.com/none/Prajekt_zmien_i_udakladnienniau_bielaruskaha_pravapisu_AN_BSSR.html|адказны=пад рэд. Я. Коласа|год=1951|месца=Мн.|ref=Праект}} * {{Кніга|загаловак=Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі|спасылка=https://knihi.com/none/Pravily_bielaruskaj_arfahrafii_i_punktuacyi_zip.html|адказны=пад рэд. К.К. Атраховіча і П.Ф. Глебкі|год=1959|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|ref=Правілы}} * {{Кніга|загаловак=Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|аўтар=Крамко І. І., Юрэвіч А. К., Яновіч А. І.|адказны=пад рэд. А. І. Жураўскага|год=1968|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|старонак=340|том=2|ref=Гісторыя беларускай літаратурнай мовы}} * {{Кніга|загаловак=Беларускі правапіс: вучэбны дапаможнік|спасылка=https://elib.bspu.by/server/api/core/bitstreams/60873f50-b0f8-4db6-9b20-4c098827c65c/content|аўтар=Бурак І. Л., Дзятко Д. В., Нямковіч Н.М. і інш.|адказны=пад навук. рэд. Д. В. Дзятко|год=2010|месца=Мн.|выдавецтва=БДПУ|старонкі=212|ref=Беларускі правапіс}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]] i6wfm4c9npwy83gcx84qvxkurpcbz19 Пскоўская вобласць 0 16405 5188954 5188920 2026-08-28T12:43:22Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5188954 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Пскоўская вобласць''' ({{lang-ru|Пско́вская о́бласть}}) — суб’ект [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Уваходзіць у склад [[Паўночна-Заходняя федэральная акруга|Паўночна-Заходняй федэральнай акругі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Пскоў|горад Пскоў]]. Мяжуе з [[Эстонія]]й, [[Латвія]]й, [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай]], [[Наўгародская вобласць|Наўгародскай]], [[Цвярская вобласць|Цвярской]] і [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] абласцямі. Плошча 55,3 тыс. км², насельніцтва 736,7 тыс. чал. ([[2005]]). Шчыльнасць насельніцтва: 13,3 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва: 67,0 % (2005). Нацыянальны склад: [[рускія]] 94,25 %; [[украінцы]] 1,64 %; [[беларусы]] 0,42 %; іншыя 3,69 %. Жывуць прадстаўнікі прадстаўнікі малалікага народа [[сету]]. Вобласць падзяляецца на дзве гарадскія акругі ([[Пскоў]] і [[Вялікія Лукі]]) і 24 муніцыпальныя раёны. == Гісторыя == 24 сакавіка 1924 года па дэкрэце УЦВК Веліжскі (з цэнтрам у г. [[Веліж]] і уключаючы сучасныя [[Усвяты]]), Невельскі (з цэнтрам у г. Невель), Себежскі (з цэнтрам у г. Себеж) паветы Віцебскай губерні [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] увайшлі ў склад [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерні]]. Да гэтага часу ў складзе губерні — 11 паветаў. Пасля скасавання губерняў на тэрыторыі, якая значна перавышала цяперашнюю вобласць, існавалі са жніўня 1927 па жнівень 1930 года, Пскоўская і Вялікалуцкая акругі ў складзе [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Другая з іх быў перададзены ў склад Заходняй вобласці (з цэнтрам у [[Смаленск]]у) у 1929 годзе. У 1930 годзе акругі былі скасаваныя, а іх раёны засталіся ў складзе Ленінградскай і Заходняй абласцей. У 1935 годзе тэрыторыя былой Вялікалуцкай акругі была перададзена ў склад новастворанай Калінінскай вобласці (з цэнтрам у Калініне, цяпер Цвер). У 1935 годзе ў складзе Ленінградскай вобласці Пскоўская акруга была створана зноў, але ўжо як пагранічная (скасаваная ў 1940 годзе), у складзе Калінінскай вобласці — Вялікалуцкая пагранічная акруга (скасаваная ў 1938 годзе). Пасля скасавання Вялікалуцкай акругі ў 1938 годзе частка яе раёнаў была перададзена ў склад Апочацкай акругі, іншая частка перайшла ў прамое падпарадкаванне Калінінскай вобласці. У 1941—1944 гадах уся тэрыторыя сучаснай Пскоўскай вобласці была акупаваная нямецкімі войскамі. Падчас нацсцкай акупацыі ўказам Адольфа Гітлера ўсе акупаваныя раёны былі падзелены на зоны адміністрацыйна-гаспадарчага ўпраўлення: рэйхскамісарыяты, генеральныя акругі, вобласці і акругі, раёны (паветы). Пскоў быў аднесены да так званай «Паўночнай вайсковай вобласці». Мяжа тэрыторыі праходзіла па лініі Пскоў-Дно-Старая Руса. У жніўні 1944 года было завершана вызваленне Пскоўшчыны ад нямецкіх войск. 22-23 жніўня 1944 года былі ўтвораны асобныя Вялікалуцкая і Пскоўская вобласці. У склад Пскоўскай вобласці ўвайшлі: Гдоўскі, Дзедавіцкі, Дноўскі, Карамышаўскі, Лядскі, Навасельскі, Остраўскі, Палкінскі, Плюскі, Пажаравіцкі, Полнаўскі, Порхаўскі, Пскоўскі, Сярэдкінскі, Слаўкаўскі, Сашыхінскі, Струга-Красненскі; Ашэўскі, Наваржэўскі, Пушкінагорскі раёны Калінінскай вобласці. У 1944 годзе ў склад Вялікалуцкай вобласці са Смаленскай вобласці былі перададзены Бельскі, Ільінскі і Усвяцкі раёны. Улічваючы просьбы насельніцтва Пячорскай, Слабадской, Толкаўскай воласцяў [[Эстонская ССР|Эстонскай]] і [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]] і хадайніцтвы Прэзідыумаў Вярхоўных Саветаў гэтых рэспублік аб уключэнні іх у склад РСФСР, яны былі ўключаны ў склад Пскоўскай вобласці. На тэрыторыі гэтых валасцей Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 16 студзеня 1945 года ўтвораны Качанаўскі, Пячорскі і Пыталаўскі раёны. 16 чэрвеня 1954 года быў выдадзены Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР аб узбуйненні сельсаветаў у Пскоўскай і Вялікалуцкай абласцях. У мэтах ліквідацыі адміністрацыйнай раздробненасці, улічваючы эканамічную агульнасць тэрыторый Пскоўскай і Вялікалуцкай абласцей, Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 2 кастрычніка 1957 года Вялікалуцкая вобласць была скасаваная. Яе заходняя частка (19 раёнаў) была ўключана ў склад Пскоўскай вобласці, 9 — у Калінінскую. 29 ліпеня 1958 года са складу Пскоўскай вобласці ў склад Калінінскай вобласці быў перададзены Плоскаскі раён, у склад Наўгародскай вобласці — Холмскі раён — былі аформлены сучасныя межы Пскоўскай вобласці. == Геаграфія == Рэльеф пераважна раўнінны, на паўночным захадзе — [[Лужскае ўзвышша]] (вышыня да 204 м), на ўсходзе — [[Судомскае ўзвышша|Судомскае]] (вышыня да 294 м), на паўднёвым усходзе — [[Бяжаніцкае ўзвышша|Бяжаніцкае]] (вышыня да 338 м). [[Карысныя выкапні]]: вапнякі, [[даламіт]]ы, [[мергель]], [[гіпс]], разнастайныя гліны, [[торф]]. Крыніцы мінеральных вод. Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −7 °C, ліпеня 17 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 650 мм за год. Найбуйнейшыя рэкі: Вялікая (з прытокамі [[Сораць]], [[Чарэха]], [[Пскава]], [[Іса (прыток Вялікай)|Іса]], [[Сінюха (рака)|Сіняя (Сінюха)]], [[Шалонь]], [[Ловаць]], [[Плюса]]. Больш за 1,5 тысяч азёр, найбуйнейшыя [[Пскоўскае возера|Пскоўскае]] і [[Чудское возера|Чудское]]. Іншыя азёры: [[Шэвіна (возера, Себежскі раён)|Шэвіна]]. Глебы пераважна [[падзолістыя глебы|падзолістыя]] і [[балотныя глебы|балотныя]], па далінах рэк — алювіяльна-лугавыя. Каля 25 % тэрыторыі занята [[мяшаныя лясы|мяшанымі лясамі]] (елка, хвоя, бяроза, асіна). [[Себежскі нацыянальны парк]], Пушкінскі і Ізборскі запаведнікі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Міхайлавіч Белавусаў]] * [[Алія Нурмухамбетаўна Малдагулава]] * [[Леанід Паўлавіч Ціхмянаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). * [[Ганна Аляксееўна Нікандрава]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Барыс Аляксандравіч Міхайлаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўская вобласць|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Pskov Oblast}} * [http://www.pskov.ru/ Афіцыйны сайт Пскоўскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090620044353/http://pskov.ru/ |date=20 чэрвеня 2009 }} * [http://www.informpskov.ru/ Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўскае агенцтва інфармацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090722212042/http://informpskov.ru/ |date=22 ліпеня 2009 }} * [http://pln-pskov.ru/ Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўская стужка навін] * [http://businesspskov.ru/ Бізнэс-навіны Пскоўскай вобласці — Цэнтр Дзелавой Інфармацыі] * [http://culture.pskov.ru/ Культура Пскоўскай зямлі] * [http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=60& Пскоўская вобласць. Даведнік адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення на 1.01.2005 г. — каталог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311043800/http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=60& |date=11 сакавіка 2007 }} {{Пскоўская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пскоўская вобласць| ]] b4mc0xrm70a6wg54wy20y14ntfigxjk 5188955 5188954 2026-08-28T12:45:24Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5188955 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Пскоўская вобласць''' ({{lang-ru|Пско́вская о́бласть}}) — суб’ект [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Уваходзіць у склад [[Паўночна-Заходняя федэральная акруга|Паўночна-Заходняй федэральнай акругі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Пскоў|горад Пскоў]]. Мяжуе з [[Эстонія]]й, [[Латвія]]й, [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай]], [[Наўгародская вобласць|Наўгародскай]], [[Цвярская вобласць|Цвярской]] і [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] абласцямі. Плошча 55,3 тыс. км², насельніцтва 736,7 тыс. чал. ([[2005]]). Шчыльнасць насельніцтва: 13,3 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва: 67,0 % (2005). Нацыянальны склад: [[рускія]] 94,25 %; [[украінцы]] 1,64 %; [[беларусы]] 0,42 %; іншыя 3,69 %. Жывуць прадстаўнікі прадстаўнікі малалікага народа [[сету]]. Вобласць падзяляецца на дзве гарадскія акругі ([[Пскоў]] і [[Вялікія Лукі]]) і 24 муніцыпальныя раёны. == Гісторыя == 24 сакавіка 1924 года па дэкрэце УЦВК Веліжскі (з цэнтрам у г. [[Веліж]] і уключаючы сучасныя [[Усвяты]]), Невельскі (з цэнтрам у г. Невель), Себежскі (з цэнтрам у г. Себеж) паветы Віцебскай губерні [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] увайшлі ў склад [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерні]]. Да гэтага часу ў складзе губерні — 11 паветаў. Пасля скасавання губерняў на тэрыторыі, якая значна перавышала цяперашнюю вобласць, існавалі са жніўня 1927 па жнівень 1930 года, Пскоўская і Вялікалуцкая акругі ў складзе [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Другая з іх быў перададзены ў склад Заходняй вобласці (з цэнтрам у [[Смаленск]]у) у 1929 годзе. У 1930 годзе акругі былі скасаваныя, а іх раёны засталіся ў складзе Ленінградскай і Заходняй абласцей. У 1935 годзе тэрыторыя былой Вялікалуцкай акругі была перададзена ў склад новастворанай Калінінскай вобласці (з цэнтрам у Калініне, цяпер Цвер). У 1935 годзе ў складзе Ленінградскай вобласці Пскоўская акруга была створана зноў, але ўжо як пагранічная (скасаваная ў 1940 годзе), у складзе Калінінскай вобласці — Вялікалуцкая пагранічная акруга (скасаваная ў 1938 годзе). Пасля скасавання Вялікалуцкай акругі ў 1938 годзе частка яе раёнаў была перададзена ў склад Апочацкай акругі, іншая частка перайшла ў прамое падпарадкаванне Калінінскай вобласці. У 1941—1944 гадах уся тэрыторыя сучаснай Пскоўскай вобласці была акупаваная нямецкімі войскамі. Падчас нацсцкай акупацыі ўказам Адольфа Гітлера ўсе акупаваныя раёны былі падзелены на зоны адміністрацыйна-гаспадарчага ўпраўлення: рэйхскамісарыяты, генеральныя акругі, вобласці і акругі, раёны (паветы). Пскоў быў аднесены да так званай «Паўночнай вайсковай вобласці». Мяжа тэрыторыі праходзіла па лініі Пскоў-Дно-Старая Руса. У жніўні 1944 года было завершана вызваленне Пскоўшчыны ад нямецкіх войск. 22-23 жніўня 1944 года былі ўтвораны асобныя Вялікалуцкая і Пскоўская вобласці. У склад Пскоўскай вобласці ўвайшлі: Гдоўскі, Дзедавіцкі, Дноўскі, Карамышаўскі, Лядскі, Навасельскі, Остраўскі, Палкінскі, Плюскі, Пажаравіцкі, Полнаўскі, Порхаўскі, Пскоўскі, Сярэдкінскі, Слаўкаўскі, Сашыхінскі, Струга-Красненскі; Ашэўскі, Наваржэўскі, Пушкінагорскі раёны Калінінскай вобласці. У 1944 годзе ў склад Вялікалуцкай вобласці са Смаленскай вобласці былі перададзены Бельскі, Ільінскі і Усвяцкі раёны. Улічваючы просьбы насельніцтва Пячорскай, Слабадской, Толкаўскай воласцяў [[Эстонская ССР|Эстонскай]] і [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]] і хадайніцтвы Прэзідыумаў Вярхоўных Саветаў гэтых рэспублік аб уключэнні іх у склад РСФСР, яны былі ўключаны ў склад Пскоўскай вобласці. На тэрыторыі гэтых валасцей Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 16 студзеня 1945 года ўтвораны Качанаўскі, Пячорскі і Пыталаўскі раёны. 16 чэрвеня 1954 года быў выдадзены Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР аб узбуйненні сельсаветаў у Пскоўскай і Вялікалуцкай абласцях. У мэтах ліквідацыі адміністрацыйнай раздробненасці, улічваючы эканамічную агульнасць тэрыторый Пскоўскай і Вялікалуцкай абласцей, Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 2 кастрычніка 1957 года Вялікалуцкая вобласць была скасаваная. Яе заходняя частка (19 раёнаў) была ўключана ў склад Пскоўскай вобласці, 9 — у Калінінскую. 29 ліпеня 1958 года са складу Пскоўскай вобласці ў склад Калінінскай вобласці быў перададзены Плоскаскі раён, у склад Наўгародскай вобласці — Холмскі раён — былі аформлены сучасныя межы Пскоўскай вобласці. == Геаграфія == [[Файл:Lakes_of_Pskov_Oblast_Usvyaty_Lake.jpg|thumb|[[Усвяцкае возера]]]] Рэльеф пераважна раўнінны, на паўночным захадзе — [[Лужскае ўзвышша]] (вышыня да 204 м), на ўсходзе — [[Судомскае ўзвышша|Судомскае]] (вышыня да 294 м), на паўднёвым усходзе — [[Бяжаніцкае ўзвышша|Бяжаніцкае]] (вышыня да 338 м). [[Карысныя выкапні]]: вапнякі, [[даламіт]]ы, [[мергель]], [[гіпс]], разнастайныя гліны, [[торф]]. Крыніцы мінеральных вод. Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −7 °C, ліпеня 17 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 650 мм за год. Найбуйнейшыя рэкі: Вялікая (з прытокамі [[Сораць]], [[Чарэха]], [[Пскава]], [[Іса (прыток Вялікай)|Іса]], [[Сінюха (рака)|Сіняя (Сінюха)]], [[Шалонь]], [[Ловаць]], [[Плюса]]. Больш за 1,5 тысяч азёр, найбуйнейшыя [[Пскоўскае возера|Пскоўскае]] і [[Чудское возера|Чудское]]. Іншыя азёры: [[Шэвіна (возера, Себежскі раён)|Шэвіна]]. Глебы пераважна [[падзолістыя глебы|падзолістыя]] і [[балотныя глебы|балотныя]], па далінах рэк — алювіяльна-лугавыя. Каля 25 % тэрыторыі занята [[мяшаныя лясы|мяшанымі лясамі]] (елка, хвоя, бяроза, асіна). [[Себежскі нацыянальны парк]], Пушкінскі і Ізборскі запаведнікі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Міхайлавіч Белавусаў]] * [[Алія Нурмухамбетаўна Малдагулава]] * [[Леанід Паўлавіч Ціхмянаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). * [[Ганна Аляксееўна Нікандрава]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Барыс Аляксандравіч Міхайлаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўская вобласць|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Pskov Oblast}} * [http://www.pskov.ru/ Афіцыйны сайт Пскоўскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090620044353/http://pskov.ru/ |date=20 чэрвеня 2009 }} * [http://www.informpskov.ru/ Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўскае агенцтва інфармацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090722212042/http://informpskov.ru/ |date=22 ліпеня 2009 }} * [http://pln-pskov.ru/ Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўская стужка навін] * [http://businesspskov.ru/ Бізнэс-навіны Пскоўскай вобласці — Цэнтр Дзелавой Інфармацыі] * [http://culture.pskov.ru/ Культура Пскоўскай зямлі] * [http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=60& Пскоўская вобласць. Даведнік адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення на 1.01.2005 г. — каталог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311043800/http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=60& |date=11 сакавіка 2007 }} {{Пскоўская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пскоўская вобласць| ]] hlgo1u74hjgpxih21yznvl3fn8745va 5188956 5188955 2026-08-28T12:56:37Z Autumndancer 168015 5188956 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Пскоўская вобласць''' ({{lang-ru|Пско́вская о́бласть}}) — суб’ект [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Уваходзіць у склад [[Паўночна-Заходняя федэральная акруга|Паўночна-Заходняй федэральнай акругі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Пскоў|горад Пскоў]]. Мяжуе з [[Эстонія]]й, [[Латвія]]й, [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай]], [[Наўгародская вобласць|Наўгародскай]], [[Цвярская вобласць|Цвярской]] і [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] абласцямі. Плошча 55,3 тыс. км², насельніцтва 736,7 тыс. чал. ([[2005]]). Шчыльнасць насельніцтва: 13,3 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва: 67,0 % (2005). Нацыянальны склад: [[рускія]] 94,25 %; [[украінцы]] 1,64 %; [[беларусы]] 0,42 %; іншыя 3,69 %. Жывуць прадстаўнікі прадстаўнікі малалікага народа [[сету]]. Вобласць падзяляецца на дзве гарадскія акругі ([[Пскоў]] і [[Вялікія Лукі]]) і 24 муніцыпальныя раёны. == Гісторыя == 24 сакавіка 1924 года па дэкрэце УЦВК Веліжскі (з цэнтрам у г. [[Веліж]] і уключаючы сучасныя [[Усвяты]]), Невельскі (з цэнтрам у г. Невель), Себежскі (з цэнтрам у г. Себеж) паветы [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] увайшлі ў склад [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерні]]. Да гэтага часу ў складзе губерні — 11 паветаў. Пасля скасавання губерняў на тэрыторыі, якая значна перавышала цяперашнюю вобласць, існавалі са жніўня 1927 па жнівень 1930 года, Пскоўская і Вялікалуцкая акругі ў складзе [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Другая з іх быў перададзены ў склад Заходняй вобласці (з цэнтрам у [[Смаленск]]у) у 1929 годзе. У 1930 годзе акругі былі скасаваныя, а іх раёны засталіся ў складзе Ленінградскай і Заходняй абласцей. У 1935 годзе тэрыторыя былой Вялікалуцкай акругі была перададзена ў склад новастворанай Калінінскай вобласці (з цэнтрам у Калініне, цяпер Цвер). У 1935 годзе ў складзе Ленінградскай вобласці Пскоўская акруга была створана зноў, але ўжо як пагранічная (скасаваная ў 1940 годзе), у складзе Калінінскай вобласці — Вялікалуцкая пагранічная акруга (скасаваная ў 1938 годзе). Пасля скасавання Вялікалуцкай акругі ў 1938 годзе частка яе раёнаў была перададзена ў склад Апочацкай акругі, іншая частка перайшла ў прамое падпарадкаванне Калінінскай вобласці. У 1941—1944 гадах уся тэрыторыя сучаснай Пскоўскай вобласці была акупаваная нямецкімі войскамі. Падчас нацсцкай акупацыі ўказам Адольфа Гітлера ўсе акупаваныя раёны былі падзелены на зоны адміністрацыйна-гаспадарчага ўпраўлення: рэйхскамісарыяты, генеральныя акругі, вобласці і акругі, раёны (паветы). Пскоў быў аднесены да так званай «Паўночнай вайсковай вобласці». Мяжа тэрыторыі праходзіла па лініі Пскоў-Дно-Старая Руса. У жніўні 1944 года было завершана вызваленне Пскоўшчыны ад нямецкіх войск. 22-23 жніўня 1944 года былі ўтвораны асобныя Вялікалуцкая і Пскоўская вобласці. У склад Пскоўскай вобласці ўвайшлі: Гдоўскі, Дзедавіцкі, Дноўскі, Карамышаўскі, Лядскі, Навасельскі, Остраўскі, Палкінскі, Плюскі, Пажаравіцкі, Полнаўскі, Порхаўскі, Пскоўскі, Сярэдкінскі, Слаўкаўскі, Сашыхінскі, Струга-Красненскі; Ашэўскі, Наваржэўскі, Пушкінагорскі раёны Калінінскай вобласці. У 1944 годзе ў склад Вялікалуцкай вобласці са Смаленскай вобласці былі перададзены Бельскі, Ільінскі і Усвяцкі раёны. Улічваючы просьбы насельніцтва Пячорскай, Слабадской, Толкаўскай воласцяў [[Эстонская ССР|Эстонскай]] і [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]] і хадайніцтвы Прэзідыумаў Вярхоўных Саветаў гэтых рэспублік аб уключэнні іх у склад РСФСР, яны былі ўключаны ў склад Пскоўскай вобласці. На тэрыторыі гэтых валасцей Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 16 студзеня 1945 года ўтвораны Качанаўскі, Пячорскі і Пыталаўскі раёны. 16 чэрвеня 1954 года быў выдадзены Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР аб узбуйненні сельсаветаў у Пскоўскай і Вялікалуцкай абласцях. У мэтах ліквідацыі адміністрацыйнай раздробненасці, улічваючы эканамічную агульнасць тэрыторый Пскоўскай і Вялікалуцкай абласцей, Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 2 кастрычніка 1957 года Вялікалуцкая вобласць была скасаваная. Яе заходняя частка (19 раёнаў) была ўключана ў склад Пскоўскай вобласці, 9 — у Калінінскую. 29 ліпеня 1958 года са складу Пскоўскай вобласці ў склад Калінінскай вобласці быў перададзены Плоскаскі раён, у склад Наўгародскай вобласці — Холмскі раён — былі аформлены сучасныя межы Пскоўскай вобласці. == Геаграфія == [[Файл:Lakes_of_Pskov_Oblast_Usvyaty_Lake.jpg|thumb|[[Усвяцкае возера]]]] Рэльеф пераважна раўнінны, на паўночным захадзе — [[Лужскае ўзвышша]] (вышыня да 204 м), на ўсходзе — [[Судомскае ўзвышша|Судомскае]] (вышыня да 294 м), на паўднёвым усходзе — [[Бяжаніцкае ўзвышша|Бяжаніцкае]] (вышыня да 338 м). [[Карысныя выкапні]]: вапнякі, [[даламіт]]ы, [[мергель]], [[гіпс]], разнастайныя гліны, [[торф]]. Крыніцы мінеральных вод. Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −7 °C, ліпеня 17 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 650 мм за год. Найбуйнейшыя рэкі: Вялікая (з прытокамі [[Сораць]], [[Чарэха]], [[Пскава]], [[Іса (прыток Вялікай)|Іса]], [[Сінюха (рака)|Сіняя (Сінюха)]], [[Шалонь]], [[Ловаць]], [[Плюса]]. Больш за 1,5 тысяч азёр, найбуйнейшыя [[Пскоўскае возера|Пскоўскае]] і [[Чудское возера|Чудское]]. Іншыя азёры: [[Шэвіна (возера, Себежскі раён)|Шэвіна]]. Глебы пераважна [[падзолістыя глебы|падзолістыя]] і [[балотныя глебы|балотныя]], па далінах рэк — алювіяльна-лугавыя. Каля 25 % тэрыторыі занята [[мяшаныя лясы|мяшанымі лясамі]] (елка, хвоя, бяроза, асіна). [[Себежскі нацыянальны парк]], Пушкінскі і Ізборскі запаведнікі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Міхайлавіч Белавусаў]] * [[Алія Нурмухамбетаўна Малдагулава]] * [[Леанід Паўлавіч Ціхмянаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). * [[Ганна Аляксееўна Нікандрава]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Барыс Аляксандравіч Міхайлаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўская вобласць|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Pskov Oblast}} * [http://www.pskov.ru/ Афіцыйны сайт Пскоўскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090620044353/http://pskov.ru/ |date=20 чэрвеня 2009 }} * [http://www.informpskov.ru/ Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўскае агенцтва інфармацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090722212042/http://informpskov.ru/ |date=22 ліпеня 2009 }} * [http://pln-pskov.ru/ Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўская стужка навін] * [http://businesspskov.ru/ Бізнэс-навіны Пскоўскай вобласці — Цэнтр Дзелавой Інфармацыі] * [http://culture.pskov.ru/ Культура Пскоўскай зямлі] * [http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=60& Пскоўская вобласць. Даведнік адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення на 1.01.2005 г. — каталог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311043800/http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=60& |date=11 сакавіка 2007 }} {{Пскоўская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пскоўская вобласць| ]] lhydqoz45clmjanc0xdjttafebjw8xy 5188957 5188956 2026-08-28T13:01:41Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5188957 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Пскоўская вобласць''' ({{lang-ru|Пско́вская о́бласть}}) — суб’ект [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Уваходзіць у склад [[Паўночна-Заходняя федэральная акруга|Паўночна-Заходняй федэральнай акругі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Пскоў|горад Пскоў]]. Мяжуе з [[Эстонія]]й, [[Латвія]]й, [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай]], [[Наўгародская вобласць|Наўгародскай]], [[Цвярская вобласць|Цвярской]] і [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] абласцямі. Плошча 55,3 тыс. км², насельніцтва 736,7 тыс. чал. ([[2005]]). Шчыльнасць насельніцтва: 13,3 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва: 67,0 % (2005). Нацыянальны склад: [[рускія]] 94,25 %; [[украінцы]] 1,64 %; [[беларусы]] 0,42 %; іншыя 3,69 %. Жывуць прадстаўнікі прадстаўнікі малалікага народа [[сету]]. Вобласць падзяляецца на дзве гарадскія акругі ([[Пскоў]] і [[Вялікія Лукі]]) і 24 муніцыпальныя раёны. == Гісторыя == 24 сакавіка 1924 года па дэкрэце УЦВК Веліжскі (з цэнтрам у г. [[Веліж]] і уключаючы сучасныя [[Усвяты]]), Невельскі (з цэнтрам у г. Невель), Себежскі (з цэнтрам у г. Себеж) паветы [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] увайшлі ў склад [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерні]]. Да гэтага часу ў складзе губерні — 11 паветаў. Пасля скасавання губерняў на тэрыторыі, якая значна перавышала цяперашнюю вобласць, існавалі са жніўня 1927 па жнівень 1930 года, Пскоўская і Вялікалуцкая акругі ў складзе [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Другую з іх перадалі ў склад Заходняй вобласці (з цэнтрам у [[Смаленск]]у) у 1929 годзе. У 1930 годзе акругі былі скасаваныя, а іх раёны засталіся ў складзе Ленінградскай і Заходняй абласцей. У 1935 годзе тэрыторыя былой Вялікалуцкай акругі была перададзена ў склад новастворанай Калінінскай вобласці (з цэнтрам у Калініне, цяпер Цвер). У 1935 годзе ў складзе Ленінградскай вобласці Пскоўская акруга была створана зноў, але ўжо як пагранічная (скасаваная ў 1940 годзе), у складзе Калінінскай вобласці — Вялікалуцкая пагранічная акруга (скасаваная ў 1938 годзе). Пасля скасавання Вялікалуцкай акругі ў 1938 годзе частка яе раёнаў была перададзена ў склад Апочацкай акругі, іншая частка перайшла ў прамое падпарадкаванне Калінінскай вобласці. У 1941—1944 гадах уся тэрыторыя сучаснай Пскоўскай вобласці была акупаваная нямецкімі войскамі. Падчас нацсцкай акупацыі ўказам Адольфа Гітлера ўсе акупаваныя раёны былі падзелены на зоны адміністрацыйна-гаспадарчага ўпраўлення: рэйхскамісарыяты, генеральныя акругі, вобласці і акругі, раёны (паветы). Пскоў быў аднесены да так званай «Паўночнай вайсковай вобласці». Мяжа тэрыторыі праходзіла па лініі Пскоў-Дно-Старая Руса. У жніўні 1944 года было завершана вызваленне Пскоўшчыны ад нямецкіх войск. 22-23 жніўня 1944 года былі ўтвораны асобныя Вялікалуцкая і Пскоўская вобласці. У склад Пскоўскай вобласці ўвайшлі: Гдоўскі, Дзедавіцкі, Дноўскі, Карамышаўскі, Лядскі, Навасельскі, Остраўскі, Палкінскі, Плюскі, Пажаравіцкі, Полнаўскі, Порхаўскі, Пскоўскі, Сярэдкінскі, Слаўкаўскі, Сашыхінскі, Струга-Красненскі; Ашэўскі, Наваржэўскі, Пушкінагорскі раёны Калінінскай вобласці. У 1944 годзе ў склад Вялікалуцкай вобласці са Смаленскай вобласці былі перададзены Бельскі, Ільінскі і Усвяцкі раёны. Улічваючы просьбы насельніцтва Пячорскай, Слабадской, Толкаўскай воласцяў [[Эстонская ССР|Эстонскай]] і [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]] і хадайніцтвы Прэзідыумаў Вярхоўных Саветаў гэтых рэспублік аб уключэнні іх у склад РСФСР, яны былі ўключаны ў склад Пскоўскай вобласці. На тэрыторыі гэтых валасцей Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 16 студзеня 1945 года ўтвораны Качанаўскі, Пячорскі і Пыталаўскі раёны. 16 чэрвеня 1954 года быў выдадзены Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР аб узбуйненні сельсаветаў у Пскоўскай і Вялікалуцкай абласцях. У мэтах ліквідацыі адміністрацыйнай раздробненасці, улічваючы эканамічную агульнасць тэрыторый Пскоўскай і Вялікалуцкай абласцей, Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 2 кастрычніка 1957 года Вялікалуцкая вобласць была скасаваная. Яе заходняя частка (19 раёнаў) была ўключана ў склад Пскоўскай вобласці, 9 — у Калінінскую. 29 ліпеня 1958 года са складу Пскоўскай вобласці ў склад Калінінскай вобласці быў перададзены Плоскаскі раён, у склад Наўгародскай вобласці — Холмскі раён — былі аформлены сучасныя межы Пскоўскай вобласці. == Геаграфія == [[Файл:Lakes_of_Pskov_Oblast_Usvyaty_Lake.jpg|thumb|[[Усвяцкае возера]]]] Рэльеф пераважна раўнінны, на паўночным захадзе — [[Лужскае ўзвышша]] (вышыня да 204 м), на ўсходзе — [[Судомскае ўзвышша|Судомскае]] (вышыня да 294 м), на паўднёвым усходзе — [[Бяжаніцкае ўзвышша|Бяжаніцкае]] (вышыня да 338 м). [[Карысныя выкапні]]: вапнякі, [[даламіт]]ы, [[мергель]], [[гіпс]], разнастайныя гліны, [[торф]]. Крыніцы мінеральных вод. Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −7 °C, ліпеня 17 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 650 мм за год. Найбуйнейшыя рэкі: Вялікая (з прытокамі [[Сораць]], [[Чарэха]], [[Пскава]], [[Іса (прыток Вялікай)|Іса]], [[Сінюха (рака)|Сіняя (Сінюха)]], [[Шалонь]], [[Ловаць]], [[Плюса]]. Больш за 1,5 тысяч азёр, найбуйнейшыя [[Пскоўскае возера|Пскоўскае]] і [[Чудское возера|Чудское]]. Іншыя азёры: [[Шэвіна (возера, Себежскі раён)|Шэвіна]]. Глебы пераважна [[падзолістыя глебы|падзолістыя]] і [[балотныя глебы|балотныя]], па далінах рэк — алювіяльна-лугавыя. Каля 25 % тэрыторыі занята [[мяшаныя лясы|мяшанымі лясамі]] (елка, хвоя, бяроза, асіна). [[Себежскі нацыянальны парк]], Пушкінскі і Ізборскі запаведнікі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Міхайлавіч Белавусаў]] * [[Алія Нурмухамбетаўна Малдагулава]] * [[Леанід Паўлавіч Ціхмянаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). * [[Ганна Аляксееўна Нікандрава]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Барыс Аляксандравіч Міхайлаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўская вобласць|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Pskov Oblast}} * [http://www.pskov.ru/ Афіцыйны сайт Пскоўскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090620044353/http://pskov.ru/ |date=20 чэрвеня 2009 }} * [http://www.informpskov.ru/ Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўскае агенцтва інфармацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090722212042/http://informpskov.ru/ |date=22 ліпеня 2009 }} * [http://pln-pskov.ru/ Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўская стужка навін] * [http://businesspskov.ru/ Бізнэс-навіны Пскоўскай вобласці — Цэнтр Дзелавой Інфармацыі] * [http://culture.pskov.ru/ Культура Пскоўскай зямлі] * [http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=60& Пскоўская вобласць. Даведнік адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення на 1.01.2005 г. — каталог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311043800/http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=60& |date=11 сакавіка 2007 }} {{Пскоўская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пскоўская вобласць| ]] b32ggx9z21mt2j9t8cy4vby9zzp3nzw 5188958 5188957 2026-08-28T13:02:24Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5188958 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Пскоўская вобласць''' ({{lang-ru|Пско́вская о́бласть}}) — суб’ект [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Уваходзіць у склад [[Паўночна-Заходняя федэральная акруга|Паўночна-Заходняй федэральнай акругі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Пскоў|горад Пскоў]]. Мяжуе з [[Эстонія]]й, [[Латвія]]й, [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай]], [[Наўгародская вобласць|Наўгародскай]], [[Цвярская вобласць|Цвярской]] і [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] абласцямі. Плошча 55,3 тыс. км², насельніцтва 736,7 тыс. чал. ([[2005]]). Шчыльнасць насельніцтва: 13,3 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва: 67,0 % (2005). Нацыянальны склад: [[рускія]] 94,25 %; [[украінцы]] 1,64 %; [[беларусы]] 0,42 %; іншыя 3,69 %. Жывуць прадстаўнікі прадстаўнікі малалікага народа [[сету]]. Вобласць падзяляецца на дзве гарадскія акругі ([[Пскоў]] і [[Вялікія Лукі]]) і 24 муніцыпальныя раёны. == Гісторыя == 24 сакавіка 1924 года па дэкрэце УЦВК Веліжскі (з цэнтрам у г. [[Веліж]] і уключаючы сучасныя [[Усвяты]]), Невельскі (з цэнтрам у г. Невель), Себежскі (з цэнтрам у г. Себеж) паветы [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] увайшлі ў склад [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерні]]. Да гэтага часу ў складзе губерні — 11 паветаў. Пасля скасавання губерняў на тэрыторыі, якая значна перавышала цяперашнюю вобласць, існавалі са жніўня 1927 па жнівень 1930 года, Пскоўская і Вялікалуцкая акругі ў складзе [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Другую з іх перадалі ў склад [[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняй вобласці]] (з цэнтрам у [[Смаленск]]у) у 1929 годзе. У 1930 годзе акругі былі скасаваныя, а іх раёны засталіся ў складзе Ленінградскай і Заходняй абласцей. У 1935 годзе тэрыторыя былой Вялікалуцкай акругі была перададзена ў склад новастворанай Калінінскай вобласці (з цэнтрам у Калініне, цяпер Цвер). У 1935 годзе ў складзе Ленінградскай вобласці Пскоўская акруга была створана зноў, але ўжо як пагранічная (скасаваная ў 1940 годзе), у складзе Калінінскай вобласці — Вялікалуцкая пагранічная акруга (скасаваная ў 1938 годзе). Пасля скасавання Вялікалуцкай акругі ў 1938 годзе частка яе раёнаў была перададзена ў склад Апочацкай акругі, іншая частка перайшла ў прамое падпарадкаванне Калінінскай вобласці. У 1941—1944 гадах уся тэрыторыя сучаснай Пскоўскай вобласці была акупаваная нямецкімі войскамі. Падчас нацсцкай акупацыі ўказам Адольфа Гітлера ўсе акупаваныя раёны былі падзелены на зоны адміністрацыйна-гаспадарчага ўпраўлення: рэйхскамісарыяты, генеральныя акругі, вобласці і акругі, раёны (паветы). Пскоў быў аднесены да так званай «Паўночнай вайсковай вобласці». Мяжа тэрыторыі праходзіла па лініі Пскоў-Дно-Старая Руса. У жніўні 1944 года было завершана вызваленне Пскоўшчыны ад нямецкіх войск. 22-23 жніўня 1944 года былі ўтвораны асобныя Вялікалуцкая і Пскоўская вобласці. У склад Пскоўскай вобласці ўвайшлі: Гдоўскі, Дзедавіцкі, Дноўскі, Карамышаўскі, Лядскі, Навасельскі, Остраўскі, Палкінскі, Плюскі, Пажаравіцкі, Полнаўскі, Порхаўскі, Пскоўскі, Сярэдкінскі, Слаўкаўскі, Сашыхінскі, Струга-Красненскі; Ашэўскі, Наваржэўскі, Пушкінагорскі раёны Калінінскай вобласці. У 1944 годзе ў склад Вялікалуцкай вобласці са Смаленскай вобласці былі перададзены Бельскі, Ільінскі і Усвяцкі раёны. Улічваючы просьбы насельніцтва Пячорскай, Слабадской, Толкаўскай воласцяў [[Эстонская ССР|Эстонскай]] і [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]] і хадайніцтвы Прэзідыумаў Вярхоўных Саветаў гэтых рэспублік аб уключэнні іх у склад РСФСР, яны былі ўключаны ў склад Пскоўскай вобласці. На тэрыторыі гэтых валасцей Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 16 студзеня 1945 года ўтвораны Качанаўскі, Пячорскі і Пыталаўскі раёны. 16 чэрвеня 1954 года быў выдадзены Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР аб узбуйненні сельсаветаў у Пскоўскай і Вялікалуцкай абласцях. У мэтах ліквідацыі адміністрацыйнай раздробненасці, улічваючы эканамічную агульнасць тэрыторый Пскоўскай і Вялікалуцкай абласцей, Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 2 кастрычніка 1957 года Вялікалуцкая вобласць была скасаваная. Яе заходняя частка (19 раёнаў) была ўключана ў склад Пскоўскай вобласці, 9 — у Калінінскую. 29 ліпеня 1958 года са складу Пскоўскай вобласці ў склад Калінінскай вобласці быў перададзены Плоскаскі раён, у склад Наўгародскай вобласці — Холмскі раён — былі аформлены сучасныя межы Пскоўскай вобласці. == Геаграфія == [[Файл:Lakes_of_Pskov_Oblast_Usvyaty_Lake.jpg|thumb|[[Усвяцкае возера]]]] Рэльеф пераважна раўнінны, на паўночным захадзе — [[Лужскае ўзвышша]] (вышыня да 204 м), на ўсходзе — [[Судомскае ўзвышша|Судомскае]] (вышыня да 294 м), на паўднёвым усходзе — [[Бяжаніцкае ўзвышша|Бяжаніцкае]] (вышыня да 338 м). [[Карысныя выкапні]]: вапнякі, [[даламіт]]ы, [[мергель]], [[гіпс]], разнастайныя гліны, [[торф]]. Крыніцы мінеральных вод. Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −7 °C, ліпеня 17 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 650 мм за год. Найбуйнейшыя рэкі: Вялікая (з прытокамі [[Сораць]], [[Чарэха]], [[Пскава]], [[Іса (прыток Вялікай)|Іса]], [[Сінюха (рака)|Сіняя (Сінюха)]], [[Шалонь]], [[Ловаць]], [[Плюса]]. Больш за 1,5 тысяч азёр, найбуйнейшыя [[Пскоўскае возера|Пскоўскае]] і [[Чудское возера|Чудское]]. Іншыя азёры: [[Шэвіна (возера, Себежскі раён)|Шэвіна]]. Глебы пераважна [[падзолістыя глебы|падзолістыя]] і [[балотныя глебы|балотныя]], па далінах рэк — алювіяльна-лугавыя. Каля 25 % тэрыторыі занята [[мяшаныя лясы|мяшанымі лясамі]] (елка, хвоя, бяроза, асіна). [[Себежскі нацыянальны парк]], Пушкінскі і Ізборскі запаведнікі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Міхайлавіч Белавусаў]] * [[Алія Нурмухамбетаўна Малдагулава]] * [[Леанід Паўлавіч Ціхмянаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). * [[Ганна Аляксееўна Нікандрава]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Барыс Аляксандравіч Міхайлаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўская вобласць|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Pskov Oblast}} * [http://www.pskov.ru/ Афіцыйны сайт Пскоўскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090620044353/http://pskov.ru/ |date=20 чэрвеня 2009 }} * [http://www.informpskov.ru/ Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўскае агенцтва інфармацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090722212042/http://informpskov.ru/ |date=22 ліпеня 2009 }} * [http://pln-pskov.ru/ Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўская стужка навін] * [http://businesspskov.ru/ Бізнэс-навіны Пскоўскай вобласці — Цэнтр Дзелавой Інфармацыі] * [http://culture.pskov.ru/ Культура Пскоўскай зямлі] * [http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=60& Пскоўская вобласць. Даведнік адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення на 1.01.2005 г. — каталог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311043800/http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=60& |date=11 сакавіка 2007 }} {{Пскоўская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пскоўская вобласць| ]] 94l1ew8vumr4w3e7a7xhuqycoh9x8a3 5188959 5188958 2026-08-28T13:03:36Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5188959 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Пскоўская вобласць''' ({{lang-ru|Пско́вская о́бласть}}) — суб’ект [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Уваходзіць у склад [[Паўночна-Заходняя федэральная акруга|Паўночна-Заходняй федэральнай акругі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Пскоў|горад Пскоў]]. Мяжуе з [[Эстонія]]й, [[Латвія]]й, [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай]], [[Наўгародская вобласць|Наўгародскай]], [[Цвярская вобласць|Цвярской]] і [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] абласцямі. Плошча 55,3 тыс. км², насельніцтва 736,7 тыс. чал. ([[2005]]). Шчыльнасць насельніцтва: 13,3 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва: 67,0 % (2005). Нацыянальны склад: [[рускія]] 94,25 %; [[украінцы]] 1,64 %; [[беларусы]] 0,42 %; іншыя 3,69 %. Жывуць прадстаўнікі прадстаўнікі малалікага народа [[сету]]. Вобласць падзяляецца на дзве гарадскія акругі ([[Пскоў]] і [[Вялікія Лукі]]) і 24 муніцыпальныя раёны. == Гісторыя == 24 сакавіка 1924 года па дэкрэце УЦВК Веліжскі (з цэнтрам у г. [[Веліж]] і уключаючы сучасныя [[Усвяты]]), Невельскі (з цэнтрам у г. Невель), Себежскі (з цэнтрам у г. Себеж) паветы [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] увайшлі ў склад [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерні]]. Да гэтага часу ў складзе губерні — 11 паветаў. Пасля скасавання губерняў на тэрыторыі, якая значна перавышала цяперашнюю вобласць, існавалі са жніўня 1927 па жнівень 1930 года, Пскоўская і Вялікалуцкая акругі ў складзе [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Другую з іх перадалі ў склад [[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняй вобласці]] (з цэнтрам у [[Смаленск]]у) у 1929 годзе. У 1930 годзе акругі былі скасаваныя, а іх раёны засталіся ў складзе Ленінградскай і Заходняй абласцей. У 1935 годзе тэрыторыя былой Вялікалуцкай акругі была перададзена ў склад новастворанай Калінінскай вобласці (з цэнтрам у Калініне, цяпер Цвер). У 1935 годзе ў складзе Ленінградскай вобласці Пскоўская акруга была створана зноў, але ўжо як пагранічная (скасаваная ў 1940 годзе), у складзе Калінінскай вобласці — Вялікалуцкая пагранічная акруга (скасаваная ў 1938 годзе). Пасля скасавання Вялікалуцкай акругі ў 1938 годзе частка яе раёнаў была перададзена ў склад Апочацкай акругі, іншая частка перайшла ў прамое падпарадкаванне Калінінскай вобласці. У 1941—1944 гадах уся тэрыторыя сучаснай Пскоўскай вобласці была акупаваная нямецкімі войскамі. Падчас нацсцкай акупацыі ўказам Адольфа Гітлера ўсе акупаваныя раёны былі падзелены на зоны адміністрацыйна-гаспадарчага ўпраўлення: рэйхскамісарыяты, генеральныя акругі, вобласці і акругі, раёны (паветы). Пскоў быў аднесены да так званай «Паўночнай вайсковай вобласці». Мяжа тэрыторыі праходзіла па лініі Пскоў-Дно-Старая Руса. У жніўні 1944 года было завершана вызваленне Пскоўшчыны ад нямецкіх войск. 22-23 жніўня 1944 года былі ўтвораны асобныя Вялікалуцкая і Пскоўская вобласці. У склад Пскоўскай вобласці ўвайшлі: Гдоўскі, Дзедавіцкі, Дноўскі, Карамышаўскі, Лядскі, Навасельскі, Остраўскі, Палкінскі, Плюскі, Пажаравіцкі, Полнаўскі, Порхаўскі, Пскоўскі, Сярэдкінскі, Слаўкаўскі, Сашыхінскі, Струга-Красненскі; Ашэўскі, Наваржэўскі, Пушкінагорскі раёны Калінінскай вобласці. У 1944 годзе ў склад Вялікалуцкай вобласці са [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] перадалі Бельскі, Ільінскі і Усвяцкі раёны. Улічваючы просьбы насельніцтва Пячорскай, Слабадской, Толкаўскай воласцяў [[Эстонская ССР|Эстонскай]] і [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]] і хадайніцтвы Прэзідыумаў Вярхоўных Саветаў гэтых рэспублік аб уключэнні іх у склад РСФСР, яны былі ўключаны ў склад Пскоўскай вобласці. На тэрыторыі гэтых валасцей Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 16 студзеня 1945 года ўтвораны Качанаўскі, Пячорскі і Пыталаўскі раёны. 16 чэрвеня 1954 года быў выдадзены Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР аб узбуйненні сельсаветаў у Пскоўскай і Вялікалуцкай абласцях. У мэтах ліквідацыі адміністрацыйнай раздробненасці, улічваючы эканамічную агульнасць тэрыторый Пскоўскай і Вялікалуцкай абласцей, Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР ад 2 кастрычніка 1957 года Вялікалуцкая вобласць была скасаваная. Яе заходняя частка (19 раёнаў) была ўключана ў склад Пскоўскай вобласці, 9 — у Калінінскую. 29 ліпеня 1958 года са складу Пскоўскай вобласці ў склад Калінінскай вобласці быў перададзены Плоскаскі раён, у склад Наўгародскай вобласці — Холмскі раён — былі аформлены сучасныя межы Пскоўскай вобласці. == Геаграфія == [[Файл:Lakes_of_Pskov_Oblast_Usvyaty_Lake.jpg|thumb|[[Усвяцкае возера]]]] Рэльеф пераважна раўнінны, на паўночным захадзе — [[Лужскае ўзвышша]] (вышыня да 204 м), на ўсходзе — [[Судомскае ўзвышша|Судомскае]] (вышыня да 294 м), на паўднёвым усходзе — [[Бяжаніцкае ўзвышша|Бяжаніцкае]] (вышыня да 338 м). [[Карысныя выкапні]]: вапнякі, [[даламіт]]ы, [[мергель]], [[гіпс]], разнастайныя гліны, [[торф]]. Крыніцы мінеральных вод. Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −7 °C, ліпеня 17 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] да 650 мм за год. Найбуйнейшыя рэкі: Вялікая (з прытокамі [[Сораць]], [[Чарэха]], [[Пскава]], [[Іса (прыток Вялікай)|Іса]], [[Сінюха (рака)|Сіняя (Сінюха)]], [[Шалонь]], [[Ловаць]], [[Плюса]]. Больш за 1,5 тысяч азёр, найбуйнейшыя [[Пскоўскае возера|Пскоўскае]] і [[Чудское возера|Чудское]]. Іншыя азёры: [[Шэвіна (возера, Себежскі раён)|Шэвіна]]. Глебы пераважна [[падзолістыя глебы|падзолістыя]] і [[балотныя глебы|балотныя]], па далінах рэк — алювіяльна-лугавыя. Каля 25 % тэрыторыі занята [[мяшаныя лясы|мяшанымі лясамі]] (елка, хвоя, бяроза, асіна). [[Себежскі нацыянальны парк]], Пушкінскі і Ізборскі запаведнікі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Міхайлавіч Белавусаў]] * [[Алія Нурмухамбетаўна Малдагулава]] * [[Леанід Паўлавіч Ціхмянаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). * [[Ганна Аляксееўна Нікандрава]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Барыс Аляксандравіч Міхайлаў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўская вобласць|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Pskov Oblast}} * [http://www.pskov.ru/ Афіцыйны сайт Пскоўскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090620044353/http://pskov.ru/ |date=20 чэрвеня 2009 }} * [http://www.informpskov.ru/ Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўскае агенцтва інфармацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090722212042/http://informpskov.ru/ |date=22 ліпеня 2009 }} * [http://pln-pskov.ru/ Навіны Пскоўскай вобласці — Пскоўская стужка навін] * [http://businesspskov.ru/ Бізнэс-навіны Пскоўскай вобласці — Цэнтр Дзелавой Інфармацыі] * [http://culture.pskov.ru/ Культура Пскоўскай зямлі] * [http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=60& Пскоўская вобласць. Даведнік адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення на 1.01.2005 г. — каталог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311043800/http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=60& |date=11 сакавіка 2007 }} {{Пскоўская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пскоўская вобласць| ]] rpsi4y3w4sxf6ntxx7cgcffg231dy1n Нарвегія 0 17770 5189202 5103916 2026-08-29T07:21:56Z Martin Macha 2111 103614 /* */ 5189202 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Каралеўства Нарвегія |Арыгінальная назва = {{lang-no|Kongeriket Norge}}<br />{{lang-nn|Kongeriket Noreg}} |Родны склон = Нарвегіі |Сцяг = Flag of Norway.svg |Герб = Coat of Arms of Norway.svg |Замест герба = |Дэвіз = Alt for Norge<br />({{lang-be|Усё для Нарвегіі}}) |Назва гімна = Ja, vi elsker dette landet <br/> (Так, мы любім гэты край) |Аўдыё = Norway (National Anthem).ogg |Форма праўлення = [[Канстытуцыйная манархія]] |Дзяржаўная рэлігія = [[Лютэранства]] |lat_dir = N|lat_deg = 65|lat_min =50 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =13 |lon_min =24 |lon_sec = 0 |region = NO |CoordScale = 5000000 |На карце = Norway on the globe (Europe centered).svg |На карце2 = Europe-Norway.svg |Мовы = [[Нарвежская мова|нарвежская]]<br />([[букмал]] і [[нюнорск]])<br />на мясцовым узроўні — [[Саамскія мовы|саамская]]<ref name="Statistisk sentralbyrå">[http://www.ssb.no/english/subjects/00/minifakta_en/ru/ Statistisk sentralbyrå]</ref> |Заснавана = |Дата незалежнасці = [[7 чэрвеня]] [[1905]] (абвешчана)<br />[[26 кастрычніка]] [[1905]] (прызнана)<br /> |Незалежнасць ад = [[Швецыя|Швецыі]] |Сталіца = [[Осла]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Берген]], [[Ставангер]], [[Тронхейм]] |Пасады кіраўнікоў = [[Спіс каралёў Нарвегіі|Кароль]] <br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Нарвегіі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Хокан VIII]] <br /> [[Ёнас Гар Сцёрэ]] |Месца па плошчы = 67 |Плошча =385&nbsp;207<ref name="kart_2019">{{Cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2019|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|year=2019|accessdate=2019-03-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|archivedate=8 чэрвеня 2019|url-status=dead}}</ref> |Працэнт вады =6 |Этнахаронім = нарвежац, нарвежка, [[нарвежцы]] |Месца па насельніцтву =120 |Насельніцтва =5 627 400<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2026 |Шчыльнасць насельніцтва =14.6<ref name="ssbf" /> |Месца па шчыльнасці = |ВУП = {{nts|335.3}} млрд. |Год разліку ВУП = 2010 |Месца па ВУП = 25 |ВУП на душу насельніцтва= {{nts|59600}} |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = {{steady}} 0,966<ref name="UNDP2023">{{Cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-indexindicies/HDI|title=2022 Human Development Index Ranking|publisher=United Nations Development Programme|date=2023-03-13|accessdate=2024-03-16|language=en}}</ref> |Год разліку ІРЧП = 2022 |Месца па ІРЧП = 2 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">вельмі высокі</span> |Авіякампанія = |Валюта =[[Нарвежская крона]] |Дамен =[[.no]] |ISO = |Тэлефонны код =47 |Часавы пояс =+1 (улетку +2) |Заўвагі = <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Каралеўства Нарве́гія''' ({{lang-no|Kongeriket Norge}}, {{lang-nn|Kongeriket Noreg}}), '''Нарвегія''' — краіна ў [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]]. Знаходзіцца на [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынаўскім паўвостраве]] і прылеглых астравах. Мяжуе з трыма дзяржавамі: са [[Швецыя]]й — на ўсходзе, з [[Фінляндыя]]й і з [[Расія]]й — на паўночным усходзе. Краіну абмываюць [[Баранцава мора]] — на паўночным усходзе, [[Нарвежскае мора]] — на захадзе і [[Паўночнае мора]] — на паўднёвым захадзе. Нарвегія падзяляецца на 19 фюльке, якія аб’ядноўваюцца ў 5 асноўных неафіцыйных рэгіёнаў. У склад Нарвегіі таксама ўваходзяць: адміністрацыйная акруга Свальбард (архіпелаг [[Шпіцберген]] і востраў Мядзведжы), астравы [[востраў Ян-Маен|Ян-Маен]] па поўначы і [[востраў Бувэ|Бувэ]] на поўдні [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Сталіца Нарвегіі і рэзідэнцыя ўрада — [[Осла]]. == Дзяржаўны лад == [[Файл:Storting Spring 2016.JPG|thumb|left|[[Стортынг]]]] Нарвегія — [[канстытуцыйная манархія]], форма дзяржаўнага ладу — [[унітарная дзяржава|унітарная]]. Дзейнічае [[Канстытуцыя Нарвегіі|канстытуцыя 1814 года]] з пазнейшымі праўкамі. Кароль — [[Харальд V]], прэм’ер-міністр — [[Ёнас Гар Сцёрэ]]. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[стортынг]], які складаецца з лагтынга (верхняя палата, 41 дэпутат) і одэльстынга (ніжняя палата, 124 дэпутаты). Выбіраецца на ўсеагульных выбарах па прапарцыянальнай сістэме тэрмінам на 4 гады. Пасля выбараў на першай сесіі стортынга з яго складу выбіраецца 1/4 дэпутатаў, якія ўтвараюць лагтынг, астатнія 3/4 — одэльстынг. Выканаўчая ўлада належыць каралю, які назначае ўрад (Дзяржаўны савет) на чале з прэм’ер-міністрам. == Геаграфія == {{асноўны|Геаграфія Нарвегіі}} [[Файл:Geirangerfjord (6-2007).jpg|thumb|left|200px|[[Гейрангер-фіёрд]]]] Нарвегія займае заходнюю, горную частку [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынаўскага паўвострава]]. Гэты буйны масіў складзены пераважна [[граніт]]амі і [[гнейс]]амі характарызуецца перасечаным рэльефам. Паўвостраў асіметрычна падняты да захаду, у выніку заходнія, нарвежскія, схілы вельмі стромкія і кароткія. На поўначы знаходзіцца самая паўночная кантынентальная кропка [[Еўропа|Еўропы]] — мыс [[Нордкін]]. На поўдні ў межах Нарвегіі размешчана шырокае нагор’е. На поўначы ад мяжы Нарвегіі і [[Фінляндыя|Фінляндыі]] вышэй 1200 м уздымаюцца ўсяго некалькі вяршыняў, але па кірунку да поўдня вышыні гор паступова павялічваюцца, дасягаючы максімальных адзнак 2469 м ([[гара Гальхёпіген]]) у масіве [[Ютунхеймен]]. Іншыя ўзнятыя ўчасткі нагор’я толькі няшмат саступаюць па вышыні. Там нярэдка сустракаюцца голыя [[скала|скалы]], пазбаўленыя глебава-расліннага покрыва. Вонкава паверхня шматлікіх гор больш нагадвае слабхвалістае плато, і такія ўчасткі носяць назву «віда». Падчас вялікага ледавіковага перыяду ў гарах Нарвегіі было развіта злядненне, але сучасныя [[ледавік]]і невялікія. Самыя значныя з іх — у гарах [[Ютунхеймен]] і ў паўночнай частцы Нарвегіі. Звычайна снегавая лінія ў Нарвегіі знаходзіцца на вышынях 900—1500 м. Шматлікія асаблівасці рэльефу краіны сфармаваліся падчас [[ледніковы перыяд|ледніковага перыяду]]. Верагодна, тады было некалькі мацерыковых злядненняў, і кожнае з іх спрыяла развіццю [[Эрозія (геалогія)|эрозіі]], паглыбленню і выпростванню старажытных рачных далін і іх ператварэнню ў маляўнічыя, са стромкімі схіламі трогі U-падобнай формы, што глыбока праразаюць паверхню нагор’яў. Пасля раставання мацерыковага ледавіка былі затопленыя нізоўі старажытных далін, дзе ўтварыліся [[фіёрд]]ы. Фіёрдавыя берагі дзівяць незвычайнай маляўнічасцю і маюць вельмі важнае гаспадарчае значэнне. Шматлікія фіёрды вельмі глыбокія. Напрыклад, [[Согне-фіёрд]], размешчаны ў 72 км на поўнач ад [[Берген]]а, у ніжняй частцы дасягае глыбіні 1308 м. Ланцуг прыбярэжных астравоў — т.зв. скергор абараняе фіёрды ад моцных заходніх вятроў, якія дзьмуць з [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Некаторыя астравы ўяўляюць сабой аголеныя [[скала|скалы]], аб якія разбіваецца прыбой, іншыя дасягаюць значных памераў. Большасць [[нарвежцы|нарвежцаў]] жывуць на берагах фіёрдаў. Найважнейшыя — [[Осла-фіёрд]], [[Хардангер-фіёрд]], [[Согне-фіёрд]], [[Нур-фіёрд]], Стур-фіёрд і Тронхеймс-фіёрд. На ўсходзе Нарвегіі знаходзяцца самыя вялікія рэкі, уключаючы [[Глома|Глому]] даўжынёй 591 км, [[Гёўла]], [[Отра]], [[Танаэльва|Танаэльв]]. На захадзе краіны рэкі кароткія і хуткія ([[Ранэльва|рака Ранэльва]]). У паўднёвай Нарвегіі шмат маляўнічых азёр. Найбуйнейшае ў краіне [[М’ёса|возера М’ёса]]. У канцы 19 ст. было збудавана некалькі невялікіх каналаў, якія злучаюць возера з марскімі партамі на паўднёвым узбярэжжы, але ў цяперашні час яны выкарыстоўваюцца мала. Гідраэнергарэсурсы рэк і азёр Нарвегіі ўносяць істотны ўклад у яе эканамічны патэнцыял. Нягледзячы на паўночнае становішча, Нарвегіі ўласцівы спрыяльны клімат з прахалодным [[лета]]м і адносна мяккай (для адпаведных шырот) [[зіма|зімой]] — вынікам уздзеяння [[Гальфстрым]]у. Сярэдняя гадавая колькасць [[ападкі|ападкаў]] вагаецца ад 3330 мм на захадзе, куды ў першую чаргу паступаюць вільготныя вятры, да 250 мм у некаторых адасобленых рачных далінах на ўсходзе краіны. Сярэдняя [[тэмпература]] студзеня каля 0&nbsp;°C характэрная для паўднёвага і заходняга ўзбярэжжаў, тады як ва ўнутраных раёнах яна паніжаецца да −4&nbsp;°C і меней. У ліпені сярэднія тэмпературы на ўзбярэжжа каля 14&nbsp;°C, а ва ўнутраных раёнах — каля 16&nbsp;°C. Урадлівыя глебы пакрываюць усяго каля 4 % усёй тэрыторыі Нарвегіі і сканцэнтраваны пераважна ў наваколлях [[Осла]] і [[Тронхейм]]а. [[Файл:Mixed Picea (Spruce) forest from Vestfold county in Norway.jpg|thumb|250px|Хваёвы лес]] Паколькі большую частку краіны займаюць горы, плато і ледавікі, магчымасці для росту і развіцця раслін абмежаваныя. Вылучаюць пяць геабатанічных раёнаў: бязлесны прыбярэжны з лугамі і хмызнякамі, на ўсход ад яго лісцёвыя лясы, далей у глыб краіны і да поўначы — хваёвыя лясы, вышэй і яшчэ далей на поўнач пояс [[карлікавая бяроза|карлікавых бяроз]], вербаў і шматгадовай травы; нарэшце, на самых вялікіх вышынях — пояс травы, [[імхі|імхоў]] і [[лішайнікі|лішайнікаў]]. Хваёвыя лясы — адзін з найважнейшых прыродных рэсурсаў Нарвегіі, яны даюць разнастайную экспартную прадукцыю. У арктычным раёне звычайна сустракаюцца [[паўночны алень]], [[лемінг]], [[пясец]] і [[гага]]. У лясах да самога поўдні краіны водзяцца [[гарнастай]], [[заяц]], [[лось]], [[лісіца]], [[вавёрка]] і, у невялікай колькасці, [[воўк]] і [[буры мядзведзь]]. [[Алень высакародны|Высакародны алень]] распаўсюджаны ўздоўж паўднёвага ўзбярэжжа. Нацыянальны парк: [[Нацыянальны парк Бёргеф’ель|Бёргеф’ель]], [[Нацыянальны парк Юнкердаль|Юнкердаль]]. === Азёры Нарвегіі === [[Файл:Krøderen1.jpg|thumb|250px|Возера [[Кродэрэн]].]] * [[Кродэрэн|Возера Кродэрэн]] * [[Банак|Возера Банак]] * [[Брэймсватн|Возера Брэймсватн]] * [[Бюгдзін|Возера Бюгдзін]] * [[Бюглансфіёрд|Возера Бюглансфіёрд]] * [[Клістэрватн|Возера Клістэрватн]] * [[Лангватн|Возера Лангватн]] * [[Ломіватн|Возера Ломіватн]] * [[Мёсватн|Возера Мёсватн]] * [[Недрэватн|Возера Недрэватн]] * [[Рансфіёрдэн|Возера Рансфіёрдэн]] * [[Руген (возера)|Возера Руген]] * [[Скугсфіёрдватнет|Возера Скугсфіёрдватнет]] * [[Сперылен|Возера Сперылен]] * [[Тутак|Возера Тутак]] * [[Хелін|Возера Хелін]] * [[Хорніндальсватнет|Возера Хорніндальсватнет]] * [[Цюрыфіёрд|Возера Цюрыфіёрд]] == Гісторыя == [[Файл:HakonTheOldAndSkule-Flateyjarbok.jpg|thumb|200px|left|[[Хокан IV Хокансан|Хокан IV]] і яго сын [[Магнус VI Лагабетэ|Магнус]]]] Тэрыторыя Нарвегіі заселена чалавекам прыблізна ў 6 тысячагоддзі да н.э. У 2 тысячагоддзі да н.э. старажытна-германскія плямёны адцяснілі на поўнач мясцовае карэннае насельніцтва — [[саамы|саамаў]]. У канцы 1 тысячагоддзя н.э. ўзнікла нарвежская народнасць. У эпоху [[вікінгі|вікінгаў]] ([[нарманы|нарманаў]]; канец 8-сярэдзіна 11 стагоддзяў) пачалося фарміраванне навежскай дзяржаўнасці. У [[872]] годзе на прастол уступіў першы конунг [[Харальд I Хорфагер]]. Продкі нарвежцаў рабілі марскія паходы пераважна ў [[Заходняя Еўропа|Заходнюю Еўропу]], каланізавалі Цэнтральную і Паўночную Англію, [[Шатландыя|Шатландыю]], [[Аркнейскія астравы|Аркнейскія]], [[Шэтландскія астравы|Шэтландскія]], [[Гебрыдскія астравы|Гебрыдскія]], [[Фарэрскія астравы]], прыбярэжныя раёны Ірландыі, [[Ісландыя|Ісландыю]], [[Грэнландыя|Грэнландыю]] ([[Лейф Эрыксан]], [[Эрык Руды]], [[Гунб’ёрн Ульфсан]]). Каля 1000 года ў краіне прынята [[хрысціянства]]. Перыяд паміж 1130 і 1240 гг. суправаджаўся грамадзянскімі войнамі за ўладу (Біркенбейнеры). Пры [[Хокан IV Хокансан|Хокане IV Хокансане]] (1217-63) грамадзянскія войны спыніліся, Нарвегія мела найбольшую ў сваёй гісторыі тэрыторыю, у тым ліку займала сучасныя шведскія правінцыі [[Емтланд]] і [[Бохуслен]]. Кароль Хокан V Магнусан (1299—1319) зрабіў сталіцай краіны горад [[Осла]] (раней каралеўскі двор знаходзіўся ў г.[[Берген]]). У 1300—1500 гадах Нарвегія знаходзілася ў эканамічнай залежнасці ад нямецкай [[Ганза|Ганзы]] (яе галоўным апорным пунктам прыблізна з 1350 года быў Берген), якая кантралявала экспарт нарвежскай рыбы. Эпідэмія чумы 1347-50 прывяла да працяглага эканамічнага заняпаду. У 1319 годзе заключана асабістая унія Нарвегіі са Швецыяй, у [[1380]] — з [[Данія]]й, у [[1397]] — [[Кальмарская унія]] (у [[1523]] з уніі выйшла [[Швецыя]]). Пасля 1500 года пачаўся павольны эканамічны ўздым. У [[1536]] годзе ў Нарвегіі абвешчана [[Рэфармацыя]], у 1537 годзе краіна страціла статус самастойнага каралеўства і ператварылася ў дацкую правінцыю (у 1572 годзе ўведзена пасада намесніка дацкага караля). У выніку дацка-шведскіх войнаў 17 стагоддзя Нарвегія страціла тэрыторыі Емтланд, Хер’едален (1645), Бохуслен (1658) на карысць Швецыі і апынулася ў сучасных межах. У 17-пачатку 19 стагоддзя актывізаваўся нацыянальна-вызваленчы рух супраць дацкага панавання. == Насельніцтва == Нарвегія — даволі аднародная паводле складу насельніцтва краіна. Пераважную большасць складаюць [[нарвежцы]], на поўначы жывуць [[лапландцы]], паступова павялічваецца доля мігрантаў з іншых краін. Традыцыйныя заняткі насельніцтва — [[рыбалоўства]] ў фіёрдах, [[земляробства]], [[жывёлагадоўля]] і лясная гаспадарка ў асобных месцах па берагах фіёрдаў і ў горах. У в. Флекэ (камуна Ф’ялэр, фюльке [[Согн-ог-Ф’юранэ]]) дзейнічае Паўночны [[Каледжы аб’яднанага свету|каледж міжнароднай супольнасці]]. Сярод буйнейшых гарадоў Нарвегіі [[Берген]], [[Вадсё]], [[Осла]], [[Ставангер]], [[Тромсё]], [[Тронхейм]]. == Нарвежская літаратура == {{main|Нарвежская літаратура}} [[Файл:Wergeland.jpg|thumb|left|85px|[[Генрык Вергелан]]]] Пасля заключэння уніі з Даніяй пісьмовая [[нарвежская мова]] паступова замяшчалася [[дацкая мова|дацкай]], і да пачатку XX стагоддзя нарвежскія пісьменнікі стваралі свае творы на мове, практычна неадрознай ад дацкай. Адраджэнню нарвежскай літаратурнай мовы ў паспрыяў [[Генрык Вергелан]], які змагаўся за культурную незалежнасць Нарвегіі. Яго працы аказалі ўплыў на вялікіх пісьменнікаў другой паловы XIX стагоддзя — [[Генрык Ібсен|Генрыка Ібсена]] і [[Б’ёрнсцернэ Б’ёрнсан]]а. У канцы XIX стагоддзя пачынаюць заяўляць пра сябе нарвежскія мадэрністы. Выбітным прадстаўнікамі мадэрнізму сталі [[Кнут Гамсун]] і [[Сігб’ёрн Обстфелер]]. Найбольшага росквіту мадэрнізм дасягнуў у 1960-я гады. Часопіс пры [[Універсітэт Осла|Універсітэце Осла]] «Профіль» згуртаваў вакол сябе групу маладых аўтараў, якія эксперыментавалі з рознымі літаратурнымі формамі. Многія з іх пасля ўнеслі выдатны ўклад у нарвежскую літаратуру: [[Даг Сульстад]], [[Тур Обрэстад]], [[Эльдрыд Лундэн]] і іншыя. Яркім прадстаўніком мадэрнізму з’яўляецца і драматург [[Юн Фосэ]]. == Музыка == [[Файл:Eilif Peterssen-Edvard Grieg 1891.jpg|thumb|[[Эдвард Грыг]]]] Пра старажытнае паходжанне нарвежскай музыкі сведчаць помнікі матэрыяльнай культуры (бронзавыя музычныя інструменты 2 ст. да н.э.), «[[Старэйшая Эда]]» (канец 11 стагоддзя). Захаваліся старажытныя вакальна-інструментальные і танцавальныя жанры — пастухоўскія песні-поклічы лок, хювінг, лалінг, балады, культавыя, гістарычныя песні. танцы халінг, спрынгданс. У аснове рытмічнай арганізацыі раўнамерная метрыка пры мностве сінкоп, пункцірных рытмаў і трыёлей. Сярод традыцыйных інструментаў: струнна-смычковая фідла, лангелейк, хардынгфеле; духавыя флейта, селье, лур; [[варган]] ''мюнхарпэ''. З пашырэнне [[хрысціянства]] (10 стагоддзе) развіваюцца культавыя спевы, блізкія да грыгарыянскіх, з 14 стагоддзя — [[арган]]ная музыка. У 14-19 стагоддзях музыка Нарвегіі была пад уплывам дацкай. З прыняццем [[лютэранства]] (1536) узнік пратэстанцкі харал. Сярод помнікаў эпохі [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] — «Dansk sammelbog» (1569) Х.Томісёна, «Graduela» Н.Есперсена (1573). З канца 16 стагоддзя музычнымі цэнтрамі сталі [[Хрысціянія]], [[Берген]], [[Тронхейм]]. У 2-й палове 18 стагоддзя ўзніклі аматарскія і прафесійныя аркестры, музычныя таварыствы ў [[Берген]]е («Гармонія», 1765, існуе і цяпер), Тронхейме, Хрысціяніі. Сярод нарвежскіх кампазітараў эпохі барока [[Георг фон Бертух]], Ю. Д. Берлін (аўтар і першага нарвежскага падручніка па тэорыі музыкі, 1744), Ю.Фрэйтхаф. У сярэдзіне 19 стагоддзя з’явіліся першыя зборнікі запісаў народных песень і танцаў (1841). У 1825 годзе напісаны першы зінгшпіль (кампазітар В.Тране, паэт Х.Б’ерэгар). Стваральнікі нацыянальнай кампазітарскай школы — [[Хальфдан Х’ерульф]] і [[Рыкард Нурдрак]] (аўтар [[гімн Нарвегіі|нарвежскага нацыянальнага гімна]], 1864). Найбольш адметная з’ява музыкі Нарвегіі — творчасць і дзейнасць [[Эдвард Грыг|Эдварда Грыга]]. Сярод яго паслядоўнікаў: К.Сіндынг, [[Юхан Сельмер|Ю.Сельмер]], [[Юхан Хальварсен|Ю.Хальварсен]], у 20 стагоддзі — А.Эген, Э.Альнес, Ю.Хорклаў, С.Юрдан. Вялікі ўклад у нарвежскую музыку зрабіў [[Юхан Северын Свенсен]]. * [[Combichrist]] == Беларуска-нарвежскія адносіны == 24 лістапада 1995 года ўступіла ў сілу Пагадненне паміж Урадам Рэспублікі Беларусь i Урадам Каралеўства Нарвегіі аб паветраных зносінах. У 2009 годзе ў Нарвегіі выйшла кніжка «Fanden på flat mark» («Праклён над раўнінным краем») — зборнік эсэ пра Беларусь Пера Андэша Тудаля (Per Anders Todal). == Спорт == [[Файл:Ole Lilloe-Olsen.jpg|thumb|[[Оле Ліла-Ольсен]], пяціразовы алімпійскі чэмпіён па стральбе]] Нарвегія ўдзельнічала амаль ва ўсіх [[Летнія Алімпійскія гульні|летніх Алімпійскіх гульнях]], пачынаючы з [[Летнія Алімпійскія гульні 1900|гульняў у Парыжы 1900 года]], і ўсіх [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульнях]], пачынаючы з [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1924|гульняў у Шамані 1924]]. Нарвегія двойчы сама была гаспадыняй зімовых Алімпійскіх гульняў. У [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1952|1952 Алімпіяда прайшла ў Осла]], а ў 1994 годзе — у [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1994|Лілехамеры]]. Нацыянальны алімпійскі камітэт Нарвегіі быў утвораны ў [[1900]] годзе. Пераважна развіваюцца зімовыя віды. Больш за ўсё медалёў нарвежцы заваявалі ў спаборніцтвах па лыжных гонках і [[канькабежны спорт|канькабежным спорце]]. Зборная па біятлоне — адна з наймацнейшых у свеце. Самы выбітны сучасны біятланіст — [[Уле-Эйнар Б’ёрндален]], адзіны ў свеце шасціразовы алімпійскі чэмпіён па біятлоне і шматразовы прызёр іншых спаборніцтваў. Хакей, аднак, развіты слаба і саступае больш папулярнаму футболу. Вышэйшым дасягненнем зборнай па футболу з’яўляецца выхад у 1/8 фіналу чэмпіянату свету 1998 года ў Францыі. Большая частка гульцоў зборнай выступаюць у чэмпіянаце Англіі. У чэмпіянаце Нарвегіі традыцыйна лідзіруюць «Русенборг» (20-разовы чэмпіён), «Бран», «Волерэнга», «Вікінг» і інш. У 1990-х гадах «Русенборг» паспяхова выступаў у Лізе чэмпіёнаў, дайшоўшы ў сезоне 1996/97 да 1/4 фіналу, а ў 2008 годзе выйграў Кубак Інтэртота. Знакамітыя футбалісты — Уле Гунар Сульшэр, Турэ Андрэ Фло, Джон Кар’ю, Ён Арнэ Рыысэ і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=11}} == Спасылкі == {{Commons|Norway}} * [http://www.norway.no Norway.no] — Афіцыйны партал {{ref-en}} {{ref-no}} {{ref-nn}} {{краіна ў тэмах |краіна = Нарвегія |краіны = Нарвегіі |краіне = Нарвегіі |выява = {{сцяг Нарвегіі|35px}} }} {{Краіны Еўропы}} {{НАТА}} {{Краіны ў Паўночнага мора}} {{Паўночны Савет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарвегія| ]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] 76e6yz6255mpbrm1vyvh3vx4batrmrf 5189203 5189202 2026-08-29T07:22:47Z Martin Macha 2111 103614 /* Дзяржаўны лад */ 5189203 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Каралеўства Нарвегія |Арыгінальная назва = {{lang-no|Kongeriket Norge}}<br />{{lang-nn|Kongeriket Noreg}} |Родны склон = Нарвегіі |Сцяг = Flag of Norway.svg |Герб = Coat of Arms of Norway.svg |Замест герба = |Дэвіз = Alt for Norge<br />({{lang-be|Усё для Нарвегіі}}) |Назва гімна = Ja, vi elsker dette landet <br/> (Так, мы любім гэты край) |Аўдыё = Norway (National Anthem).ogg |Форма праўлення = [[Канстытуцыйная манархія]] |Дзяржаўная рэлігія = [[Лютэранства]] |lat_dir = N|lat_deg = 65|lat_min =50 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =13 |lon_min =24 |lon_sec = 0 |region = NO |CoordScale = 5000000 |На карце = Norway on the globe (Europe centered).svg |На карце2 = Europe-Norway.svg |Мовы = [[Нарвежская мова|нарвежская]]<br />([[букмал]] і [[нюнорск]])<br />на мясцовым узроўні — [[Саамскія мовы|саамская]]<ref name="Statistisk sentralbyrå">[http://www.ssb.no/english/subjects/00/minifakta_en/ru/ Statistisk sentralbyrå]</ref> |Заснавана = |Дата незалежнасці = [[7 чэрвеня]] [[1905]] (абвешчана)<br />[[26 кастрычніка]] [[1905]] (прызнана)<br /> |Незалежнасць ад = [[Швецыя|Швецыі]] |Сталіца = [[Осла]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Берген]], [[Ставангер]], [[Тронхейм]] |Пасады кіраўнікоў = [[Спіс каралёў Нарвегіі|Кароль]] <br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Нарвегіі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Хокан VIII]] <br /> [[Ёнас Гар Сцёрэ]] |Месца па плошчы = 67 |Плошча =385&nbsp;207<ref name="kart_2019">{{Cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2019|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|year=2019|accessdate=2019-03-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|archivedate=8 чэрвеня 2019|url-status=dead}}</ref> |Працэнт вады =6 |Этнахаронім = нарвежац, нарвежка, [[нарвежцы]] |Месца па насельніцтву =120 |Насельніцтва =5 627 400<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2026 |Шчыльнасць насельніцтва =14.6<ref name="ssbf" /> |Месца па шчыльнасці = |ВУП = {{nts|335.3}} млрд. |Год разліку ВУП = 2010 |Месца па ВУП = 25 |ВУП на душу насельніцтва= {{nts|59600}} |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = {{steady}} 0,966<ref name="UNDP2023">{{Cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-indexindicies/HDI|title=2022 Human Development Index Ranking|publisher=United Nations Development Programme|date=2023-03-13|accessdate=2024-03-16|language=en}}</ref> |Год разліку ІРЧП = 2022 |Месца па ІРЧП = 2 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">вельмі высокі</span> |Авіякампанія = |Валюта =[[Нарвежская крона]] |Дамен =[[.no]] |ISO = |Тэлефонны код =47 |Часавы пояс =+1 (улетку +2) |Заўвагі = <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Каралеўства Нарве́гія''' ({{lang-no|Kongeriket Norge}}, {{lang-nn|Kongeriket Noreg}}), '''Нарвегія''' — краіна ў [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]]. Знаходзіцца на [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынаўскім паўвостраве]] і прылеглых астравах. Мяжуе з трыма дзяржавамі: са [[Швецыя]]й — на ўсходзе, з [[Фінляндыя]]й і з [[Расія]]й — на паўночным усходзе. Краіну абмываюць [[Баранцава мора]] — на паўночным усходзе, [[Нарвежскае мора]] — на захадзе і [[Паўночнае мора]] — на паўднёвым захадзе. Нарвегія падзяляецца на 19 фюльке, якія аб’ядноўваюцца ў 5 асноўных неафіцыйных рэгіёнаў. У склад Нарвегіі таксама ўваходзяць: адміністрацыйная акруга Свальбард (архіпелаг [[Шпіцберген]] і востраў Мядзведжы), астравы [[востраў Ян-Маен|Ян-Маен]] па поўначы і [[востраў Бувэ|Бувэ]] на поўдні [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Сталіца Нарвегіі і рэзідэнцыя ўрада — [[Осла]]. == Дзяржаўны лад == [[Файл:Storting Spring 2016.JPG|thumb|left|[[Стортынг]]]] Нарвегія — [[канстытуцыйная манархія]], форма дзяржаўнага ладу — [[унітарная дзяржава|унітарная]]. Дзейнічае [[Канстытуцыя Нарвегіі|канстытуцыя 1814 года]] з пазнейшымі праўкамі. Кароль — [[Хокан VIII]], прэм’ер-міністр — [[Ёнас Гар Сцёрэ]]. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[стортынг]], які складаецца з лагтынга (верхняя палата, 41 дэпутат) і одэльстынга (ніжняя палата, 124 дэпутаты). Выбіраецца на ўсеагульных выбарах па прапарцыянальнай сістэме тэрмінам на 4 гады. Пасля выбараў на першай сесіі стортынга з яго складу выбіраецца 1/4 дэпутатаў, якія ўтвараюць лагтынг, астатнія 3/4 — одэльстынг. Выканаўчая ўлада належыць каралю, які назначае ўрад (Дзяржаўны савет) на чале з прэм’ер-міністрам. == Геаграфія == {{асноўны|Геаграфія Нарвегіі}} [[Файл:Geirangerfjord (6-2007).jpg|thumb|left|200px|[[Гейрангер-фіёрд]]]] Нарвегія займае заходнюю, горную частку [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынаўскага паўвострава]]. Гэты буйны масіў складзены пераважна [[граніт]]амі і [[гнейс]]амі характарызуецца перасечаным рэльефам. Паўвостраў асіметрычна падняты да захаду, у выніку заходнія, нарвежскія, схілы вельмі стромкія і кароткія. На поўначы знаходзіцца самая паўночная кантынентальная кропка [[Еўропа|Еўропы]] — мыс [[Нордкін]]. На поўдні ў межах Нарвегіі размешчана шырокае нагор’е. На поўначы ад мяжы Нарвегіі і [[Фінляндыя|Фінляндыі]] вышэй 1200 м уздымаюцца ўсяго некалькі вяршыняў, але па кірунку да поўдня вышыні гор паступова павялічваюцца, дасягаючы максімальных адзнак 2469 м ([[гара Гальхёпіген]]) у масіве [[Ютунхеймен]]. Іншыя ўзнятыя ўчасткі нагор’я толькі няшмат саступаюць па вышыні. Там нярэдка сустракаюцца голыя [[скала|скалы]], пазбаўленыя глебава-расліннага покрыва. Вонкава паверхня шматлікіх гор больш нагадвае слабхвалістае плато, і такія ўчасткі носяць назву «віда». Падчас вялікага ледавіковага перыяду ў гарах Нарвегіі было развіта злядненне, але сучасныя [[ледавік]]і невялікія. Самыя значныя з іх — у гарах [[Ютунхеймен]] і ў паўночнай частцы Нарвегіі. Звычайна снегавая лінія ў Нарвегіі знаходзіцца на вышынях 900—1500 м. Шматлікія асаблівасці рэльефу краіны сфармаваліся падчас [[ледніковы перыяд|ледніковага перыяду]]. Верагодна, тады было некалькі мацерыковых злядненняў, і кожнае з іх спрыяла развіццю [[Эрозія (геалогія)|эрозіі]], паглыбленню і выпростванню старажытных рачных далін і іх ператварэнню ў маляўнічыя, са стромкімі схіламі трогі U-падобнай формы, што глыбока праразаюць паверхню нагор’яў. Пасля раставання мацерыковага ледавіка былі затопленыя нізоўі старажытных далін, дзе ўтварыліся [[фіёрд]]ы. Фіёрдавыя берагі дзівяць незвычайнай маляўнічасцю і маюць вельмі важнае гаспадарчае значэнне. Шматлікія фіёрды вельмі глыбокія. Напрыклад, [[Согне-фіёрд]], размешчаны ў 72 км на поўнач ад [[Берген]]а, у ніжняй частцы дасягае глыбіні 1308 м. Ланцуг прыбярэжных астравоў — т.зв. скергор абараняе фіёрды ад моцных заходніх вятроў, якія дзьмуць з [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Некаторыя астравы ўяўляюць сабой аголеныя [[скала|скалы]], аб якія разбіваецца прыбой, іншыя дасягаюць значных памераў. Большасць [[нарвежцы|нарвежцаў]] жывуць на берагах фіёрдаў. Найважнейшыя — [[Осла-фіёрд]], [[Хардангер-фіёрд]], [[Согне-фіёрд]], [[Нур-фіёрд]], Стур-фіёрд і Тронхеймс-фіёрд. На ўсходзе Нарвегіі знаходзяцца самыя вялікія рэкі, уключаючы [[Глома|Глому]] даўжынёй 591 км, [[Гёўла]], [[Отра]], [[Танаэльва|Танаэльв]]. На захадзе краіны рэкі кароткія і хуткія ([[Ранэльва|рака Ранэльва]]). У паўднёвай Нарвегіі шмат маляўнічых азёр. Найбуйнейшае ў краіне [[М’ёса|возера М’ёса]]. У канцы 19 ст. было збудавана некалькі невялікіх каналаў, якія злучаюць возера з марскімі партамі на паўднёвым узбярэжжы, але ў цяперашні час яны выкарыстоўваюцца мала. Гідраэнергарэсурсы рэк і азёр Нарвегіі ўносяць істотны ўклад у яе эканамічны патэнцыял. Нягледзячы на паўночнае становішча, Нарвегіі ўласцівы спрыяльны клімат з прахалодным [[лета]]м і адносна мяккай (для адпаведных шырот) [[зіма|зімой]] — вынікам уздзеяння [[Гальфстрым]]у. Сярэдняя гадавая колькасць [[ападкі|ападкаў]] вагаецца ад 3330 мм на захадзе, куды ў першую чаргу паступаюць вільготныя вятры, да 250 мм у некаторых адасобленых рачных далінах на ўсходзе краіны. Сярэдняя [[тэмпература]] студзеня каля 0&nbsp;°C характэрная для паўднёвага і заходняга ўзбярэжжаў, тады як ва ўнутраных раёнах яна паніжаецца да −4&nbsp;°C і меней. У ліпені сярэднія тэмпературы на ўзбярэжжа каля 14&nbsp;°C, а ва ўнутраных раёнах — каля 16&nbsp;°C. Урадлівыя глебы пакрываюць усяго каля 4 % усёй тэрыторыі Нарвегіі і сканцэнтраваны пераважна ў наваколлях [[Осла]] і [[Тронхейм]]а. [[Файл:Mixed Picea (Spruce) forest from Vestfold county in Norway.jpg|thumb|250px|Хваёвы лес]] Паколькі большую частку краіны займаюць горы, плато і ледавікі, магчымасці для росту і развіцця раслін абмежаваныя. Вылучаюць пяць геабатанічных раёнаў: бязлесны прыбярэжны з лугамі і хмызнякамі, на ўсход ад яго лісцёвыя лясы, далей у глыб краіны і да поўначы — хваёвыя лясы, вышэй і яшчэ далей на поўнач пояс [[карлікавая бяроза|карлікавых бяроз]], вербаў і шматгадовай травы; нарэшце, на самых вялікіх вышынях — пояс травы, [[імхі|імхоў]] і [[лішайнікі|лішайнікаў]]. Хваёвыя лясы — адзін з найважнейшых прыродных рэсурсаў Нарвегіі, яны даюць разнастайную экспартную прадукцыю. У арктычным раёне звычайна сустракаюцца [[паўночны алень]], [[лемінг]], [[пясец]] і [[гага]]. У лясах да самога поўдні краіны водзяцца [[гарнастай]], [[заяц]], [[лось]], [[лісіца]], [[вавёрка]] і, у невялікай колькасці, [[воўк]] і [[буры мядзведзь]]. [[Алень высакародны|Высакародны алень]] распаўсюджаны ўздоўж паўднёвага ўзбярэжжа. Нацыянальны парк: [[Нацыянальны парк Бёргеф’ель|Бёргеф’ель]], [[Нацыянальны парк Юнкердаль|Юнкердаль]]. === Азёры Нарвегіі === [[Файл:Krøderen1.jpg|thumb|250px|Возера [[Кродэрэн]].]] * [[Кродэрэн|Возера Кродэрэн]] * [[Банак|Возера Банак]] * [[Брэймсватн|Возера Брэймсватн]] * [[Бюгдзін|Возера Бюгдзін]] * [[Бюглансфіёрд|Возера Бюглансфіёрд]] * [[Клістэрватн|Возера Клістэрватн]] * [[Лангватн|Возера Лангватн]] * [[Ломіватн|Возера Ломіватн]] * [[Мёсватн|Возера Мёсватн]] * [[Недрэватн|Возера Недрэватн]] * [[Рансфіёрдэн|Возера Рансфіёрдэн]] * [[Руген (возера)|Возера Руген]] * [[Скугсфіёрдватнет|Возера Скугсфіёрдватнет]] * [[Сперылен|Возера Сперылен]] * [[Тутак|Возера Тутак]] * [[Хелін|Возера Хелін]] * [[Хорніндальсватнет|Возера Хорніндальсватнет]] * [[Цюрыфіёрд|Возера Цюрыфіёрд]] == Гісторыя == [[Файл:HakonTheOldAndSkule-Flateyjarbok.jpg|thumb|200px|left|[[Хокан IV Хокансан|Хокан IV]] і яго сын [[Магнус VI Лагабетэ|Магнус]]]] Тэрыторыя Нарвегіі заселена чалавекам прыблізна ў 6 тысячагоддзі да н.э. У 2 тысячагоддзі да н.э. старажытна-германскія плямёны адцяснілі на поўнач мясцовае карэннае насельніцтва — [[саамы|саамаў]]. У канцы 1 тысячагоддзя н.э. ўзнікла нарвежская народнасць. У эпоху [[вікінгі|вікінгаў]] ([[нарманы|нарманаў]]; канец 8-сярэдзіна 11 стагоддзяў) пачалося фарміраванне навежскай дзяржаўнасці. У [[872]] годзе на прастол уступіў першы конунг [[Харальд I Хорфагер]]. Продкі нарвежцаў рабілі марскія паходы пераважна ў [[Заходняя Еўропа|Заходнюю Еўропу]], каланізавалі Цэнтральную і Паўночную Англію, [[Шатландыя|Шатландыю]], [[Аркнейскія астравы|Аркнейскія]], [[Шэтландскія астравы|Шэтландскія]], [[Гебрыдскія астравы|Гебрыдскія]], [[Фарэрскія астравы]], прыбярэжныя раёны Ірландыі, [[Ісландыя|Ісландыю]], [[Грэнландыя|Грэнландыю]] ([[Лейф Эрыксан]], [[Эрык Руды]], [[Гунб’ёрн Ульфсан]]). Каля 1000 года ў краіне прынята [[хрысціянства]]. Перыяд паміж 1130 і 1240 гг. суправаджаўся грамадзянскімі войнамі за ўладу (Біркенбейнеры). Пры [[Хокан IV Хокансан|Хокане IV Хокансане]] (1217-63) грамадзянскія войны спыніліся, Нарвегія мела найбольшую ў сваёй гісторыі тэрыторыю, у тым ліку займала сучасныя шведскія правінцыі [[Емтланд]] і [[Бохуслен]]. Кароль Хокан V Магнусан (1299—1319) зрабіў сталіцай краіны горад [[Осла]] (раней каралеўскі двор знаходзіўся ў г.[[Берген]]). У 1300—1500 гадах Нарвегія знаходзілася ў эканамічнай залежнасці ад нямецкай [[Ганза|Ганзы]] (яе галоўным апорным пунктам прыблізна з 1350 года быў Берген), якая кантралявала экспарт нарвежскай рыбы. Эпідэмія чумы 1347-50 прывяла да працяглага эканамічнага заняпаду. У 1319 годзе заключана асабістая унія Нарвегіі са Швецыяй, у [[1380]] — з [[Данія]]й, у [[1397]] — [[Кальмарская унія]] (у [[1523]] з уніі выйшла [[Швецыя]]). Пасля 1500 года пачаўся павольны эканамічны ўздым. У [[1536]] годзе ў Нарвегіі абвешчана [[Рэфармацыя]], у 1537 годзе краіна страціла статус самастойнага каралеўства і ператварылася ў дацкую правінцыю (у 1572 годзе ўведзена пасада намесніка дацкага караля). У выніку дацка-шведскіх войнаў 17 стагоддзя Нарвегія страціла тэрыторыі Емтланд, Хер’едален (1645), Бохуслен (1658) на карысць Швецыі і апынулася ў сучасных межах. У 17-пачатку 19 стагоддзя актывізаваўся нацыянальна-вызваленчы рух супраць дацкага панавання. == Насельніцтва == Нарвегія — даволі аднародная паводле складу насельніцтва краіна. Пераважную большасць складаюць [[нарвежцы]], на поўначы жывуць [[лапландцы]], паступова павялічваецца доля мігрантаў з іншых краін. Традыцыйныя заняткі насельніцтва — [[рыбалоўства]] ў фіёрдах, [[земляробства]], [[жывёлагадоўля]] і лясная гаспадарка ў асобных месцах па берагах фіёрдаў і ў горах. У в. Флекэ (камуна Ф’ялэр, фюльке [[Согн-ог-Ф’юранэ]]) дзейнічае Паўночны [[Каледжы аб’яднанага свету|каледж міжнароднай супольнасці]]. Сярод буйнейшых гарадоў Нарвегіі [[Берген]], [[Вадсё]], [[Осла]], [[Ставангер]], [[Тромсё]], [[Тронхейм]]. == Нарвежская літаратура == {{main|Нарвежская літаратура}} [[Файл:Wergeland.jpg|thumb|left|85px|[[Генрык Вергелан]]]] Пасля заключэння уніі з Даніяй пісьмовая [[нарвежская мова]] паступова замяшчалася [[дацкая мова|дацкай]], і да пачатку XX стагоддзя нарвежскія пісьменнікі стваралі свае творы на мове, практычна неадрознай ад дацкай. Адраджэнню нарвежскай літаратурнай мовы ў паспрыяў [[Генрык Вергелан]], які змагаўся за культурную незалежнасць Нарвегіі. Яго працы аказалі ўплыў на вялікіх пісьменнікаў другой паловы XIX стагоддзя — [[Генрык Ібсен|Генрыка Ібсена]] і [[Б’ёрнсцернэ Б’ёрнсан]]а. У канцы XIX стагоддзя пачынаюць заяўляць пра сябе нарвежскія мадэрністы. Выбітным прадстаўнікамі мадэрнізму сталі [[Кнут Гамсун]] і [[Сігб’ёрн Обстфелер]]. Найбольшага росквіту мадэрнізм дасягнуў у 1960-я гады. Часопіс пры [[Універсітэт Осла|Універсітэце Осла]] «Профіль» згуртаваў вакол сябе групу маладых аўтараў, якія эксперыментавалі з рознымі літаратурнымі формамі. Многія з іх пасля ўнеслі выдатны ўклад у нарвежскую літаратуру: [[Даг Сульстад]], [[Тур Обрэстад]], [[Эльдрыд Лундэн]] і іншыя. Яркім прадстаўніком мадэрнізму з’яўляецца і драматург [[Юн Фосэ]]. == Музыка == [[Файл:Eilif Peterssen-Edvard Grieg 1891.jpg|thumb|[[Эдвард Грыг]]]] Пра старажытнае паходжанне нарвежскай музыкі сведчаць помнікі матэрыяльнай культуры (бронзавыя музычныя інструменты 2 ст. да н.э.), «[[Старэйшая Эда]]» (канец 11 стагоддзя). Захаваліся старажытныя вакальна-інструментальные і танцавальныя жанры — пастухоўскія песні-поклічы лок, хювінг, лалінг, балады, культавыя, гістарычныя песні. танцы халінг, спрынгданс. У аснове рытмічнай арганізацыі раўнамерная метрыка пры мностве сінкоп, пункцірных рытмаў і трыёлей. Сярод традыцыйных інструментаў: струнна-смычковая фідла, лангелейк, хардынгфеле; духавыя флейта, селье, лур; [[варган]] ''мюнхарпэ''. З пашырэнне [[хрысціянства]] (10 стагоддзе) развіваюцца культавыя спевы, блізкія да грыгарыянскіх, з 14 стагоддзя — [[арган]]ная музыка. У 14-19 стагоддзях музыка Нарвегіі была пад уплывам дацкай. З прыняццем [[лютэранства]] (1536) узнік пратэстанцкі харал. Сярод помнікаў эпохі [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] — «Dansk sammelbog» (1569) Х.Томісёна, «Graduela» Н.Есперсена (1573). З канца 16 стагоддзя музычнымі цэнтрамі сталі [[Хрысціянія]], [[Берген]], [[Тронхейм]]. У 2-й палове 18 стагоддзя ўзніклі аматарскія і прафесійныя аркестры, музычныя таварыствы ў [[Берген]]е («Гармонія», 1765, існуе і цяпер), Тронхейме, Хрысціяніі. Сярод нарвежскіх кампазітараў эпохі барока [[Георг фон Бертух]], Ю. Д. Берлін (аўтар і першага нарвежскага падручніка па тэорыі музыкі, 1744), Ю.Фрэйтхаф. У сярэдзіне 19 стагоддзя з’явіліся першыя зборнікі запісаў народных песень і танцаў (1841). У 1825 годзе напісаны першы зінгшпіль (кампазітар В.Тране, паэт Х.Б’ерэгар). Стваральнікі нацыянальнай кампазітарскай школы — [[Хальфдан Х’ерульф]] і [[Рыкард Нурдрак]] (аўтар [[гімн Нарвегіі|нарвежскага нацыянальнага гімна]], 1864). Найбольш адметная з’ява музыкі Нарвегіі — творчасць і дзейнасць [[Эдвард Грыг|Эдварда Грыга]]. Сярод яго паслядоўнікаў: К.Сіндынг, [[Юхан Сельмер|Ю.Сельмер]], [[Юхан Хальварсен|Ю.Хальварсен]], у 20 стагоддзі — А.Эген, Э.Альнес, Ю.Хорклаў, С.Юрдан. Вялікі ўклад у нарвежскую музыку зрабіў [[Юхан Северын Свенсен]]. * [[Combichrist]] == Беларуска-нарвежскія адносіны == 24 лістапада 1995 года ўступіла ў сілу Пагадненне паміж Урадам Рэспублікі Беларусь i Урадам Каралеўства Нарвегіі аб паветраных зносінах. У 2009 годзе ў Нарвегіі выйшла кніжка «Fanden på flat mark» («Праклён над раўнінным краем») — зборнік эсэ пра Беларусь Пера Андэша Тудаля (Per Anders Todal). == Спорт == [[Файл:Ole Lilloe-Olsen.jpg|thumb|[[Оле Ліла-Ольсен]], пяціразовы алімпійскі чэмпіён па стральбе]] Нарвегія ўдзельнічала амаль ва ўсіх [[Летнія Алімпійскія гульні|летніх Алімпійскіх гульнях]], пачынаючы з [[Летнія Алімпійскія гульні 1900|гульняў у Парыжы 1900 года]], і ўсіх [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульнях]], пачынаючы з [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1924|гульняў у Шамані 1924]]. Нарвегія двойчы сама была гаспадыняй зімовых Алімпійскіх гульняў. У [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1952|1952 Алімпіяда прайшла ў Осла]], а ў 1994 годзе — у [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1994|Лілехамеры]]. Нацыянальны алімпійскі камітэт Нарвегіі быў утвораны ў [[1900]] годзе. Пераважна развіваюцца зімовыя віды. Больш за ўсё медалёў нарвежцы заваявалі ў спаборніцтвах па лыжных гонках і [[канькабежны спорт|канькабежным спорце]]. Зборная па біятлоне — адна з наймацнейшых у свеце. Самы выбітны сучасны біятланіст — [[Уле-Эйнар Б’ёрндален]], адзіны ў свеце шасціразовы алімпійскі чэмпіён па біятлоне і шматразовы прызёр іншых спаборніцтваў. Хакей, аднак, развіты слаба і саступае больш папулярнаму футболу. Вышэйшым дасягненнем зборнай па футболу з’яўляецца выхад у 1/8 фіналу чэмпіянату свету 1998 года ў Францыі. Большая частка гульцоў зборнай выступаюць у чэмпіянаце Англіі. У чэмпіянаце Нарвегіі традыцыйна лідзіруюць «Русенборг» (20-разовы чэмпіён), «Бран», «Волерэнга», «Вікінг» і інш. У 1990-х гадах «Русенборг» паспяхова выступаў у Лізе чэмпіёнаў, дайшоўшы ў сезоне 1996/97 да 1/4 фіналу, а ў 2008 годзе выйграў Кубак Інтэртота. Знакамітыя футбалісты — Уле Гунар Сульшэр, Турэ Андрэ Фло, Джон Кар’ю, Ён Арнэ Рыысэ і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=11}} == Спасылкі == {{Commons|Norway}} * [http://www.norway.no Norway.no] — Афіцыйны партал {{ref-en}} {{ref-no}} {{ref-nn}} {{краіна ў тэмах |краіна = Нарвегія |краіны = Нарвегіі |краіне = Нарвегіі |выява = {{сцяг Нарвегіі|35px}} }} {{Краіны Еўропы}} {{НАТА}} {{Краіны ў Паўночнага мора}} {{Паўночны Савет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарвегія| ]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] bcuwtk27ok3mae7j4ix181cm1jp40ht Ліскі (горад) 0 18168 5189229 4918961 2026-08-29T09:53:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189229 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Ліскі}} {{НП}} [[Файл:Liski-Sobor.jpg|thumb|right|300px]] '''Ліскі''' ({{lang-ru|Лиски}}) — [[горад]] (з 1937 года) у Ліскінскім гарадскім паселішчы [[Ліскінскі раён|Ліскінскага раёна]] [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр гарадского паселішча і раёна. == Геаграфія == Знаходзіцца на [[Окска-Данская раўніна|Окска-Данской раўніне]], порт на рацэ [[Дон]]; за 98 км на паўднёвы ўсход ад [[Варонеж]]а. [[Клімат]] умерана-кантынентальны, ападкаў 435—560 мм/год. Буйны [[Чыгунка|чыгуначны]] вузел Паўднёва-Усходняй чыгункі. У гарадское паселішча ўваходзіць хутар ''Калач'' (303 чал., 2009 г.). == Гісторыя == З 1571<ref name=Istor>[http://liski-adm.ru/region.html История района в датах // Администрация Лискинского муниципального района Воронежской области] {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100709045217/http://liski-adm.ru/region.html |date=9 ліпеня 2010 }}</ref> альбо 1576<ref name=Inf>[http://liskinet.ru/ Лиски // Лиски. Информационный портал] {{ref-ru}}</ref> года каля [[возера]] Багаты Затон (Багаты Юрт, сучаснае Багатае возера) на левым [[Бераг|беразе]] ракі Дон усталёўваўся летні вартавы пост. У 1787 годзе на гэтым месцы [[Слабада (паселішча)|слабада]] ''Пакроўская'' ператварылася ў слабаду ''Новапакроўскую''<ref name=Inf />, ці сяло ''Новая Пакроўка (Баброўскае)''<ref name=Liski>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/city_of_russia/604/%D0%9B%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8 Лиски] // Города России. {{ref-ru}}</ref>. На правым беразе Дона на месцы сучаснага горада знаходзіліся сёлы ''Ліскі'' (у 1717—1803 гадах — ''Петрапаўлаўскае'') і ''Залужнае''. У 1870 годзе ў Новай Пакроўцы ўтворана чыгуначная станцыя, названая по правабярэжнаму сялу — Ліскі<ref name=Liski />. З 1895 года станцыя з’яўляецца вузлавой<ref name="Istor"/>. У 1928 годзе сяло Новая Пакроўка аб’яднана з прыстанцыйным пасёлкам і ператворана ў рабочы пасёлак ''Свабода'', які стаў цэнтрам утворанага Ліскінскага раёна. У 1937 годзе рабочы пасёлак ператвораны ў горад. У 1943 г. яму нададзена назва па чыгуначнай станцыі — Ліскі. У 1965—1991 гадах меў назву ''Георгіу-Дэж''<ref name="Liski"/>. == Эканоміка, адукацыя == Прадпрыемствы [[Машынабудаванне|машынабудавання]], будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці, чыгуначнага [[транспарт]]у і інш. Філіялы варонежскіх дзяржаўнага ўніверсітэта і інстытута высокіх тэхналогій. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Славутасці == * Будынак чыгуначнай станцыі (1870 г.) * Гісторыка-краязнаўчы музей * [https://web.archive.org/web/20110914055756/http://sbchf.narod.ru/12/liski-djd.html Дзіцячая чыгунка] {{ref-ru}} * У 10 км размешчаныя [[:ru:Дивногорский Успенский монастырь|Дзіўнагорскі Успенскі манастыр]] ([[1640]] г.) і Дзяржаўны прыродны гісторыка-археалагічны музей-запаведнік «[[:ru:Дивногорье (местность)|Дзіўнагор’е]]». == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[:ru:Ждамиров, Владимир Николаевич|Уладзімір Ждаміраў]] — саліст [[музыка|музычнай]] групы «Бутырка». * [[Віктар Ільіч Лівенцаў]] (1918—2009) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Герой Савецкага Саюза]] (1944), старшыня Камiтэта па фiзiчнай [[Культура|культуры]] i [[спорт|спорце]] пры Савеце Мiнiстраў [[БССР]] (1958—1978), дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 5 — 10 скліканняў. * Аляксандр Кірылаў — сярэбраны прызёр [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] [[1984]] года па [[Цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыцы]], майстар спорту [[СССР]]. * [[Георгій Барысавіч Талстарожаў]] (нар. 1945) — вучоны, [[фізік]], [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1985)<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||405}}</ref>. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БСГН|Ли́ски|371}} * {{Крыніцы/Города России (1998)|Ли́ски|240}} * ''Зюбин М. В.'' Лиски. Земля и люди. — Воронеж, 1990.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.adminliski.ru Лиски. Администрация городского поселения г. Лиски] {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110326200950/http://www.adminliski.ru/ |date=26 сакавіка 2011 }} * [http://www.liskinet.ru/ Лиски. Информационный портал] {{ref-ru}} * [http://train.votpusk.ru/station.asp?stcode=2014120 Расписание поездов по станции Лиски / votpusk.ru]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{Гарады Варонежскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Варонежскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1965 годзе]] dy3ht8l8vz0pj3ctlapmwlupjc11u40 Лівонская вайна 0 18576 5189211 5171484 2026-08-29T08:17:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189211 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |дата=1558—1583 |месца=[[Паўночная Еўропа|Паўночная Еўропа]], [[Эстонія|Эстонія]], [[Лівонія|Лівонія]], [[Вялікае_Княства_Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае]], [[Руская_дзяржава|Маскоўскае Царства]] |вынік=Перамога [[Рэч_Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[Шведская_імперыя|Швецыі]], [[Данія-Нарвегія|Даніі-Нарвегіі]] |змены=Адыход: *• Эстоніі да Швецыі *• Лівоніі, [[Курляндскае і Земгальскае_герцагства|Курляндыі і Земгаліі]] да Рэчы Паспалітай *• [[Саарэмаа]] да Даніі-Нарвегіі |праціўнік1= * [[File:Baltic coat of arms.svg|18px]] [[Лівонская канфедэрацыя]] * {{flag|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Вялікае Княства Літоўскае]] <small>''(да 1569)''</small> * {{flag|Рэч Паспалітая}} [[Рэч Паспалітая]] <small>''(пасля 1569)''</small> * {{flag|Швецыя}} [[Шведская імперыя|Швецыя]] * {{flagicon|Данія}} [[Данія-Нарвегія|Данія-Нарвегія]] * [[File:Прапор В.З..png|20px]] [[запарожскія казакі]] * {{flagicon image|Transsylvanian Banner.svg}} [[Трансільванія]] |праціўнік2= * {{Flagicon image|Flag of Oryol ship (variant).svg}} [[Маскоўская дзяржава]] * [[File:Coat of arms of the Kingdom of Livonia.svg|18px]] [[Лівонскае каралеўства]] }} '''Лівонская вайна, Інфлянцкая вайна'''<ref>У польскай і частцы сучаснай беларускай гістарыяграфіі асобна выдзяляецца '''Інфлянцкая вайна''' ([[1558]]—[[1570]]).</ref> ([[1558]]—[[1583]]) — вайна, якая вялася паміж [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]] з аднаго боку, і [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]], [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]] ([[Рэч Паспалітая|потым Рэччу Паспалітай]]), [[Швецыя]]й з другога боку за кантроль над [[Лівонія]]й. == Перад падзеямі == Да сярэдзіны XVI ст. [[Лівонскі ордэн]] ператварыўся ў [[Лівонская канфедэрацыя|Лівонскую канфедэрацыю]]. Тэрыторыі Лівонскай канфедэрацыі складаліся з зямель уласна Лівонскага ордэна, [[Дэрпцкае біскупства|Дэрпцкага біскупства]], [[Эзель-Вікскае біскупства|Эзэль-Вікскага біскупства]], Рыжскага арцыбіскупства разам з [[Рыга]]й, а таксама [[Курляндыя|Курляндыі]]. Рыга, [[Дэрпт]], [[Рэвель]] дзейнічалі амаль незалежна. Гэта была дэцэнтралізаваная дзяржава, таксама падзеленая рэлігійна. Адзінай інстытуцыяй, якая аб’ядноўвала ўсіх, быў рэгулярна скліканы Ландтаг. Таксама арцыбіскуп Рыжскі і магістр Лівонскага ордэна трывала сапернічалі за першынство ў канфедэрацыі. З 1520-х гадоў на тэрыторыях канфедэрацыі паступова распаўсюджваецца [[Рэфармацыя]], яна сутыкалася з супрацівам прадстаўнікоў ордэна, якія ў рознай ступені трымаліся каталіцызму. Лівонскі ордэн быў значна аслаблены феадальнымі міжусобіцамі і імкнуўся знайсці саюзнікаў супраць ваеннай пагрозы Маскоўскай дзяржавы. Маскоўскае царства захапіла [[Наўгародская дзяржава|Ноўгарад]] (1478) і [[Пскоўская рэспубліка|Пскоў]] (1510) і выйшла да мяжы з Лівонскай канфедэрацыяй. Масква набыла яшчэ больш моцы пасля захопу [[Казанскае ханства|Казанскага]] (1552) і [[Астраханскае ханства|Астраханскага]] (1556) ханстваў. Масква, у сваю чаргу, імкнулася атрымаць выхад да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і, т.ч., на гандлёвыя шляхі ў [[Еўропа|Еўропу]]. Пабудаваны ў 1550 г. па загадзе цара [[Іван Жахлівы|Івана]] новы порт у [[Івангорад]]зе, на ўсходнім беразе ракі [[Нарва (рака)|Нарвы]], не задавальняў патрэбы царства праз мелкаводдзе. Іван падкрэсліваў, што існаванне Лівонскай канфедэрацыі немагчыма без пасіўнай падтрымкі Масквы і ў выпадку неабходнасці пагражаў вайной. У 1557 годзе быў заключаны ваенны саюз Лівонскага ордэна і ВКЛ супраць Маскоўскай дзяржавы. Адсутнасць дастатковай колькасці круглагодна незамярзаючых партоў моцна абмяжоўвалі доступ Швецыі да балтыйскага гандлю. Але Швецыя хутка багацела дзякуючы гандлю лесам, жалезам, меддзю, росту флоту і блізкасці да партоў Лівоніі праз вузкі [[Фінскі заліў]]. Швецыя імкнулася да экспансіі ў Лівонію, але ўмяшанне рускага цара часова прыпыніла гэтыя намаганні праз [[Руска-шведская вайна (1554—1557)|руска-шведскую вайну 1554—1557 гг.]], якая скончылася Наўгародскім перамір’ем. == Ваенныя дзеянні == === Вайна ў Лівоніі === У студзені [[1558]] г. маскоўскія войскі пачалі вайну супраць [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] і хутка занялі шэраг гарадоў і замкаў ([[Нарва]], [[Дэрпт]], [[Нейгаўз]], [[Тарту]] і інш.) ва ўсходняй частцы Лівоніі, наблізіліся да [[Рэвель|Рэвеля]] і [[Рыга|Рыгі]], дзе ў [[1559]] г. адбылося спаленне расійскімі войскамі рыжскага флоту. Кіраўніцтва ордэна заключыла перамір’е (1559 г.) з Масквой і звярнулася па дапамогу да еўрапейскіх манархаў, але згоду на ваенную дапамогу даў толькі вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]], разумеючы небяспеку маскоўскага заваявання Лівоніі. Летам 1559 г. у [[Вільня|Вільні]] быў скліканы вальны сойм, які разглядаў гэту просьбу вялікага магістра Готарда Кетлера. Узамен за пераход усяго Ордэну пад [[пратэктарат]] ВКЛ Жыгімонт абавязаўся ([[31 жніўня]] 1559 г.) скіраваць пасольства да [[Іван IV|Івана IV]] з патрабаваннем спыніць вайну, а ў выпадку адмовы пачаць вайну з Масквой. У лістападзе 1559 г., пасля адмоўнага адказу Івана IV, войска ВКЛ на чале з гетманам [[Мікалай Радзівіл Руды|Мікалаем Радзівілам Рудым]] (некалькі тысяч наймітаў) пачало баявыя дзеянні на тэрыторыі Інфлянтаў. Тры разы ў Інфлянты хадзіла [[паспалітае рушэнне]]. У [[1560]] г. рускія войскі занялі [[Марыенбург]], [[Эрмес]], [[Фелін]]. У ліпені [[1561]] г. войска ВКЛ на чале з Радзівілам Рудым уступіла ў [[Лівонія|Лівонію]], але было разбіта пад [[Пярну]]. У выніку новых ваенных няўдач Лівонскі ордэн фактычна распаўся. Апошні магістр Готард Кетлер перадаў у сакавіку [[1562]] г. [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу Чорнаму]] (стрыечны брат Мікалая Радзівіла Рудога) пячатку Ордэна і ключы ад Рыгі. Часткі ордэнскай тэрыторыі перайшлі да [[Данія|Даніі]] (востраў [[Востраў Саарэмаа|Эзель]] у 1560) і [[Швецыя|Швецыі]] (паўночная [[Эстонія]] і востраў [[Востраў Хіюмаа|Дага]] ў 1561 г.). Нарэшце, у лістападзе 1561 г. у Вільні было падпісана пагадненне, згодна з якім вялікі магістр ордэна Готард Кетлер аб’яўляўся свецкім князем у [[Курляндыя|Курляндыі]] і губернатарам у астатняй частцы Лівоніі, якая станавілася правінцыяй пад уладай Вялікага Княства Літоўскага (з [[1569]] г. — Рэчы Паспалітай). Так перастала існаваць ваенна-царкоўная дзяржава — Лівонскі ордэн. Тым часам Маскоўская дзяржава заключыла перамір’е з Швецыяй (1561) і пачала вайну супраць ВКЛ. === Вайна ў ВКЛ === У 1562 г. маскоўскія войскі, карыстаючыся тым, што войска ВКЛ было ў Інфлянтах, здзейснілі шэраг нападаў на ўсходнія землі ВКЛ ([[Дуброўна]], [[Копысь]], [[Шклоў]], [[Орша]], [[Віцебск]]). Быў узяты Невель, каля якога ў жніўні [[1562]] г. 4-тысячнае войска ВКЛ білася з 15-тысячным войскам Масквы на чале з [[Андрэй Курбскі|Андрэем Курбскім]]. Увесь гэты час афіцыйнага стану вайны паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай не было. Аднак у [[1562]] г. Іван IV распаўсюдзіў свае планы на землі ВКЛ, называючы сваёй вотчынай ужо «ўсю Літоўскую зямлю». У [[1563]] г. вялікае маскоўскае войска на чале з самім Іванам IV выйшла з [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лукаў]] і абклала [[Полацк]], які здаўся пасля двутыднёвай [[аблога|аблогі]] (31 студзеня — 15 лютага), адкрываючы шлях углыб ВКЛ, да Вільні (200 км). Войска ВКЛ, высланае на дапамогу Полацку, было разбіта пад [[Глыбокае|Глыбокім]]. Военачальнікі ВКЛ у перамовах (люты 1563 г.) здолелі дамагчыся перамір’я да лістападу 1563 г. Паводле ўмоў перамір’я войскі ВКЛ не маглі падступаць да Полацкай зямлі, яшчэ не цалкам занятай маскоўскім войскам, што дало Івану IV свабоду дзеянняў у гэтых землях (разбурэнне [[Лукомль|Лукомля]] [[8 жніўня]] 1563 г., спаленні і разбурэнні іншых паселішчаў Полаччыны). Вялікае пасольства Жыгімонта ў Маскве (Ю. Хадкевіч, Р. Валовіч) спрабавала дасягнуць міру з Іванам IV, але перамовы (канец 1563 — 9 студзеня 1564) сарваліся, бо абодва бакі не жадалі саступаць, нават часова, правы на Полацкі павет і Інфлянты. Ваенныя дзеянні ўзнавіліся ў 1564 наступам на ВКЛ вялікіх войскаў (корпусаў) Шуйскага і братоў Сярэбраных. Аднак перамогі войска ВКЛ [[Бітва на Уле|над Улай]] і [[Бітва пад Оршай (1564)|над Дуброўнай]] сарвалі маскоўскі паход. Драбнейшыя ваенныя дзеянні (набегі) працягваліся ўвесь [[1564]] год. Моцна пацярпелі ўсходнія землі [[Беларусь|Беларусі]], войскі ВКЛ хадзілі на маскоўскую частку Інфлянтаў і Вялікія Лукі. Паражэнні 1564 абвастрылі барацьбу рускага баярства супраць Івана IV. У красавіку 1564 у ВКЛ збег [[Андрэй Курбскі]]. У [[1565]] тактычныя дзеянні працягваліся, войскі ВКЛ пустошылі [[Пскоўшчына|Пскоўшчыну]], перамаглі пад Красным Гарадком, хадзілі на Севершчыну, панеслі паразу пад [[Чарнігаў|Чарнігавам]] (пад кам. гетмана П. Сапегі). Саюзнік Жыгімонта хан [[Даўлет-Гірэй]] хадзіў на Разаншчыну. Зацягнутая вайна схіліла Івана IV да ўзнаўлення мірных перамоў. У жніўні 1565 года ваенныя дзеянні былі спыненыя, аднак вялікае пасольства Жыгімонта Аўгуста (Ю. Хадкевіч, Ю. Тышкевіч, М. Галабурда і інш.) прыехала ў Маскву толькі ў маі [[1566]] года. Па-ранейшаму несумяшчальныя патрабаванні абодвух бакоў прывялі да адкладу далейшых перамоў у ліпені 1566 года. [[Земскі сабор]] (1566) ухваліў вайну Івана IV за Лівонію, таму падрыхтоўка да ваенных дзеянняў працягвалася. Маскоўская дзяржава ў 1566—1569 ставіла на Полацкай зямлі свае замкі (Усвяты ў ліпені 1566, Сокал на Дрысе, Ула на Дзвірне ўвосень 1566, таксама Суша, Сітна, Красны, Казьян, [[Усвят]], Туроўля). Падчас узвядзення чарговага замка Кап’е на возеры Суша летам [[1567]] войска ВКЛ напала і разбіла маскоўскі 8-тысячны ахоўны корпус, не зважаючы на перамір’е. У тыя самыя дні лета 1567 маскоўскае пасольства прыбыло ў [[Гродна]], проста на [[сойм]], але выставіла такія непрымальныя патрабаванні, што перамовы практычна не адбыліся. У жніўні 1567 года ізноў пачаліся актыўныя ваенныя дзеянні. Вялікае войска Масквы сабралася каля [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лукаў]] і пайшло на Інфлянты, але вярнулася да Вялікіх Лукаў і [[Таропец|Тарапца]], даведаўшыся пра збор паспалітага рушэння ВКЛ. Ваенныя дзеянні ізноў перайші ў дробныя пагранічныя сутычкі (напрыклад, войска ВКЛ узяло Сітна зімой 1567, хадзіла ў паходы на [[Веліж]] і Усвяты, потым на Белае на Смаленшчыне ў студзені [[1568]], перамагло пад Веліжам у студзені 1568). Сабранае глыбокай восенню 1567 года паміж [[Маладзечна]]м і [[Лебедзева (Маладзечанскі раён)|Лебедзевым]] войска земскай службы ВКЛ (да 50 тыс. чал.) паспрабавала перанесці ваенныя дзеянні на тэрыторыю Маскоўскай дзяржавы, але дзейнічала нерашуча, і ў выніку пад вясну 1568 года рушэнне разыйшлося, нічога не дасягнуўшы. Пасля няўдалага паходу на Маскву ў 1568 годзе працягваліся малазначныя тактычныя дзеянні (перамога ВКЛ у баі пад [[Лепель|Лепелем]], узяцце [[Ула (аграгарадок)|Улы]] ў верасні; спаленне пасадаў [[Віцебск]]а маскоўскім войскам). Новае перамір’е было парушана маскоўскімі нападамі на замкі ў Інфлянтах. === Перамір’е ВКЛ і Масквы === Польскія феадалы нічым не дапамагалі свайму саюзніку, а толькі чакалі зручнага моманту для атрымання карысці з цяжкага становішча ВКЛ, і такі момант наступіў, калі пачаліся [[Люблінскі сойм (1569)|перамовы ў Любліне]].<ref>{{крыніцы/Юхо 1992}}…</ref> Аднак пасля падпісання Люблінскай уніі Маскоўскай дзяржаве давялося мець справу ўжо з сіламі дзвюх дзяржаў. Таксама ў [[1569]] татарска-турэцкае войска зрабіла паход на Астрахань. На гэты час абодва бакі ўжо моцна стаміліся ад вайны, і ў канцы 1569 года ў Маскву выехала новае вялікае пасольства, гэтым разам ад Рэчы Паспалітай. Ізноў абодва бакі не адступалі ад свайго жадання мець [[Полацк]] і [[Рыга|Рыгу]]. У выніку, згодна з умовамі 3-гадовага трактату аб прымірэнні (1570), Полацкая зямля была падзеленая. Да Масквы часова адыйшлі Полацк, [[Малое Сітна|Сітна]], [[Езярышча|Азярышча]], [[Усвяты]] і замкі Туроўля, Сокал, Крэчэт, Красны, Суша. У 1572 перагаворы ўзнавіліся, Жыгімонт Аўгуст жадаў вярнуць Полацк, але Іван IV не згаджаўся. Неўзабаве ў 1572 г. Жыгімонт памёр, і Полацк застаўся пад маскоўскай уладай. === Узнаўленне вайны ў Лівоніі === У 1571 годзе крымскі хан Даўлет-Гірэй спаліў Маскву. Карыстаючыся безуладдзем у Рэчы Паспалітай (1572—1575), Іван IV узнавіў вайну супраць Швецыі (1572), заняў у Лівоніі Вейсенштэйн (1572) і Пернаў (1575), да 1577 года — амаль усё ўзбярэжжа, узяў у аблогу Рэвель. === Узнаўленне вайны ў ВКЛ === [[Файл:Jan Matejko-Batory pod Pskowem.jpg|left|thumb|250px|[[Ян Матэйка]] «Стэфан Баторый пад Псковам»]] Новаабраны кароль [[Стэфан Баторый]] ажыццявіў у 1577—1579 гадах энергічную падрыхтоўку да ўзнаўлення вайны за Полаччыну. Сканцэнтраванае каля Свіры 41-тысячнае войска выйшла сушай праз Глыбокае да Дзісны і вадой праз пратокі Нарач-Паставы ў Дзісну да Дзвіны. У Дзісне войска пераправілася і з поўначы падышло да Полацка ў ліпені 1579 года і аблажыла горад 11 жніўня 1579. Дажджлівы год не дазваляў ужываць запальныя ядры, маскоўскія ўмацаванні падпалілі ўручную і 30 жніўня горад здаўся. Пры ўступленні ў горад войскаў Рэчы Паспалітай была разрабавана і часткова спалена бібліятэка [[Полацкі Сафійскі сабор|Сафійскага сабора]]. На працягу ліпеня—жніўня быў заняты шэраг меншых маскоўскіх замкаў, 4 верасня ўзятая Туроўля, 11 верасня штурмам узятая і спалена крэпасць Сокал разам з гарнізонам і часткай штурмаваўшых, 16 кастрычніка без бою занятая крэпасць Суша. У снежні 1579 года была ўзятая Няшчарда. На працягу 1580 у час паходу войска Рэчы Паспалітай на Маскву былі вернуты і тыя землі Полаччыны, якія пасля 1579 заставаліся пад уладай Масквы (Себеж, Завалачча, замкі Азярышча, Усвяты). Былі занятыя [[Вялікія Лукі]], атакаваныя Холм і Старая Руса. Шведскае войска заняло [[Карэла|Карэлу]] (1580), [[Нарва|Нарву]], [[Івангорад]], [[Кінгісеп|Ям]], [[Капор'е]] (усё — 1581), абклалі Арэшак (1581). У 1581 годзе Баторый з раёна [[Дзісна|Дзісны]] рушыў да Вострава (узяты 21 жніўня 1581) і Пскова. Атрад Радзівіла Рудога 5 жніўня 1581 выйшаў з Віцебска на Веліж, Таропец, Старую Русу і злучыўся пад Псковам з галоўнай арміяй. 26 жніўня 1581 войска РП пачало 5-месячную няўдалую аблогу Пскова. == Канец вайны == Незадаволенасць вайной у Рэчы Паспалітай і няўдача аблогі Пскова вымусілі Баторыя пачаць перамовы, і 15 студзеня 1582 года быў заключаны [[Ям-Запольскі мір|Ям-Запольскі 10-гадовы мір]]. Лівонія, Веліж і Полацк вярнуліся ў ВКЛ. Паводле Плюскага міру (1583) за Швецыяй засталіся Паўночная [[Эстонія]], Нарва, Ям, Капор’е, Івангорад. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Генадзь Сагановіч]]. Полацкая вайна: 1563—1579 гг. // Адраджэнне: Гіст. альманах. Вып. 1 / Склад. і навук. рэд. А. П. Грыцкевіч. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — 259 с.: іл. ISBN 985-09-0088-1. С.63—82. * [[А. А. Яноўскі]]. Лівонская вайна // {{крыніцы/БелСЭ|6}}. С.361. * Янушкевіч А. [https://kamunikat.org/download.php?item=2172-3.pdf Ваенныя дзеянні паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай у 60-я гады XVI стагоддзя]{{Недаступная спасылка}} // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne nr 14. Беласток, 2000. — Эл.рэсурс kamunikat.org * Dybaś, Bogusław (2009), «Zwischen Warschau und Dünaburg. Die adligen Würdenträger in den livländischen Gebieten der Polnisch-Litauischen Republik», in North, Michael (ed.), Kultureller Austausch: Bilanz und Perspektiven der Frühneuzeitforschung (in German), Köln/Weimar: Böhlau, ISBN 978-3-412-20333-7 {{Літоўска-маскоўскія войны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лівонская вайна| ]] [[Катэгорыя:Войны XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Войны Маскоўскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1236—1569)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1569—1795)]] hrt5mhvhzh47i4kax7qovalzhsqbdmr Курапаты 0 26118 5189074 5162146 2026-08-28T19:28:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189074 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} {{Славутасць |Тып = [[Урочышча]] |Беларуская назва = Курапаты |Арыгінальная назва = |Выява = Kurapaty - 01.jpg |Подпіс выявы = Крыжы ўздоўж дарогі ва ўрочышчы Курапаты |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|611Д000363}} |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Мінск |Першае згадванне = {{Дата|3|6|1988}} |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Стан = |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 58 |lat_sec = 02 |lon_dir = E |lon_deg = 27 |lon_min = 36 |lon_sec = 35 |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = Kurapaty }} '''Курапа́ты''' ({{lang-be-trans|Kurapaty}}, {{lang-ru|Куропаты}}) — лясны масіў, які з поўначы прылягае да [[Мінск]]а ([[Беларусь]]). Пачынаючы з 1988 года, у гэтым масіве былі выяўлены масавыя пахаванні людзей, расстраляных [[НКУС]] у 1937—1941 гадах. Колькасць ахвяр дакладна не высветленая: дакументы з архіва [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]], датычныя Курапатаў, не з’яўляюцца даступнымі для даследчыкаў<ref name="svaboda-daviednik">[http://www.svaboda.org/content/transcript/1863328.html Памяць і забыццё Курапатаў] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 28 кастрычніка 2009 г.</ref>. Адносна колькасці загінулых у Курапатах існуюць розныя версіі і ацэнкі<ref>https://news.tut.by/culture/633495.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190419052842/https://news.tut.by/culture/633495.html |date=19 красавіка 2019 }}</ref>. Курапаты -- найбольш вядомае, з прынамсі васьмі<ref name="kuzniacou">[http://news.tut.by/120163.html Молодые белорусы думают, что Куропаты — это в России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112134117/http://news.tut.by/120163.html |date=12 студзеня 2012 }} // «Завтра твоей страны», 28 кастрычніка 2008 г.</ref> месцаў масавых расстрэлаў, якія здзяйсняў НКУС у [[Мінск|Мінску]] i паблізу горада. З 1993 года [[урочышча|ўрочышча]] Курапаты занесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] як месца пахаванняў ахвяр [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычных рэпрэсій 1930—1940-х гадоў]]. Курапаты маюць статус гісторыка-культурнай каштоўнасці першай катэгорыі<ref>Елена Спасюк. [http://naviny.by/rubrics/society/2012/10/25/ic_articles_116_179689/ Будаўніцтва рэстарана ў Курапатах: грамадскасть супраць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180705072536/https://naviny.by/rubrics/society/2012/10/25/ic_articles_116_179689 |date=5 ліпеня 2018 }} // «[[Naviny.by]]», 25 кастрычніка 2012 г.</ref>, што паводле Закона Рэспублікі Беларусь «Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны» адпавядае катэгорыі «найбольш унікальных каштоўнасцей, духоўныя, эстэтычныя і дакументальныя вартасці якіх уяўляюць міжнародную цікавасць»<ref>[http://archis-by.narod.ru/norma/zakon1.html Закон Рэспублікі Беларусь «Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны»]</ref>. == Месцазнаходжанне == Урочышча Курапаты знаходзіцца непасрэдна за [[Мінская кальцавая аўтамабільная дарога|Мінскай кальцавой дарогай]] на поўнач ад цэнтра горада (52-гі км МКАД). Адміністрацыйна Курапаты належаць да тэрыторыі [[Бараўлянскі сельсавет|Бараўлянскага сельсавета]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. З Мінска ў Курапаты можна патрапіць ад дыспетчарскай станцыі «Зялёны Луг» (прыпынак аўтобусаў 13, 13д, 24, 87, 109а; тралейбусаў 1, 46, 53), перайшоўшы праз пераход пад МКАД, размешчаны за 500 м на паўночны захад ад дыспетчарскай станцыі; ад выставачнага цэнтра «Экспабел», які знаходзіцца за 700 м на паўднёвы ўсход ад урочышча; альбо на аўтобусах 109, 109а, 109в (прыпынак «Курапаты») з ДС «Карбышава». Курапаты знаходзяцца прыблізна за 1,2 км на паўночны ўсход ад [[Цнянскае вадасховішча|Цнянскага вадасховішча]]. Патрапіць ва ўрочышча можна праз адзін з падземных пераходаў пад Мінскай кальцавой дарогай. == Назва == [[Файл:Kurapaty - 11.jpg|thumb|160px|Кветкі на фоне крыжоў у Курапатах]] Дакладных звестак, адкуль паходзіць назва «Курапаты», няма. Да 1988 года на тапаграфічных картах такая назва адсутнічае, урочышча называлася «Брод». Існуе версія, што ўжо ў час расстрэлаў Курапатамі мясцовыя жыхары называлі невялікі ўчастак бору, які прыходзіўся на спусцістую горку. Участак быў абнесены высокім, не менш за 3 метры плотам, па версе якога быў працягнуты калючы дрот, а за плотам знаходзілася ахова з сабакамі<ref name="20hadou" />. [[Зянон Пазняк]], які разам з [[Яўген Шмыгалёў|Яўгенам Шмыгалёвым]] напісаў артыкул «[[Курапаты — дарога смерці]]», зазначае, што не думаў, што гэтай назвай уводзіць новае слова ў [[беларуская мова|беларускую мову]] і новы тэрмін у беларускую гісторыю. Пазняк адзначае, што пачуў гэта слова з вуснаў маладых хлопцаў, якія тлумачылі, што курапатамі называюцца белыя веснавыя кветкі, якія растуць у маі на магілах ва ўрочышчы<ref>Зянон Пазняк [http://arche.bymedia.net/7-2000/k700.html Курапаты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130412031314/http://arche.bymedia.net/7-2000/k700.html |date=12 красавіка 2013 }} // «Слоўнік Свабоды», 2000 г.</ref>. Звычайна такія кветкі ў Беларусі называюцца белымі пралескамі. Паводле іншага меркавання, курапатамі мясцовыя сяляне называлі палявыя кветкі<ref>[http://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=11534 Курапаты: фота, апісанне]{{Недаступная спасылка}} // «вОтпуск»</ref>. == Ахвяры == [[Файл:Kurapaty - 07.jpg|thumb|злева|Мемарыяльная шыльда ў памяць ахвяр рэпрэсій]] === Колькасць ахвяр === <!-- Паўтор інфармацыі Колькасць ахвяр на сённяшні дзень дакладна невядомая і, паводле розных ацэнак, можа складаць: да 7 тысяч чалавек (паводле Генеральнага пракурора Беларусі [[Алег Бажэлка|А. Бажэлкі]])<ref name="helkam">[http://www.hrights.ru/text/belorus/b6/Chapter16.htm Пресс-релиз Беларусского Хельсинкского комитета № 19 от 27.10.98 г.]{{ref-ru}}</ref>, не менш за 30 тысяч чалавек (паводле ацэнкі Генеральнага пракурора БССР [[Георгій Тарнаўскі|Г. Тарнаўскага]])<ref name="zavtra">Евгений Ростиков. [http://zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/00/351/61.html По кому стреляют Куропаты (Еще раз о том, как жертвы немецких фашистов превратили в жертвы «сталинских репрессий»)] // «Завтра», 22 жніўня 2000 г.{{ref-ru}}</ref>, да 100 тысяч чалавек (паводле даведніка «Беларусь»)<ref name="bielarus">Даведнік «Беларусь». — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1995.</ref><ref name="svaboda-daviednik">[http://www.svaboda.org/content/transcript/1863328.html Памяць і забыццё Курапатаў] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 28 кастрычніка 2009 г.</ref>, ад 102 да 250 тысяч чалавек (паводле артыкула [[Зянон Пазняк|Зянона Пазняка]] ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]»)<ref name="pazniak">З. Пазняк, Я. Шмыгалёў, М. Крывальцэвіч, А. Іоў. [http://www.zianonpazniak.de/publications/creation/kurapaty.htm Курапаты]. — Мн.: Тэхналогія, 1994.</ref><ref>Kurapaty // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі, 1998|к}} P. 139.</ref>, 250 тысяч чалавек (па прыкідках прафесара [[Вроцлаўскі ўніверсітэт|Вроцлаўскага ўніверсітэта]] [[Здзіслаў Вінніцкі|Здзіслава Вінніцкага]])<ref name="winnicki">Zdzisław J. Winnicki. ''Szkice kojdanowskie.'' — Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2005. ISBN 83-88178-26-1. — С. 77—78.</ref> і болей (паводле брытанскага гісторыка [[Норман Дэвіс|Нормана Дэвіса]])<ref name="Davies">Norman Davies. ''Powstanie '44''. — Kraków: Wydawnictwo Znak, 2004. ISBN 83-240-0459-9. — С. 195</ref>.--> Раскопкі, праведзеныя ў ліпені 1988 года, на аснове якіх рабілася гэтая ацэнка колькасці ахвяр, з’яўляюцца першай вядомай эксгумацыяй у Курапатах. Але даследчыкі ў сваёй справаздачы звяртаюць увагу на тое, што да гэтых раскопак у Курапатах ужо праводзілася эксгумацыя і некаторыя часткі пахаванняў ужо былі выбраны<ref name="pazniak">З. Пазняк, Я. Шмыгалёў, М. Крывальцэвіч, А. Іоў. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1865 Курапаты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170319023245/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1865 |date=19 сакавіка 2017 }}. — Мн.: Тэхналогія, 1994.</ref>, што выяўляецца ў значным разыходжанні паміж колькасцю знойдзеных чарапоў і колькасцю выяўленых пар сцегнавых касцей. Пры папярэдняй эксгумацыі з ям быў выбраны значны аб’ём пахавальнага пласта нябожчыкаў, але пахаванні былі засыпаны грунтам у недастатковай ступені, у выніку ўсе 510 выяўленых магіл мелі ўпадзіны глыбінёй ад 0,18 да 0,65 м ад лініі краёў магілы. Паводле меркавання Пазняка, частка трупаў магла быць выбрана з Курапатаў пасля загаду найвышэйшага кіраўніцтва СССР у 1940-х — 1950-х гадах, калі стала вядома пра [[Катынскі расстрэл|расстрэлы польскіх афіцэраў]] у Катыні органамі [[НКУС]]<ref>[[Зянон Пазняк]]. [http://pazniak.info/page_kurapatyi_dzesyats_gadoy_paslya Курапаты. Дзесяць гадоў пасля] // 1998 г.</ref>. У артыкуле «Шумяць над магілай сосны…» Зянона Пазняка, надрукаваным у газеце «Літаратура і мастацтва» 16 верасня 1988 года, аўтар на падставе ўласных раскопак і даследаванняў робіць выснову, што колькасць ахвяр можа складаць 102 тысячы чалавек. У рэчаіснасці ж у час раскопак 1988 года З. Пазняком, [[М. Крывальцэвіч]]ам і [[А. Іоў|А. Іовам]] у васьмі раскопах (пахаваннях) было выяўлена каля 312 чарапоў, мяркуючы па сцёгнавых костках лічба пахаваных трохі большая. Але даследчыкі робяць выснову, што ў кожнай магіле было ў разы больш рэштак. Гэтае меркаванне грунтуецца на дапушчэнні, што над выяўленымі пахаваннямі мелася яшчэ каля 7 пластоў пахаванняў, якія не былі выяўлены, бо зніклі ў выніку папярэдняй эксгумацыі<ref>З.Пазьняк, М.Крывальцэвіч, А.Іоў. [https://knihi.com/Zianon_Pazniak/Kurapaty.html СПРАВАЗДАЧА аб археалягічных раскопках (эксгумацыі) пахаваньняў ва ўрочышчы Курапаты (Брод). Менскага раёну Бараўлянскага сельсавету]</ref>: {{цытата|у межах выбранага пласта пахаваных (магутнасць 0,2 м) зафіксаваныя рэшткі ад 36 асобін. Калі ўлічыць, што забітых засыпалі зверху пяском магутнасцю да 40-45 см, то на астатняй глыбіні магло змясціцца 7 пластоў па 0,2 м. Такім чынам, у межах 7 пластоў, верагодна, ляжала каля 250 забітых.|аўтар= Раскоп (пахаванне) № 6. IV. Высновы}} У высновах да справаздачы па выніках раскопак Пазняк у два разы завышае свае папярэднія дапушчэнні, сцвярджаючы, што сапраўдная лічба пахаваных у Курапатах можа дасягаць 220—250 тысяч чалавек, бо існуюць магілы, большыя па памерах за даследаваныя, а мноства магіл знікла падчас пракладання Мінскай кальцавой дарогі ў канцы 1950-х — пачатку 1960-х гадоў, газатрасы і высечкі лесу вакол яе ў сакавіку—маі 1988 года, а таксама, магчыма, у час высечкі і пасадкі лесу на гэтым месцы ў 1940-х гадах<ref>З.Пазьняк, М.Крывальцэвіч, А.Іоў. [https://knihi.com/Zianon_Pazniak/Kurapaty.html СПРАВАЗДАЧА аб археалягічных раскопках (эксгумацыі) пахаваньняў ва ўрочышчы Курапаты (Брод). Менскага раёну Бараўлянскага сельсавету]</ref><ref name="pazniak" />. Першае следства па факце масавых расстрэлаў скончылася ў лістападзе 1988 года, і па яго выніках Генеральны пракурор БССР [[Георгій Сцяпанавіч Тарнаўскі|Г. С. Тарнаўскі]] паведаміў, што ў Курапатах пахаваныя не менш за 30 тысяч чалавек<ref name="zavtra">Евгений Ростиков. [http://zavtra.ru/content/view/2000-08-2261/ По кому стреляют Куропаты (Еще раз о том, как жертвы немецких фашистов превратили в жертвы «сталинских репрессий»)] // «Завтра», 22 жніўня 2000 г.{{ref-ru}}</ref>. Да такой самай лічбы можна прыйсці, аналізуючы вынікі комплекснай судова-медыцынскай і крыміналістычнай экспертызы, якая выявіла, што ў 6 даследаваных пахаваннях агулам былі знойдзены рэшткі не менш за 356 чалавек. Улічваючы, што колькасць пахаванняў складае 510, можна зрабіць выснову, што колькасць пахаваных у Курапатах людзей складае не менш за 30 тысяч чалавек. Паводле даведніка «Беларусь», выдадзенага ў 1995 годзе, колькасць ахвяр складала да 100 тысяч чалавек<ref name="svaboda-daviednik"/><ref name="bielarus">Даведнік «Беларусь». — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1995.</ref>. У 1998 годзе генеральны пракурор [[Алег Бажэлка]] на падставе чарговага расследавання 1997—1998 гадоў, падчас якога былі праведзены раскопкі 23 меркаваных месцаў пахаванняў, і толькі ў 9 з іх выяўленыя чалавечыя рэшткі, зрабіў заяву, што ў Курапатах пахаваныя не больш за 7 тысяч чалавек<ref name="helkam">[http://www.hrights.ru/text/belorus/b6/Chapter16.htm Пресс-релиз Беларусского Хельсинкского комитета № 19 от 27.10.98 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101031011728/http://hrights.ru/text/belorus/b6/Chapter16.htm |date=31 кастрычніка 2010 }}{{ref-ru}}</ref>. Прафесар [[Вроцлаўскі ўніверсітэт|Вроцлаўскага ўніверсітэта]] [[Здзіслаў Вінніцкі]] сцвярджае, што колькасць ахвяр у Курапатах складае 250 тысяч чалавек<ref name="winnicki">Zdzisław J. Winnicki. ''Szkice kojdanowskie.'' — Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2005. ISBN 83-88178-26-1. — С. 77—78.</ref>. Брытанскі гісторык [[Норман Дэвіс]] адзначае, што ахвяр можа быць нават больш<ref name="Davies">Norman Davies. ''Powstanie '44''. — Kraków: Wydawnictwo Znak, 2004. ISBN 83-240-0459-9. — С. 195</ref>. Беларускі палітолаг Вольф Рубінчык мяркуе, што беларускаму ўраду варта было б скарыстаць магутную апаратуру для пошуку парэшткаў у Курапатах: «Пошукавая група, аснашчаная сучаснымі сродкамі, якіх не мелі даследчыкі 1980-1990-х гадоў, магла б атрымаць наступнае заданне: устанавіць лік расстраляных з дакладнасцю +/-10-20 %»<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=18932|title=В. Рубінчык. КАТЛЕТЫ & МУХІ (111)|first=Aaron|last=Shustin|date=2019-04-09|access-date=2026-07-07}}</ref>. Аднак у сярэдзіне красавіка 2019 года [[Вадзім Леанідавіч Лакіза|Вадзім Лакіза]], намеснік дырэктара [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, выказаўся на гэты конт так: «Колькасць мы ніколі дакладна не даведаемся… Я асабіста і мае калегі будзем заўсёды супраць работы, накіраванай на раскрыццё ўсіх западзін, якія ёсць у Курапатах. Там забітыя людзі пахаваныя, не трэба трывожыць іх»<ref>https://belisrael.info/?p=18969</ref>''.'' [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] 20 красавіка 2019 года падтрымаў пазіцыю Лакізы: «Можа, якісьці іншы прэзідэнт прыйдзе, пачне шукаць нейкі кансэнсус і зноў перарые гэтыя магілы. Пакуль я прэзідэнт, гэтага не будзе»<ref>https://news.tut.by/society/634721.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190420174237/https://news.tut.by/society/634721.html |date=20 красавіка 2019 }}</ref>. === Паходжанне ахвяр === Пра сацыяльнае і нацыянальнае паходжанне расстраляных можна меркаваць толькі па выніках праведзеных даследаванняў. З вынікаў раскопак 1988 года вядома, што ўсе пахаваныя належалі да грамадзянскага насельніцтва. Пахаваныя характарызуюцца розным бытавым узроўнем, але большасць пахаваных належала да ніжэйшых дэмакратычных пластоў насельніцтва (рабочыя, сяляне, дробныя служачыя, вясковая інтэлігенцыя). Сярод пахаваных таксама былі выяўлены прадстаўнікі інтэлігенцыі і жанчыны<ref name="pazniak" />. Выяўлена, што пахаваныя паходзілі з розных мясцін Беларусі. Значная частка пахаваных была з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], далучанай да БССР у [[1939]] годзе. У некаторых даследаваных магілах былі выяўлены рэшткі адзення і абутку савецкай вытворчасці, у іншых — заходняй<ref name="Kalbarczyk">Sławomir Kalbarczyk. [http://pamiec.pl/download/49/28942/KalbarczykBiuletyn10112007-2.pdf Przedmioty odnalezione w Bykowni i Kuropatach świadczą o polskości ofiar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021501/http://pamiec.pl/download/49/28942/KalbarczykBiuletyn10112007-2.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}, Biuletyn IPN Nr 10-11 (81-82), październik-listopad 2007, ISSN 1641-9561, ss. 47-54 {{ref-pl}}</ref>, таксама быў знойдзены абутак вытворчасці краін Прыбалтыкі. У адной з магіл значная колькасць абутку была самаробнай<ref name="pazniak" />. Разам з тым пацверджана, што, апроч беларусаў, сярод забітых у Курапатах былі таксама польскія грамадзяне<ref>[http://www.arche.by/by/page/ideas/1884 Пуцін, Лукашэнка, Катынь і Курапаты]{{Недаступная спасылка}} // [[ARCHE]], 5 красавіка 2010 г.</ref>. Падчас аднаго з даследаванняў у Курапатах быў знойдзены мужчынскі грэбень, з аднаго боку якога [[польская мова|на польскай мове]] было напісана «Цяжкія хвіліны вязня. Мінск 25 04.1940. Думка пра вас даводзіць мяне да [[шаленства]]» ({{lang-pl|Ciężkie chwile więźnia. Mińsk 25 04.1940. Myśl o was doprowadza mnie do szaleństwa}}), а з іншага — «26 IV Расплакаўся — цяжкі дзень» ({{lang-pl|26 IV Rozpłakałem się – ciężki dzień}})<ref name="Kalbarczyk" />. У 2015 годзе польскі навуковец Войцех Мацерскі, які займаўся даследаваннем тэмы [[Катынскі расстрэл|Катынскіх расстрэлаў]], выказаў меркаванне, што каля 2900 польскіх афіцэраў могуць быць пахаваны менавіта тут<ref>https://inosmi.ru/russia/20150915/230277797.html</ref><ref>http://wyborcza.pl/alehistoria/1,121681,18801142,dlaczego-stalin-kazal-ich-zamordowac-rozmowa-z-badaczem.html</ref>. === Расследаванні === [[Файл:Kurapaty 1989 meeting.jpg|thumb|240px|Мітынг у Курапатах, 1989 г.]] 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» быў надрукаваны артыкул [[Зянон Пазняк|Зянона Пазняка]] і Яўгена Шмыгалёва «Курапаты — дарога смерці», дзе расказвалася пра тое, што ў пачатку 1970-х гадоў у вёсцы [[Зялёны Луг (вёска, Мінск)|Зялёны Луг]] ім даводзілася чуць ад гараджан пра расстрэлы людзей у недалёкім лесе<ref name="20hadou">Игорь Кузнецов. [http://news.tut.by/society/111490.html Куропатское дело: 20 лет спустя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141015200608/http://news.tut.by/society/111490.html |date=15 кастрычніка 2014 }} // «[[БелГазета]]», 21 чэрвеня 2008 г.</ref>. Паводле сведчанняў мясцовых жыхароў, у 1937—1941 гадах кожны дзень і ноч туды прывозілі на машынах людзей і расстрэльвалі<ref name="20hadou" />. Да з’яўлення згаданага артыкула ў 1988 годзе рэшткі расстраляных людзей былі выяўленыя тут прарабам трэсту «Белспецмантаж» Аляксандрам Пятровічам Шляхціным падчас пракладкі газапроваду. Аднак начальства Шляхціна загадала закапаць парэшткі, а на звароты ў міліцыю рэакцыі па сутнасці не было<ref>[https://www.kp.by/daily/26854.3/3895307/ Газовик Александр Шляхтин: Мы случайно нашли Куропаты 30 лет назад]{{Недаступная спасылка}} kp.by {{ref-ru}}</ref>. Пасля з’яўлення артыкула былі праведзены першыя павярхоўныя раскопкі і выяўлены факт таемнага масавага пахавання людзей каля вёскі [[Цна-Ёдкава]]. Месца пахавання стала вядомым пад назвай Курапаты. [[Файл:Kyrapaty - 02.jpg|thumb|240px|Абрысы крыжоў ва ўрочышчы]] На падставе надрукаванага артыкула 14 чэрвеня 1988 года Пракуратурай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] была заведзена крымінальная справа. Следства ўзначаліў следчы па асабліва важных справах Генеральнай пракуратуры БССР Язэп Бролішс. У сярэдзіне ліпеня 1988 года [[Савет Міністраў БССР]] заснаваў Дзяржаўную камісію па расследванні злачынстваў у Курапатах. У склад камісіі ўвашлі пісьменнікі [[Васіль Быкаў]] і [[Іван Чыгрынаў]], былая падпольшчыца, [[Герой Савецкага Саюза]] [[Марыя Барысаўна Осіпава|Марыя Осіпава]], кіраўнікі Міністэрства юстыцыі і [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] БССР, Вярхоўнага Суда, Камітэта дзяржаўнай бяспекі, вучоныя, прадстаўнікі грамадскіх арганізацый. Камісію ўзначальвала намеснік старшыні Савета Міністраў БССР [[Ніна Мікалаеўна Мазай]]<ref name="20hadou" />, намеснікам старшыні камісіі з’яўляўся Генеральны пракурор БССР Георгій Сцяпанавіч Тарнаўскі. Падчас следства на тэрыторыі каля 30 гектараў былі выяўлены 510 пахаванняў памерамі 2х3, 3х3, 4х4, 6х8 метраў і большыя. Падчас выбарачнай эксгумацыі былі выяўлены чалавечыя рэшткі (313 чарапоў, косці шкілетаў, 340 зубных пратэзаў з жоўтага і белага металаў), асабістыя рэчы (грабянцы, зубныя шчоткі, мыльніцы, кашалькі, абутак, рэшткі вопраткі), а таксама 177 гільз і 28 куль. 164 [[рэвальвер]]ныя гільзы і 21 куля, стрэляныя з рэвальвера сістэмы «[[Наган]]», 1 гільза — з пісталета «[[ТТ]]» — штатнай зброі супрацоўнікаў НКУС. Таксама былі знойдзены некалькі стрэляных гільз з пісталетаў сістэм «Браўнінг» і «Вальтэр», зброя гэтых сістэм выпускалася ў тым ліку і да 1941 года, нярэдка такой зброяй узнагароджваўся кіруючы склад НКУС. 55 сведак з вёсак [[Цна-Ёдкава]], [[Падбалоцце (Мінск)|Падбалоцце]], [[Дроздава (Мінскі раён)|Драздова]] засведчылі, што ў 1937—1941 гадоў супрацоўнікі НКУС прывозілі ў Курапаты людзей на закрытых машынах і расстрэльвалі іх<ref>Игорь Кузнецов, член Международного историко-просветительского, благотворительного и правозащитного общества «Мемориал». [https://www.charter97.org/rus/news/2004/04/16/znachit Забыть значит предать] // [[Хартыя 97]], 16.04.2004</ref>. Таксама існуюць сведчанні і супрацоўнікаў [[НКУС]], што ва ўрочышчы праводзіліся расстрэлы<ref name="20hadou" />. Першае следства па факту масавых расстрэлаў скончылася ў лістападзе 1988 года і вызначыла колькасць забітых у не менш за 30 тысяч чалавек<ref name="zavtra" />. Лічбу агучыў Генеральны пракурор БССР [[Георгій Сцяпанавіч Тарнаўскі|Георгій Тарнаўскі]]. Па заканчэнні следчых дзеянняў Генеральнай пракуратурай БССР была абнародавана пастанова пра спыненне крымінальнай справы, датычнай Курапатаў: ''«…Дакладна даказана, што расстрэлы пакараных ажыццяўляліся супрацоўнікамі камендатуры [[НКУС БССР]]… Беручы пад увагу, што вінаватыя ў гэтых рэпрэсіях кіраўнікі НКУС БССР і іншыя асобы былі прыгавораныя да смертнага пакарання або да гэтага часу памерлі, на падставе вышэйзгаданага, кіруючыся арт. 208, п. 1 і арт. 5 п. 8 КПК БССР, крымінальная справа, заведзеная па факце выяўлення пахаванняў у лясным масіве Курапаты, спыненая. Знойдзеныя падчас эксгумацыі пахаванняў прадметы вопраткі, абутку і пад. як рэчы, што не маюць каштоўнасці, знішчыць»<ref name="20hadou" />''. Апублікаванне вынікаў следства пра ажыццяўленне расстрэлаў супрацоўнікамі НКУС выклікала хвалю абурэння ветэранаў і іншых нязгодных з вынікамі следства людзей, якія напісалі шэраг лістоў у [[ЦК КПСС]] у [[Масква|Маскву]] пра магчымыя фальсіфікацыі вынікаў расследаванняў. Камісіі з Генеральнай пракуратуры СССР двойчы прыязджалі для праверкі фактаў правядзення расстрэлаў органамі НКУС і знаходзілі ім пацвярджэнне<ref name="kuzniacou"/>. На працягу 1990-х гадоў следства па справе некалькі разоў узнаўлялася. З’явіліся сцвярджэнні, што расстрэлы былі арганізаваны нямецка-фашысцкімі захопнікамі падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>Владимир Костырко. [http://www.katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=302 Куропаты: фальшивка националистов трещит по швам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304204419/http://www.katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=302 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>, але ўсе яны былі аспрэчаны пазней<ref name="nv">[http://www.angelfire.com/wv/uv/images/kurapat2.html Курапаты: трагедыя працягваецца] // «[[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]», 30 кастрычніка 1999 г.</ref>. У падтрымку версій пра «нямецкі след» 28 лістапада 1991 года была ўтворана грамадская камісія па расследаванні злачынстваў у Курапатах пад кіраўніцтвам старшага навуковага супрацоўніка НАН РБ Валянціна Корзуна. У склад камісіі ўваходзілі кандыдат тэхнічных навук Л. П. Беразуцкі, падпалкоўнік запасу КДБ СССР Е. М. Ляпешка, былы партызан І. Х. Загараднюк, гісторык Р. Е. Мірончыкава, доктар гістарычных навук прафесар А. І. Залескі, кандыдат гістарычных навук К. І. Дамарад, педагог А. П. Казюкевіч і іншыя<ref>[http://4esnok.by/mneniya/kuropaty-simvol-stalinskix-repressij-ili-simvol-lzhi/ Куропаты — символ сталинских репрессий или символ лжи?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304220411/http://4esnok.by/mneniya/kuropaty-simvol-stalinskix-repressij-ili-simvol-lzhi/ |date=4 сакавіка 2016 }} // Грамадска-палітычны журнал «Чеснок», 9 лістапада 2015 г. {{ref-ru}}</ref>. Праца камісіі працягвалася паўтара года. Грамадская камісія накіравала ў пракуратуру сабраныя ёю матэрыялы, якія нібыта даказвалі, што ў Курапатах знаходзяцца рэшткі ахвяр нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Аднак факты, выкладзеныя ў звароце грамадскай камісіі, не знайшлі пацвярджэння. У лютым 1992 года на патрабаванне грамадскай камісіі следства было ўзноўлена, але па выніках працы яно пацвердзіла высновы Дзяржаўнай камісіі. У 1993 годзе грамадская камісія ў чарговы раз звярнулася ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]] з прапановай пераглядзець высновы Дзяржаўнай камісіі пры расследаванні падзей у Курапатах, у выніку чаго было праведзена яшчэ адно расследаванне. Яно было даручана старшаму следчаму па асабліва важных справах Валерыю Камароўскаму. Сярод іншых разглядалася версія расстрэлаў яўрэяў нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Для праверкі гэтай версіі зроблены запыты ў іерусалімскі Інстытут Халакосту [[Яд ва-Шэм]], дзе сабрана найбольш поўная інфармацыя пра рэпрэсіі да яўрэяў. Як месцы расстрэлу яўрэяў [[Мінск]], Дразды, [[Масюкоўшчына (вёска)|Масюкоўшчына]], Курапаты, [[Цна-Ёдкава]], [[Зялёны Луг (вёска, Мінск)|Зялёны Луг]] не значыліся. Таксама не было звестак пра расстрэлы ў Курапатах і ў нямецкіх архівах. Паводле высноў нямецкіх экспертаў, метад пахаванняў у Курапатах не характэрны для нацыстаў: тыя звычайна капалі вялікія магілы — да 50—60 метраў у даўжыню, у ахвяр пры гэтым забіралі вопратку і асабістыя рэчы, здымалі залатыя каронкі<ref name="20hadou" />. Пасля вывучэння звестак, што знаходзіліся ў крымінальнай справе, было вынесена пастанаўленне аб адсутнасці матываў для ўзнаўлення следства па Курапатах. Аналіз звестак ізноў прывёў да высновы, што масавыя расстрэлы грамадзян у лясным масіве Курапаты ў 1937—41 гг. праводзіліся органамі НКУС БССР<ref name="20hadou" />. У другой палове 1990-х гадоў генеральны пракурор Беларусі [[Алег Бажэлка]] заявіў, што ў выніку новага расследавання выяўлена, што ў Курапатах загінула не больш за 7 тысяч чалавек<ref name="helkam" />. [[Файл:Kurapaty - 09.jpg|thumb|240px|Курапацкі лес]] У 1998 годзе было прынята рашэнне пачаць новае, чацвёртае расследаванне, мэтай якога была праверка вывадаў папярэдніх камісій. Расследаванне было даручана старшаму памочніку ваеннага пракурора Беларусі Віктару Сомаву. Разбіральніцтва скончылася ў 1999 годзе. Яно пацвердзіла, што масавыя расстрэлы ў Курапатах здзяйсняліся органамі НКУС з другой паловы 1930-х гадоў да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай айчыннай вайны 1941—1945 гадоў]]. Версія пра расстрэлы насельніцтва нямецка-фашысцкімі захопнікамі зноў не пацвердзілася<ref name="nv" />. Падчас следства было выяўлена найбуйнейшае з усіх знойдзеных у Курапатах пахаванняў, дзе былі рэшткі больш чым 300 чалавек. Упершыню за ўсю гісторыю раскопак у Курапатах былі знойдзены рэчавыя доказы з канкрэтнымі датамі і прозвішчамі, якія сведчылі пра тое, што расстрэлы ажыццяўляліся да вайны. У пахаванні № 30 былі знойдзены турэмныя квітанцыі пра адабранне каштоўных рэчаў падчас арышту, якія былі выдадзены 10 чэрвеня 1940 года Моўшы Крамеру і Мардыхаю Шулескесу<ref name="20hadou" />. Тым не менш, паводле кандыдата гістарычных навук [[Андрэй Мяцельскі|Андрэя Мяцельскага]], даследаванне Курапатаў у 1997 годзе гісторыкамі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], супрацоўнікамі пракуратуры, КДБ і грамадскасці, па выніках якога была прынята аднагалосная выснова пра тое, што расстрэлы ў Курапатах ажыццяўляў НКУС, не атрымала адпаведнай публічнасці. Мяцельскаму давялося бачыць ліст з Генпракуратуры ў Адміністрацыю прэзідэнта Беларусі з прапановай «матэрыялы следства не абнародаваць і да ведама грамадскасці не даводзіць»<ref>Аляксей Хадыка. [http://novychas.info/hramadstva/kurapati_sprava_dzjarzhavi_gra/ Курапаты — справа дзяржавы і грамадскасці] // «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», 27 лістапада 2009 г.</ref>. == Падзеі канца 1980-х — 1990-х гадоў == [[Файл:Kurapaty - 06.jpg|thumb|160px|Крыж Пакуты]] У кастрычніку 1988 года ў Мінску адбылася масавая антысавецкая дэманстрацыя і першае шэсце да месца пахаванняў у Курапатах пад лозунгамі асуджэння ідэй [[сталінізм]]у. Шэсце было разагнана ўнутранымі войскамі з ужываннем слёзатачывага газу, што выклікала абурэнне ў грамадстве і прыцягнула дадатковую ўвагу да Курапатаў. [[Васіль Быкаў]] у кнізе «Доўгая дарога дадому» ўспамінаў: {{Цытата| Людзей пачалі разганяць, біць, арыштоўваць, труціць газам з партатыўных балончыкаў. Атруцілі і Пазняка, які ішоў на чале калоны. Але Пазняк не саступіў. Ён скіраваў натоўп на ўскраіну і павёў да Курапатаў. Аднак і там шлях калоне перагарадзілі войскі. Тады Пазняк завярнуў усіх у поле. І ў чыстым полі пад сняжком, які сыпаў з хмарнага неба, адбылося набажэнства. Угары развяваўся бел-чырвона-белы сцяг, выступалі прамоўцы і сярод іх пісьменнік [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]]. }} З таго часу штогод ладзяцца шэсці ў Курапаты з мэтай ушанавання памяці ахвяр [[Рэпрэсіі ў БССР|сталінскіх рэпрэсій]]. [[Файл:Kurapaty - 10.jpg|thumb|240px|Адноўленая памятная шыльда з тэкстам пастановы Савета Міністраў БССР ад 1989 г.]] 18 студзеня 1989 года Савет Міністраў БССР на падставе справаздачы ўрадавай камісіі аб фактах масавых расстрэлаў людзей ва ўрочышчы пад Мінскам прыняў пастанову № 42, якая прадугледжвала правядзенне адкрытага конкурсу на помнік ахвярам масавых рэпрэсій у Курапатах і яго ўсталяванне<ref name="svaboda-pomnik">[http://www.svaboda.mobi/a/791394.html «Цяперашняя ўлада Беларусі — гэта фактычна нашчадкі тых, хто быў наверсе, а не ў яме, калі ў Курапатах адбываліся расстрэлы»] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 18 студзеня 2005 г.</ref>. Выдавецтву «Беларуская савецкая энцыклапедыя» было рэкамендавана падрыхтаваць адмысловае выданне, прысвечанае ахвярам сталінізму, а прэзідыуму Акадэміі навук БССР арганізаваць «усебаковае вывучэнне прычын і наступстваў масавых рэпрэсій»<ref name="tut-pomnik">[http://news.tut.by/158176.html 21 год назад улады прызналі Курапаты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100124085810/http://news.tut.by/158176.html |date=24 студзеня 2010 }} // [[TUT.BY]], 18 студзеня 2010 г.</ref>. Паводле слоў [[Ігар Мікалаевіч Кузняцоў|Ігара Кузняцова]], члена Міжнароднага гісторыка-асветніцкага, дабрачыннага і праваабарончага таварыства «Мемарыял», аднаго з аўтарытэтных у Беларусі даследчыкаў савецкага таталітарызму, ніводнае з палажэнняў пастановы Савета Міністраў БССР 1989 года станам на 2010 год выканана не было<ref name="tut-pomnik" />. На [[Дзяды]] 29 кастрычніка 1989 года тысячы людзей, выцягнуўшыся ў ланцуг на некалькі кіламетраў, ішлі да Курапатаў. Наперадзе калоны неслі сямімятровы крыж. Мітынг-рэквіем у Курапатах вёў [[Зянон Пазняк]], выступілі [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Янка Брыль]], сябры [[БНФ Адраджэньне|Беларускага народнага фронту]] і «Мартыралогу Беларусі». Крыж, які быў узняты над урочышчам, асвяцілі прадстаўнікі чатырох хрысціянскіх канфэсій. Так пачалася народная мемарыялізацыя Курапатаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/1863328.html svaboda.org]</ref>. 30 лістапада 1993 года Курапаты былі занесены ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] як «Месца знішчэння ахвяр палітычных рэпрэсій 30—40-х гадоў XX стагоддзя ва ўрочышчы Курапаты»<ref>[https://www.charter97.org/bel/news/2003/07/23/kuropaty Курапаты не могуць быць нічыйнымі]</ref> і помнік гісторыі міжнароднага значэння<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2009/05/04/ic_articles_124_162428/ Вновь возбуждено ўголовное дело по фактам вандализма в Куропатах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140808044857/http://naviny.by/rubrics/disaster/2009/05/04/ic_articles_124_162428/ |date=8 жніўня 2014 }} // [[БелаПАН]], 4 мая 2009 г.</ref>. У студзені 1994 года ўрочышча Курапаты наведаў Прэзідэнт [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Біл Клінтан]] і падараваў мемарыяльны знак «Ад народу ЗША народу Беларусі дзеля памяці» — гранітную лаўку, якая пазней атрымала назву «лава Клінтана». Помнік неаднакроць быў разламаны невядомымі вандаламі, але штораз аднаўляўся. Таксама Курапаты наведаў Прэзідэнт [[Польшча|Польшчы]] [[Лех Валенса]]<ref name="piersaje-sescie">[http://www.svaboda.org/content/transcript/1140727.html У Курапатах 20 гадоў таму адбылося першае шэсце і мітынг] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 19 чэрвеня 2008 г.</ref>. [[Файл:Dziady-1.jpg|thumb|160px|Шэсце да ўрочышча Курапаты. Удзельнікі нясуць драўляную каплічку (2002 г.)]] 18 чэрвеня 1998 года Мінскі раённы выканаўчы камітэт сваёй пастановай прыняў землі ад кальцавой дарогі да дарогі на [[Заслаўе]] пад ахову, абавязаў [[ДАІ|Дзяржаўную аўтамабільную інспекцыю]] ўстанавіць забаронныя знакі на [[дарога]]х ва ўрочышчы і даручыў [[Бараўлянскі сельсавет|Бараўлянскаму сельскаму]] выканкаму даглядаць месцы пахаванняў. Аднак у 1999—2000 гадах тэрыторыя Курапатаў прыйшла ў занядбанне: лясны масіў ператварыўся ў месца адпачынку жыхароў прылеглых мінскіх мікрараёнаў, магілы параслі [[хмызняк]]ом. == Падзеі 2000-х — 2010-х гадоў == Ад пачатку 2000-х гадоў грамадскасць займалася мемарыялізацыяй Курапатаў. Тут адбывалася святкаванне [[Дзяды|Дзядоў]], ладзіліся шматлікія [[талака (звычай)|талокі]]. 24 лютага 2002 года Мінскі раённы выканаўчы камітэт сваім пратаколам вылучыў зямлю ў ахоўнай паласе Курапатаў пад капліцу Свята-Уваскрасенскага прыхода Мінска. Да [[Дзяды|Дзядоў]] 2002 года мастак [[Аляксей Марачкін]] падрыхтаваў [[абраз]] «Маці Божай Курапацкай усіх нявінна расстраляных», які быў асвечаны ў Курапатах 2 лістапада 2002 года<ref>[http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=803086 А. Марачкін адрэстаўруе пашкоджаны ў Курапатах абраз] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140808042535/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=803086 |date=8 жніўня 2014 }} // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 1 снежня 2005 г.</ref>. Арыгінал абраза быў падараваны [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Чырвонаму касцёлу]], а на Дзяды ў 2003 годзе ў Курапатах была ўсталявана [[капліца|каплічка]] з рэпрадукцыяй абраза маці Божай Курапацкай. Каплічка была зроблена паводле эскіза [[Аляксей Марачкін|Аляксея Марачкіна]]<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/762838.html А. Марачкін абнавіў каплічку ў Курапацкім лесе] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 5 кастрычніка 2007 г.</ref>. [[29 кастрычніка]] [[2004]] года ў Курапатах адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага знака ад беларускіх яўрэяў ахвярам сталінізму. Мемарыяльны знак з надпісамі на беларускай мове і [[ідыш]]ы выраблены з каменя, які калісьці быў часткай помніка Сталіну ў Мінску. У канцы 2008 года прадстаўнікі грамадскасці накіравалі ў Адміністрацыю прэзідэнта і Савет Міністраў Беларусі ліст з прапановай унесці ўрочышча Курапаты ў [[Сусветная спадчына|Спіс сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны ЮНЕСКА]]. Ліст падпісалі старшыня Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры [[Антон Астаповіч]], старшыня Беларускай асацыяцыі ахвяр палітычных рэпрэсій [[Зінаіда Тарасевіч]] і навуковы кіраўнік гісторыка-культурнай каштоўнасці «Курапаты» [[Мая Кляшторная]]. У адказе на ліст [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры Беларусі]] адмовілася прадставіць Курапаты для ўнясення ў Спіс аб’ектаў сусветнай спадчыны [[ЮНЕСКА]] на падставе Канвенцыі ЮНЕСКА 2005 года. Антон Астаповіч адзначыў, што Канвенцыя дапускае ўключэнне ў Спіс сусветнай спадчыны аб’ектаў, якія аказалі моцны ўплыў на гістарычнае развіццё, а Курапаты з’яўляюцца адным з такіх аб’ектаў<ref>[http://represii-by.info/index.php?newsid=297 Грамадзкасьць просіць уключыць курапаты ў сьпіс сусьветнай культурнай спадчыны юнэска]{{Недаступная спасылка}} //29 лістапада 2008 г.</ref>. [[Файл:Kurapaty. Roadway Marker.JPG|thumb|240px|Прыдарожны ўказальнік на [[МКАД, Мінск|МКАД]]]] У 2008 годзе на Мінскай кальцавой аўтамабільнай дарозе каля з’езду ў бок Курапатаў быў усталяваны прыдарожны ўказальнік: «Месца гібелі ахвяр палітычных рэпрэсій ва ўрочышчы Курапаты 1930—1940 гадоў»<ref>[http://www.svaboda.org/Content/Article/1336297.html У Курапатах ушанавалі памяць ахвяр рэпрэсій] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150319090127/http://www.svaboda.org/content/article/1336297.html |date=19 сакавіка 2015 }} // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 29 кастрычніка 2008 г.</ref>. Але тэма Курапатаў у падручніках, выдадзеных у Беларусі ў 2000-х гадах, не згадвалася ўвогуле<ref name="kuzniacou" />. Як стала вядома ў канцы ліпеня 2010 года, у Курапатах павалілася памятная шыльда: драўляныя слупы, на якіх яна стаяла, згнілі<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=41626 У Курапатах павалілася памятная шыльда] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[30 ліпеня]] [[2010]]</ref>. У верасні 2010 года ўрочышча наведалі 127 польскіх матацыклістаў у межах прабегу «Катынскі шлях», які праходзіў па тэрыторыях [[Літва|Літвы]], Беларусі, Украіны і Расіі. Разам з імі Курапаты наведалі прадстаўнікі польскага пасольства і намеснік міністра замежных спраў Беларусі [[Валерый Варанецкі]]<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/2145394.html Польскія байкеры ў Курапатах] // [[Радыё Свабода]], 1 верасня 2010 г.</ref>. 11 жніўня 2019 года ўрочышча Курапаты наведалі польскія дыпламаты і прадстаўнікі дыяспары. Да польскага крыжа яны ўсклалі вялізны букет белых і чырвоных кветак ды выступілі з невялікімі прамовамі<ref>[https://novychas.by/hramadstva/pradstauniki-polskaj-dyjaspary-i-polskaj-ambasady novychas.by]</ref>. 17 верасня, пасля сустрэчы з Аляксандрам Лукашэнкам, намеснік дзяржаўнага сакратара ЗША па палітычных пытаннях [[Дэвід Хэйл]] адправіўся ва ўрочышча Курапаты. Палітык наведаў гістарычнае месца, дзе ўспомніў трагічны лёс ахвяр тыраніі і тэрору. Ён адзначыў, якую ахвяру прынесла Беларусь у сваёй барацьбе за незалежнасць<ref>[https://twitter.com/USEmbBy/status/1173987347786076160/photo/1 twitter.com]</ref><ref>[https://euroradio.fm/devid-heyl-navedau-kurapaty euroradio.fm]</ref>. === Народны Мемарыял і Крыжовыя шэсці === Для прадухілення небяспекі, якая навісла над Курапатамі, [[Зянон Пазняк]] заклікаў да стварэння Народнага Мемарыялу і прапанаваў ідэю Крыжовага шэсця на [[Дзяды]]. Канцэпцыя Мемарыялу — тэхналогія, колькасць і размяшчэнне крыжоў — абмяркоўвалася ў лютым-сакавіку 2000 года. У 2000 годзе адбылося першае Крыжовае шэсце, на якое былі падрыхтаваны 20 вялікіх крыжоў і шмат меншых. Гэта было пачаткам мемарыялізацыі Курапатаў, але пэўны час пасля гэтага крыжы яшчэ не ўстанаўліваліся. У 2001 годзе адбылося наступнае Крыжовае шэсце з усталяваннем мноства крыжоў у Курапатах і ўпарадкаваннем тэрыторыі ўрочышча і магіл<ref name="viedamasci">Алесь Чахольскі, [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/viedamasci/55/index.htm З цыкла «Беларусы пад акупацыяй»: Я — беларус!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191555/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/viedamasci/55/index.htm |date=5 сакавіка 2016 }} // Беларускія Ведамасці № 55, 2005 — студзень 2006 г.</ref>. Ідэя Крыжовых шэсцяў атрымала папулярнасць, і з таго часу яны пачалі ладзіцца штогод. Агулам да 2008 года ў Курапатах былі ўсталяваны больш за паўтысячы крыжоў<ref name="piersaje-sescie" />. У красавіку 2019 года Старшыня Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі, Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі арцыбіскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]] сказаў: {{Цытата| …неабыякавыя да трагедыі масавых забойстваў людзі прыходзілі ў Курапаты, каб памаліцца, і імкнуліся нейкім чынам пазначыць гэтае месца і ўшанаваць памяць забітых і пахаваных тут продкаў і суайчыннікаў. Такім чынам ва ўрочышчы з’явіліся крыжы, як гэта спрадвеку прынята рабіць на могілках і ў месцах пахаванняў. Крыжы ставілі без афіцыйнага дазволу, але ўлада не забараняла гэтага рабіць. За апошнія 30 гадоў паступова з’явіўся своеасаблівы «Курапацкі пантэон» — стыхійны мемарыял, вядомы ва ўсім свеце<ref>[https://catholic.by/3/news/belarus/9641-zayava-starshyni-kanferentsyi-katalitskikh-biskupa-u-belarusi-adnosna-situatsyi-kurapatakh catholic.by]</ref>. }} === Рэканструкцыя МКАД === [[Файл:MKAD reconstruction.jpg|thumb|240px|Будаўніцтва МКАД праз Курапаты (2001 г.)]] Новае абвастрэнне сітуацыі ў Курапатах адбылося ў пачатку 2000-х гадоў, калі было прынята рашэнне аб пашырэнні [[Мінская кальцавая аўтамабільная дарога|Мінскай кальцавой аўтамабільнай дарогі]] з дзвюх палос руху да шасці. Варыянт дарогі ў абыход Курапатаў паводле праекта 1993 г. быў адхілены. З верасня 2001 да чэрвеня 2002 года прадстаўнікі шэрагу дэмакратычных аб’яднанняў ([[Малады фронт]], [[Беларуская партыя свабоды]] і інш.) арганізоўвалі мітынгі і дзяжурствы ва ўрочышчы, перашкаджаючы дарожным работам і вінавацячы ўлады ў намеры правесці аўтадарогу непасрэдна праз пахаванні. Удзельнікі акцый пратэсту намагаліся недапушчэння пашкоджання мемарыяла будаўнічай тэхнікай. У выніку ў Курапаты дзеля разгону пратэстуючых былі сьцягнутыя сілы міліцыі, адбываліся сутычкі<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_qZBEdCi9qM Курапаты 2001—2002. Сутычкі зь міліцыяй] // Відэа [[Сяргей Чырык|Сяргея Чырыка]]</ref>. Таксама існавалі сведчанні, што Мінская кальцавая аўтадарога першапачаткова ўжо была пабудавана на месцы пахаванняў<ref>[http://news.tut.by/9062.html З учорашняга вечару ва ўрочышчы ўвесь час знаходзяцца прадстаўнікі Маладога фронту, яны не дазваляюць будаўнікам працаваць на тэрыторыі Курапатаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112134241/http://news.tut.by/9062.html |date=12 студзеня 2012 }} // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 25 верасня 2001 г.</ref>. У сваю чаргу ўдзельнікі акцый пратэсту былі абвінавачаны ў выкарыстанні тэмы Курапатаў у палітычных мэтах на падставе вынікаў археалагічных раскопак 1988, 1992 і 1998 гадоў, а таксама заключэння Інстытута гісторыі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], якія сведчылі пра тое, што пахаванні знаходзяцца ўбаку ад меркаванага маршруту дарогі і пачынаюцца за 75—80 метраў ад фронту будаўніцтва<ref>А. Фадеев. [http://www.left.ru/2001/34/fadeev47.html Кто раздувает пламя в Куропатах] // Информационно-аналитический бюллетень Института стран СНГ, 15 лістапада 2001 г.</ref>. На гэтай падставе ў Курапатах час ад часу адбываліся сутычкі ўдзельнікаў акцыі пратэсту і беларускіх спецслужб. Агулам ахова Курапатаў працягвалася з верасня 2001 года да ліпеня 2002 года<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=4692 Пяць гадоў варты ў Курапатах] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], 7 лістапада 2006 г.</ref>. Ва ўрочышчы ўсталёўваліся новыя крыжы, пачаліся перагаворы, кансультацыі. Да тэмы Курапатаў была прыцягнута ўвага міжнароднай супольнасці, праблемы Курапатаў сталі шырэй асвятляцца ў [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]. У выніку Мінская кальцавая дарога была пашырана ў боку Курапатаў на пару дзясяткаў метраў, але пайшла іначай, чым планавалася першапачаткова<ref name="viedamasci" />. === Пасёлак «Сонечны» === У канцы 2002 года Мінскі раённы выканаўчы камітэт адвёў прылеглае да Курапатаў поле пад забудову катэджнага пасёлка пад назвай «Сонечны» ў непасрэднай блізкасці ад месцаў масавых пахаванняў. Будаўнічая кампанія, займаючыся адводам зямлі, не замаўляла праект ахоўных зон вакол Курапатаў і без дазволу вызначыла мяжу ахоўнай зоны па сваім праекце на адлегласці 80 метраў ад Курапатаў, пасля чаго былі пазначаны межы будаўніцтва і завезеныя будаўнічыя матэрыялы<ref name="viedamasci" />. У сувязі з гэтым будаўніцтвам сярод грамадскасці ўзнікла хваля абурэння, прадстаўнікі Праектнага інстытута самастойна распрацавалі праект ахоўных зон, які пасля прыкладання намаганняў грамадскасці ў рэшце рэшт зацвердзіла Навукова-метадычная Рада пры Камітэце аховы гістарычнай спадчыны і культурных каштоўнасцей у маі 2003 года. У красавіку 2003 года старшыня Мінскага аблвыканкама [[Мікалай Дамашкевіч]] загадаў Мінскаму райвыканкаму скасаваць дагавор на арэнду зямлі пад будаўніцтва на тэрыторыі, прылеглай да Курапат. 28 красавіка 2003 года Мінскі абласны выканаўчы камітэт пастановай № 308 абавязаў Дарожную рамонтна-будаўнічую ўправу № 113 ([[ДРБУ-113]]) аднавіць ранейшы стан за кошт ТАА «[[ВігЕўраБуд]]». 13 мая Мінскі райвыканкам пастановай № 383 скасаваў дагавор з «ВігЕўраБудам» пра будаўніцтва ў Курапатах [[катэдж]]аў<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Віктар Хурсік]].|загаловак=Курапаты сёння|выданне=[[Звязда]]|тып=[[Газета]]|год=25 чэрвеня 2003|нумар=[http://www.zviazda.by/second.html?archiv=25062003 159 (24843)]|старонкі=|issn=1990-763x}}</ref>. У чэрвені 2003 года будаўніцтва спынілі, будаўнічую пляцоўку ліквідавалі, а ўсе матэрыялы вывезлі<ref>[http://www.arche.by/by/page/print/14631 Урокі абароны Курапатаў]{{Недаступная спасылка}} // [[arche]], 11.04.2013 г.</ref>. Зямля вакол Курапатаў была закансервавана да вызначэння і зацвярджэння Саветам Міністраў Беларусі ахоўнай зоны мемарыялу. Паводле праекта ахоўных зон, распрацаванага ў 2002 годзе, шырыня ахоўнай зоны складала ад 200 да 500 метраў вакол Курапат. У 2004 годзе Міністэрства культуры Беларусі прыняла пастанову пад назвай «Аб зонах аховы матэрыяльнай нерухомай гісторыка-культурнай каштоўнасці — Месца згубы ахвяр палітычных рэпрэсій 1930-40 гадоў ва ўрочышчы Курапаты», якая скарачала шырыню ахоўнай зоны да 110—250 метраў. Скарачэнне ахоўнай зоны тлумачылася адсутнасцю нарматыўнага дакумента ў справе мемарыялізацыі Курапат<ref>[http://archive.svaboda.org/programs/kurapat/2004/05/20040517183241.asp Курапаты паменшылі ў памеры?] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 17 мая 2004 г.</ref>. === Грамадскі конкурс па стварэнні мемарыяльнага знака === У 2005 годзе грамадскія аб’яднанні «Дыярыуш» і «Беларуская асацыяцыя ахвяр палітычных рэпрэсій», міжнароднае грамадскае аб’яднанне «Беларуская перспектыва» і міжнароднае гісторыка-асветніцкае, дабрачыннае і праваабарончае аб’яднанне «Мемарыял» абвясцілі адкрыты грамадскі конкурс па стварэнні тэксту для мемарыяльнага знака ахвярам палітычных рэпрэсій 20 стагоддзя ў Беларусі. У палажэнні аб конкурсе арганізатары адзначалі, што дзяржава дэманструе поўную абыякавасць да сітуацыі ў Курапатах<ref>Тамара Сяргей. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/abazur/42-43/18.htm Памяці бязвінных ахвяр сталінскага тэрору] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305190557/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/abazur/42-43/18.htm |date=5 сакавіка 2016 }} // Абажур № 42-43, 2005 г.</ref>. У канцы 2005 года археолаг [[Мікола Крывальцэвіч]] зазначаў: «Курапаты — па-за ўвагай афіцыйных органаў. Ужо ніхто ніколі з афіцыйных асоб туды не ўскладае кветкі, нават у памінальныя дні, як гэта было раней»<ref>[http://www.dw.de/%D1%87%D0%B0%D0%BC%D1%83-%D0%B2%D0%B0-%D1%9E%D1%80%D0%BE%D1%87%D1%8B%D1%88%D1%87%D1%8B-%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B-%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B-%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC%D1%83/a-1798863 Чаму ва ўрочышчы Курапаты адбываюцца акты вандалізму?] // Deutsche Welle, 1 снежня 2005 г.</ref>. === Забаўляльная ўстанова ў ахоўнай зоне мемарыялу === У сувязі з будаўніцтвам забаўляльнага цэнтра «Бульбаш-хол» за некалькі дзясяткаў метраў ад Курапацкага лесу, праваабаронцы і грамадскія актывісты, удзельнікі круглага стала «Абаронім Курапаты» накіравалі зварот у дзяржустановы пра недапушчальнасць будаўніцтва. 25 лістапада 2012 года актывісты атрымалі адказ з Міністэрства культуры, дзе сцвярджалася пра выяўленыя парушэнні пры будаўніцтве і яго спыненне<ref>[http://news.tut.by/society/322145.html Строительство «Бульбашъ-холла» приостанавливается. Частично?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305035727/http://news.tut.by/society/322145.html |date=5 сакавіка 2016 }} // TUT.by {{Ref-ru}}</ref>. 27 лістапада 2012 года адпаведнае прадпісанне выдала і Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь. Аднак 1 снежня 2014 года Міністэрства культуры скараціла ахоўную зону Курапатаў са 120 да 50 метраў, і будаўніцтва забаўляльнага цэнтру было ўзаконена, знос пабудоваў не адбыўся. Далейшыя пратэсты грамадскасці і звароты ў суд і пракуратуру былі безвыніковыя<ref>[http://www.belaruspartisan.org/life/296036/ Прокуратуру просят проверить утвержденный Минкультом проект охранных зон Куропат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305011513/http://www.belaruspartisan.org/life/296036/ |date=5 сакавіка 2016 }} // Беларускі Партызан {{Ref-ru}}</ref><ref>[http://www.belaruspartisan.org/life/264278/ Охранную зону Куропат подогнали под «Бульбаш-холл»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305011528/http://www.belaruspartisan.org/life/264278/ |date=5 сакавіка 2016 }} // Беларускі Партызан {{Ref-ru}}</ref><ref>[http://www.belaruspartisan.org/politic/299954/ Суд отказался возбуждать дело против Минкульта за Куропаты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150708055033/http://www.belaruspartisan.org/politic/299954/ |date=8 ліпеня 2015 }} // Беларускі Партызан {{Ref-ru}}</ref>. Дзеяч палітычнай эміграцыі [[Зянон Пазняк]] ацаніў будаўніцтва і паводзіны ўладаў як «абразу нацыянальнага гонару і зніштажэнне нацыянальнай святыні», адзначыў, што нельга ладзіць «канкан на труне»<ref>[http://www.belaruspartisan.org/life/221848/ Зянон Пазняк: За одно только название «Бульбашъ» нужно подавать в суд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305011443/http://www.belaruspartisan.org/life/221848/ |date=5 сакавіка 2016 }} // Беларускі Партызан {{Ref-ru}}</ref>. У чэрвені 2018 года ў будынках «Бульбаш-холу» адкрыўся рэстаран пад іншай назвай. Грамадскасць распачала пратэсты<ref>[https://www.svaboda.org/a/29270837.html Як каля месца масавых расстрэлаў з’явіўся рэстаран] // [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]</ref><ref name = "racyja_1">[https://www.racyja.com/hramadstva/skandalny-restaran-u-kurapatakh-adch/ Рэстаран у Курапатах працуе, актывісты — пратэстуюць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202102041/https://www.racyja.com/hramadstva/skandalny-restaran-u-kurapatakh-adch/ |date=2 снежня 2020 }} // [[Беларускае Радыё Рацыя]]</ref>. Станам на 19 чэрвеня 2018 года на пікетоўцаў рэстарацыі складзена больш за 40 пратаколаў аб адміністрацыйных правапарушэннях<ref>[https://www.svaboda.org/a/29304824.html «Тут можна стаяць, але нельга замінаць руху». ДАІ штрафуе пікетоўцаў рэстарацыі каля Курапатаў] // Беларуская служба Радыё «Свабода»</ref>. У канцы кастрычніка 2018 года стала вядома, што ўладальнікі рэстарацыі падалі заяву ў міліцыю аб завядзенні крымінальнай справы супраць абаронцаў Курапатаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/29569816.html Рэстарацыя «Поедем поедим» запатрабавала крымінальнай справы супраць абаронцаў Курапатаў] // Радыё Свабода</ref>. У снежні 2018 года стала вядома, што расійскі музычны тэлеканал RU.TV зняў серыю інтэрв’ю з вядомымі беларусамі ў гэтай рэстарацыі<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=221788 Музычны тэлеканал RU.TV здымае серыю інтэрв’ю з вядомымі беларусамі ў рэстаране «Паедзем, паядзім» у Курапатах] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. Станам на 21 студзеня 2019 года, пікетаванне рэстарацыі адбываецца штодзённа<ref>[https://www.svaboda.org/a/29722414.html Абаронцы Курапатаў заявілі пра спробу дзяржавы «нацыяналізаваць» мэмарыял ахвяраў сталінізму] // Беларуская служба Радыё «Свабода»</ref>. === Будаўніцтва бізнес-цэнтра ў ахоўнай зоне мемарыялу === У лютым 2017 года журналісты «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы»]] выявілі, што ля Курапатаў скарацілі ахоўную зону, каб на яе месцы пабудаваць бізнес-цэнтр. Змяненне межаў было зацверджанае пастановай Міністэрства культуры № 70 ад 1 снежня 2014 года. Будаўніцтва бізнес-цэнтра ў былой ахоўнай зоне Курапатаў пачала кампанія «Белрэканструкцыя», а заказчык будаўніцтва — кампанія «КІПрэканструкцыя». Паводле інфармацыі партала 1863x.com, галоўным ініцыятарам згаданага будаўніцтва ля Курапатаў быў Ігар Анішчанка<ref>[http://1863x.com/poor-kommers/ Как ученик Далай-Ламы уничтожает Куропаты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170226214310/http://1863x.com/poor-kommers/ |date=26 лютага 2017 }} // 1863x.com</ref>. Мясцовыя жыхары і актывісты [[Малады фронт|Маладога фронту]] распачалі акцыю па спыненні будоўлі<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=185707 Месца будаўніцтва бізнэс-цэнтра каля Курапатаў перастала быць ахоўнай зонай два гады таму КАРТА] // [[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]</ref><ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=185701 Пяць пытанняў і адказаў пра канфлікт вакол забудовы ў Зялёным Лузе каля Курапат] // [[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. Актывісты паставілі палатку. Станам на [[21 лютага]] [[2017]] года супрацьстаянне актывістаў і будаўнікоў працягвалася. 22 лютага каля 13:00 міліцыяй быў затрыманы актывіст Маладога Фронту Павел Старавойтаў. Па інфармацыі лідара актывістаў [[Зміцер Дашкевіч|Змітра Дашкевіча]], супрацоўнікі міліцыі склалі некалькі адміністрацыйных пратаколаў у дачыненні да актывістаў за блакаванне будаўнічай тэхнікі <ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=185829 Затрыманы адзін з абаронцаў Курапатаў] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. Каля 3-й гадзіны ночы на 23 лютага на актывістаў, якія трымаюць вахту пратэсту на будоўлі ля мемарыяльнага комплексу «Курапаты», напалі паўтара дзясятка невядомых у масках і з завостранымі драўлянымі палкамі. Нападнікі выгукалі «Слава Расіі!» і «Белая раса!». Больш за ўсіх пацярпеў ад нападу Алесь Кіркевіч. Яго ўдарылі драўлянай бітай па скроні, з галавы ішла кроў. У іншых няма сур’ёзных пашкоджаньняў. Актывіст Юрась Лукашэвіч паехаў у міліцыю пісаць заяву. Міліцыянер, які быў на пляцоўцы ўночы, некуды адышоў за гадзіну-дзве да нападу, пасля бойкі міліцыя прыехала, апытала актывістаў і з’ехала. Па інфармацыі аднаго з абаронцаў лагера [[Павел Вінаградаў|Паўла Вінаградава]], раніцай лагер ля будоўлі быў адноўлены. Таксама раніцай на месца пратэсту прыехалі старшыня [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] [[Аляксей Янукевіч]] і лідар «Маладога фронту» [[Зміцер Дашкевіч]]. На 18:00 23 лютага быў анансаваны вялікі сход мясцовых жыхароў супраць будоўлі. [[Павел Вінаградаў]] запэўніў, што праз напад скасоўваць сход не будуць. На той момант на актывістаў склалі агулам 6 адміністрацыйных пратаколаў <ref>[http://www.svaboda.org/a/28326297.html Курапаты: актывісты аднавілі лягер пасля нападу, будзе заява ў міліцыю] // svaboda.org</ref>. На вечар 23 лютага жыхары сабралі 600 подпісаў пад зваротам супраць будоўлі. Паперу накіравалі ў пракуратуру і Палату прадстаўнікоў. Лагер пратэстоўцаў павялічыўся, стаяць ужо два наметы. На зборы прысутнічала прыкладна паўсотні чалавек разам з журналістамі. Сярод прысутных — [[Павел Севярынец]], [[Зміцер Дашкевіч]], [[Алесь Кіркевіч]], [[Алесь Лагвінец]], [[Аляксей Янукевіч]], [[Антон Гадзімавіч Матолька|Антон Матолька]]. Актывісты паведамілі, што заява ў міліцыю наконт начнога нападу прынятая. На 18:15 сабралася ўжо блізу сотні жыхароў. Паводле Змітра Дашкевіча, абарона Курапатаў ад будаўніцтва будзе працягвацца <ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=185914 Ля Курапатаў прайшоў масавы збор мясцовых жыхароў ФОТА] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. 23 лютага ў Мінгарвыканкаме прайшла сустрэча з забудоўшчыкам бізнес-цэнтра. Улады паабяцалі вывучыць абгрунтаванасць ўзвядзення аб’екта на гэтым месцы і даць адказ праз некалькі дзён. Лідар «Маладога фронту» Дашкевіч распавёў пра тысячу сабраных подпісаў <ref>[https://news.tut.by/society/532971.html Протест у Куропат: активист два часа пролежал на земле, приковав себя к грузовику строителей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170301141705/https://news.tut.by/society/532971.html |date=1 сакавіка 2017 }} // TUT.by</ref>. 24 лютага актывіст Маладога Фронту мянчук Сяргей Пальчэўскі паклаўся пад колы грузавіка і прыкаваў сябе кайданкамі да бамперу, каб спыніць будаўнічыя работы. У 1937-м годзе быў рэпрэсаваны яго прадзед — Волюсь Каралецкі. Продка актывіста трымалі ў турме пад [[Орша]]й, а месца пахавання невядомае. «Буду ляжаць, пакуль не здохну!», — сказаў 30-гадовы Пальчэўскі. Паводле яго, не было іншых шляхоў спыніць будаўніцтва на пляцоўцы, якая раней уваходзіла ў ахоўную зону мемарыяла. Калі прыехалі супрацоўнікі [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]], то Пальчэўскі сам адшпіліў кайданкі, каб іх не рэзалі. Міліцыя спрабавала затрымаць хлопца, але людзі грамадой адбілі. Як распавёў старшыня Партыі БНФ [[Аляксей Янукевіч]], адбылася сутычка Змітра Дашкевіча з будаўнікамі, тыя пачалі яго збіваць. Людзі тэлефанавалі ў міліцыю, але яна так і не прыехала. Да акцыі далучыліся аўтар і рэдактар парталу 1863x.com [[Эдуард Пальчыс]] і старшыня [[Аб'яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] [[Анатоль Лябедзька]] <ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=185962 Людзі адбілі ў міліцыі абаронцу Курапат, які прыкаваў сябе да МАЗа будаўнікоў: «Буду ляжаць, пакуль ня здохну». АНЛАЙН] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. У гэты ж дзень у рэдакцыі афіцыйнай газеты Адміністрацыі прэзідэнта Беларусі «СБ. Беларусь сегодня» прайшоў круглы стол, прысвечаны Курапатам. Удзельнікі круглага стала адзначылі, што Курапаты павінныя стаць месцам нацыянальнага яднання беларусаў <ref>http://www.belta.by/society/view/kuropaty-dolzhny-stat-obschenatsionalnym-memorialom-skorbi-i-pamjati-kruglyj-stol-sb-belarus-segodnja-234851-2017/ Куропаты должны стать общенациональным мемориалом скорби и памяти — круглый стол "СБ. Беларусь сегодня] // belta.by {{Ref-ru}}</ref>. [[25 лютага]] найвышэйшы савет [[Ліберальна-дэмакратычная партыя (Беларусь)|Ліберальна-дэмакратычнай партыі Беларусі]] апублікавала заяву, у якой настойвае на тым, што будаўніцтва ля ўрочышча Курапаты трэба неадкладна спыніць, а Мінгарвыканкам павінен правесці вывучэнне пытання, як і на падставе чаго з’явіўся дазвол на будаўніцтва ў гэтым месцы. {{цытата|Мы — еўрапейская краіна і павінны увекавечыць памяць загінулых у цывілізаваным фармаце. Беларусь пацярпела ад рэпрэсій больш многіх іншых рэспублік. Так давайце жыць і ставіцца да сумных старонках нашай гісторыі па-чалавечаму! <ref name = "tut_by">[https://news.tut.by/economics/533057.html ЛДП требует остановить стройку возле Куропат, а "Говори правду" призывает власть к диалогу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170226123335/https://news.tut.by/economics/533057.html |date=26 лютага 2017 }} // TUT.by</ref> | Аўтар = Найвышэйшы савет ЛДП }} У гэты ж дзень грамадзянская кампанія «[[Гавары праўду]]» апублікавала заяву, у якой адзначана, што новабудоўля ля Курапатаў — гэта выпрабаванне на трываласць усёй [[беларусы|беларускай нацыі]]. Кампанія заклікае правесці пракурорскую праверку наконт будаўніцтва ў ахоўнай зоне Курапатаў. {{цытата|Для тых, у кім жывыя памяць і павага да мінулага Беларусі, яе драматычнай гісторыі, да трагічных лёсаў нашых дзядоў і прадзедаў, Курапаты — сакральнае месца. Яно асвечанае крывёю нявінна закатаваных. Таму любая праява абыякавасці, непавагі, а то і вандалізму ў зоне будучага нацыянальнага мемарыяла прыцягвае абвостраную грамадскую ўвагу, заканчваецца маштабным, значным грамадзянскім супрацівам. Так ужо было падчас пракладкі аўтамабільнай дарогі прама па безназоўным пахаванням, ўзвядзення там забаўляльнага цэнтру. Гэта ж мы бачым і сёння, калі ў абыход законнай працэдуры спрабуюць перарэзаць новай камерцыйнай пабудовай дарогу памяці да сэрца Курапатаў <ref name = "tut_by" />. | Аўтар = грамадзянская кампанія «Гавары праўду» }} На 26 лютага каля будаўнічай пляцоўкі стаяць шэсць намётаў. Адзін з іх ператвораны ў прадуктовы склад. Жыхары сталіцы з сімпатыяй паставіліся да пратэстоўцаў, нясуць актывістам ежу і пітво <ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=186049 Мінчукі назносілі абаронцам Курапат цэлы намёт прадуктаў, з Вілейкі прывезлі дровы ФОТЫ] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. Раніцай 27 лютага будаўнікі сыйшлі з будаўнічай пляцоўкі. Актывісты віталі іх воплескамі<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=186052 Курапаты: рабочыя раніцай забралі рэчы і сышлі. ФОТА, ВІДЭА] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. 27 лютага Камісія па разглядзе вынікаў грамадскіх слуханняў у адміністрацыі Першамайскага раёна ў складзе 15 чалавек сышла з залі, сарваўшы пасяджэнне, на якім павінныя былі быць перагледжаныя вынікі грамадскіх слуханняў у справе будоўлі каля Курапатаў. Пазней Камісія па разглядзе вынікаў грамадскіх слуханняў зацвердзіла змены, паводле якіх канфліктная пляцоўка, дзе нядаўна пачалося будаўніцтва бізнес-цэнтра, не ўваходзіць у ахоўную зону. Прадстаўнік «Мінскграда» прадставіў план, спыніўшыся на некаторых аб’ектах, якія знаходзяцца ў Першамайскім раёне — установе аховы здароўя і паркоўках. Пра будаўніцтва бізнес-цэнтра нічога не было сказана. 9 чалавек прагаласавалі «за», 1 — «супраць», 1 — устрымаўся. Такім чынам, дэталёвы план быў зацверджаны. У адказ на «слуханні» ў адміністрацыі Першамайскага раёна ўвечары 27 лютага актывісты зладзілі мітынг, на якім сустаршыня Беларускай хрысціянскай дэмакратыі [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|Павел Севярынец]] заявіў: {{цытата|Абмеркаванне, якое прайшло сёння ў адміністрацыі Першамайскага раёна, было простай бюракратычнай працэдурай. Яны абмяркоўвалі кафэ і паліклінікі па заявах грамадзян, але разгледаць больш за тысячу подпісаў жыхароў вуліцы Мірашнічэнкі не захацелі <ref>[https://news.tut.by/economics/533297.html?utm_source=news.tut.by&utm_medium=bottom_news&utm_campaign=recirculation Возле стройки в Куропатах гражданские активисты провели очередной митинг]{{Недаступная спасылка}} // TUT.by</ref>.}} На сайце kurapaty.by пачаўся збор сродкаў на падтрымку лагера<ref>[http://kurapaty.by/ Ахвяруй на лягер абароны Курапатаў ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170302194122/http://kurapaty.by/ |date=2 сакавіка 2017 }} // kurapaty.by</ref>. 28 лютага ў лагеры абаронцаў Курапат выступіў спявак [[Лявон Вольскі]]<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=186180 Лявон Вольскі выступіў у лагеры абаронцаў Курапат. ВІДЭА] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. На 1 сакавіка запланаваная сустрэча прадстаўнікоў абаронцаў Курапат са старшынёй Мінгарвыканаму [[Андрэй Шорац|Андрэем Шорацам]]. У склад групы ўвайшлі Марат Гаравы (ад экспертаў), Юрый Сцепанішчаў (ад мясцовых жыхароў), [[Аляксей Янукевіч]] ([[Партыя БНФ]]), Павел Севярынец ([[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|БХД]])<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=186165 Названыя асобы, што пойдуць на сустрэчу з Шорцам наконт Курапатаў // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. 28 лютага Міністр унутраных спраў [[Ігар Шуневіч]] выступіў за цывілізаванае вырашэнне сітуацыі з забудовай Курапат<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=186167 Шуневіч пра Курапаты: Я за тое, каб сітуацыя вырашылася цывілізавана, без прыкаванняў да машын // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. Раніцай 1 сакавіка праціўнікаў будоўлі каля Курапатаў прыняў старшыня Мінгарвыканкама Андрэй Шорац. Падчас гутаркі ён паабяцаў, што як мінімум тыдзень будаўніцтва не будзе весціся, а пытанне будзе далей вывучацца ў профільных ведамствах<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=186240 Шорац папрасіў тыдзень на вывучэнне пытання пра будоўлю каля Курапат] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. 1 сакавіка [[КХП-БНФ]] абвясціла збор сродкаў на 120 металічных крыжоў для Курапат<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=186284 КХП-БНФ абвясціла збор сродкаў на 120 металічных крыжоў для Курапат] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. У гэты ж дзень галоўны заказчык бізнес-цэнтра, бізнесмэн Ігар Анішчанка, паведаміў, што «будаваць там, дзе людзі катэгарычна супраць, дзе яны прыкоўваюць сябе кайданкамі да тэхнікі, катэгарычна нельга». Анішчанка адзначыў, што таксама жадае абараніць памяць [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваных]]<ref>[https://realty.tut.by/news/offtop-realty/533565.html Заказчик бизнес-центра о ситуации возле Куропат: Я также хочу защитить память репрессированных] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170312123301/https://realty.tut.by/news/offtop-realty/533565.html |date=12 сакавіка 2017 }} // TUT.by {{Ref-ru}}</ref>. Нобелеўская лаўрэатка [[Святлана Алексіевіч]] адрасавала словы падтрымкі абаронцам Курапат. Пісьменніца адзначыла: {{цытата|Калі б такое было ў Варшаве, то ўся [[Варшава]] была б у Курапатах, калі б у Вільні — то ўся [[Вільня]] была б у Курапатах <ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=186239 Святлана Алексіевіч падтрымала абаронцаў Курапат: «Маўчаць сорамна»] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>.}} У лагеры абаронцаў Курапат вечарам 3 сакавіка адбыўся мітынг. Яго ўдзельнікі прынялі зварот да ўладаў з патрабаваннем забараніць любое будаўніцтва блізу Курапат і аднавіць ахоўныя зоны ўрочышча, зацверджаныя ў 2003 годзе<ref>[http://belapan.com/archive/2017/03/03/891589_12345/ У Курапатах прайшоў мітынг]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У выніку будаўніцтва бізнэс-цэнтру было спыненае. === Стварэнне мемарыяльнага знака === У 2009 годзе мемарыяльная секцыя Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры накіравала зварот у Савет Міністраў Беларусі з напамінам пра неабходнасць выканання пастановы Савета Міністраў БССР. У адказе на зварот дырэктар Інстытута гісторыі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], доктар гістарычных навук прафесар [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|Аляксандр Каваленя]] адказаў, што ўвекавечанне памяці ахвяр сталінізму — усенародная справа, якая патрабуе шырокага абмеркавання і прыняцця рашэння на заканадаўчым узроўні<ref>[http://news.tut.by/society/148295.html Директор Института истории: Увековечение памяти жертв сталинизма — всенародное дело, требующее принятия решения на законодательном уровне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112134651/http://news.tut.by/society/148295.html |date=12 студзеня 2012 }} // [[БелаПАН]], 30 чэрвеня 2009 г.{{ref-ru}}</ref>. У 2009 годзе намеснік старшыні Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта [[Міхаіл Ціцянкоў]] паведаміў, што гарадскія ўлады «лічаць магчымым разгледзець пытанне аб стварэнні помніка ахвярам палітычных рэпрэсій і добраўпарадкаванні ўрочышча Курапаты», аднак толькі пасля таго, як будзе скончана стварэнне мемарыяла «Трасцянец» і добраўпарадкаванне былых Мінскіх братэрскіх ваенных могілак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]<ref name="tut-pomnik" />. Увосень 2009 года ў газеце Адміністрацыі прэзідэнта Беларусі «[[Советская Белоруссия]]» быў надрукаваны артыкул «Курапаты: мір пад соснамі», дзе ўрочышча было названа «могілкамі агульнанацыянальнага маштабу», а за паўгода да гэтага — арганізаваны «круглы стол» з дыскусіяй на тэму Курапатаў<ref name="sb">[http://represii-by.info/index.php?newsid=885 Курапаты: мір пад соснамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160803150736/http://represii-by.info/index.php?newsid=885 |date=3 жніўня 2016 }} // 3 лістапада 2009 г.</ref>. Гісторык [[Ігар Мікалаевіч Кузняцоў|Ігар Кузняцоў]] зазначыў, што гэта важны крок для грамадскасці, якога даўно чакалі. На думку археолага [[Мікола Крывальцэвіч|Міколы Крывальцэвіча]], праблема прызнання-непрызнання Курапатаў дзяржавай была палітычная, але сам факт прызнання варты ўвагі<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/1865397.html Праз дваццаць гадоў улада прызнала Курапаты] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 30 касртычніка 2009 г.</ref>. Нарэшце быў праведзены афіцыйны конкурс. У конкурсе эскізных праектаў памятнага знаку ва ўрочышчы Курапаты, які праводзіўся [[Міністэрства культуры Беларусі|Міністэрствам культуры Беларусі]], у жніўні 2018 года перамог аўтарскі калектыў скульптараў [[Вольга Нячай (скульптар)|Вольгі Нячай]] і [[Сяргей Аганаў|Сяргея Аганава]], а таксама архітэктараў [[Марыя Маркаўцова|Марыі Маркаўцовай]] і [[Вольга Ярмоліна|Вольгі Ярмолінай]]<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=215014 Вызначаны пераможца дзяржаўнага конкурсу на помнік у Курапатах ФОТА]</ref>. Зянон Пазняк заявіў, што, прапанаваўшы мастакам, скульптарам, архітэктарам паўдзельнічаць у конкурсе, ім прапанавалі ўдзел у «знішчэнні народнага помніка шляхам рэалізацыі самых сябе ў чужой збудаванай святыні», і назваў усе абраныя конкурсныя прапановы «дысгарманічнымі хімернымі канструкцыямі, пазначанымі пячаткай здзеку»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=215219 Зянон Пазняк заклікаў мастакоў адмовіцца ад помніка ў Курапатах]</ref>. Аўтары запэўнілі, што маюць прынцыповую пазіцыю — максімальна захаваць народны мемарыял, усе помнікі і крыжы, якія існуюць у Курапатах<ref name="svabodaмем">[https://www.svaboda.org/a/29457604.html «Безыменны і безадносны да часу». Абаронцы Курапатаў пра мэмарыяльны знак, выбраны Міністэрствам культуры]</ref>. Знак «Ахвярам палітычных рэпрэсій 30-40-х гадоў XX стагоддзя» быў адкрыты 6 лістапада 2018 года<ref>[https://novychas.by/hramadstva/u-kurapatah-ustaljouvajuc-aficyjny-pamjatny-znak У Курапатах усталёўваюць афіцыйны памятны знак]</ref> на пагорку, дзе стаяць вялікія крыжы і звычайна адбываюцца мітынгі<ref name="svabodaмем"/>. Побач з помнікам застаецца велізарны валун, які пазначаў месца будучага помніка яшчэ з часоў Беларускай ССР<ref name="udf"/>. Знак уяўляе сабой чатыры высокія апоры з іржавага металу, колер якіх спалучаецца з курапацкімі [[сасна|соснамі]], а вертыкальная форма знаходзіцца ў гармоніі з існымі крыжамі, якія сведчаць пра неабыякавасць людзей, што іх паставілі<ref name="svabodaперам"/>. Апоры ўверсе змацоўвае драўляная канструкцыя, на якой вісіць маўклівы [[звон]] без языка<ref name="udf">[https://udf.by/news/kultura/182777-chetyre-stolba-i-kolokol-v-kuropatah-postavili-oficialnyy-pamyatnik.html Четыре столба и колокол: в Куропатах поставили «официальный» памятник]</ref>. На апорах словы «маці, сын, бацька, дзед, брат, сястра, сябар», бо ўсе ахвяры палітычных рэпрэсій 1930-1940-х гадоў былі нейчымі роднымі<ref name="svabodaперам">[https://www.svaboda.org/a/29455536.html Вызначаны пераможца дзяржаўнага конкурсу на помнік у Курапатах]</ref>. === Пераслед за абнову крыжоў === У ліпені 2018 года актывіст [[Зміцер Дашкевіч]] з паплечнікамі сутыкнуўся з перашкодамі з боку міліцыі і Бараўлянскага лясгаса падчас замены старых спарахнелых крыжоў на новыя<ref>[https://www.racyja.com/hramadstva/dashkevicha-zatrymali-perad-sprobaj-pa/ Зміцер Дашкевіч усталяваў крыжы каля рэстарана ў Курапатах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190413134704/https://www.racyja.com/hramadstva/dashkevicha-zatrymali-perad-sprobaj-pa/ |date=13 красавіка 2019 }} // racyja.com</ref><ref>[https://www.racyja.com/hramadstva/zmitser-dashkevich-usyo-zh-pryvyoz-kryzhy-da-r/ Зміцер Дашкевіч усталяваў крыжы каля рэстарана ў Курапатах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190413134707/https://www.racyja.com/hramadstva/zmitser-dashkevich-usyo-zh-pryvyoz-kryzhy-da-r/ |date=13 красавіка 2019 }} // racyja.com</ref>. Пасля таго, як Дашкевіч дамогся ўсталявання крыжоў, газета «[[Советская Белоруссия]]» апублікавала пра яго ананімны матэрыял пад назвай «З асаблівым цынізмам»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=212836 «Советская Белоруссія» апублікавала пасквіль: Дашкевіч ставіў крыжы ў Курапатах з асаблівым цынізмам] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. 27 снежня 2018 года група актывістаў замяніла даўні спарахнелы крыж на новы. Новы крыж зрабілі грамадзяне [[Літва|Літвы]] ў стылі літоўскага народнага мастацтва. Аднак праз дзве гадзіны крыж выкапалі і вывезлі з тэрыторыі мемарыяла прадстаўнікі лясгаса. 22 студзеня 2019 года Мінскі райвыканкам разглядзеў адміністратыўныя пратаколы, складзеныя на сяброў [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ|КХП-БНФ]]: выканаўцу абавязкаў старшыні партыі [[Юрый Беленькі|Юрася Беленькага]] і сакратара мінскай управы [[Валерый Яўгенавіч Буйвал|Валера Буйвала]]. За «ўчыненне шкоды гісторыка-культурнай каштоўнасці», якая выявілася ў замене спарахнелага крыжа ў памяць аб літоўцах, расстраляных у Курапатах, Юрася Беленькага і Валера Буйвала пакаралі штрафам на 382,5 рублі<ref>[https://www.svaboda.org/a/29724243.html За «незаконны крыж» у Курапатах пакаралі двух чальцоў КХП БНФ] // svaboda.org</ref>. === Знос крыжоў === Раніцай 4 красавіка 2019 года ва ўрочышчы Курапаты на мяжы з рэстарацыяй паводле рашэння ўладаў дэмантавалі драўляныя крыжы, якія мінулым летам актывісты паставілі ўздоўж лесу на знак памяці ахвяраў сталінскіх расстрэлаў. Былі знесеныя 70 крыжоў. 15 актывістаў затрыманыя міліцыяй. Дырэктар Бараўлянскага спецлясгасу Аляксандр Мірановіч пракаментаваў падзеі ў Курапатах дзяржаўнаму агенцтву [[БелТА]], назваўшы крыжы «незаконнымі збудаваннямі», якія дэмантуюць у межах «другога этапу добраўпарадкавання» тэрыторыі ўрочышча<ref name = "Belsat">[https://belsat.eu/news/usyo-shto-vyadoma-pra-znos-kryzhou-u-kurapatah-maksimalna-koratka/ Усё, што вядома пра знос крыжоў у Курапатах. Максімальна коратка] // [[Белсат]]</ref><ref name = "BelTA">[https://www.belta.by/society/view/v-kuropatah-prohodjat-planovye-raboty-po-blagoustrojstvu-montirujutsja-ograzhdenija-udaljajutsja-342687-2019/ В Куропатах проходят плановые работы по благоустройству, монтируются ограждения, удаляются незаконно установленные сооружения] // [[БелТА]] {{ref-ru}}</ref>. 13 красавіка знішчылі і 24 металічныя крыжы, якія з 2017 года стаялі ўздоўж МКАДу<ref>[https://www.svaboda.org/a/30197054.html svaboda.org]</ref>. Пасля зносу крыжоў прыкладна на іх месцы пачалося ўсталяванне агароджы паміж урочышчам і рэстарацыяй, а таксама ўздоўж шашы<ref name = "racyja_1" /><ref name = "fence">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=228314 Курапаты працягваюць агароджваць пад аховай міліцыі ФОТА] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref><ref name = "road">[https://news.tut.by/economics/632741.html Забор вокруг Куропат растет, активисты предлагают выступить с призывом игнорировать Европейские игры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190406165644/https://news.tut.by/economics/632741.html |date=6 красавіка 2019 }} // [[TUT.BY]] {{ref-ru}}</ref>. Гэтыя дзеянні выклікалі рэзкую крытыку інтэлігенцыі, цэркваў. Разгубленасць, боль і трывогу з нагоды зносу крыжоў у Курапатах выказаў дэпутат Палаты прадстаўнікоў [[Валерый Варанецкі]]<ref name = "Varanetski">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=228272 Дэпутат Варанецкі пра знос крыжоў у Курапатах: «Першая рэакцыя — разгубленасць, боль і трывога»] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. Прэс-сакратар Аляксандра Лукашэнкі [[Наталля Эйсмант]] з нагоды зносу крыжоў адзначыла: {{Цытата| …кіраўніком дзяржавы было абяцана, што ў Курапатах будзе наведзены парадак, даручэнне заняцца гэтым было дадзенае адпаведным ведамствам<ref name = "press secretary">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=228259 Наталля Эйсмант пракаментавала знос крыжоў у Курапатах] // [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]</ref>. }} Увечары 4 красавіка памаліцца ў Курапаты прыйшлі больш за 200 чалавек. Яны прайшлі крыжовым шляхам да месца, дзе зносілі крыжы. Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі, арцыбіскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]] сказаў наступнае: {{Цытата| Напэўна, там трэба рабіць парадак. Гэта трэба было зрабіць даўным-даўно, але ёсць як ёсць. Магчыма трэба было гэтыя крыжы часова зняць, каб пасля іх паставіць. Мы таксама так робім, але перад гэтым кажам людзям, што так будзе. І тут трэба было, і я ўпэўнены ў гэтым, заклікаць прадстаўнікоў усіх канфесій, не будзем глядзець – католік, праваслаўны, габрэй, веруючы, няверуючы, каб не было гэтага сацыяльнага выбуху. Ён адбыўся. А трэба было растлумачыць людзям. І вядома, я не мог маўчаць, бо знявага Крыжа адбываецца. Тым больш у такім месцы і ў такі час! Я не ведаю, хто такія каманды дае. Гэта час Вялікага Посту. У галаве проста не ўкладваецца. Усё гэта можна было зрабіць цывілізавана<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/tadevush-kandrusevich-zniavaha-kryza/ |title=racyja.com |access-date=10 красавіка 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190410163822/https://www.racyja.com/hramadstva/tadevush-kandrusevich-zniavaha-kryza/ |archivedate=10 красавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. }} 13 красавіка 2019 года ў Курапатах знеслі ўсе металічныя крыжы, што стаялі ўздоўж Мінскай кальцавой дарогі<ref>[https://www.svaboda.org/a/29878781.html svaboda.org]</ref>. У гэты ж дзень арцыбіскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]] выступіў са зваротам у сувязі з новым зносам крыжоў. {{Цытата| Яшчэ раз звяртаюся да адказных за знос крыжоў з заклікам: спыніце «крыжалом», каб шляхам дыялогу з грамадствам і рэлігійнымі арганізацыямі вырашыць набалелую праблему і будаваць у нашай Бацькаўшчыне цывілізацыю міру і згоды<ref>[https://catholic.by/3/news/belarus/9673-ne-znostse-kryzho-zvarot-artsybiskupa-tadevusha-kandrusevicha-suvyazi-z-novym-znosam-kryzho-u-kurapatakh catholic.by]</ref>. }} 18 красавіка ў судзе Мінскага раёна прайшлі адміністрацыйныя працэсы над актывістамі, якія 4 красавіка дамагаліся спынення зносу крыжоў. Усе актывісты атрымалі штрафы (сярод іх [[Зміцер Дашкевіч]], [[Павал Севярынец]], Дзяніс Урбановіч і інш.)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29889511.html svaboda.org]</ref>. 19 красавіка [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] ў Пасланні беларускаму народу і Нацыянальнаму сходу сказаў пра сітуацыю ў Курапатах: {{Цытата| Грамадзянская супольнасць павінна сама варушыцца. Не толькі плакацца, што недзе крыжы знеслі. Няма ў вас большай праблемы! Вы разбярыцеся, хто гэтыя крыжы ставіў, хто ім дазваляў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=229131 nashaniva.by]</ref>. }} 29 траўня 2019 года ў Мінску адбыўся суд над святарамі [[БАПЦ]] айцом Леанідам (Акаловічам) і ераманахам Вікенціем (Кавальковым). Ім інкрыміявалася «арганізацыя масавага палітычнага дзеяння», пры гэтым яны нібыта наўмысна і дзёрзка парушалі грамадзянскі супакой і беларускае заканадаўства. Падставай для ўладаў былі малебен на [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] ля Свята-Духава сабора пасля «крыжалому» ў Курапатах і непасрэдна ў саміх Курапатах. Па выніках суду святарам не былі прызначаны штрафы ці пазбаўленне волі<ref>{{Cite web |url=http://www.belapc.org/naviny---galounaa/cudnadsvataramibapcubelarusi |title=belapc.org |access-date=20 жніўня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190820155913/http://www.belapc.org/naviny---galounaa/cudnadsvataramibapcubelarusi |archivedate=20 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref>. === Планаванае будаўніцтва Нацыянальнага выставачнага цэнтра === На нарадзе 14 траўня кіраўнік Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] даў даручэнне пабудаваць Нацыянальны выставачны цэнтр да [[2021]] года. Пляцоўкай будаўніцтва вызначанае поле ля ўсходняга ўскрайку ўрочышча Курапаты. Прэс-служба Лукашэнкі назвала будаўніцтва выставачнага цэнтра «нацыянальным праектам». Адзначаецца, што для будаўніцтва разглядалася пляцоўка ў [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўцы]] на скрыжаванні [[Магістраль М9|МКАД]] і Берасцейскай шашы. Яе адхілілі, бо «гэта магло закрануць інтарэсы людзей, якія там жывуць»<ref>[https://www.svaboda.org/a/29940485.html Лукашэнка загадаў пабудаваць ля Курапатаў выставачны цэнтр] // Радыё Свабода</ref><ref>[https://euroradio.fm/lukashenka-zagadau-pabudavac-vystauny-centr-kalya-kurapatau Лукашэнка загадаў пабудаваць выстаўны цэнтр каля Курапатаў] // Еўрарадыё</ref><ref>[https://euroradio.fm/bt-pakazala-dze-pobach-z-kurapatami-planuyuc-pabudavac-vystavachny-centr БТ паказала, дзе побач з Курапатамі плануюць пабудаваць выставачны цэнтр] // Еўрарадыё</ref>. === Лесааднаўленне === 24 мая 2019 падчас паездкі па МКАД Аляксандр Лукашэнка спыніўся ў Курапатах, ён адзначыў, што тут трэба заняцца дадаткова пасадкай дрэў<ref>[http://president.gov.by/ru/news_ru/view/rabochaja-poezdka-v-minskij-rajon-i-gminsk-21159/ president.gov.by]</ref><ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=231097 nashaniva.by]</ref>. На ўчастку лесу, які прымыкае да МКАД, цягам сезона вялася ўборка загінулых і кволых дрэваў; на іх месцы праводзіцца лесааднаўленне<ref>[https://www.belta.by/regions/view/planovye-lesovosstanovitelnye-raboty-vedutsja-vdol-mkad-v-rajone-kuropat-364243-2019/ belta.by]</ref><ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=238418 nashaniva.by]</ref>. == Вандалізм == [[Файл:Kurapaty - 08.jpg|thumb|240px|Нахілены крыж у Курапатах]] Наданне Курапатам статусу «гісторыка-культурнай каштоўнасці першай катэгорыі» ў 1993 годзе з’яўлялася, сярод іншага, вымушанай мерай абароны магіл ад рабаўнікоў<ref name="nv" />. Ужо ў лістападзе 1994 года міністр унутраных спраў [[Юрый Захаранка]] пасля атрымання чарговых паведамленняў пра рабаванне пахаванняў аддаў загад на здзяйсненне неабходных мерапрыемстваў па ўрочышчы Курапаты ў адпаведнасці з патрабаваннямі беларускага заканадаўства. Нягледзячы на гэта, вясной 1995 года рабаўнікі раскапалі больш за 10 магіл, а чалавечыя рэшткі былі раскіданы навокал<ref name="nv" />. Восенню 1998 года з закапанай магілы былі выцягнуты косці, перапахаваныя пасля эксгумацыі магіл прадстаўнікамі следчай камісіі. У красавіку 1999 года рабаўнікамі былі раскапаны 6 магіл, у кастрычніку 1999 года — яшчэ чатыры. Некаторыя з магіл раскопваліся рабаўнікамі да глыбіні ў 1,8 м на плошчы да 4—5 м². Побач з магіламі ў пяску ляжалі рэшткі і фрагменты асабістых рэчаў расстраляных. Як зазначыў археолаг [[Мікола Крывальцэвіч]], характар распрацоўвання магіл сведчыў пра добра арганізаваную і падрыхтаваную акцыю<ref name="nv" />. [[Файл:Kurapaty - 04.jpg|thumb|190px|Пашкоджаны мемарыяльны знак «Ад народу ЗША народу Беларусі дзеля памяці»]] Пашкоджанні памятных знакаў і крыжоў у Курапатах невядомымі ў Курапатах здзяйсняліся дзясяткі разоў<ref name="svaboda">[http://www.svaboda.org/content/article/756936.html У Курапатах — новы акт вандалізму] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 21 красавіка 2007 г.</ref>, прычым у значнай ступені — з другой паловы 1990-х гадоў: да гэтага часу выпадкі [[вандалізм]]у былі адзінкавымі<ref name="kuzniacou" />. Паводле фактаў знішчэння памятных крыжоў крымінальныя справы заводзіліся тройчы, але па іх ніхто так і не быў пакараны<ref name="kapalniki">[http://naviny.by/rubrics/society/2009/04/03/ic_articles_116_161986/ «Черные копатели» добрались до Куропат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714113127/http://naviny.by/rubrics/society/2009/04/03/ic_articles_116_161986/ |date=14 ліпеня 2014 }} // [[БелаПАН]], 03 красавіка 2009 г.</ref>. У канцы 1990-х гадоў была зламана металічная шыльда з надпісам «Пакутнікам Беларусі» на Крыжы Пакуты<ref name="svaboda-v">[http://www.svaboda.org/content/article/1380392.html Курапаты: вандалы і пракурор] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 6 лютага 2009 г.</ref>. У маі 2003 года ў Курапатах былі зламаны 10 крыжоў<ref>[http://news.tut.by/23442.html Новы акт вандалізму ў Курапатах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112134556/http://news.tut.by/23442.html |date=12 студзеня 2012 }} // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 14 мая 2003 г.</ref>. У 2004 годзе з закладнога каменя была знята памятная дошка з рашэннем Савету Міністраў БССР пра неабходнасць стварэння помніка ў Курапатах. Дошка была адноўлена восенню 2005 года, але праз тыдзень знікла ізноў. У чарговы раз памятная шыльда з тэкстам пастановы была адноўлена ў 2007 годзе намаганнямі грамадскасці<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/755026.html У Курапатах ушанавалі памяць ахвяр сталінскіх рэпрэсій] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 28 лютага 2007 г.</ref>. У снежні 2005 года невядомыя двойчы апаганілі [[свастыка]]й і сатанінскімі надпісамі курапацкія крыжы, помнік загінулым ва ўрочышчы яўрэям і выяву Маці Божай Курапацкай<ref name="svaboda-v" />. У 2007 годзе быў павалены крыж «Пакутнікам Беларусі». У красавіку 2007 года былі зламаны 6 крыжоў і некалькі пашкоджаныя<ref name="svaboda" />. У кастрычніку 2007 года «Крыж пакуты», усталяваны ў 1989 годзе, быў знішчаны<ref>[http://news.tut.by/society/95800.html В урочище Куропаты неизвестными уничтожен Крест страданий, установленный осенью 1989 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112221732/http://news.tut.by/society/95800.html |date=12 студзеня 2012 }} // [[БелаПАН]], 8 кастрычніка 2007 г.{{ref-ru}}</ref>. Да [[Дзяды|Дзядоў]] 2007 года «Крыж Пакут» быў адноўлены наноў. У сакавіку 2008 года невядомыя зламалі 36 крыжоў<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/1047411.html Чарговы акт вандалізму ў Курапатах] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 13 сакавіка 2008 г.</ref>. Вясной 2009 года ў Курапатах былі раскапаныя дзве магілы: з ямы на паверхню былі выкінуты чалавечыя косці і старыя рэчы<ref name="kapalniki" />. У красавіку 2009 года былі зламаны яшчэ 6 крыжоў<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/1760236.html Справу пра вандалізм у Курапатах прыпынілі] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 22 чэрвеня 2009 г.</ref>. У снежні 2009 года невядомыя зламалі некалькі крыжоў, у тым ліку крыж-капліцу з копіяй абраза Маці Божай Курапацкай<ref name="v2">[http://www.svaboda.org/content/article/1897232.html Вандалы «прапісаліся» ў Курапатах] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 07 снежня 2009 г.</ref>. У 2001 годзе гарызантальную гранітную пліту «лавы Клінтана» раскалолі невядомыя вандалы. Пазней пліту склеілі, і на месца расколу ўсталявалі металічны [[вянок]]. Гэты вянок таксама пазней быў скрадзены. У 2002 годзе пасля чарговага акту вандалізму лавы адбылося ўрачыстая цырымонія адкрыцця адноўленага знаку з удзелам пасла ЗША [[Майкл Козак|Майкла Козака]]<ref name="svaboda-вандал"/>. У 2005 годзе невядомыя вандалы павалілі на зямлю амерыканскі мемарыяльны знак, а праз некалькі дзён пасля таго, як лаву паставілі на месца, яна была запэцкана чырвонай [[фарба]]й. Тады ж [[свастыка]] і зневажальныя надпісы з’явіліся і на іншых курапацкіх знаках. На факце вандалізму ў Курапатах была заведзена крымінальная справа. Вінаватых не знайшлі<ref name="svaboda-вандал"/>. [[Файл:Monument presented by Bill Clinton during visit to Kurapaty forest in 1994.jpg|міні|злева|Лава Клінтана, пасля аднаўлення ў 2007 годзе]] У 2007 годзе пасля чарговага выпадку вандалізму лаву аднавілі скульптар [[Алесь Шатэрнік]], актывіст [[КХП БНФ]] Алесь Чахольскі і іншыя валанцёры. Быў зроблены цэментны пастамент, каб лаву было цяжка пашкодзіць. У тым жа годзе напярэдадні [[Дзяды|Дзядоў]] быў паламаны Крыж Пакуты, актывісты Кансэрватыўна-хрысьціянскай партыі БНФ аднавілі яго<ref name="svaboda-вандал"/>. У 2008 годзе актывісты КХП БНФ затрымалі двух падлеткаў, якія павалілі некалькі крыжоў на алеі. Пазней праз недастатковасць доказаў міліцыя Бараўлянскага сельскага савета спыніла крымінальны пераслед двух хлапцоў, якіх падазравалі ў разбурэнні крыжоў<ref name="svaboda-вандал"/>. Станам на 2009 год мемарыяльная «лава Клінтана» (памятны знак «Ад народу ЗША народу Беларусі дзеля памяці»), усталяваная ў 1994 годзе, дванаццаць разоў цярпела ад выпадкаў вандалізму<ref name="svaboda-v" />. З гэтай нагоды пасольства [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў Беларусі выступіла з адмысловай заявай<ref name="svaboda" />. У розныя гады вандалы паганілі [[свастыка]]й і [[сатанізм|сатанінскімі]] надпісамі курапацкія крыжы, помнік загінулым ва ўрочышчы яўрэям і выяву Маці Божай Курапацкай мастака [[Аляксей Марачкін|Аляксея Марачкіна]]<ref name="svaboda-вандал"/>. У лістападзе 2010 года ў Курапатах былі зламаныя 38 крыжоў<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/2212719.html У Курапатах зламаныя 38 крыжоў] // Радыё «Свабода», 6 кастрычніка 2010</ref>. Па гэтым факце была пачата крымінальная справа па артыкуле «Хуліганства» Крымінальнага кодэксу Рэспублікі Беларусь<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=45716 Заведзена крымінальная справа за вандалізм у Курапатах] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], 9 лістапада 2010 г.</ref>. У снежні 2018 года вандал, які прыйшоў ва ўрочышча з кувалдай і сякерай, збіраўся разбіць «Лаву Клінтана», але яго спынілі абаронцы Курапатаў<ref name="svaboda-вандал">[https://www.svaboda.org/a/29757383.html Свастыкай, чырвонай фарбай, кувалдай… Гісторыя вандалізму ў Курапатах у 15 фактах]</ref>. У тым жа месяцы невядомыя надрапалі [[Зорка Давіда|зоркі Давіда]] на нядаўна пастаўленым мемарыяльным знаку «Ахвярам палітычных рэпрэсій 30-40-х гадоў XX стагоддзя»<ref>[https://www.svaboda.org/a/29752231.html Сьледчы камітэт завёў крымінальную справу аб псаваньні афіцыйнага мэмарыялу ў Курапатах]</ref>. 1 лютага 2019 года невядомыя разбілі «лаву Клінтана». 5 лютага [[пасольства ЗША ў Беларусі|пасольства ЗША]] заклікала беларускія ўлады расследаваць здарэнне і пакараць вандалаў. У той жа дзень стала вядома, што па гэтым факце Следчы камітэт Беларусі праводзіць праверку. 7 лютага актывісты выявілі, што «лава Клінтана» зноў разбурана, прычым больш брутальна, чым раней<ref name="svabodaлава">[https://www.svaboda.org/a/29759578.html Каму замінае «лава Клінтана»?]</ref>. 20 сакавіка 2019 года невядомыя павалілі адразу 14 крыжоў. 23 сакавіка актывісты выявілі, што невядомыя намалявалі фарбай «[[Зорка Давіда|зоркі Давіда]]» і [[Антысемітызм|антысеміцкія]] надпісы на памятным знаку і помніку яўрэйскім ахвярам (станам на 9 красавіка помнік быў адмыты<ref name=":0" />). Пазней роспіс такой жа сіняй фарбай быў выяўлены і з другога боку ўрочышча, на камяні з крыжам<ref>[https://www.svaboda.org/a/29840733.html СК завёў крымінальную справу за размаляваныя фарбай помнікі ў Курапатах]</ref>. Нягледзячы на частыя акты вандалізму ва ўрочышчы Курапаты, да актыўнага пошуку праваахоўнымі органамі злачынцаў справа звычайна не даходзіць. Толькі аднойчы ў лістападзе 2008 года актывістам [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ|КХП БНФ]] удалося злавіць 2 непаўналетніх вандалаў і перадаць міліцыі. Была заведзена крымінальная справа, але рэальна іх не пакаралі<ref name="v2" />: артыкул Крымінальнага кодэкса «Апаганьванне гістарычна-культурных каштоўнасцей» быў перакваліфікаваны ў «Злоснае хуліганства», і ў выніку абвінавачаныя трапілі пад амністыю<ref name="nnv">[http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=26682 Курапацкія вандалы трапілі пад амністыю]{{Недаступная спасылка}} // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 1 чэрвеня 2009 г.</ref>. Гэта быў першы выпадак, калі следства прад’явіла абвінавачванне канкрэтным асобам па факце здзяйснення актаў вандалізму ў Курапатах<ref name="nnv" />. Для аднаўлення мемарыяльнага комплексу ва ўрочышчы традыцыйна ладзяцца [[Талака (звычай)|талокі]]: людзі прыбіраюць і парадкуюць тэрыторыю, рамантуюць крыжы<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/775183.html У Курапатах адбылася традыцыйная талака] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 29 кастрычніка 2006 г.</ref>. == Прысвячэнні == У 1990 годзе кампазітар [[Кім Дзмітрыевіч Цесакоў|Кім Цесакоў]] стварыў сімфонію № 4 «Курапаты»<ref>{{Артыкул|загаловак=Мастацтва Беларусі другой паловы 20 стагоддзя|спасылка=http://nw0u5.tk/3cbelmus3.shtml.htm}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 30 ліпеня 2004 года Мінскі гарвыканкам пастановай № 1520 перайменаваў вуліцу Бэзавую ([[Цна (мікрараён)|Цна]]) у [[Вуліца Курапацкая, Мінск|Курапацкую]]<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Алена Ляўковіч]].|загаловак=Валожыну — вуліцу, Мулявіну — бульвар|спасылка=http://www.zviazda.by/second.html?r=24&p=33&archiv=10082004|выданне=Звязда|тып=Газета|год=10 жніўня 2004|нумар=[http://www.zviazda.by/second.html?archiv=10082004 189 (25202)]|старонкі=|issn=1990-763x}}</ref>, але менш чым праз год гэта рашэнне было адменена<ref>[http://www.svaboda.mobi/a/790782.html Чаму з мапы Менску зьнікла вуліца Курапацкая?] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], 4 студзеня 2005 г.</ref>. Паэт [[Анатоль Ціханавіч Сыс|Анатоль Сыс]] напісаў некалькі вершаў, прысвечаных ахвярам Курапат<ref>{{Cite web |url=http://delaemvmeste.by/26-kastryichnika-dzen-narodzinau-anatolya-syisa/ |title=Архіўная копія |access-date=18 красавіка 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190428005247/http://delaemvmeste.by/26-kastryichnika-dzen-narodzinau-anatolya-syisa/ |archivedate=28 красавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>, адзін з іх пачынаецца словамі «Адпусціце мяне, Курапаты, нават з куляю ў галаве…» Лес каля вёскі [[Хайсы]] ў Віцебскім раёне, дзе ў 2010-х гадах былі знойдзены парэшткі ахвяр сталінскага тэрору, часам называецца «Віцебскімі Курапатамі»<ref>{{Cite web |url=http://bchd.info/14345-pad-vicebskam-ushanavali-ahvyar-kamunistychnyh-represiy-fota.html |title=Архіўная копія |access-date=18 красавіка 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190418083300/http://bchd.info/14345-pad-vicebskam-ushanavali-ahvyar-kamunistychnyh-represiy-fota.html |archivedate=18 красавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. == Галерэя здымкаў == <center> <gallery> Выява:Kurapaty.jpg|Урочышча Курапаты Выява:Kurapaty_1989_victim.jpg|Курапаты, 1989 г. Выява:KURAPATY4.JPG|Крыжы і мемарыяльны камень у Курапатах, 2000 г. Выява:Kurapaty - 05.jpg|Крыж Пакуты Выява:KURAPATY2.JPG|[[Палатка|Намёт]] удзельнікаў акцыі пратэсту, 2001 г. Выява:KURAPATY5.JPG|Мемарыяльны камень (2001) </gallery> </center> == Панарама == {{Панарама|Kurapaty - 03.jpg|1100px|<center>Панарама ўрочышча Курапаты</center>}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Георгій Сцяпанавіч Тарнаўскі|Г. Тарнавский]], В. Соболев, Е. Горелик. [http://www.katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=715&page=0 Куропаты: следствие продолжается]{{Недаступная спасылка}}. М., Юридическая литература, 1990. — 270 с. — ISBN 5-7260-0305-5 {{ref-ru}} * [[Зянон Пазняк]]. Сапраўднае аблічча. — Мн.: ТВЦ «Паліфакт». 1992. — 240 с. ISBN 5-7815-1508-9. * [[Зянон Пазняк|З. Пазняк]], [[Яўген Шмыгалёў|Я. Шмыгалёў]], [[Мікола Крывальцэвіч|М. Крывальцэвіч]], [[Алег Іоў|А. Іоў]]. Курапаты. — Мн.: Тэхналогія, 1994. — 180 с. — ISBN 5-85700-149-8. * [[Зянон Пазняк]], [[Яўген Шмыгалёў]]. [http://znb-by.org/Naviny/Kurapaty-%E2%80%94-daroga-smertsi.html Курапаты — дарога смерці]{{Недаступная спасылка}} // «ЛіМ», 3 чэрвеня 1988. * [[Зянон Пазняк]]. [http://pazniak.info/page_kurapatyi_dzesyats_gadoy_paslya Курапаты. Дзесяць гадоў пасля], 1998 г. * [[Ігар Мікалаевіч Кузняцоў|Ігар Кузняцоў]]. Забыть значит предать // [[Белорусская деловая газета|БДГ]] № 1420, 16.04.2004 * Kurapaty // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Курапаты||313}} * Курапаты // [https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/sites/default/files/shop/belarusgof.pdf Месцы памяці ахвяраў камунізму ў Беларусі] / Пад рэд. Анны Камінскі. Берлін: Фонд даследавання камуністычных дыктатур, 2011. С. 87-114. * Курапаты — Kurapaty. Арт., навук. справаздача, фотаздымкі. — Мн., 1994. * Курапаты. — Нью-Ёрк, 1993. * Кошман В. И. Урочище Куропаты (Брод) в свете археологических исследований // Матэрыялы па археалогіі Беларусі, № 30, 2019. С. 80-85. == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|611Д000363}} {{Commons|Category:Kurapaty}} * [http://kuropaty.space/ Сайт «Курапаты»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190602114422/http://kuropaty.space/ |date=2 чэрвеня 2019 }} * [http://radzima.org/be/minsk/2991.html Курапаты] на [[Radzima.org]] * {{Архіварта|urochyshcha-kurapaty}} * [http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=cat&id=110 Збор артыкулаў пра Курапаты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120510090306/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=cat&id=110 |date=10 мая 2012 }}{{ref-ru}} * [http://news.tut.by/society/111490.html Игорь Кузнецов. Куропатское дело: 20 лет спустя]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141015200608/http://news.tut.by/society/111490.html |date=15 кастрычніка 2014 }}{{ref-ru}} * Галіна Жарко. [http://www.svaboda.mobi/a/788255.html Дзяды — ад сівой мінуўшчыны да пераломных падзей 1988 года] // Радыё «Свабода». [[2 лістапада]] [[2004]] * [http://www.youtube.com/watch?v=viXXPItTLTs Урывак відэа мітынгу ў Курапатах у 1989 годзе] * [https://www.svaboda.org/a/29245587.html Курапаты: 30 акцый за трыццаць гадоў] // Радыё «Свабода» * [http://kyky.org/places/karta-minskih-repressiy-10-strashnyh-mest-svyazannyh-s-nkvd Карта минских репрессий. 10 страшных мест, связанных с НКВД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171120011339/http://kyky.org/places/karta-minskih-repressiy-10-strashnyh-mest-svyazannyh-s-nkvd |date=20 лістапада 2017 }} // kyky.org {{ref-ru}} {{Сады і паркі Мінска}} {{Славутасці Мінска}} {{Месцы масавых рэпрэсій у Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Выдатны артыкул|Геаграфія|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Месцы пакаранняў смерцю]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Славутасці Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1939—1945)]] [[Катэгорыя:Геаграфія Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Помнікі ахвярам сталінскіх рэпрэсій]] re8h869yeq3j0a0ehn9e8klzf9prhzs Прышціна 0 26383 5189094 5180939 2026-08-28T21:18:30Z Summershell67 159583 /* */ 5189094 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Прышціна | арыгінальная назва = {{lang-sq|Prishtina}} <br /> {{lang-sr|Приштина}} | сцяг = Flag of Pristina.svg | герб = Stema e Komunës Prishtinë.svg | выява = | памер = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 42 | lat_min = 40 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 21 | lon_min = 10 | lon_sec = | карта = <!--альтэрнатыўная--> | рэгіён = Прышцінскі раён | рэгіён у табліцы = Прышцінскі | від рэгіёна = Раён | від раёна = Муніцыпалітэт | плошча = 854 | вышыня цэнтра НП = 652 | насельніцтва = 198.214 | год перапісу = 2011 | шчыльнасць = 347 | часавы пояс = +1 | DST = +2 }} '''Прышціна''' — горад, сталіца часткова прызнанай [[Рэспубліка Косава|Рэспублікі Косава]]. Паводле [[Сербія|Сербіі]] сталіца [[Косава і Мятохія|Аўтаномнага краю Косава і Мятохія]]. Насельніцтва горада складае каля 200 тысяч жыхароў, пераважна [[албанцы]]. == Адукацыя і культура == * [[Нацыянальны тэатр Косава]] * [[Прышцінскі ўніверсітэт]] *[[Нацыянальная галерэя Косава]] *[[Акадэмія навук і мастацтваў Косава]] == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Спасылкі == * [http://www.albanian.com/main/countries/kosova/prishtin/index.html Гісторыя горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080309205810/http://www.albanian.com/main/countries/kosova/prishtin/index.html |date=9 сакавіка 2008 }} {{Ref-en}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Гарады Сербіі}} {{Сталіцы Еўропы}} [[Катэгорыя:Гарады Косава]] [[Катэгорыя:Прышціна| ]] cerinqd3mlzk7abqdy0q92k9b3pix6c Крынкі 0 43577 5189034 5082800 2026-08-28T16:17:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189034 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Крынкі |арыгінальная назва = Krynki |ваяводства = Падляскае |павет = Сакольскі |гміна = Крынкі (гміна) |гміна_назва = Крынкі |першае згадванне = 1429 }} '''Кры́нкі''' ({{lang-pl|Krynki}}) — горад у [[Польшча|Польшчы]], у [[Сакольскі павет|Сакольскім павеце]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]. Цэнтр вяскова-гарадской [[Крынкі (гміна)|гміны Крынкі]]. Размешчаны на ўсход ад [[Беласток|Беластока]], ля мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]]. == Гісторыя == Упершыню Крынкі згадваюцца ў 1-й палове XV ст. [[Магдэбургскае права|Гарадскія правы]] і герб Крынкам нададзены Жыгімонтам Аўгустам 22 лістапада 1569 г. Горад [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павета]] Вялікага Княства Літоўскага. Апроч вызвалення з-пад розных юрысдыкцый і атрымання вайтоўскага і бурмістроўскага судоў, крынскаўскім мяшчанам і прадмяшчанам надавалася на чатыры кірмашы: 1-ы — на свята Божага Цела, 2-і — на Святую Ганну, 3-і — на дзень нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і 4-ы — на Святога Мікалая. Таксама прадпісвалася пабудаваць ратушу з крамамі і крамкамі, лазню, вагі і цырульню. Прывілей пацверджаны Стэфанам Баторыям, Жыгімонтам Вазам, Уладзіславам Вазам, Янам Казімірам, 30 сакавіка 1670 г. прывілей Жыгімонта Аўгуста быў пацверджаны Міхалам Карыбутам Вішнявецкім з прычыны пашкоджання дакумента ''«непрыяцелем Масквіцянінам»'', пазней усе правы і прывілеі Крынкаў пацверджаны Янам Сабескім. У 1573 г. Крынкаўскім войтам быў Ян Гунірскі, лаўнікамі — Станіслаў Сіпнеўскі, Себастыян Каменскі, Станіслаў Гарачка, Павел Санцовіч, Грынь Петраневіч. У 1640 г. згадваецца Крынкаўскі войт Пётр Дыбоўскі, бурмістр Якуб Семяновіч, райцы — Ян Мікалаевіч Эйсімонт, Міхал Семяновіч, Ян Асташкевіч, Валенты Трушко, лаўнікі — Пётр Сыпнеўскі, Ян Эйсімонт, Матыс Маськевіч, Войцех Ляшчынскі, пісар Якуб Кухарэвіч, ксёндз Мацей Дзяргоўскі, мяшчане — Каспар Лаўрыноўскі з жонкай Ганнай Лушнеўскай, пан Ян Грыбоўскі, Якуб Капцевіч, Іван Васкевіч Парфяновіч, кравец Андрэй Мяжвінскі. У 1670 г. згадваецца Крынкаўскі бурмістр Іван Стэцэвіч і райца Марцін Міхніч. Паводле «Рэвізіі Гродзенскай эканоміі 1680 г.», Крынкі складаліся з Рынку Старога і Рынку Новага каля касцёлу Святой Ганны, а таксама вуліц: Вялікабельскай, Астроўскай, Новагарадзенскай, Завадскай, Старагарадзенскай, Свіслацкай, Выпустнай, Сакольскай, Рыцарскай, Старабельскай, Новабельскай, Нехвядоўскай, Малаастроўскай і Старога Места. З 1940 па 1944 гады — цэнтр [[Крынкаўскі раён|Крынкаўскага раёна]] Беластоцкай вобласці БССР. З 1950 па 2009 год паселішча мела статус вёскі. == Вядомыя асобы == * [[Сакрат Яновіч]] (нар. 1936), беларускі пісьменнік, публіцыст, грамадскі дзеяч * [[Янка Геніюш]] (1902—1979) — беларускі грамадскі дзеяч, муж паэтэсы [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]]. * [[Юзаф Хлусовіч]] (1776—1828) — вайсковец. {{Зноскі}} == Літаратура == * Шаланда А. Места Крынкі і яго герб у XVI-XVIII ст. // ГЕРОЛЬД LITHERLAND № 1-2 (5-6). — Гродна, 2002. * Карнялюк, В.Р. Крынкі ў 1795-1918 гг. Нарысы гісторыі мястэчка/ В.Р. Карнялюк. – Гродна: ПВУП “Выдавецтва “Ламарк”, 2010. – 199 с. == Спасылкі == * [http://www.krynki.pl Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071009161702/http://www.krynki.pl/ |date=9 кастрычніка 2007 }} {{Сакольскі павет}} {{Падляскае ваяводства}} {{Беластоцкая вобласць}} [[Катэгорыя:Крынкі| ]] ce7bd8ile56l8fd8169jrgc20j8z9zc Латышская Вікіпедыя 0 47926 5189131 5152477 2026-08-28T23:52:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189131 wikitext text/x-wiki {{Раздзел Вікіпедыі | код = lv | назва = Латышская Вікіпедыя | арыгінальная назва = Latviešu Vikipēdija | лога = Wikipedia-logo-v2-lv.png | скрыншот = | дата пачатку працы = [[2003]] }} '''Латышская Вікіпедыя''' (лат.: Vikipēdija) — раздзел [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] на [[Латышская мова|латышскай]] мове. Раздзел Вікіпэдыі заснаваны ў [[2003]] годзе. У [[2006]] годзе колькасць артыкулаў у латышскай Вікіпедыі дасягнула 5 000. Гэта 61-ы па велічыні раздзел Вікіпедыі ў свеце, змяшчае больш за 133 тысячы артыкулаў (на [[18 лютага]] [[2025]]). == Спасылкі == * [http://lv.wikipedia.org/wiki/Sakumlapa Галоўная старонка Латышскай Вікіпедыі {{ref-lv}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081106094324/http://lv.wikipedia.org/wiki/Sakumlapa |date=6 лістапада 2008 }} * http://www.search.com/reference/Latvian_Wikipedia {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100326090245/http://www.search.com/reference/Latvian_Wikipedia |date=26 сакавіка 2010 }} * [http://lv.wikipedia.org/wiki/Special:Statistics?uselang=ru Статыстыка Латышскай Вікіпедыі на цяперашні час] * [http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#All_Wikipedias_ordered_by_number_of_articles Спіс усіх Вікіпедый па ліку артыкулаў]{{ref-en}} * [http://mango.delfi.lv/zinas/apraksti/pasakumi/wikipedia-sestdien-svin-10-gadu-jubileju.m?id=36246713 'Wikipedia' sestdien svin 10 gadu jubileju] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110320210933/http://mango.delfi.lv/zinas/apraksti/pasakumi/wikipedia-sestdien-svin-10-gadu-jubileju.m?id=36246713 |date=20 сакавіка 2011 }} ({{lang-lv|У суботу Вікіпедыя святкуе свой 10-летні юбілей}}) * [http://www.ir.lv/2011/1/19/vikipedija-svin-10-gadu-jubileju http://www.ir.lv: "Vikipēdija" svin 10 gadu jubileju] * [http://zz.typepad.com/lv/2009/04/wikipedia-latviesu-valoda.html Выданне «ZZ @ LV»: Wikipedia latviešu valodā. Kāpēc?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305070328/http://zz.typepad.com/lv/2009/04/wikipedia-latviesu-valoda.html |date=5 сакавіка 2012 }} ({{lang-lv|Вікіпедыя на латышскай мове. Чаму?}}) * [http://twitter.com/#!/wikipedia_lv Vikipedius Vulgaris у «Твітэры»] * [http://www.diena.lv/arhivs/iekritusi-interneta-13311853 Iekrituši Internetā]{{Недаступная спасылка}} ({{lang-lv|Апынуўшыся ў Інтэрнэце}}) {{Вонкавыя спасылкі}} {{перакласці|en|Latvian Wikipedia}} {{Вікіпедыі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя]] [[Катэгорыя:Літаратура на латышскай мове]] [[Катэгорыя:Латышская мова ў інтэрнэце|Вікіпедыя]] fk8e7auhse7ytwj7hbmgxkg3kw7cal5 Колас 0 48987 5188979 4570658 2026-08-28T13:31:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5188979 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} [[Файл:Triticum aestivum.jpg|thumb|220px|Складаны колас [[Пшаніца|пшаніцы]] (Triticum aestivum)]] '''Ко́лас''' ({{lang-lat|spíca}}) — простае, батрычнае (бакакветнае) [[суквецце]] з падоўжанай галоўнай воссю, на якой размешчаны адзінкавыя сядзячыя [[Кветка|кветкі]] (просты колас [[трыпутнік]]а, [[ятрышнік]]а і інш.) або каласкі з некалькіх кветак (складаны колас [[жыта]], [[Пшаніца|пшаніцы]], [[Ячмень|ячменю]] і інш). [[Файл:Plantago major 04 ies.jpg|thumb|220px|Просты колас [[трыпутнік]]а]] == Гл. таксама == * [[Султан (суквецце)]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭС|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|8|Ко́лас}} * {{ВСЭ3|Колос}} * ''Кузнецова Т. В., Пряхина Н. И., [[Генадзь Паўлавіч Якаўлеў|Яковлев Г. П.]]'' [https://msu-botany.ru/gallery/kuznetsova_1992_socvetiya.pdf Соцветия. Морфологическая классификация] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230822153707/https://msu-botany.ru/gallery/kuznetsova_1992_socvetiya.pdf |date=22 жніўня 2023 }} / Под общей редакцией д-ра биолог, наук, проф. Г. П. Яковлева. — С.-Петербург: [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны хіміка-фармацэўтычны ўніверсітэт|Химико-фармацевтический институт]], 1992. — 128 с. — 5000 экз.{{ref-ru}} * {{Кніга|год=1978|загаловак=[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]]: У 5-ці т|адказны=АН БССР, [[Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа]]|том=2: Г — К / [рэдактар А. Я. Баханькоў]|месца=Мн.|выдавецтва=Галоўная рэдакцыя Беларус. Сав. Энцыклапедыі|старонак=765|старонкі=708|частка=Ко́лас|ref=ТСБМ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ears (botany)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анатомія раслін]] [[Катэгорыя:Суквецці]] 4aijywooowt6yzkda8vzk6szi48i8sr Лось 0 52378 5189167 5178110 2026-08-29T03:43:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189167 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Таксон | name = | image file = | image descr = | regnum = Жывёлы | latin = Alces alces | parent = Alces | author = [[Linnaeus]], 1758 | rang = Від | wikispecies = Alces alces | commons = Category:Alces alces |range map = |range map caption = |range map width = | iucnstatus =LC | children name = | children = }} '''Лось''' (''Alces alces'') — самы высокі, вялікі і цяжкі з [[Неанталогія|сучасных]] [[Біялагічны від|відаў]] [[Алені|аленяў]] і [[Манатыпны таксон|адзіны від]] у родзе '''''Alces'''''. Большасць дарослых самцоў маюць шырокія пальчатыя {{нп3|Аленевыя рогі|рогі|ru|Оленьи рога}} (у форме «адкрытай далоні»); іншыя прадстаўнікі сямейства аленевых маюць завостраныя рогі з дэндрытнай («падобнай да галінкі») канфігурацыяй. Ласі жывуць у {{нп3|Цыркумпалярнае распаўсюджанне|цыркумпалярных||Circumpolar distribution}} [[Тайга|барэальных лясах]] або {{нп3|Умераныя шыракалістыя і змешаныя лясы|ўмераных шыракалістых і змешаных лясах|uk|Помірні широколистяні та мішані ліси}} [[Паўночнае паўшар’е|паўночнага паўшар’я]], выбіраючы больш [[Умераны клімат|прахалодныя]] раёны з умераным кліматам, а таксама ў {{нп3|Субарктычны клімат|субарктычным клімаце|ru|Субарктический климат}}. [[Паляванне]] сфармавала адносіны паміж ласём і чалавекам як у Еўразіі, так і ў Паўночнай Амерыцы. Да [[Ранні Новы час|каланіяльнай эпохі]] (каля 1600—1700 гадоў н.э.) ласі былі каштоўнай крыніцай ежы для некаторых [[Карэнныя амерыканцы ЗША|племянных груп]] і [[Індзейцы Канады|першых нацый]]. Паляванне і страта асяроддзя пражывання скарацілі арэал лася; гэтая фрагментацыя прывяла да назірання «гарадскіх ласёў» у некаторых раёнах. Лось быў рэінтрадукаваны ў некаторыя месцы свайго ранейшага пражывання. У цяперашні час найбуйнейшыя папуляцыі сустракаюцца ў [[Канада|Канадзе]], ва ўсіх правінцыях (за выключэннем [[Нунавут]]а і [[Востраў Прынца Эдуарда|вострава Прынца Эдуарда]]); значная колькасць ласёў сустракаецца на [[Аляска|Алясцы]], у Злучаных Штатах (за межамі Аляскі і Новай Англіі) большасць ласёў сустракаецца далей на поўначы, захадзе і паўночным усходзе (уключаючы [[Каларада]], [[Айдаха]], [[Мічыган]], [[Мінесота|Мінесоту]], [[Мантана|Мантану]], [[Паўночная Дакота|Паўночную Дакоту]], [[Юта|Юту]], [[Вермонт]], [[Вісконсін]] і [[Ваёмінг]]), і асобныя экзэмпляры былі дакументальна зафіксаваны як качавыя далёка на поўдзень да заходняй [[Аклахома|Аклахомы]], паўночнага ўсходу [[Арызона|Арызоны]] і паўночны захад [[Нью-Мексіка]], сустракаюцца ў [[Фенаскандыя|Фенаскандыі]], [[Краіны Балтыі|краінах Балтыі]], [[Каўказ|Каўказскім]] рэгіёне, [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], [[Манголія|Манголіі]], [[Казахстан]]е і [[Расія|Расіі]]. Пераважна {{нп3|Браўзеры (экалагічная група)|браўзеры||Browser}}, рацыён лася складаецца з наземнай і воднай расліннасці, у залежнасці ад сезону; вецце, галінкі і сухастой складаюць вялікую частку зімовага рацыёну. [[Драпежніцтва|Драпежнікамі]] ласёў з’яўляюцца [[Воўк|ваўкі]], [[мядзведзі]], [[Чалавек|людзі]], [[Расамаха|расамахі]] (рэдка, нападаюць цялят) і [[Касатка|касаткі]] (рэдка, калі ласі плаваюць у акіяне). У адрозненне ад большасці іншых відаў аленяў, ласі не ўтвараюць статкі і з’яўляюцца {{нп3|Прэсацыяльнасць|адзіночнымі жывёламі|uk|Пресоціальність}}, за выключэннем цялятаў, якія застаюцца з маці, пакуль у ласіцы зноў не пачнецца {{нп3|Эструс|цечка|ru|Эструс}} (звычайна праз 18 месяцаў пасля родаў). У гэты момант ласіха праганяе сваё ласяня. Лось звычайна павольны і маларухомы, але можа праяўляць агрэсію пры абароне і рухацца вельмі хутка, калі яго раззлаваць або спалохаць. Іх {{нп3|Гон|перыяд гону|uk|Гін}} восенню адрозніваецца энергічнымі баямі паміж самцамі за самку. === Этымалогія назвы === Лось — агульнаславянскае слова, якое паходзіць ад той жа асновы, што і назвы такіх жывёл, як і [[лань]] і [[Алені|алень]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lexicography.online/etymology/krylov/%D0%BB/%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C|title=«Лось» в этимологическом словаре Крылова Г. А.|website=ΛΓΩ|access-date=2025-04-02}}</ref>. Агульнае для беларусаў, украінцаў і рускіх слова роднаснае чэшскаму los і польскаму łоś. Вытокавае праславянскае *''olsь'' > ''лось'' падобнае *''olda'' > ''лода''<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lexicography.online/etymology/shansky/%D0%BB/%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C|title=«Лось» в словаре Шанского Н. М.|website=ΛΓΩ|access-date=2025-04-02}}</ref> і роднаснае стар.-ісл. elgr «лось» (*algi-), англасакс. еоlh м. (*еlhа-), стар.-верхн.-ням. ёlаhо «лось», лац. аlсēs, грэч. ἄλκη, далей, імаверна, стар.-інд. ŕ̥c̨уаs «самец антылопы», памірск. rus «каменны баран»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lexicography.online/etymology/vasmer/%D0%BB/%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C|title=«Лось» в словаре М. Фасмера|website=ΛΓΩ|access-date=2025-04-02}}</ref>. == Апісанне == [[Файл:Moose_crossing_river_in_yellowstone.jpg|міні|250px|Пераправа праз раку]] У сярэднім дарослы лось дасягае 1.4 — 2.1 метра ў вышыню ў карку (на 30 см вышэй, чым наступны па велічыні алень, [[вапіці]]<ref>{{Cite web|url=http://jackmanmaine.org/maine-moose.php|title=Moose Facts from Maine|website=jackmanmaine.org|access-date=2025-04-02|archive-date=3 верасня 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090903005022/http://jackmanmaine.org/maine-moose.php|url-status=dead}}</ref>). Хвост кароткі (ад 6 да 8 см у даўжыню) і выглядае рудыментарным; у адрозненне ад іншых капытных, хвост лася занадта кароткі, каб адмахвацца ад насякомых. Вага самцоў — 380—700 кг, самак (або «ласіц») — 200—490 кг, у залежнасці ад падвіда і індывідуальных узроставых асаблівасцяў або асаблівасцяў харчавання<ref>{{Артыкул|спасылка=https://academic.oup.com/mspecies/article/doi/10.2307/3503876/2600543|аўтар=Albert W. Franzmann|загаловак=Alces alces|год=1981-05-08|выданне=Mammalian Species|выпуск=154|старонкі=1–7|issn=0076-3519|doi=10.2307/3503876}}</ref> Даўжыня цела з галавой — 2.4 — 3.1 метра, рудыментарны хвост — 5 — 12 см<ref>{{Кніга|спасылка=https://doi.org/10.56021/9780801857898|аўтар=Ronald Nowak|загаловак=Walker's Mammals of the World|год=1999|выдавецтва=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5789-8}}</ref>. Самы буйны падвід — аляскінскі (''A. a. gigas''), можа дасягаць больш за 2,1 метра ў карку, размах рагоў 1,8 метра і важыць у сярэднім 634.5 кг у самцоў і 478 кг у самак<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=educators.notebookseries|title=Moose // Alaska Wildlife Notebook Series, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-02}}</ref>. Аднак, як правіла, рогі дарослага лася дасягаюць 1.2 — 1.5 метра. Самым буйным пацверджаным прадстаўніком гэтага віду быў самец, застрэлены на [[Юкан (рака)|рацэ Юкан]] у верасні 1897 года, які важыў 820 кг і дасягаў 2.33 метра ў карку<ref name=":10">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood|аўтар=Gerald L. Wood|загаловак=The Guinness book of animal facts and feats|год=1982|выдавецтва=Enfield, Middlesex : Guinness Superlatives|старонак=266|isbn=978-0-85112-235-9}}</ref>. Ёсць паведамленні пра выпадкі гібелі яшчэ больш буйных ласёў, напрыклад самца, забітага ў 2004 годзе, які важыў 1 043 кг<ref>{{Cite web|url=http://www.moosehuntinginfo.com/world-record-moose.php|title=World Record Trophy Moose|website=www.moosehuntinginfo.com|access-date=2025-04-02}}</ref>, і самца, які, як паведамляецца, важыў 1 180 кг, але ніводны з іх не пацверджаны, а некаторыя могуць лічыцца ненадзейнымі<ref name=":10" />. === Галава === Галава буйная, гарбаносая, з віслай мясістай верхняй губой. Пад горлам мяккі скурысты падгрудак даўжынёй 25-40 см. ==== Рогі ==== [[Файл:Alces_alces_8492.JPG|міні|250px|{{нп3|Аленевыя рогі|Рогі|ru|Оленьи рога}} растуць, пакрытыя мяккім пухнатым {{нп3|Панты|аксамітным|ru|Панты}} покрывам. Крывяносныя сасуды ў аксаміце транспартуюць пажыўныя рэчывы для падтрымкі росту пантаў.]] [[Файл:Moose_Skull_sideview.jpg|міні|250px|[[Чэрап]] лася]] Рогі ласёў-самцоў — тыповыя для прадстаўнікоў сямейства [[Алені|аленевых]], памер і хуткасць росту вызначаюцца рацыёнам і ўзростам<ref name=":1">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moose0000rodg|аўтар=Art Rodgers|загаловак=Moose|год=2001|выдавецтва=Stillwater, MN : Voyageur Press|старонак=78|isbn=978-0-89658-521-8}}</ref>. Памер і сіметрыя колькасці адростаў на рагах сігналізуюць пра здароўе лася, і ласіцы могуць выбіраць партнёраў паводле памеру і сіметрыі рагоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bioone.org/journals/journal-of-mammalogy/volume-82/issue-3/1545-1542_2001_082_0814_FAIAOA_2.0.CO_2/FLUCTUATING-ASYMMETRY-IN-ANTLERS-OF-ALASKAN-MOOSE-SIZE-MATTERS/10.1644/1545-1542(2001)082%3C0814:FAIAOA%3E2.0.CO;2.short|аўтар=R. Terry Bowyer, Kelley M. Stewart, John G. Kie, William C. Gasaway|загаловак=FLUCTUATING ASYMMETRY IN ANTLERS OF ALASKAN MOOSE: SIZE MATTERS|год=2001-08|мова=en|выданне=Journal of Mammalogy|том=82|выпуск=3|issn=0022-2372|doi=10.1644/1545-1542(2001)082%3C0814:faiaoa%3E2.0.co;2.short}}</ref>. Самцы выкарыстоўваюць рогі для дэманстрацыі дамінавання, для спарынгу або барацьбы з супернікамі<ref name=":1" />. Рогі самца растуць у выглядзе цыліндрычных пучкоў, якія выступаюць з кожнага боку галавы пад прамым вуглом да сярэдняй лініі чэрапа, а затым раздвойваюцца. Ніжні зубец гэтай вілкі можа быць або простым, або падзеленым на два ці тры {{нп3|Зубец (структура)|зубцы||Tine (structural)}}, з некаторай пляскатасцю. У большасці ласёў рогі шырокія і пальчатыя (плоскія) з зубцамі (вастрыямі) па вонкавым краі<ref name=":1" />. У межах экалагічнага арэала лася ў Еўропе паўночныя папуляцыі дэманструюць пальчаты малюнак рагоў, а рогі еўрапейскага лася, які жыве ў паўднёвай частцы яго арэала, звычайна маюць дэндрытны малюнак і параўнальна невялікія, магчыма, з-за эвалюцыйнага ціску палявання людзьмі, якія цэняць вялікія пальчатыя рогі. Еўрапейскі лось з рагамі, прамежкавымі паміж пальчатымі і дэндрытавымі формамі, сустракаецца ў сярэдзіне арэала з поўначы на поўдзень<ref>{{Артыкул|спасылка=https://jukuri.luke.fi/handle/10024/546819|аўтар=Tuire Nygrén, Jyrki Pusenius, Raisa Tiilikainen, Jan Korpelainen|загаловак=Moose antler type polymorphism: age and weight dependent phenotypes and phenotype frequencies in space and time|год=2007|мова=en}}</ref>. Ласі з рагамі маюць больш востры слых, чым без рагоў. Даследаванне трафейных рагоў з дапамогай мікрафона паказала, што пальчатыя рогі дзейнічаюць як парабалічны адбівальнік, узмацняючы гук у вушах лася<ref>{{Артыкул|спасылка=https://engagedscholarship.csuohio.edu/scimath_facpub/213/|аўтар=George Bubenik, Peter Bubenik|загаловак=Palmated Antlers of Moose May Serve as A Parabolic Reflector of Sounds|год=2008-08-01|выданне=European Journal of Wildlife Research|том=54|выпуск=3|старонкі=533–535|doi=10.1007/s10344-007-0165-4}}</ref>. Рогі дарослых ласёў аляскінскага падвіду (ад 5 да 12 гадоў) маюць звычайны максімальны размах больш за 200 см. Да 13 гадоў рогі лася памяншаюцца ў памеры і сіметрыі. Самы шырокі зафіксаваны роскід склаў 210 см у папярочніку. Аляскінскі лось таксама трымае рэкорд самай вялікай вагі рагоў — 36 кг<ref name=":1" />. Узрост паказвае дыяметр пучка рога, а не колькасць зубцоў<ref name=":1" />. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] рогі лася (''A. a. americanus'') звычайна большыя, чым у еўразійскага лася, і маюць дзве лопасці з кожнага боку, як у матылька. Рогі еўразійскага лася нагадваюць марскую ракавіну з адной доляй з кожнага боку<ref name=":1" />. У паўночнасібірскага лася (а''A. a. bedfordiae'') задні аддзел галоўнай вілкі дзеліцца на тры зубцы, без выразнай пляскатасці. У звычайнага лася (''A. a. alces'') гэтая галіна звычайна пашыраецца ў шырокую пальму з адным вялікім зубцом у аснове і мноствам меншых карчакоў на вольнай мяжы. Ёсць, аднак, [[Скандынавія|скандынаўскі]] падвід звычайнага лася, у якога рогі больш простыя і нагадваюць рогі ўсходнесібірскіх жывёл. У паўночнаамерыканскіх ласёў пальмацыя больш выразная, чым у тыповых скандынаўскіх ласёў. [[Файл:Alces_alces.jpg|міні|250px|Маладая самка (''A. a. americana'') у пачатку чэрвеня.]] Пасля шлюбнага перыяду самцы скідаюць рогі, каб захаваць энергію на зіму. Новы набор рагоў вырасце вясной. У рагоў займае ад трох да пяці месяцаў, каб цалкам развіцца, што робіць іх адным з самых хуткарослых органаў жывёл. Рост пантаў «сілкуецца» шырокай сістэмай крывяносных сасудаў у скурным покрыве, які змяшчае шматлікія валасяныя фалікулы, што надаюць яму «аксамітную» структуру<ref name=":1" />. Гэта патрабуе інтэнсіўнага выпасу на дыеце з высокім утрыманнем пажыўных рэчываў. Да верасня «аксаміт» выдаляецца шляхам трэння і адбівання, што змяняе колер рагоў. Няспелыя самцы могуць не скідаць рогі на зіму, але захоўваюць іх да наступнай вясны. Птушкі, драпежныя жывёлы і грызуны ядуць скінутыя рогі, бо яны поўныя бялку, а самі ласі з’ядаюць аксаміт пантаў, каб атрымаць пажыўныя рэчывы<ref name=":1" />. Калі самца [[Кастрацыя|кастрыраваць]] фізічна або {{нп3|Хімічная кастрацыя|хімічным спосабам||Chemical castration}}, ён скіне цяперашні набор рагоў на працягу двух тыдняў, а затым адразу ж пачне адрошчваць новы набор дэфармаваных і бясформеных рагоў, якія ён будзе насіць да канца жыцця, не скідаючы зноў; падобныя дэфармаваныя рогі могуць быць вынікам дэфіцыту тэстастэрону, выкліканага {{нп3|Крыптархізм|крыптархізмам|ru|Крипторхизм}} або старасцю<ref name=":22">{{Кніга|загаловак=Ecology and management of the North American moose|адказны=Albert W. Franzmann, Wildlife Management Institute|год=1997|выданне=1. ed|месца=Washington, DC|выдавецтва=Smithsonian Inst. Press|старонак=733|серыя=A Wildlife Management Institute book|isbn=978-1-56098-775-8}}</ref>. Гэтыя дэфармаваныя рогі складаюцца з жывых касцей, якія ўсё яшчэ растуць або могуць расці, бо тэстастэрон неабходны, каб спыніць рост рагоў<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17754996|аўтар=K. L|загаловак=Horns, Pronghorns, and Antlers. Evolution, Morphology, Physiology, and Social Significance. George A. Bubenik and Anthony B. Bubenik, Eds. Springer-Verlag, New York, 1990. xii, 562 pp., illus. $89|год=1990-12-07|выданне=Science (New York, N.Y.)|том=250|выпуск=4986|старонкі=1458|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.250.4986.1458}}</ref>. Яны могуць прымаць адну з дзвюх формаў. «Кактусавыя рогі»<ref name=":3" /> звычайна захоўваюць прыблізную форму рагоў звычайнага лася, але маюць на сваёй паверхні шматлікія перламутрападобныя {{нп3|Экзастоз|экзастозы|ru|Экзостоз}}; створаныя з жывой косці, яны лёгка ламаюцца, але могуць адрасці. Перукі ({{IPAc-en|US|p|ə|'|ɹ|u:|k|s}}) — падобныя на пухліны рогі, якія пастаянна растуць, а іх знешні выгляд нагадвае каралы<ref name=":22" />. Як у [[Казуля еўрапейская|еўрапейскіх казуль]] у ласёў часцей развіваюцца перукі, чым рогі кактуса, чым у больш развітых аленяў, але ў адрозненне ад казуль у ласёў не адбываецца фатальнай дэкальцынацыі чэрапа ў выніку росту перукаў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=bcWZX-IMEVkC&pg=PA244|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref><ref name=":3" />, а яны могуць падтрымліваць працяглы рост, пакуль не стануць занадта вялікімі для поўнага забеспячэння крывёй<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://upcolorado.com/university-press-of-colorado/item/1827-ecology-and-management-of-the-north-american-moose-second-edition|title=University Press of Colorado - Ecology and Management of the North American Moose|website=upcolorado.com|access-date=2025-04-02|archive-date=2 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250402183154/https://upcolorado.com/university-press-of-colorado/item/1827-ecology-and-management-of-the-north-american-moose-second-edition|url-status=dead}}</ref>. арактэрныя на выгляд перукі (часта іх называюць «рагамі д’ябла») з’яўляюцца крыніцай некалькіх міфаў і легенд сярод многіх груп [[Інуіты|інуітаў]], а таксама шэрагу іншых плямёнаў карэнных народаў Паўночнай Амерыкі. У вельмі рэдкіх выпадках у ласіц таксама могуць вырасці рогі. Звычайна гэта тлумачыцца гарманальным дысбалансам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.alaskapublic.org/2009/10/19/it%E2%80%99s-a-bull-moose%E2%80%A6no-a-cow%E2%80%A6/|title=It’s a Bull Moose…No a Cow…|last=Patrick Yack, Alaska Public Media|website=Alaska Public Media|date=2009-10-20|access-date=2025-04-02|archive-date=20 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120114602/http://www.alaskapublic.org/2009/10/19/it%E2%80%99s-a-bull-moose%E2%80%A6no-a-cow%E2%80%A6/|url-status=dead}}</ref>. ==== Пыса і нюх ==== Пыса лася вылучаецца сярод жывых аленевых буйнымі памерамі; таксама ёсць ноздры, якія лось можа закрываць, калі ласуецца воднай расліннасцю. Губа лася, у англамоўнай літаратуры {{lang-en|proboscis}} (літаральна хобат), імаверна, развілася як прыстасаванне да паўводнага харчавання са стратай {{нп3|Рынарый|рынарыя||Rhinarium}} і развіццём верхняга нюхальнага слупа, асобнага ад ніжняга дыхальнага слупа<ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1096/fasebj.2019.33.1_supplement.767.19|аўтар=Anthony Santino Pagano, Jeffrey T. Laitman, Kurt Albertine, Samuel Marquez|загаловак=Evolution of the proboscis in the moose, <i>Alces alces</i>: Evidence from Morphology and Ecology|год=2019-04|выданне=The FASEB Journal|том=33|выпуск=S1|issn=0892-6638|doi=10.1096/fasebj.2019.33.1_supplement.767.19}}</ref>. Гэта раздзяленне спрыяе востраму нюху ласёў, якія яны выкарыстоўваюць для выяўлення крыніц вады, пошуку ежы пад снегам, а таксама для ідэнтыфікацыі партнёраў або драпежнікаў<ref name=":4" /><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1002/ar.24022|аўтар=Samuel Márquez, Anthony S. Pagano, Carrie S. Mongle, Kurt H. Albertine, Jeffrey T. Laitman|загаловак=The Nasal Complex of a Semiaquatic Artiodactyl, the Moose (<i>Alces alces</i>): Is it a Good Evolutionary Model for the Ancestors of Cetaceans?|год=2018-12-14|выданне=The Anatomical Record|том=302|выпуск=5|старонкі=667–692|issn=1932-8486|doi=10.1002/ar.24022}}</ref>. === Тулава === Масіўнае тулава і шыя ў лася кароткія, карак высокі, у выглядзе гарба. Афарбоўка тулава параўнальна аднатонная, бурая. Ніжнія часткі бакоў, перад жывата і верхнія часткі ног крыху цямнейшыя за шыю і спіну. Сезонны дымарфізм у афарбоўцы выяўлены слаба<ref>{{кніга|ref=|спасылка=|аўтар=[[Барыс Парфёнавіч Савіцкі|Савицкий Б. П.]], [[Сяргей Уладзіміравіч Кучмель|Кучмель С. В.]], [[Леанід Дзмітрыевіч Бурко|Бурко Л. Д.]]|загаловак=Млекопитающие Беларуси|адказны=|год=2005|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Изд. центр БГУ|том=|старонкі=|старонак=319|серыя=|isbn=|тыраж=}}</ref>. ==== Падгрудак ==== У самца і самкі лася ёсць {{нп3|падгрудак|||Dewlap}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/animal/moose-mammal#ref1022349|title=Moose {{!}} Habitat, Size, Weight, Diet, Antlers, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|date=2025-03-23|access-date=2025-04-02}}</ref>, які прадстаўляе сабой зморшчыну скуры пад падбародкам. Яго дакладная функцыя невядомая, але некаторыя марфалагічныя аналізы паказваюць на астуджальную (тэрмарэгуляцыйную) функцыю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4949748/|аўтар=Jakob Bro-Jørgensen|загаловак=Evolution of the ungulate dewlap: thermoregulation rather than sexual selection or predator deterrence?|год=2016|выданне=Frontiers in Zoology|том=13|старонкі=33|issn=1742-9994|doi=10.1186/s12983-016-0165-x}}</ref>. Іншыя тэорыі ўключаюць сігнал прыдатнасці ў спарванні, як візуальны і нюхальны сігнал, або як сігнал дамінавання самцоў, як і рогі<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2012/hautala_gavi/|title=Moose - Homepage|website=bioweb.uwlax.edu|access-date=2025-04-02|archive-date=8 лютага 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208200728/http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2012/hautala_gavi/|url-status=dead}}</ref>. ==== Скура і поўсць ==== Шкура лася тыповая для [[Алені|сямейства аленевых]]. Валасяны пакроў лася складаецца з чатырох тыпаў валасоў: [[вейкі]], [[Вібрысы|вусы]], {{нп3|восцевыя валасы||uk|Остьове волосся}} і [[воўна]]. Даўжыня і гушчыня поўсці вар’іруецца ў залежнасці ад сезону, узросту і вобласці цела<ref name=":5">{{Cite web|lang=en|url=https://www.researchgate.net/publication/260120646_Morphology_of_the_skin_of_Moose_Alces_alces_L|title=(PDF) Morphology of the skin of Moose (Alces alces L.)|website=ResearchGate|access-date=2025-04-02}}</ref>. Поўсць складаецца з двух слаёў — верхняга з доўгіх восцевых валасоў і мяккага шарсцістага падшэрстка. Восцевыя валасы полыя і напоўнены паветрам для лепшай ізаляцыі, што таксама дапамагае жывёлам заставацца на плаву падчас плавання<ref>{{Cite web|url=https://www.newfoundlandbiggamehunting.com/post/newfoundland-moose-trivia|title=Newfoundland Big Game Hunting — Newfoundland Moose Trivia|website=www.newfoundlandbiggamehunting.com|access-date=2025-04-02|archive-date=2 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250402183155/https://www.newfoundlandbiggamehunting.com/post/newfoundland-moose-trivia|url-status=dead}}</ref><ref name=":5" />. === Ногі === Ногі моцна выцягнутыя, на вадапоі лось змушана заходзіць глыбока ў ваду ці становіцца на запясці. Поўсць на нагах светла-шэрая, амаль белая. ==== Капыты ==== [[Файл:Tracksdeepsnow.JPG|злева|міні|250px|Доўгія ногі дазваляюць ласю лёгка прабірацца па глыбокай вадзе або снезе.]] Як і ва ўсіх прадстаўнікоў атрада [[Парнакапытныя|парнакапытных]], ногі лася маюць два вялікія арагавелыя капыты, якія адпавядаюць трэцяму і чацвёртаму пальцам, з двума маленькімі заднебаковымі {{нп3|Прыбыты кіпцюр|прыбытымі кіпцюрамі||Dewclaw}} (рудыментарнымі пальцамі), якія адпавядаюць другому і пятаму пальцам. Капыт чацвёртага пальца шырэйшы за капыт трэцяга пальца, у той час як унутраны капыт трэцяга пальца даўжэйшы за капыт чацвёртага пальца. Такая канфігурацыя ступні спрыяе хадзе па мяккай зямлі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1016/j.zool.2008.11.001|аўтар=Anna Keller, Marcus Clauss, Evelyne Muggli, Karl Nuss|загаловак=Even-toed but uneven in length: the digits of artiodactyls|год=2009-07|выданне=Zoology|том=112|выпуск=4|старонкі=270–278|issn=0944-2006|doi=10.1016/j.zool.2008.11.001}}</ref>. Пад нагрузкай капыт расхінаецца, павялічваючы паверхню, што абмяжоўвае апусканне лапы лася ў мяккі грунт або снег і павялічвае эфектыўнасць пры плаванні. Маса цела на плошчу паверхні адбітка ступні лася займае сярэдняе значэнне паміж значэннямі ступні {{bt-bellat|Віларог{{!}}віларога|Antilocapra americana}}, якая мае жорсткія ступні без прыбытых кіпцюроў — аптымізаваная для хуткаснага бегу, і ступні [[Паўночны алень|карыбу]], якая больш круглявая з вялікімі кіпцюрамі, аптымізаванымі для хады па глыбокім снезе. Маса цела лася на плошчу {{нп3|След|следу||Footprint}} прыкладна ўдвая большая, чым у карыбу<ref>{{Артыкул|спасылка=https://publications.slu.se/?file=publ/show&id=19275|аўтар=Caroline Lundmark|загаловак=Morphological and behavioral adaptations of moose to climate, snow, and forage|год=2008|мова=en|выданне=Acta Universitatis Agriculturae Sueciae|выпуск=2008:67|issn=1652-6880}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.2307/1937779|аўтар=Edmund S. Telfer, John P. Kelsall|загаловак=Adaptation of Some Large North American Mammals for Survival In Snow|год=1984-12|выданне=Ecology|том=65|выпуск=6|старонкі=1828–1834|issn=0012-9658|doi=10.2307/1937779}}</ref>. Капыты на пярэдніх нагах завостраныя, што дазваляе ласю выкарыстоўваць іх як зброю ў сутычках з драпежнікамі накшталт ваўкоў ці мядзведзяў (але не ў шлюбных паядынках з супернікамі, каб не вырабіць ім калецтваў). Усяго аднаго ўдару такім капытом дастаткова для таго, каб прабіць ворагу чэрап ці распароць жывот. == Арэал і месцы распаўсюджання == [[Файл:Thermal_image_of_a_cow_moose_during_winter.jpg|міні|250px|Цеплавая выява ласіцы. Яе густы, грубы мех з полымі валасінкамі ў сярэднім толькі на 8,3 °C вышэй за тэмпературу навакольнага асяроддзя — 23 °C, паказваючы нізкія страты цяпла.]] Пашыраны ў лясной і лесастэпавай зонах [[Еўразія|Еўразіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Ласі патрабуюць асяроддзя пражывання з адпаведнымі ядомымі раслінамі (напрыклад, сажалкавая трава, маладыя дрэвы і кусты), хованкі ад драпежнікаў і абароны ад вельмі гарачага ці халоднага надвор’я. Каб задаволіць гэтыя патрабаванні, ласі падарожнічаюць па розных месцах пражывання з улікам сезонаў<ref name="autogenerated12">{{cite report|url=https://extension.unh.edu/resources/files/Resource003858_Rep5484.pdf|title=New Hampshire's moose population vs climate change|first=Kristine|last=Rines|publisher=New Hampshire Fish and Game Department|access-date=May 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180516103753/https://extension.unh.edu/resources/files/Resource003858_Rep5484.pdf|archive-date=May 16, 2018|url-status=live}}</ref>. Ласі — прыстасаваныя да холаду млекакормячыя з патоўшчанай скурай, шчыльнай цеплазахоўваючай поўсцю і нізкім суадносінамі паверхні да аб’ёму, што забяспечвае выдатную холадаўстойлівасць, але дрэнную ўстойлівасць ад спякоты. Ласі выжываюць у гарачым надвор’і, знаходзячыся ў цені або прахалодным ветры, або апускаючыся ў прахалодную ваду. У спякотнае надвор’е ласёў часта бачаць у балотах, азёрах і сажалках, дзе яны не толькі ядуць ля берага, але плаваюць і занырваюць на глыбіню. Пры цеплавым стрэсе ласі могуць не здабываць ежу летам і не набіраюць дастаткова тлушчу, каб перажыць зіму. Акрамя таго, ласіцы могуць не цяліцца без адпаведнага летняга прыросту вагі. Ласі патрабуюць доступу як да маладога лесу для харчавання, так і да спелага лесу для прытулку і хованкі. Парушаны пажарамі і высечкамі лес спрыяе росту кармоў для ласёў. Ласі таксама маюць патрэбу ў доступе да мінеральных лізунцоў, бяспечных месцаў для цялення і водных кармленняў<ref name="autogenerated12" />. Ласі пазбягаюць раёнаў з невялікім снегам або без яго, бо гэта павялічвае рызыку нападу ваўкоў, і пазбягаюць раёнаў з глыбокім снегам, бо гэта пагаршае рухомасць. Такім чынам, ласі выбіраюць месца пражывання на аснове кампрамісаў паміж рызыкай драпежніцтва, даступнасцю ежы і глыбінёй снегу<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1111/j.2005.0906-7590.04263.x|аўтар=Christian Dussault, Jean‐Pierre Ouellet, Réhaume Courtois, Jean Huot, Laurier Breton, Hélène Jolicoeur|загаловак=Linking moose habitat selection to limiting factors|год=2005-08-20|выданне=Ecography|том=28|выпуск=5|старонкі=619–628|issn=0906-7590|doi=10.1111/j.2005.0906-7590.04263.x}}</ref>. З рэінтрадукцыяй зуброў у барэальныя лясы ўзнікла некаторая заклапочанасць, што зубры будуць канкурыраваць з ласямі за зімовыя месцы пражывання, што пагоршыць дынаміку зніжэння папуляцыі ласёў. Аднак гэта не здаецца праблемай. Ласі аддаюць перавагу субальпійскім хмызнякам ранняй зімой, а зубры аддаюць перавагу вільготным асаковым далінным лугам ранняй зімой. Позняй зімой ласі аддаюць перавагу далінам рэк з ліставым лясным покрывам або альпійскай мясцовасці над лініяй дрэў, а зубры — вільготным асаковым лугам або сонечным паўднёвым травяністым схілам<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1007/s10344-018-1184-z|аўтар=Thomas S. Jung, Sophie M. Czetwertynski, Fiona K. A. Schmiegelow|загаловак=Boreal forest titans do not clash: low overlap in winter habitat selection by moose (Alces americanus) and reintroduced bison (Bison bison)|год=2018-04-16|выданне=European Journal of Wildlife Research|том=64|выпуск=3|issn=1612-4642|doi=10.1007/s10344-018-1184-z}}</ref>. === Паўночная Амерыка === Пасля павелічэння на працягу большай часткі [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] папуляцыя ласёў у Паўночнай Амерыцы рэзка скарачалася з 1990-х гадоў. Папуляцыі значна павялічыліся з паляпшэннем асяроддзя пражывання і аховы, але цяпер папуляцыя ласёў хутка скарачаецца<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/science/earth/something-is-killing-off-the-moose.html|title=Moose Die-Off Alarms Scientists|first=Jim|last=Robbins|website=The New York Times|date=2013-10-14|access-date=2025-04-04}}</ref>. Гэта зніжэнне было звязана з адкрыццём дарог і ландшафтаў у паўночным арэале ласёў, што дазволіла аленям размножыцца ў раёнах, дзе яны раней не былі распаўсюджаны. Такі замах аленяў на асяроддзе пражывання ласёў прывёў апошніх да кантакту з раней незнаёмымі ўзбуджальнікамі, у тым ліку з {{bt-bellat||Parelaphostrongylus tenuis}} і {{bt-bellat||Fascioloides magna}}, і, меркавана, гэтыя паразіты спрыялі зніжэнню папуляцыі ласёў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.startribune.com/solved-deer-have-direct-role-in-death-of-minnesota-moose/455232463|title=Solved: Deer have direct role in death of Minnesota moose|first=Josephine|last=Marcotty|website=www.startribune.com|date=2017-11-07|access-date=2025-04-04|archive-date=16 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250416152009/https://www.startribune.com/solved-deer-have-direct-role-in-death-of-minnesota-moose/455232463|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://firstforwildlife.wordpress.com/2014/12/02/studies-show-relationship-between-wolves-and-minnesota-moose-population-decline/|title=Studies Show Relationship between Wolves and Minnesota Moose Population Decline|last=firstforwildlife|website=First For Wildlife|date=2014-12-02|access-date=2025-04-04}}</ref>. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] арэал ласёў уключае амаль усю [[Канада|Канаду]] (за выключэннем [[Арктыка|Арктыкі]] і [[Ванкувер (востраў)|вострава Ванкувер]]), большую частку [[Аляска|Аляскі]], паўночную і ўсходнюю [[Паўночная Дакота|Паўночную Дакоту]]<ref>{{Cite web|url=https://gf.nd.gov/wildlife/id/ungulates/moose|title=Moose {{!}} North Dakota Game and Fish|website=gf.nd.gov|access-date=2025-04-04}}</ref>, поўнач [[Новая Англія|Новай Англіі]], раён гор [[Адырандак]] і нагор’е Таканік на паўночным усходзе штата [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/73|аўтар=David W. Wattles, Stephen DeStefano|загаловак=STATUS AND MANAGEMENT OF MOOSE IN THE NORTHEASTERN UNITED STATES|год=2011-01-13|мова=en|выданне=Alces|том=47|старонкі=53–68|issn=2293-6629|archive-date=4 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104181813/https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/73}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dec.ny.gov/nature/animals-fish-plants/moose|title=Moose - NYSDEC|website=dec.ny.gov|access-date=2025-04-04}}</ref>, вярхоўі [[Скалістыя горы|Скалістых гор]], поўнач [[Мінесота|Мінесоты]], поўнач [[Вісконсін]]а, верхні паўвостраў [[Мічыган]]а і [[востраў Раяль]] у [[Верхняе (возера)|Верхнім возеры]]. Гэты велізарны арэал, які змяшчае разнастайныя асяроддзі пражывання, змяшчае чатыры з шасці паўночнаамерыканскіх падвідаў. На Захадзе папуляцыі ласёў распаўсюджваюцца па Канадзе ([[Брытанская Калумбія]] і [[Альберта (правінцыя)|Альберта]]). Ізаляваныя групы былі правераны на поўдні да гор [[Юта|Юты]] і [[Каларада]] і на захадзе да [[Уэнатчы|возера Уэнатчы]] ў [[Каскадныя горы|Вашынгтонскіх каскадах]]. На паўночным захадзе ЗША арэал уключае [[Ваёмінг]], [[Мантана|Мантану]], [[Айдаха]] і меншыя раёны [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтона]] і [[Арэгон]]а<ref>{{Cite web|url=https://www.dfw.state.or.us//conservationstrategy/news/2009/2009_october.asp|title=ODFW Oregon Conservation Strategy News|website=www.dfw.state.or.us|access-date=2025-04-04}}</ref>. Ласі пашырылі свой арэал на поўдзень у заходніх Скалістых гарах, з першымі назіраннямі ў [[Елаўстонскі нацыянальны парк|Елаўстонскім нацыянальным парку]] ў 1868 годзе, а затым да паўночнага схілу [[Юінта (горы)|гор Юінта]] ў штаце [[Юта]] ў першай палове XX стагоддзя<ref name=":30">{{Артыкул|спасылка=https://digitalcommons.usu.edu/wild_facpub/2836/|аўтар=Michael L. Wolfe, Kent R. Hersey, David C. Stoner|загаловак=A History of Moose Management in Utah|год=2010|мова=en}}</ref>. Гэта самая паўднёвая натуральна створаная папуляцыя ласёў у Злучаных Штатах<ref name=":30" />. У 1978 годзе некалькі жывёл былі выпушчаныя ў заходнім [[Каларада]], і цяпер папуляцыя ласёў у штаце складае больш за 2400 галоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/182|аўтар=M. Steven Nadeau, Nicholas J. DeCesare, Douglas G. Brimeyer, Eric J. Bergman, Richard B. Harris, Kent R. Hersey, Kari K. Huebner, Patrick E. Matthews, Timothy P. Thomas|загаловак=STATUS AND TRENDS OF MOOSE POPULATIONS AND HUNTING OPPORTUNITY IN THE WESTERN UNITED STATES|год=2017-08-21|мова=en|выданне=Alces|том=53|старонкі=99–112|issn=2293-6629|archive-date=3 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203055431/https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/182}}</ref>. На паўночным усходзе Паўночнай Амерыкі гісторыя ласёў падвіду {{bt-bellat||Alces alces americana}} вельмі добра задакументавана: мяса лася было адным з асноўных прадуктаў харчавання карэнных народаў на працягу стагоддзяў. Англійская назва лася «moose» была перанесена ў англійскую мову ад слова, якое выкарыстоўвалася тымі, хто жыў у сучасным прыбярэжным [[Род-Айленд]]а. Карэнныя жыхары часта выкарыстоўвалі скуру лася ў якасці матэрыялу і яго мяса ў якасці інгрэдыента для {{нп3|Пемікан|пемікана|ru|Пеммикан}}, тыпу сушанага вяленага мяса, якое выкарыстоўвалася ў якасці крыніцы харчавання зімой або ў працяглых падарожжах<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=u-uomE8l8g8C&pg=PA14|аўтар=Nancy Cappelloni|загаловак=Cranberry Cooking for All Seasons|год=2002|выдавецтва=Spinner Publications|старонак=152|isbn=978-0-932027-71-9}}</ref>. Гістарычны арэал падвіда распасціраўся ад [[Квебек (правінцыя)|Квебека]], {{нп3|Прыморскія правінцыі|Прыморскіх правінцый|ru|Приморские провинции}} і {{нп3|Усходняе Антарыё|Усходняга Антарыё|ru|Восточное Онтарио}} на поўдзень, каб уключыць усю [[Новая Англія|Новую Англію]] і ўрэшце заканчваўся на самым паўночна-ўсходнім ускрайку [[Пенсільванія|Пенсільваніі]] на захадзе, даходзячы дзесьці да вусця [[Гудзон|ракі Гудзон]] на поўдні. Лось вымер на большасці ўсходняй часткі ЗША на працягу 150 гадоў з-за празмернага палявання ў каланіяльную эпоху і знішчэння асяроддзя яго пражывання: нідэрландскія, французскія і брытанскія каланіяльныя крыніцы сведчаць аб яго прысутнасці ў сярэдзіне XVII стагоддзя ад поўдня штата [[Мэн (штат)|Мэн]] да раёнаў у межах 150 км каля сучаснага Манхэтэна. Аднак да 1870-х гадоў ва ўсім гэтым рэгіёне ў вельмі аддаленых лясах існавала толькі купка ласёў; засталося менш за 20 % прыдатных для іх месцапражыванняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|title=Massachusetts Project: Status, Movements, and Habitat Use of Moose in Massachusetts|website=www1.usgs.gov|access-date=2025-04-05|archive-date=24 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324021039/https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|url-status=dead}}</ref>. Аднак з 1980-х гадоў папуляцыя ласёў аднавілася дзякуючы аднаўленню багатых крыніц харчавання<ref name=":40">{{Cite web|lang=en|url=https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|title=Massachusetts Project: Status, Movements, and Habitat Use of Moose in Massachusetts|website=www1.usgs.gov|access-date=2025-04-05|archive-date=24 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324021039/https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|url-status=dead}}</ref>, закіданню сельскагаспадарчых угоддзяў, лепшаму землеўпарадкаванню, ачыстцы ад забруджванняў і натуральнаму рассейванню з канадскіх {{нп3|Прыморскія правінцыі|Прыморскіх правінцый|ru|Приморские провинции}} і [[Квебек (правінцыя)|Квебека]]. На поўдзень ад канадска-амерыканскай мяжы ў [[Мэн (штат)|штаце Мэн]] пражывае большая частка папуляцыі з колькасцю ў 2012 годзе каля 76 000 ласёў<ref>{{Cite web|url=https://www.pressherald.com/2012/09/07/survey-shows-maine-has-about-76000-moose/|title=Survey estimates Maine has 76,000 moose|website=Press Herald|date=2012-09-07|access-date=2025-04-05}}</ref>. Рассяленне з штата Мэн на працягу многіх гадоў прывяло да здаровага росту папуляцыі ў [[Вермонт|Вермонце]] і [[Нью-Гэмпшыр]]ы, у прыватнасці паблізу вадаёмаў і на вышыні да 910 метраў над узроўнем мора ў гарах. У [[Масачусетс|штаце Масачусетс]] лосі вымерлі да 1870 года, але зноў рэкаланізавалі штат у 1960-х гадах, папуляцыя пашырылася з Вермонта і Нью-Гэмпшыра; да 2010 года колькасць папуляцыі ацэньвалася ў 850—950 асобін<ref name=":40" />. Ласі аднавілі папуляцыі ва ўсходнім [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрку]] і [[Канектыкут|Канэктыкуце]] і, здавалася, накіраваліся на поўдзень у бок {{нп3|Кэтскіл (горы)|гор Кэтскіл||Catskill Mountains}}, ранейшага месца пражывання<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.mass.gov/dfwele/dfw/wildlife/living/living_with_moose.htm|title=Living With Moose|last=Massachusetts Division of Fisheries and Wildlife|website=www.mass.gov|access-date=2025-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.maine.gov/ifw/hunting-trapping/hunting/species/moose/moose-permit.html|title=Moose Permit: Moose: Game Species: Hunting: Hunting & Trapping: Maine Dept of Inland Fisheries and Wildlife|website=www.maine.gov|access-date=2025-04-05}}</ref><ref>[http://www.ct.gov/dep/lib/dep/wildlife/pdf_files/outreach/connecticut_wildlife_magazine/cwso04.pdf Connecticut Wildlife Sep/Oct 2004] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811104345/http://ct.gov/dep/lib/dep/wildlife/pdf_files/outreach/connecticut_wildlife_magazine/cwso04.pdf|date=August 11, 2010}}.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cpbn.org/article/moose-are-loose|title=Moose are on the Loose|website=www.cpbn.org|access-date=2025-04-05|archive-date=22 чэрвеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100622071458/https://www.cpbn.org/article/moose-are-loose|url-status=dead}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.csmonitor.com/2007/0214/p13s02-sten.html|загаловак=Forests lure moose to Massachusetts|выданне=Christian Science Monitor|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.defenders.org/newsroom/defenders_magazine/winter_2007/moose_in_a_mess.php|title=Moose in a Mess? - Defenders of Wildlife|website=www.defenders.org|access-date=2025-04-05|archive-date=4 жніўня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100804222937/http://www.defenders.org/newsroom/defenders_magazine/winter_2007/moose_in_a_mess.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dec.ny.gov/nature/animals-fish-plants/moose|title=Moose - NYSDEC|website=dec.ny.gov|access-date=2025-04-05}}</ref>. На Сярэднім Захадзе ЗША ласі ў асноўным абмежаваныя верхнім рэгіёнам [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]], але адзіночных асобін, у асноўным непалаваспелых самцоў, сустракаюць на поўдні да ўсходняй Аёвы<ref>{{Cite web|url=http://www.kcrg.com/news/local/A-Moose-Still-on-the-Loose-in-Eastern-Iowa-234643041.html|title=A Moose Still on the Loose in Eastern Iowa {{!}} KCRG-TV9 {{!}} Cedar Rapids, Iowa News, Sports, and Weather {{!}} Local News|website=web.archive.org|date=2013-12-09|access-date=2025-04-05|archive-date=9 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209012754/http://www.kcrg.com/news/local/A-Moose-Still-on-the-Loose-in-Eastern-Iowa-234643041.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. Па невядомых прычынах папуляцыя ласёў на Сярэднім Захадзе хутка скарачаецца<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/science/earth/something-is-killing-off-the-moose.html|title=Moose Die-Off Alarms Scientists|first=Jim|last=Robbins|website=The New York Times|date=2013-10-14|access-date=2025-04-05}}</ref>. Ласі былі паспяхова інтрадукаваны на [[Ньюфаўндленд]] у 1878 і 1904 гадах<ref>{{Cite web|url=http://www.coastalsafari.com/MOOSE.htm|title=NEWFOUNDLAND MOOSE|website=www.coastalsafari.com|access-date=2025-04-05}}</ref>, дзе цяпер яны з’яўляюцца дамінантнымі {{bt-bellat|Капытныя{{!}}капытнымі|Euungulata}}, і крыху менш паспяхова на [[Антыкосты|востраве Антыкосты]] ў [[Заліў Святога Лаўрэнція|заліве Святога Лаўрэнція]]. <gallery heights="160px" mode="packed"> Файл:Alaskan_moose_pair_(6862339335).jpg|Ласіца і самец Файл:Cow_moose.jpg|Ласіца Файл:Alces_alces_(juvenile).jpg|Ласяня </gallery> ==== Змяншэнне колькасці папуляцыі ==== З 1990-х гадоў папуляцыі ласёў рэзка скараціліся ў большай частцы [[Умераны клімат|ўмеранай]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], хоць яна застаецца стабільнымі ў [[Арктыка|арктычных]] і [[Субарктычны пояс|субарктычных]] рэгіёнах<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/canada/north/moose-die-off-not-seen-in-yukon-where-populations-stable-1.2055719|title='Moose die-off' not seen in Yukon, where populations stable|date=October 16, 2013|work=cbc.ca|access-date=April 5, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230234825/http://www.cbc.ca/news/canada/north/moose-die-off-not-seen-in-yukon-where-populations-stable-1.2055719|archive-date=December 30, 2014|url-status=live}}</ref>. Дакладныя прычыны гібелі асобных асобін не вызначаны, але большасць задакументаваных смяротных выпадкаў была звязана з драпежніцтвам ваўкоў, бактэрыяльнай інфекцыяй з-за траўмаў, атрыманых ад драпежнікаў, і [[Паразітызм|паразітамі]] аленяў віду {{bt-bellat||Odocoileus virginianus}}, перад якімі ў ласёў не выпрацавалася натуральная абарона, такімі як {{нп3|Пячоначныя смактуны|пячоначнымі смактунамі||Liver fluke}}, {{bt-bellat||Parelaphostrongylus tenuis}} і заражэнне {{bt-bellat||Dermacentor albipictus}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/science/earth/something-is-killing-off-the-moose.html|title=Moose Die-Off Alarms Scientists|first=Jim|last=Robbins|website=The New York Times|date=2013-10-14|access-date=2025-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.pbs.org/newshour/show/researchers-track-new-hampshire-moose-hopes-pinpointing-cause-population-decline|title=Researchers track New Hampshire moose in hopes of pinpointing cause of population decline|website=PBS News|date=2014-04-07|access-date=2025-04-05}}</ref>. Значна ўплывае і драпежніцтва ласёў бурым мядзведзем<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1002/wsb.733|аўтар=Christopher J. Brockman, William B. Collins, Jeffery M. Welker, Donald E. Spalinger, Bruce W. Dale|загаловак=Determining kill rates of ungulate calves by brown bears using neck‐mounted cameras|год=2017-03|выданне=Wildlife Society Bulletin|том=41|выпуск=1|старонкі=88–97|issn=2328-5540|doi=10.1002/wsb.733}}</ref>. Змяненне ландшафту ў выніку высечкі лясоў, прычыненай {{bt-bellat||Dendroctonus ponderosae}}, прывяло да таго, што самкі ласёў часцей здабываюць ежу на вырубаных участках, і гэта з’яўляецца галоўнай гіпотэзай аб тым, чаму папуляцыя ласёў скарачаецца ва ўсходніх паўночнаамерыканскіх лясах, бо гэта, верагодна, прыводзіць да росту драпежніцтва<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1002/jwmg.21963|аўтар=Alexandra L. Francis, Chris Procter, Gerald Kuzyk, Jason T. Fisher|загаловак=Female Moose Prioritize Forage Over Mortality Risk in Harvested Landscapes|год=2020-10-19|выданне=The Journal of Wildlife Management|том=85|выпуск=1|старонкі=156–168|issn=0022-541X|doi=10.1002/jwmg.21963}}</ref>. Альтэрнатыўнай гіпотэзай біёлагаў аб агульным, не звязаным з паляваннем зніжэнні папуляцыі ласёў на паўднёвай частцы іх арэала з’яўляецца ўзмацненне цеплавога стрэсу, выкліканага хуткімі сезоннымі перападамі тэмпературы ў выніку [[Змена клімату|змены клімату, выкліканай чалавекам]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.scientificamerican.com/article/rapid-climate-changes-turn-north-woods-into-moose-graveyard/|title=Rapid Climate Changes Turn North Woods into Moose Graveyard|first=Daniel Cusick|last=ClimateWire|website=Scientific American|access-date=2025-04-07}}</ref>. Біёлагі, якія вывучаюць папуляцыі ласёў, звычайна выкарыстоўваюць парог цеплавога стрэсу ў цёплы час года ад 14 and 24 °C<ref>{{Артыкул|спасылка=https://cdnsciencepub.com/doi/10.1139/cjz-2013-0175|аўтар=N.P. McCann, R.A. Moen, T.R. Harris|загаловак=Warm-season heat stress in moose (Alces alces)|год=2013-12|выданне=Canadian Journal of Zoology|том=91|выпуск=12|старонкі=893–898|issn=0008-4301|doi=10.1139/cjz-2013-0175}}</ref>. Аднак павышэнне сярэдняй тэмпературы нязначнае — 0,83-1,11 °C, за апошнія 100 гадоў, прывялі да больш мяккіх зім, якія ствараюць спрыяльныя ўмовы для росквіту кляшчоў, паразітаў і іншых інвазійных відаў у паўднёвым арэале пражывання ласёў у Паўночнай Амерыцы<ref name=":2" /><ref>{{Артыкул|спасылка=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0304380011003826|аўтар=Robert S. Rempel|загаловак=Effects of climate change on moose populations: Exploring the response horizon through biometric and systems models|год=2011-09|мова=en|выданне=Ecological Modelling|том=222|выпуск=18|старонкі=3355–3365|doi=10.1016/j.ecolmodel.2011.07.012}}</ref>. Папуляцыя ласёў у [[Нью-Гэмпшыр]]ы ўпала з 7500 галоў у пачатку 2000-х гадоў да 4000 у 2014 годзе, а ў Вермонце колькасць знізілася да 2200 ад высокага ўзроўню ў 5000 жывёл у 2005 годзе. Значная частка зніжэння тлумачыцца {{bt-bellat||Dermacentor albipictus}}, на долю якога ў перыяд з 2017 па 2019 год прыйшлося 74 % усёй зімовай гібелі і 91 % зімовай гібелі ласянят у [[Вермонт|Вермонце]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://wildlife.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jwmg.22101|аўтар=Jacob Debow, Joshua Blouin, Elias Rosenblatt, Cedric Alexander, Katherina Gieder, Walter Cottrell, James Murdoch, Therese Donovan|загаловак=Effects of Winter Ticks and Internal Parasites on Moose Survival in Vermont, USA|год=2021-09|мова=en|выданне=The Journal of Wildlife Management|том=85|выпуск=7|старонкі=1423–1439|issn=0022-541X|doi=10.1002/jwmg.22101}}</ref>. Ласі з цяжкімі кляшчовымі інфекцыямі будуць шараваць сваю поўсць аж да сырой скуры, спрабуючы адарваць кляшчоў, што робіць іх белымі, калі іх поўсць сціраецца. Мясцовыя жыхары называюць іх ласямі-прывідамі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://insideclimatenews.org/news/29052017/climate-change-ticks-killing-new-england-moose-hunters/|title=Climate Change Is Killing New England’s Moose. Can Hunters Save Them?|first=By Nicholas|last=Kusnetz|website=Inside Climate News|date=2017-05-29|access-date=2025-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.bostonglobe.com/metro/2017/01/13/winter-ticks-exact-heavy-toll-new-england-moose/PmpQ3QAHm9C1imAxkzMhDM/story.html|title=Ticks devastate Maine, N.H. moose populations - The Boston Globe|first=Share on Facebook Share on TwitterView|last=Comments|website=BostonGlobe.com|access-date=2025-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://theworld.org/stories/2017/03/13/moose-dying-ticks|title=Moose in New England face grisly deaths from tick infestations|website=The World from PRX|date=2017-03-13|access-date=2025-04-07}}</ref>. Страта ўцяпляльнай зімовай поўсці праз спробы пазбавіць лася ад зімовага кляшча павялічвае рызыку пераахаладжэння зімой<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1139/z91-176|аўтар=W. M. Samuel|загаловак=Grooming by moose (<i>Alces alces</i>) infested with the winter tick, <i>Dermacentor albipictus</i> (Acari): a mechanism for premature loss of winter hair|год=1991-05-01|выданне=Canadian Journal of Zoology|том=69|выпуск=5|старонкі=1255–1260|issn=0008-4301|doi=10.1139/z91-176}}</ref>. === Еўропа і Азія === [[Файл:Elk_(Alces_alces)_calf_Biebrzanski.jpg|міні|250px|''А. а. alces'' ласяня [[Бебжанскі нацыянальны парк]], [[Польшча]]]] [[Файл:Jakt_på_utstoppet_elg.jpg|міні|250px|Пастаноўка палявання на лася ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], дата невядомая]] [[Файл:Alces alces elan trophee chateau Tanlay.jpg|міні|250px|{{нп3|Трафейнае паляванне|Трафейная|ru|Трофейная охота}} галава лася]] [[Файл:Snowpoop.JPG|міні|250px|Звычайна на сцежках можна сустрэць ласіныя [[Кал|экскрыменты]]. У некаторых сувенірных крамах прадаюцца пакуначкі з імі, запячатаныя {{нп3|Шэлак|шэлакам|ru|Шеллак}} і падпісаныя жартоўнымі назвамі.]] У [[Еўропа|Еўропе]] ласі ў цяперашні час сустракаюцца ў вялікай колькасці ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Польшча|Польшчы]], з больш сціплай колькасцю ў паўднёвай [[Чэхія|Чэхіі]], [[Беларусь|Беларусі]] і паўночнай [[Украіна|Украіне]] . Яны таксама шырока распаўсюджаныя ў [[Расія|Расіі]] да мяжы з Фінляндыяй на поўдзень да мяжы з Эстоніяй, Беларуссю і Украінай і цягнуцца далёка на ўсход да [[Енісей|ракі Енісей]] у [[Сібір]]ы . Еўрапейскі лось жыве ў большасці ўмераных раёнаў з прыдатным асяроддзем пражывання на кантыненце і нават у [[Шатландыя|Шатландыі]] з канца апошняга ледніковага перыяду, паколькі ў Еўропе была сумесь умераных барэальных і лісцяных лясоў. Да класічных часоў від, безумоўна, квітнеў як у [[Галія|Галіі]], так і ў [[Старажытная Германія|Вялікай Германіі]], як гэта паказваецца ў ваенных і паляўнічых справаздачах той эпохі. Аднак, калі рымская эпоха пераходзіла ў сярэднявечча, звер павольна знік: неўзабаве пасля праўлення [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]] лось знік з [[Францыя|Францыі]], дзе яго арэал распасціраўся ад [[Нармандыя|Нармандыі]] на поўначы да [[Пірэнеі|Пірэнеяў]] на поўдні. Далей на ўсход ён захаваўся ў [[Эльзас]]е і [[Нідэрланды|Нідэрландах]] да [[IX стагоддзе|IX стагоддзя]], калі балоты ў апошніх былі асушаны, а лясы былі высечаны пад феадальныя землі ў першых. Ён знік са [[Швейцарыя|Швейцарыі]] да 1000 года, з заходняй [[Чэхія|Чэхіі]] да 1300 года, з [[Мекленбург]]а ў [[Германія|Германіі]] прыкладна да 1600 года, а з [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Каўказ]]а адпаведна да XVIII і XIX стагоддзяў. Да пачатку XX стагоддзя апошнія ўгоддзі еўрапейскага лася знаходзіліся ў [[Фенаскандыя|фенаскандыйскіх]] раёнах і ў асобных раёнах [[Расія|Расіі]], некалькі мігрантаў сустракаліся на тэрыторыі сучасных [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Літва|Літвы]]. [[СССР]] і [[Польшча|Польшчы]] ўдалося аднавіць часткі арэала ў сваіх межах (напрыклад, рэінтрадукцыя ў {{нп3|Кампінаскі нацыянальны парк|Кампінаскім нацыянальным парку|ru|Кампиноский национальный парк}} ў 1951 годзе і пазнейшая рэінтрадукцыя ў Беларусі ў 1958 годзе), але палітычныя ўскладненні абмежавалі магчымасць рэінтрадукцыі ў іншыя часткі арэала. Спробы ў 1930 годзе і паўторна ў 1967 годзе ў балоцістай мясцовасці на поўнач ад [[Берлін]]а не ўвянчаліся поспехам. У цяперашні час у Польшчы папуляцыі адзначаны ў даліне [[Бебжа|Бебжы]], {{нп3|Кампінаскі нацыянальны парк|Кампінасе|ru|Кампиноский национальный парк}} і ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] . Ён міграваў у іншыя часткі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] і быў заўважаны ва ўсходняй і паўднёвай [[Германія|Германіі]]<ref>{{Артыкул|спасылка=http://link.springer.com/10.1007/s10344-009-0272-5|аўтар=Fiona Schönfeld|загаловак=Presence of moose (Alces alces) in Southeastern Germany|год=2009-08|мова=en|выданне=European Journal of Wildlife Research|том=55|выпуск=4|старонкі=449–453|issn=1612-4642|doi=10.1007/s10344-009-0272-5}}</ref>. Дагэтуль не дасягнуўшы поспеху ў рэкаланізацыі гэтых тэрыторый шляхам натуральнага рассейвання з папуляцый, якія зыходзілі з [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Украіна|Украіны]], [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Славакія|Славакіі]], здаецца, ён дасягае большага поспеху ў міграцыі на поўдзень, на [[Каўказ]] . Лось занесены ў Дадатак III Бернскай канвенцыі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.iucnredlist.org/species/41782/10539156|аўтар=Heikki Henttonen, Andreas Kranz, Michael Stubbe, Tiit Maran, Alexei Tikhonov|загаловак=IUCN Red List of Threatened Species: Alces alces ssp. alces|год=2006-05-19|выданне=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thelocal.de/20091002/22315|title=Wayward elk ‘Knutschi’ found dead|website=The Local Germany|date=2009-10-02|access-date=2025-04-08}}</ref>. У 2008 годзе два ласі былі рэінтрадукаваныя на [[Паўночна-Шатландскае нагор’е|Шатландскім нагор’і]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Euq1KEgysKg|title=Re-Introducing Moose to the Glen {{!}} Moose {{!}} BBC Studios|last=BBC Studios|date=2009-04-24|access-date=2025-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3339404/Moose-to-roam-free-again-in-Scotland.html|title=Moose to roam free again in Scotland - Telegraph|website=web.archive.org|date=2010-01-27|access-date=2025-04-08|archive-date=27 студзеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100127184812/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3339404/Moose-to-roam-free-again-in-Scotland.html|url-status=bot: unknown}}</ref> ў {{нп3|Аладэйл (запаведнік)|Аладэйл||Alladale Wilderness Reserve}}<ref>{{Cite web|url=http://www.alladale.com/wilderness-reserve/highland-flora--fauna/european-elk---alces-alces.html|title=One moment, please...|website=www.alladale.com|access-date=2025-04-08|archive-date=19 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119054359/http://www.alladale.com/wilderness-reserve/highland-flora--fauna/european-elk---alces-alces.html|url-status=dead}}</ref>. Лось знік як пастаянны від з Даніі каля 4500 гадоў таму (у мінулым стагоддзі вельмі невялікая колькасць жыла ў [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]] без стварэння папуляцыі пасля таго, як пераплыла [[Эрэсун]] са [[Швецыя|Швецыі]])<ref>{{Cite web|lang=da|url=https://pattedyratlas.lex.dk/Elg|title=Elg|website=Dansk Pattedyratlas {{!}} Lex|date=2017-08-15|access-date=2025-04-08}}</ref>, але ў 2016-17 гадах дзесяць асобін былі завезены ў {{нп3|Ліль-Вільдмозе|||Lille Vildmose}} са [[Швецыя|Швецыі]]. У 2020 годзе гэтая папуляцыя павялічылася прыкладна да 25 жывёл<ref>{{Cite web|lang=da|url=https://nordjyske.dk/nyheder/aalborg/elge-formerer-sig-lystigt-tre-nye-elgkalve-i-vildmosen/a27e64e2-43bd-4c9f-95f2-11da6706d6b6|title=Elge formerer sig lystigt: Tre nye elgkalve i Vildmosen|first=Ole Fink|last=Mejlgaard|website=www.nordjyske.dk|date=2020-06-02|access-date=2025-04-08}}</ref>. Папуляцыі ўсходнеазіяцкіх ласёў прымеркаваныя ў асноўным да тэрыторыі [[Расія|Расіі]], значна меншыя папуляцыі ў [[Манголія|Манголіі]] і Паўночна-Усходнім [[Кітай|Кітаі]]. Папуляцыі ласёў адносна стабільныя ў [[Сібір]]ы і павялічваюцца на [[Камчатка|паўвостраве Камчатка]]. У [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]], дзе {{нп3|браканьерства||uk|Браконьєрство}} нанесла вялікія страты ласям, што прывяло іх да знікнення, яны ахоўваюцца, але прымяненне палітыкі слабае, а попыт на традыцыйныя лекі, атрыманыя з частак лася, высокі. У 1978 годзе Абласное паляўнічае ўпраўленне перавезла ў цэнтр Камчаткі 45 маладых ласёў. Іх прывезлі з [[Чукоцкі паўвостраў|Чукоткі]], дзе жывуць самыя вялікія ласі на планеце. Цяпер Камчатка кожны сезон рэгулярна з’яўляецца адказнай за самага вялікага трафейнага лася ў свеце. Паколькі гэта спрыяльнае асяроддзе для ласёў з мякчэйшым кліматам, меншай колькасцю снегу і багаццем ежы, ласі хутка размножыліся і рассяліліся па даліне [[Камчатка (рака)|ракі Камчаткі]] і многіх прылеглых рэгіёнах. Папуляцыя за апошнія 20 гадоў вырасла да больш чым 2900 жывёл. Памеры лася вар’іруюцца. Згодна з {{нп3|Правіла Бергмана|правілам Бергмана|ru|Правило Бергмана}}, асобіны з папуляцыі на поўдні (''A. a. cameloides'') звычайна меншага памеру, у той час як ласі на поўначы і паўночным усходзе (''A. a. buturlini'') могуць параўнацца з велізарнымі памерамі аляскінскага лася (''A. a. gigas'') і цэняцца як каштоўныя {{нп3|Трафейнае паляванне|паляўнічыя трафеі|ru|Трофейная охота}}. === Новая Зеландыя === У 1900 годзе была спроба засяліць ласёў у раён [[Хакітыка|Хакітыкі]] правалілася; затым у 1910 годзе дзесяць ласёў (чатыры самцы і шэсць ласіц) былі завезены ў {{нп3|Фіёрдленд||uk|Фіордленд}}. Гэтая тэрыторыя лічыцца не вельмі прыдатным асяроддзем пражывання, і наступная малая колькасць назіранняў і забойстваў прывяла да некаторай здагадкі аб няўдачы гэтай папуляцыі<ref>{{Кніга|спасылка=https://doi.org/10.1071/9781486306299|загаловак=Handbook of New Zealand Mammals|адказны=Carolyn King, David Forsyth|год=2021|выдавецтва=CSIRO Publishing|isbn=978-1-4863-0629-9}}</ref>. Апошняе даказанае назіранне лася ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] адбылося ў 1952 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://teara.govt.nz/en/deer-and-deer-farming/page-1|title=Introduction and impact of deer|first=New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu|last=Taonga|website=teara.govt.nz|access-date=2025-04-08}}</ref>. Аднак у 1972 годзе быў знойдзены ласіны рог, а аналізы ДНК паказалі, што поўсць, сабраная ў 2002 годзе, была ласінай. Быў праведзены шырокі пошук, і хаця аўтаматычныя камеры не змаглі зрабіць фотаздымкі, былі заўважаныя плямы лёжак, пагрызы і адмеціны ад рагоў<ref>{{Cite web|lang=en-NZ|url=https://www.nzherald.co.nz/nz/hairs-move-nz-moose-out-of-realm-of-nessie/ZLR2BGOTHEB4OW7I4OXDT4HEOA/|title=Hairs move NZ moose out of realm of Nessie|website=NZ Herald|date=2025-04-08|access-date=2025-04-08}}</ref>. == Экалогія і біялогія == === Харчаванне === {{multiple image|image1=Moose exclosure.jpg|image2=Moose exclosure sign.jpg|footer=Гэтая агароджаная тэрыторыя з'яўляецца часткай доўгатэрміновага даследчага праекта па вывучэнні ўплыву прагляду ласёў на біяразнастайнасць раслін.|center}} Лось з’яўляецца [[Фітафагія|траваедным]] {{нп3|Браўзеры (экалагічная група)|браўзерам||Browser}} і здольны есці шмат відаў раслін і пладоў. Сярэдні дарослы лось для падтрымання сваёй масы цела спажывае каля 23 000 кілакалорый (96 МДж) у дзень<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=Uj8lAQAAMAAJ&dq=moose+calories+needed&pg=PA96|аўтар=United States Bureau of Sport Fisheries and Wildlife|загаловак=Report of the Cooperative Wildlife Research Unit Program|год=1971|выдавецтва=The Bureau.|старонак=180}}</ref>. Значную частку энергіі ласі атрымліваюць з наземнай расліннасці, якая пераважна складаецца з {{нп3|Разнатраўе|разнатраўя|ru|Разнотравье}}, а таксама свежых парасткаў дрэў: напрыклад, {{bt-bellat|вярба|Salix}} і {{bt-bellat|бяроза|Betula}}. Лось тыпова драўнянаядная жывёла. У лясных экасістэмах адыгрывае вялікую роль як {{нп3|Кансументы|кансумент|ru|Консументы}} першага парадку, які ўжывае шмат драўняна-галінкавага корму<ref>{{кніга|ref=|спасылка=|аўтар=[[Віктар Фёдаравіч Дунін|Дунин В. Ф.]], [[Пётр Рыгоравіч Козла|Козло П. Г.]]|загаловак=Лось в Беларуси : экология и лесохозяйственное значение|адказны=[[Аляксандр Мікітавіч Курскоў|А. Н. Курсков]]|год=1992|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Навука і тэхніка|том=|старонкі=|старонак=206, [2] с. : ил., табл.|серыя=|isbn=5-343-00996-4|тыраж=2200}}</ref>. Корміцца ліствой, парасткамі карой і драўнінай {{bt-bellat|Асіна{{!}}асіны|Populus}}, {{bt-bellat|Вярба{{!}}вярбы|Salix}}, {{bt-bellat|Бяроза{{!}}бярозы|Betula}}<ref name="Гельминтофауна">{{кніга|ref=|спасылка=|аўтар=[[Уладзімір Антонавіч Пянькевіч|Пенькевич В. А.]], [[Алена Іванаўна Анісімава|Анисимова Е. И.]]|загаловак=Гельминтофауна диких копытных животных Беларуси|адказны=|год=2016|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Белорусская наука|том=|старонкі=|старонак=247|серыя=|isbn=978-985-08-1966-6|тыраж=}}</ref>. З травяністых раслін ужывае {{bt-bellat|падвей|Eriophorum}}, {{bt-bellat|скрыпень|Epilobium}}, {{bt-bellat|маннік|Glyceria}}, {{bt-bellat|бабок|Menyanthes}}, хвашчы, {{bt-bellat|гарлачык|Nymphaea}}, {{bt-bellat|аер|Acorus}}, {{bt-bellat|рагоз|Typha}}, {{bt-bellat|чарот|Scirpus}}, {{bt-bellat|трыснёг|Phragmites}}<ref name="Гельминтофауна" />. Зімой у асноўным харчуюцца карой і маладымі парасткамі {{bt-bellat|Хвоя{{!}}хвоі|Pinus}}, [[Лішайнікі|лішайнікам]]. З-пад снегу адкапваюць лісце {{bt-bellat|Брусніцы{{!}}брусніц|Vaccinium vitis-idaea}} і {{bt-bellat|Чарніцы{{!}}чарніц|Vaccinium myrtillus}}<ref name="Гельминтофауна" />. Паколькі гэтыя наземныя расліны маюць даволі нізкі ўзровень [[Натрый|натрыю]], амаль палову яго рацыёну звычайна складаюць водныя расліны, у тым ліку прадстаўнікі сямейства {{bt-bellat|гарлачыкавыя|Nymphaeaceae}} і роду {{bt-bellat|эладэя|Elodea}}, якія, хоць і менш энергаёмістыя, забяспечваюць патрэбы лася ў натрыі<ref name=":20">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/cbo9780511802713.021|загаловак=Notes|год=1998-02-26|выданне=Biology by Numbers|выдавецтва=Cambridge University Press|старонкі=224–232|isbn=978-0-521-57156-2}}</ref>. Узімку ласёў часта цягне на праезную частку, каб слізаць соль, якая выкарыстоўваецца для расплаўлення снегу і лёду<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.abebooks.co.uk/products/isbn/9780762703302|title=Journey to New England: A Traveller's Guide - Harris, Patricia; Lyon, David: 9780762703302 - AbeBooks|website=www.abebooks.co.uk|access-date=2025-04-03}}</ref>. Тыповы лось, вагой 360 кг, можа з’есці да 32 кг ежы ў дзень<ref name=":20" />. У ласёў адсутнічаюць верхнія пярэднія [[зубы]], але ёсць восем вострых разцоў на ніжняй сківіцы. У іх таксама жорсткі язык, губы і дзёсны, якія дапамагаюць есці драўняную расліннасць. Ласі маюць шэсць пар вялікіх плоскіх карэнных зубоў і, перад імі, шэсць пар прэмаляраў, каб здрабняць ежу. Верхняя губа лася вельмі адчувальная, каб дапамагчы адрозніць свежыя парасткі ад больш цвёрдых галінак, і {{нп3|Учэпістасць|чэпкая||Prehensility}}, каб захапіць ежу. Улетку ласі могуць выкарыстоўваць гэтую чэпкую губу, каб хапаць галінкі і цягнуць, пазбаўляючы ўсю галінку лісця адным глытком, або каб выцягваць [[Трава|травы]], напрыклад, [[Дзьмухавец|дзьмухаўцы]], або водныя расліны цалкам з каранямі<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moose0000rodg|аўтар=Art Rodgers|загаловак=Moose|год=2001|выдавецтва=Stillwater, MN : Voyageur Press|старонак=78|isbn=978-0-89658-521-8}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Seasons_of_the_Moose.html?id=WYfIVQSdXDMC&redir_esc=y|аўтар=Jennie Promack|загаловак=Seasons of the Moose|год=1992|выдавецтва=Gibbs Smith, Publisher|старонак=106|isbn=978-0-87905-455-7}}</ref>. Харчаванне лася часта залежыць ад яго месцазнаходжання, але яны, відаць, аддаюць перавагу маладым раслінам з [[Лістападныя расліны|лістападных дрэў]] з высокім утрыманнем цукру, такіх як {{bt-bellat|бяроза|Betula}}, {{bt-bellat||Populus tremuloides}} і {{bt-bellat|явар пенсільванскі|Acer pensylvanicum}}, сярод многіх іншых. Каб дабрацца да высокіх галін, лось можа прыгінаць невялікія саджанцы ўніз, выкарыстоўваючы чэпкую губу, рот або цела. Для вялікіх дрэў лось можа стаяць прама і хадзіць вертыкальна на задніх лапах, што дазваляе яму дацягвацца да галін даўжынёй да 4.26 метра<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/North_American_Big_game_Animals.html?id=htBNqCuY92QC&redir_esc=y|аўтар=Byron William Dalrymple|загаловак=North American Big-game Animals|год=1985|выдавецтва=Outdoor Life Books|старонак=280|isbn=978-0-943822-56-3}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/The_Land_and_Wildlife_of_North_America.html?id=cyx-AGUkIbAC&redir_esc=y|аўтар=Peter Farb|загаловак=The Land and Wildlife of North America|год=1966|старонак=206}}</ref>. Ласі могуць час ад часу ўжываць [[Папарацепадобныя|папараці]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pubs.cif-ifc.org/doi/10.5558/tfc64238-3|аўтар=H. R. Timmermann, J. G. McNicol|загаловак=Moose Habitat Needs|год=1988-06|выданне=The Forestry Chronicle|том=64|выпуск=3|старонкі=238–245|issn=0015-7546|doi=10.5558/tfc64238-3}}</ref>. Ласі выдатныя плыўцы, забіраюцца ў ваду, каб паласавацца воднымі раслінамі, а таксама для астуджэння ў летнія дні і пазбаўлення ад [[Мошкі|мошак]]. Ласі здольныя ныраць больш чым на 5,5 метра, каб дабрацца да раслін на дне возера<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=SB_xAAAAMAAJ|аўтар=Randolph L. Peterson|загаловак=North American Moose|год=1955|выдавецтва=University of Toronto|старонак=336|isbn=978-0-8020-7021-0}}</ref>, і складаная будова пысы можа дапамагчы ласю ў гэтым тыпе харчавання. Ласі — адзіныя алені, якія здольныя харчавацца пад вадой<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Deer_of_the_World.html?id=bcWZX-IMEVkC&redir_esc=y|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref>. У якасці прыстасавання для харчавання раслінамі пад вадой нос уладкаваны тлушчавымі падушачкамі і цягліцамі, якія закрываюць ноздры пад ціскам вады, прадухіляючы трапленне вады ў нос<ref>{{Cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/science/2004-05-05-moose-nose_x.htm|title=USATODAY.com - Researchers take a look at the moose's enigmatic nose|website=usatoday30.usatoday.com|access-date=2025-04-03}}</ref>. Іншыя віды аленяў таксама могуць вырываць расліны з вады, але ім трэба падняць галаву, каб праглынуць. Ласі — гэта не [[выпасовыя жывёлы]], а {{нп3|Браўзеры (экалагічная група)|браўзеры||Browser}} (выбіральнікі). Як і [[жырафы]], ласі старанна выбіраюць ежу з меншай колькасцю [[Харчовыя валокны|абалоніны]] і большай канцэнтрацыяй пажыўных рэчываў. Стрававальная сістэма лася эвалюцыянавала, каб прыстасавацца да гэтай дыеты з адносна нізкім утрыманнем абалоніны. У адрозненне ад большасці капытных свойскіх жывёл ([[Жвачныя|жвачных]]), ласі не могуць пераварыць [[Сена (корм)|сена]], і скормліванне яго ласям можа прывесці да смерці<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Comparative_Animal_Nutrition_and_Metabol.html?id=XvU6NH57RTAC&redir_esc=y|аўтар=Peter R. Cheeke, Ellen Sue Dierenfeld|загаловак=Comparative Animal Nutrition and Metabolism|год=2010|выдавецтва=CABI|старонак=351|isbn=978-1-84593-631-0}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://m.juneauempire.com/stories/122603/sta_hay.shtml#.VroopVJvy-4|title=Deadly diet of hay can bring down a moose {{!}} Juneau Empire - Alaska's Capital City Online Newspaper|first=TIM|last=MOWRY|website=m.juneauempire.com|access-date=2025-04-03|archive-date=1 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301221605/http://m.juneauempire.com/stories/122603/sta_hay.shtml#.VroopVJvy-4|url-status=dead}}</ref>.<gallery heights="160" mode="packed"> Файл:Alces alces bark stripping.jpg|Зачыстка [[Кара (біялогія)|кары]] Файл:Bull moose close up feeding on fireweed.JPG|Лось есць {{bt-bellat||Chamaenerion angustifolium}} Файл:Moose 983 LAB.jpg|Лось брыдзе па [[Бабры|бабровай]] сажалцы </gallery> === Натуральныя драпежнікі === [[Файл:Moose_Tiger.jpg|злева|міні|250px|Сядло [[Жалезны век|жалезнага веку]] з [[Сібір]]ы з выявай лася, на якога палюе {{bt-bellat|бенгальскі тыгр|Panthera tigris tigris}}]] У дарослага лася мала ворагаў, за выключэннем {{bt-bellat|Бенгальскі тыгр{{!}}бенгальскіх тыграў|Panthera tigris tigris}}, якія рэгулярна палююць на дарослых ласёў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Feline_Behaviour_and_Welfare.html?id=CyrA16_yt3MC&redir_esc=y|аўтар=Andrew Ferguson Fraser|загаловак=Feline Behaviour and Welfare|год=2012|выдавецтва=CABI|старонак=210|isbn=978-1-84593-926-7}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|аўтар=M. W. Hayward, W. Jędrzejewski, B. Jêdrzejewska|загаловак=Prey preferences of the tiger anthera tigris|год=2012|мова=en|выданне=Journal of Zoology|том=286|выпуск=3|старонкі=221–231|issn=1469-7998|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x}}</ref>, але зграя {{bt-bellat|Воўк{{!}}ваўкоў|Canis lupus}} усё яшчэ можа прадстаўляць пагрозу, асабліва для самак з ласянятамі<ref name=":21">{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=educators.notebookseries|title=Alaska Wildlife Notebook Series, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-03}}</ref>. Таксама вядома, што {{bt-bellat|Буры мядзведзь{{!}}бурыя мядзведзі|Ursus arctos}}<ref name=":21" /> палююць на ласёў рознага памеру і з’яўляюцца адзіным драпежнікам, акрамя ваўка, які нападае на ласёў як у [[Еўразія|Еўразіі]], так і ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. У [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай частцы Расіі]] ласі забяспечваюць бурым мядзведзям прыкладна 15 % штогадовай калорыйнасці рацыёну і з’яўляюцца найважнейшай крыніцай ежы для гэтых драпежнікаў вясной<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bioone.org/journals/ursus/volume-2023/issue-34e11/URSUS-D-22-00007/Brown-bear-food-habits-in-natural-and-human-modified-landscapes/10.2192/URSUS-D-22-00007.short|аўтар=Sergey S. Ogurtsov, Anatoliy A. Khapugin, Anatoliy S. Zheltukhin, Elena B. Fedoseeva, Alexander V. Antropov, María del Mar Delgado, Vincenzo Penteriani|загаловак=Brown bear food habits in natural and human-modified landscapes in West-European Russia|год=2024-01|мова=en|выданне=Ursus|том=2023|выпуск=34e11|issn=1537-6176|doi=10.2192/ursus-d-22-00007.short}}</ref>. Тым не менш, буры мядзведзь, хутчэй за ўсё, здабудзе здабычу ваўка або схопіць маладую асобіну, чым будзе паляваць на дарослых ласёў самастойна<ref name=":21" /><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.2981/10-113|аўтар=Bj⊘rn Dahle, Kjell Wallin, Göran Cederlund, Inga‐Lill Persson, Line Stabell Selvaag, Jon E. Swenson|загаловак=Predation on adult moose <i>Alces alces</i> by European brown bears <i>Ursus arctos</i>|год=2013-06|выданне=Wildlife Biology|том=19|выпуск=2|старонкі=165–169|issn=1903-220X|doi=10.2981/10-113}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1016/s0006-3207(96)00142-5|аўтар=David J. Mattson|загаловак=Use of ungulates by Yellowstone grizzly bears Ursus arctos|год=1997-07|выданне=Biological Conservation|том=81|выпуск=1-2|старонкі=161–177|issn=0006-3207|doi=10.1016/s0006-3207(96)00142-5}}</ref>. {{bt-bellat|Барыбал{{!}}барыбалы|Ursus americanus}} і {{bt-bellat|Пума{{!}}пумы|Puma concolor}} могуць быць істотнымі драпежнікамі ласёў у маі і чэрвені і ў рэдкіх выпадках могуць паляваць на дарослых асобін (у асноўным ласіц, а не буйнейшых самцоў)<ref>{{Cite web|url=https://www.frames.gov/catalog/2994|title=Effects of tree crushing on black bear predation on moose calves {{!}} Fire Research and Management Exchange System|website=www.frames.gov|access-date=2025-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hww.ca/hww2.asp?id=87|title=Hinterland Who's Who - Cougar|website=www.hww.ca|access-date=2025-04-03|archive-date=26 верасня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926111053/http://hww.ca/hww2.asp?id=87|url-status=dead}}</ref>. {{bt-bellat|Расамаха{{!}}Расамахі|Gulo gulo}}, хутчэй за ўсё, ядуць ласёў як падаль, але забіваюць ласёў, у тым ліку дарослых асобін, калі буйныя капытныя аслаблены суровымі зімовымі ўмовамі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=wolverine.printerfriendly#:~:text=Wolverines%20are%20opportunistic;%20eating%20about,are%20well%20adapted%20for%20scavenging.&text=In%20the%20right%20situations,%20wolverines,when%20they%20are%20most%20vulnerable.|title=Wolverine Species Profile, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-03}}</ref><ref>Scrafford, Matthew A., and Mark S. Boyce.</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://academic.oup.com/jmammal/article-abstract/99/3/693/4992369?redirectedFrom=fulltext|аўтар=Matthew A Scrafford, Mark S Boyce|загаловак=Temporal patterns of wolverine (Gulo gulo luscus) foraging in the boreal forest|год=2018-06-01|выданне=Journal of Mammalogy|том=99|выпуск=3|старонкі=693–701|issn=0022-2372|doi=10.1093/jmammal/gyy030}}</ref>. {{bt-bellat|Касатка{{!}}Касаткі|Orcinus orca}} — адзіны пацверджаны марскі драпежнік ласёў, паколькі вядома, што яны палююць на ласёў і іншых аленяў, якія плаваюць паміж астравамі паўночна-заходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі. Аднак такія забойствы рэдкія і справа магчымасці, бо ласі не з’яўляюцца рэгулярнай часткай рацыёну касаткі<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=Rjksm-5-ap4C&pg=PA23|аўтар=Robert W. Baird, Robin W. Baird|загаловак=Killer Whales of the World: Natural History and Conservation|год=2006|выдавецтва=MBI Publishing Company LLC|старонак=136|isbn=978-0-7603-2654-1}}</ref>. Існуе па меншай меры адзін зарэгістраваны выпадак, калі {{bt-bellat||Somniosus microcephalus}} паглынула лася<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/moose-eating-shark-rescued-in-newfoundland-harbour-1.2434102|title=Moose-eating shark rescued in Newfoundland harbour}}</ref>. [[Файл:Wolves_attack_moose_2012-04-12_001_(cropped).jpg|міні|250px|Лася атакуюць ваўкі]] [[Файл:Moose mom with calves and a bear, Denali National Park.png|міні|250px|Ласіца з цялятамі, да якіх набліжаецца [[буры мядзведзь]], Нацыянальны парк [[Нацыянальны парк Дэналі|Дэналі]], [[Аляска]]]] У некаторых раёнах ласі з’яўляюцца асноўнай крыніцай ежы для ваўкоў. Выявіўшы ваўкоў, ласі звычайна ўцякаюць. Ваўкі часта ідуць за ласём на адлегласці ад 100 да 400 метраў, часам на адлегласці ад 2 да 3 км. Напады ваўкоў на маладых ласёў могуць доўжыцца некалькі секунд, хоць часам разам з дарослымі асобінамі яны могуць расцягвацца на некалькі дзён. Часам ваўкі заганяюць ласёў у неглыбокія ручаі або на замерзлыя рэкі, дзе іх рух значна абцяжараны. Часам ласі стаяць на сваім і абараняюцца, кідаючыся на ваўкоў або адбіваючыся ад іх сваімі магутнымі капытамі. Ваўкі звычайна забіваюць ласёў, раздзіраючы ім азадкі і {{нп3|прамежнасць||ru|Промежность}}, выклікаючы масіўную [[Крывацёк|страту крыві]]. Часам воўк можа абезрухоміць лася, укусіўшы яго за адчувальны нос, боль ад чаго можа {{нп3|Паралюш|паралізаваць|ru|Паралич}} лася. Ваўчыныя зграі ў першую чаргу нацэлены на цялят і старых жывёл, але могуць паляваць і здаровых дарослых ласёў. Ласі ва ўзросце ад двух да васьмі гадоў рэдка забіваюцца ваўкамі. Хаця на ласёў звычайна палююць зграямі, вядомыя выпадкі, калі адзінкавыя ваўкі паспяхова забівалі здаровых, дарослых ласёў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Carnivores_of_the_World.html?id=ydOOtgEACAAJ&redir_esc=y|аўтар=Luke Hunter|загаловак=Carnivores of the World: Second Edition|год=2018|выдавецтва=Princeton University Press|старонак=256|isbn=978-0-691-18295-7}}</ref>. Даследаванні паляўніцтва драпежнікаў на ласёў паказваюць, што іх рэакцыя на ўяўныя пагрозы з’яўляецца хутчэй навучанай, чым інстынктыўнай. Практычна гэта азначае, што ласі больш уразлівыя ў раёнах, дзе папуляцыі ваўкоў і мядзведзяў былі знішчаны ў мінулым, але цяпер яны аднаўляюцца. Гэтыя ж даследаванні паказваюць, аднак, што ласі хутка вучацца і прыстасоўваюцца, уцякаючы з мясцовасці, калі яны адчуваюць пах ваўкоў, мядзведзяў або птушак-падальшчыкаў, такіх як [[Крумкачовыя|крумкачы]]<ref>{{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-70741145.html|title=Recolonizing Carnivores and Naive Prey: Conservation Lessons from Pleistocene Extinctions. - Science {{!}} HighBeam Research|website=web.archive.org|date=2013-05-12|access-date=2025-04-03|archive-date=12 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512211113/http://www.highbeam.com/doc/1G1-70741145.html|url-status=dead}}</ref>. === Паразіты === Ласі пакутуюць на паразітаў, як знешніх, так і ўнутраных. {{нп3|Паразітарныя захворванні|Паразітозы|ru|Паразитарные болезни}} з’яўляюцца важнай прычынай захворвання і смяротнасці ласёў, а таксама спрыяюць уразлівасці да драпежнікаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://wildlife.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jwmg.22101|аўтар=Jacob Debow, Joshua Blouin, Elias Rosenblatt, Cedric Alexander, Katherina Gieder, Walter Cottrell, James Murdoch, Therese Donovan|загаловак=Effects of Winter Ticks and Internal Parasites on Moose Survival in Vermont, USA|год=2021-09|мова=en|выданне=The Journal of Wildlife Management|том=85|выпуск=7|старонкі=1423–1439|issn=0022-541X|doi=10.1002/jwmg.22101}}</ref>. Да {{нп3|Эктапаразітызм|эктапаразітаў||Ectoparasitic infestation}} ласёў адносяцца {{bt-bellat||Cephenemyia ulrichii}} і {{bt-bellat||Dermacentor albipictus}}. У [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]] {{bt-bellat||Cephenemyia ulrichii}} — паразіт, арэал якога, здаецца, пашыраецца<ref>{{Cite web|lang=sv-SE|url=https://lakartidningen.se/klinik-och-vetenskap-1/2011/04/larver-av-nasstyngfluga-i-ogat-ovanligt-men-allvarligt-problem/#:~:text=Fall%20av%20human%20oftalmomyiasis%20fr%C3%A5n%20Dalarna%20och%20syd%C3%B6stra%20Finland%20redovisas&text=Larver%20av%20%C3%A4lgens%20n%C3%A4sstyngfluga,%20Cephenemyia,larverna%20i%20en%20m%C3%A4nniskas%20%C3%B6ga.|title=Larver av nässtyngfluga i ögat – ovanligt men allvarligt problem|first=Thomas G. T.|last=Jaenson|website=Läkartidningen|date=2011-04-19|access-date=2025-04-03}}</ref>. {{нп3|Эндапаразітызм|Эндапаразіты|ja|内部寄生}} ласёў: {{bt-bellat||Echinococcus granulosus}}, {{bt-bellat||Parelaphostrongylus tenuis}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/51/1/157/122429/NECROPSY-FINDINGS-IN-62-OPPORTUNISTICALLY|аўтар=Arno Wünschmann, Anibal G. Armien, Erika Butler, Mike Schrage, Bert Stromberg, Jeff B. Bender, Anna M. Firshman, Michelle Carstensen|загаловак=NECROPSY FINDINGS IN 62 OPPORTUNISTICALLY COLLECTED FREE-RANGING MOOSE (ALCES ALCES) FROM MINNESOTA, USA (2003–13)|год=2015-01-01|выданне=Journal of Wildlife Diseases|том=51|выпуск=1|старонкі=157|issn=0090-3558|doi=10.7589/2014-02-037}}</ref>, {{нп3|лёгачныя чэрві|||Lungworm}} і [[Круглыя чэрві|нематоды]]. Сярод [[Гельмінтозы|гельмінтозаў]] найбольшую шкоду пагалоўю лася наносіць [[Смактуны|трэматода]] {{bt-bellat|парафасцыялопсіс фасцыялеморфа|Parafasciolopsis fasciolaemorpha}}<ref name="Гельминтофауна" />. === Сацыяльная структура і размнажэнне === [[Файл:Riddle_of_the_racks.jpg|міні|250px|У {{нп3|Кенай (нацыянальны рэзерват дзікай прыроды)|Нацыянальным запаведніку дзікай прыроды Кенай|ru|Кенай (национальный резерват дикой природы)}} чарапы двух самцоў, якія, верагодна, загінулі, калі іх рогі счапіліся падчас бойкі.]] Ласі пераважна вядуць {{нп3|Дзённы лад жыцця жывёл|дзённы лад жыцця|ru|Дневной образ жизни животных}}. Як правіла, яны адзіночныя з наймацнейшымі сувязямі паміж ласіцай і ласянём. Ласі рэдка збіраюцца ў групы, у шлюбны перыяд іх можа быць некалькі асобін разам. Лад жыцця адрозніваецца маларухомасцю. За дзень лось праходзіць кіламетр-паўтара, а калі дастаткова ежы, то можа перасунуцца на 100—300 метраў. Бурая спіна і светлыя ногі робяць яго малазаўважным нават у зімнім лесе. З пачатку жніўня лось пачынае вастрыць рогі аб маладыя дрэўцы, рыхтуючыся да шлюбных баёў. У сярэдзіне верасня самцы пачынаюць мычаць, прызываючы суродзіча на бой за самку. Гон і спарванне адбываюцца ў верасні-кастрычніку. Падчас {{нп3|Гон (біялогія)|гону|ru|Гон (биология)}} дарослыя самцы цалкам спыняюць кармленне прыкладна на два тыдні; такія паводзіны тлумачацца нейрафізіялагічнымі зменамі, звязанымі з пераразмеркаваннем нюху для выяўлення мачы ласей і ласіц<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.jstor.org/stable/4600457|аўтар=Dale G. Miquelle|загаловак=Why Don't Bull Moose Eat during the Rut?|год=1990|выданне=Behavioral Ecology and Sociobiology|том=27|выпуск=2|старонкі=145–151|issn=0340-5443}}</ref>. Самцы палігамныя і шукаюць некалькі самак для размнажэння. За час гону прадстаўнікі абодвух палоў клічуць адзін аднаго. Самцы цяжка рохкаюць, гэта можна пачуць на адлегласці да 500 метраў, самкі выдаюць гукі, падобныя да плачу. Самцы змагаюцца за самак: спачатку яны ацэньваюць, хто з іх дамінантны, і адзін самец можа адступіць, аднак супрацьстаянне можа перарасці ў бойку з выкарыстаннем рогаў. Бойкі самцоў вельмі жорсткія, хаця і не працяглыя. Калі сілы няроўныя, то слабейшы хутка збягае. Але калі б’юцца два роўныя па моцы самцы, то гэта можа быць бойка да пагібелі. Самкі лася маюць васьмімесячны перыяд цяжарнасці, звычайна выношваюць аднаго ласяня або двайнят, калі ежы шмат<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/The_Smithsonian_Book_of_North_American_M.html?id=qNFgzIPGuSUC&redir_esc=y|аўтар=American Society of Mammalogists, Smithsonian Institution|загаловак=The Smithsonian Book of North American Mammals|год=1999|выдавецтва=UBC Press|старонак=798|isbn=978-0-7748-0762-3}}</ref>, у маі або чэрвені<ref>{{Cite web|url=http://www.dnr.state.mn.us/mammals/moose/index.html|title=Moose: Minnesota DNR|website=web.archive.org|date=2009-12-07|access-date=2025-04-04|archive-date=7 снежня 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091207233626/http://www.dnr.state.mn.us/mammals/moose/index.html|url-status=dead}}</ref>. Пры добрым харчаванні колькасць двайнят можа складаць ад 30 % да 40 %<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/moose|title=Moose|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|access-date=2025-04-04}}</ref>. Нованароджаныя ласі маюць поўсць чырванаватага адцення ў адрозненне ад карычневага колеру дарослых асобін. Маладняк застанецца з маці да моманту нараджэння наступных ласянят. Працягласць жыцця лася ў сярэднім — каля 15-25 гадоў. Папуляцыя ласёў стабільная і складае 25 ласянят на кожныя 100 ласіц ва ўзросце 1 года. Пры наяўнасці належнага харчавання, мяккага надвор’я і нізкай колькасці драпежнікаў ласі маюць велізарны патэнцыял для пашырэння папуляцыі<ref name="A.T. Bergerud">{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/moose|title=Moose|author=Crichton|first=Vince|publisher=[[The Canadian Encyclopedia]]|access-date=September 1, 2019|last2=A. T. Bergerud|last3=James-Abra|first3=Erin}}</ref>. <gallery heights="120px" mode="packed"> Файл:Moose_calves_nursing.jpg|(нованароджаныя) Выкормліванне ласянят вясной. Файл:Cowcalflyingdown.JPG|(3 месяцы) Ласяняты ўвесь час знаходзяцца побач з маці. Файл:Ninemomoose.JPG|(9 месяцаў) Ласяня гатовае пакінуць сваю маці. Файл:Mainstmoose.JPG|(10-11 месяцаў) Верагодна, нядаўна яго выгнала цяжарная маці. </gallery> === Агрэсія === Ласі звычайна не агрэсіўныя да людзей, але могуць нападаць, калі іх справакаваць або спалохаць. Ласі нападаюць на людзей больш, чым [[Мядзведзевыя|мядзведзі]] і [[Воўк|ваўкі]] агулам, але звычайна з нязначнымі наступствамі. У Амерыцы ласі раняць людзей больш, чым любыя іншыя дзікія млекакормячыя; ва ўсім свеце толькі гіпапатамы наносяць больш траўм<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Adventure_Guide_Inside_Passage_Coastal_A.html?id=ARFyz_5UXK8C&redir_esc=y|аўтар=Ed Readicker-Henderson, Lynn Readicker-Henderson|загаловак=Adventure Guide Inside Passage & Coastal Alaska|год=2005-10|выдавецтва=Hunter Publishing, Inc|старонак=488|isbn=978-1-58843-515-6}}</ref>. Калі яго пераследуюць або спалохаюць людзі або ў прысутнасці [[Сабака свойскі|сабакі]], лось можа атакаваць. Акрамя таго, як і ў выпадку з мядзведзямі або большасцю дзікіх жывёл, ласі, якія прывыклі да таго, што іх кормяць людзі, могуць паводзіць сябе агрэсіўна, калі ім адмаўляюць у ежы. У восеньскі шлюбны перыяд самцы могуць быць агрэсіўнымі да чалавека. Ласіцы абараняюць маладых ласянят і нападаюць на людзей, якія набліжаюцца, асабліва калі яны становяцца паміж маці і цялятамі. Ласі не тэрытарыяльныя, не разглядаюць людзей як ежу і звычайна не пераследуюць людзей, якія ўцякаюць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=species.main|title=Alaska's Species Information, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-03}}</ref>. [[Файл:Bull_moose_growing_new_antlers_and_shedding_fur.JPG|міні|250px|Самец, патрывожаны фатографам, апускае галаву і паказвае гатоўнасць да атакі]] Ласі непрадказальныя. Яны, хутчэй за ўсё, нападуць, калі іх раздражняюць, пераследуюць або падыдуць занадта блізка. Лось, які падвергся пераследу, можа зліваць свой гнеў на кім заўгодна, хто знаходзіцца паблізу, і яны часта не робяць адрозненняў паміж сваімі крыўдзіцелямі і нявіннымі мінакамі. Ласі — вельмі шпаркія жывёлы з вельмі гнуткімі суставамі і вострымі капытамі, здольныя біць пярэднімі і заднімі нагамі. У адрозненне ад іншых буйных капытных млекакормячых, такіх як коні, ласі могуць біць ва ўсе бакі, у тым ліку ўбок. Такім чынам, няма бяспечнага боку, з якога можна падысці. Ласі перад нападам часта падаюць папераджальныя знакі, дэманструючы агрэсію мовай цела. Пастаянны глядзельны кантакт звычайна з’яўляецца першай прыкметай агрэсіі, а закладзеныя вушы або апушчаная галава — прыкметай хвалявання. Калі шэрсць на шыі і плячах лася ўстае дуба, гэта звычайна азначае непазбежнасць атакі. Цэнтры для наведвальнікаў [[Анкарыдж]]а папярэджваюць турыстаў, што «…ласі з натапыранай поўсцю — гэта тое, чаго трэба баяцца»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.goodreads.com/book/show/8164172-adventure-guide-to-the-alaska-highway|title=Adventure Guide to the Alaska Highway|website=Goodreads|access-date=2025-04-04}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.goodreads.com/book/show/7344374-explorer-s-guide-50-hikes-around-anchorage|аўтар=Lisa Maloney|загаловак=Explorer's Guide 50 Hikes Around Anchorage|год=2010|выданне=1st ed|месца=Erscheinungsort nicht ermittelbar|выдавецтва=W. W. Norton & Company, Incorporated|старонак=1|isbn=978-0-88150-905-2, 978-1-58157-751-8}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.ebay.com/itm/313631665005|title=Aug 2002 Field & Stream Magazine Elk, Moose and Caribou|website=eBay|access-date=2025-04-04}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books?id=AbxTl7BNmpwC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|аўтар=Paul Tawrell|загаловак=Wilderness Camping & Hiking|год=2008-03-18|выдавецтва=Paul Tawrell|старонак=232|isbn=978-0-9740820-3-5}}</ref>. Ласіцы часцей выдаюць пратэстныя стогны, калі за імі заляцаюцца маленькія самцы. Гэта прыцягвае ўвагу буйных самцоў, спрыяе канкурэнцыі паміж самцамі і гвалту, памяншае пераслед ласіх з боку маленькіх самцоў і павялічвае магчымасці спарвання з буйнымі самцамі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1007/s00265-011-1234-y|аўтар=R. Terry Bowyer, Janet L. Rachlow, Kelley M. Stewart, Victor Van Ballenberghe|загаловак=Vocalizations by Alaskan moose: female incitation of male aggression|год=2011-07-20|выданне=Behavioral Ecology and Sociobiology|том=65|выпуск=12|старонкі=2251–2260|issn=0340-5443|doi=10.1007/s00265-011-1234-y}}</ref>. Гэта, у сваю чаргу, азначае, што ласіца мае хаця б невялікую ступень кантролю над тым, з якімі самцамі яна спарваецца<ref>{{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2416873911.html|title=FEMALE MOOSE MOANS PROVOKE BULL FIGHTS, FEMALES HAVE MORE CHOICE IN PICKING MATES, CONCLUDES IDAHO STATE UNIVERSITY STUDY - US Fed News Service, Including US State News {{!}} HighBeam Research|website=web.archive.org|date=2013-05-12|access-date=2025-04-04|archive-date=12 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512211143/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2416873911.html|url-status=dead}}</ref>. Нярэдка ласі праяўляюць агрэсію і да іншых жывёл, асабліва драпежнікаў. Мядзведзі нападаюць на маладых ласёў, радзей дарослых. Ёсць сведчанні, што аляскінскі лось паспяхова адбіўся ад нападаў чорных і бурых мядзведзяў. Зафіксаваны выпадкі, калі ласі тапталі на смерць нападаючых мядзведзяў і ваўкоў, таму ваўкі ў якасці здабычы ласёў выбіраюць у крайнім выпадку. Зарэгістраваны выпадак, калі самка лася забіла двух дарослых ваўкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34347342|аўтар=Ottawa Field-Naturalists' Club, Ottawa Field-Naturalists' Club|загаловак=The Canadian field-naturalist|год=1992|частка=v.106 (1992)|месца=Ottawa|выдавецтва=Ottawa Field-Naturalists' Club|старонак=608}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.biodiversitylibrary.org/part/356893|аўтар=J. L. Weaver, J. L. Weaver, C. Arvidson, P. Wood|загаловак=Two wolves, Canis lupus, killed by a Moose, Alces alces, in Jasper National Park, Alberta|год=1992|выданне=The Canadian field-naturalist|том=106|выпуск=1|старонкі=126––127|doi=10.5962/p.356893}}</ref>. Лось, незалежна ад полу, пры небяспекцы выдае гучны рык, больш падобны да рыку драпежнай жывёлы. Еўрапейскія ласі часта больш агрэсіўныя за паўночнаамерыканскіх, напрыклад, шведскія ласі, якія часта моцна ўзбуджаюцца пры выглядзе драпежніка. Тым не менш, як і ўсе капытныя, якія, як вядома, нападаюць на драпежнікаў, больш агрэсіўныя асобіны заўсёды больш цёмнага колеру, прычым найбольш цёмны колер звычайна знаходзіцца ў месцах, звернутых да суперніка, што служыць натуральным папярэджаннем для іншых жывёл<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Deer_of_the_World.html?id=bcWZX-IMEVkC&redir_esc=y|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref>. == Эвалюцыйная гісторыя == [[Файл:Libracles gallicus.JPG|міні|250px|Мастацкая рэканструкцыя выявы {{bt-bellat||Libralces gallicus}}]] [[Файл:Cervalces latifrons Tubingen.JPG|міні|250px|Рогі {{bt-bellat||Cervalces latifrons}}]] [[Файл:Cervalces scotti - MUSE.JPG|міні|250px|Копія шкілета амерыканскага {{bt-bellat||Cervalces scotti}}]] Ласі з’яўляюцца прадстаўнікамі падсямейства {{bt-bellat||Capreolinae}}. Прадстаўнікоў роду ласёў знаходзяць у адкладах {{нп3|Пліяцэн|пліяцэну|ru|Плиоцен}} — {{нп3|Эаплейстацэн|ранняга плейстацэну|ru|Эоплейстоцен}}<ref name=":02">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood|аўтар=Gerald L. Wood|загаловак=The Guinness book of animal facts and feats|год=1982|выдавецтва=Enfield, Middlesex : Guinness Superlatives|старонак=266|isbn=978-0-85112-235-9}}</ref>. Некаторыя навукоўцы аб’ядноўваюць ласёў і ўсіх яго вымерлых сваякоў у адзін род, ''Alces''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://link.springer.com/10.1007/978-3-319-65038-8_23-1|аўтар=Magdalena Niedziałkowska, Wiebke Neumann, Tomasz Borowik, Marta Kołodziej-Sobocińska, Jonas Malmsten, Jon M. Arnemo, Göran Ericsson|загаловак=Moose Alces alces (Linnaeus, 1758)|год=2022|адказны=Klaus Hackländer, Frank E. Zachos|мова=en|месца=Cham|выданне=Handbook of the Mammals of Europe|выдавецтва=Springer International Publishing|старонкі=1–32|isbn=978-3-319-65038-8|doi=10.1007/978-3-319-65038-8_23-1}}</ref>, іншыя, напырклад {{нп3|Аўгуста Ацаролі||ru|Аццароли, Аугусто}}, абмяжоўваюць ''Alces'' толькі жывымі відамі, змяшчаючы выкапнёвыя віды ў роды {{bt-bellat||Cervalces}} і {{bt-bellat||Libralces}}<ref name=":02" />. Самым раннім вядомым відам у лініі ласёў з’яўляецца {{bt-bellat||Libralces gallicus}}, які жыў у {{нп3|Пліяцэн|пліяцэне|ru|Плиоцен}} — {{нп3|Эаплейстацэн|раннім плейстацэне|ru|Эоплейстоцен}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0277379104001593|аўтар=Marzia Breda, Marco Marchetti|загаловак=Systematical and biochronological review of Plio-Pleistocene Alceini (Cervidae; Mammalia) from Eurasia|год=2005-03-01|выданне=Quaternary Science Reviews|том=24|выпуск=5|старонкі=775–805|issn=0277-3791|doi=10.1016/j.quascirev.2004.05.005}}</ref>. ''Libralces gallicus'' паходзіць з цёплых саван пліяцэнавай Еўропы, а найбольш захаваныя шкілеты былі знойдзены ў паўднёвай Францыі. ''L. gallicus'' быў у 1,25 разы большы за аляскінскага лася ў лінейных памерах, што рабіла яго амаль у два разы масіўней. ''L. gallicus'' меў шмат яркіх адрозненняў ад сваіх сучасных нашчадкаў. У яго была больш доўгая, вузкая пыса і менш развітая насавая поласць, больш падобная да сучаснага аленя, без якіх-небудзь прыкмет сучаснай ласінай пысы. Яго твар нагадваў твар сучаснага {{bt-bellat|вапіці|Cervus canadensis}}. Аднак астатняя структура яго чэрапа, структура шкілета і зубы мелі моцнае падабенства з тымі рысамі, якія беспамылкова характэрныя для сучасных ласёў, што паказвае на падобны рацыён. Яго рогі складаліся з гарызанталі 2,5 метра, былі доўгімі, без зубцоў і заканчваліся невялікімі далонепадобнымі часткамі. Будова яго чэрапа і шыі сведчыць аб тым, што жывёла змагалася з выкарыстаннем высакахуткасных удараў, як {{bt-bellat||Ovis dalli}}, а не замыкаючы і скручваючы рогі, як сучасныя ласі. Іх доўгія ногі і структура костак сведчаць пра жывёлу, прыстасаванай да хуткага бегу па перасечанай мясцовасці<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Deer_of_the_World.html?id=bcWZX-IMEVkC&redir_esc=y|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref><ref name=":13">{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Morphological_Change_in_Quaternary_Mamma.html?id=bx0wywEACAAJ&redir_esc=y|аўтар=Anthony D. Barnosky|загаловак=Morphological Change in Quaternary Mammals of North America|год=1993|выдавецтва=Cabrigde University Press|старонак=415}}</ref>. У першай палове {{нп3|Ранні плейстацэн|ранняга плейстацэну||Early Pleistocene}} за {{bt-bellat||Libralces gallicus}} рушыў услед {{bt-bellat||Cervalces carnutorum}}. А за Cervalces carnutorum неўзабаве з’явіўся услед значна буйнейшы від пад назвай {{bt-bellat||Cervalces latifrons}}, які ўпершыню з’явіўся ў канцы ранняга плейстацэну<ref>{{Артыкул|спасылка=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.2.24751.53928|аўтар=Charalampos Kevrekidis, Dimitris S. Kostopoulos|загаловак=The southernmost occurrence of Cervalces latifrons (Johnson, 1874) (Artiodactyla: Cervidae) in Europe|год=2017|doi=10.13140/RG.2.2.24751.53928}}</ref>. Мноства закамянеласцяў ''Cervalces latifrons'' было знойдзена па ўсёй Еўразіі. Як і яго нашчадкі, ён жыў у асноўным у паўночных шыротах і, верагодна, быў добра прыстасаваны да холаду. ''C. latifrons'' быў самым буйным з сучасных і гістарычных аленяў, яго рост у карку перавышаў 2.1 метра. Ён буйнейшы нават за {{bt-bellat||Megaloceros giganteus}}, які быў 1.8 метра вышыні ў карку. Яго рогі былі меншыя, чым у {{bt-bellat||Megaloceros giganteus}}, але параўнальныя па памеры з рагамі ''L. gallicus''. Аднак рогі мелі больш кароткую гарызантальную паласу і больш буйныя пальмы, якія больш нагадваюць рогі сучаснага лася<ref name=":0" /><ref name=":13" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover.html|title=Discover {{!}} Natural History Museum|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2025-04-09}}</ref>. Верагодна, дзесьці ў {{нп3|Сярэдні плейстацэн|сярэднім плейстацэне||Middle Pleistocene}} ''Cervalces latifrons'' мігравалі ў [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]], даўшы пачатак віду {{bt-bellat||Cervalces scotti}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-65038-8_23-1|аўтар=Magdalena Niedziałkowska, Wiebke Neumann, Tomasz Borowik, Marta Kołodziej-Sobocińska, Jonas Malmsten, Jon M. Arnemo, Göran Ericsson|загаловак=Moose Alces alces (Linnaeus, 1758)|год=2022|адказны=Klaus Hackländer, Frank E. Zachos|мова=en|месца=Cham|выданне=Handbook of the Mammals of Europe|выдавецтва=Springer International Publishing|старонкі=1–32|isbn=978-3-319-65038-8|doi=10.1007/978-3-319-65038-8_23-1}}</ref>. Лічыцца, што сучасны лось выйшаў ад ''Cervalces latifrons'' прыкладна ў канцы {{нп3|Сярэдні плейстацэн|сярэдняга плейстацэну||Middle Pleistocene}} — пачатку {{нп3|Позні плейстацэн|позняга плейстацэну||Late Pleistocene}}, верагодна, дзесьці ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], а самыя раннія закамянеласці гэтага віду ў [[Еўропа|Еўропе]] адносяцца да пачатку позняга плейстацэну. Сучасны лось з’явіўся ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] толькі каля 15 000 гадоў таму, у канцы позняга плейстацэну<ref>{{Артыкул|спасылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jbi.13935|аўтар=Meirav Meiri, Adrian Lister, Pavel Kosintsev, Grant Zazula, Ian Barnes|загаловак=Population dynamics and range shifts of moose ( Alces alces ) during the Late Quaternary|год=2020-10|мова=en|выданне=Journal of Biogeography|том=47|выпуск=10|старонкі=2223–2234|issn=0305-0270|doi=10.1111/jbi.13935}}</ref>. == Адносіны з людзьмі == [[Файл:1996. Stamp of Belarus 0123.jpg|thumb|250px|Выява лася на паштовай марцы Беларусі]] === Гісторыя === [[Файл:A_moose_with_reflection_in_Grand_Teton_NP.jpg|міні|250px|Лось і яго адлюстраванне]] [[Файл:Collared_muddy_moose_yearlings.jpg|міні|250px|Два маладыя ласі ў ашыйніках для радыёсачэння]] [[Петрогліф|Наскальныя малюнкі]] і [[Пячорны жывапіс|малюнкі ў пячорах]] Еўропы паказваюць, што паляванне на ласёў вялося з [[Каменны век|каменнага веку]]. Раскопкі ў {{нп3|Албю (Швецыя)|Албю||Alby, Öland}} ў [[Швецыя|Швецыі]], побач са {{нп3|Стура-Альварэт||uk|Стура-Альварет}}, выявілі рогі лася ў рэштках драўляных хацін з 6000 года да н.э., што сведчыць аб адным з самых ранніх паляванняў на ласёў у паўночнай Еўропе. У паўночнай Скандынавіі да гэтага часу можна знайсці рэшткі {{нп3|Звералоўная яма|лоўчых ям|ru|Звероловная яма}}, якія выкарыстоўваліся для палявання на ласёў. Гэтыя ямы, якія могуць быць памерам да 4 м × 7 м і 2 м глыбыні, маскіраваліся галінамі і лісцем. У іх былі б стромкія бакі, абабітыя дошкамі, каб ласі не маглі ўцячы, калі яны ўпалі. Ямы звычайна сустракаюцца вялікімі групамі, перасякаючы звычайныя дарожкі лася і цягнучыся на некалькі кіламетраў. У балотах і торфе знойдзены рэшткі драўляных агароджаў, прызначаных для накіравання жывёл да ям. У Нарвегіі ранні ўзор гэтых прылад для адлову быў датаваны прыкладна 3700 годам да н.э. Адлоў лася ў ямах — надзвычай эфектыўны спосаб палявання. Ужо ў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]] ўрад Нарвегіі спрабаваў абмежаваць іх выкарыстанне; аднак метад выкарыстоўваўся да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Самае ранняе апісанне лася знаходзіцца ў ''[[Запіскі пра Гальскую вайну|Commentarii de Bello Gallico]]'' [[Гай Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]], дзе ён апісваецца так: {{цытата|Ёсць яшчэ [жывёлы], якіх завуць ''[[alces]]'' (ласі). Форма іх і разнастайны колер іх скуры вельмі падобныя на казуль, але памерам яны крыху перавышаюць іх і пазбаўленыя рагоў і маюць ногі без суставаў і звязкаў; яны таксама не ляжаць з мэтай адпачынку, і, калі яны былі кінуты ўніз якой-небудзь выпадковасцю, яны не могуць падняцца або ўстаць. Ложкамі ім служаць дрэвы; яны абапіраюцца на іх і, такім чынам, крыху адкінуўшыся, адпачываюць; калі паляўнічыя выяўляюць па слядах гэтых жывёл, куды яны прывыклі хадзіць, яны або падкопваюць усе дрэвы з коранем, або ўразаюцца ў іх настолькі, што здаецца, што верхняя частка дрэў засталася стаяць. Калі яны абапіраюцца на іх, то па звычцы збіваюць сваёй вагой дрэвы, якія не падтрымліваюцца, і самі падаюць разам з імі<ref>{{Cite book|publisher=Harper & brothers|last1=Caesar|first1=Julius|first2=Aulus|last2=Hirtius|title=Caesar's Commentaries on the Gallic and civil wars|chapter=XXVII|page=154|year=1879|isbn=978-0-217-45287-8}}</ref>.}} У кнізе 8, раздзел 16 «{{нп3|Натуральная гісторыя (Пліній)|Натуральнай гісторыі|ru|Естественная история (Плиний)}}» [[Пліній Старэйшы|Плінія Старэйшага]] 77 года, лось і жывёла пад назвай ахліс, якая, меркавана, адна і тая ж жывёла, апісваюцца так: {{цытата|…ёсць таксама лось, які вельмі нагадвае нашых бычкоў, толькі адрозніваецца даўжынёй вушэй і шыі. Ёсць таксама ахліс, які разводзіцца ў краіне [[Скандынавія|Скандынавіі]]; яго ніколі не бачылі ў гэтым горадзе, хоць у нас былі яго апісанні ад многіх асоб; ён не падобны на лася, але не мае суставаў на задніх нагах. Такім чынам, ён ніколі не ляжыць, але ляжыць на дрэве, пакуль спіць; яго можна злавіць, толькі папярэдне ўрэзаўшыся ў дрэва і, такім чынам, зладзіўшы для яго пастку, бо ў адваротным выпадку ён уцёк бы дзякуючы сваёй шпаркасці. Яго верхняя губа настолькі вялікая, што па гэтай прычыне ён вымушаны ісці назад, калі пасвіцца; у адваротным выпадку, пры руху наперад, губа б яму перашкаджала<ref>{{Cite web|url=http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+8.16|title=Pliny the Elder, The Natural History|editor=John Bostock (physician)|archive-url=https://archive.today/20120713100336/http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+8.16|archive-date=2012-07-13|access-date=2009-11-08}}</ref>.}} === У якасці ежы === {{main|Ласяціна}} [[Файл:Elk (482186353).jpg|250px|міні|Страва з ласяціны]] [[Файл:Moose meat drying at a warehouse in Dease Lake, British Columbia (S2004-890 LS).jpg|250px|міні|Сушка ласяціны ў Брытанскай Калумбіі]] У многіх краінах, дзе яны водзяцца, на ласёў палююць як на від [[Дзічына|дзічыны]]. Мяса лася на смак, як пісаў [[Генры Дэйвід Тора]] ў «The Maine Woods», «як мяккая ялавічына, магчыма, з большым смакам; часам як {{нп3|цяляціна|||Veal}}». Нягледзячы на тое, што ўзровень [[Бялкі|бялку]] ў {{нп3|Ласяціна|ласяціне|fi|Hirvenliha}} падобны да ўзроўню іншага параўнальнага {{нп3|Чырвонае мяса|чырвонага мяса||Red meat}}(напрыклад, [[Ялавічына|ялавічыны]], {{нп3|Аленіна (мяса)|аленіны|ru|Оленина}} і мяса [[вапіці]]), у ім нізкае ўтрыманне {{нп3|Тлушчы (дыеталогія)|тлушчу|ru|Жиры (диетология)}}, а тлушч, які прысутнічае, складаецца з большай долі {{нп3|Поліненасычаныя тлушчы|поліненасычаных тлушчаў|ru|Полиненасыщенные жиры}}, чым {{нп3|Насычаныя тлушчы||ru|Насыщенные жиры}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://a-z-animals.com/blog/moose-meat/|title=Moose Meat: Everything You Need to Know About This Healthy and Delicious Game Meat|first=Aaron|last=Webber|website=A-Z Animals|date=2023-09-03|access-date=2025-04-16}}</ref>. {{нп3|Валерыус Гейст|||Valerius Geist}}, які эміграваў у [[Канада|Канаду]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]], напісаў у сваёй кнізе «Лось: паводзіны, экалогія, захаванне» ў 1999 годзе: {{цытата|У Швецыі ні адно восеньскае меню не абыходзіцца без апетытнай стравы з лася. Шведы агароджваюць свае аўтамагістралі, каб знізіць гібель ласёў, і ствараюць аўтамабілі, абароненыя ад ласёў. Швецыя менш чым удвая меншая за канадскую правінцыю [[Брытанская Калумбія]], але штогадовая здабыча ласёў у Швецыі — больш за 150 000 — у два разы перавышае агульную здабычу ласёў у Паўночнай Амерыцы}} Павелічэнне папуляцыі ласёў на [[Аляска|Алясцы]] ў мэтах палявання з’яўляецца адным з наступстваў дазволу паветраных метадаў выдалення ваўкоў у адведзеных раёнах. Некаторыя навукоўцы лічаць, што такое штучнае павелічэнне папуляцый дзічыны на самай справе шкодзіць як папуляцыям карыбу і ласёў, так і экасістэме ўвогуле. Гэта таму, што даследаванні паказалі, што калі гэтыя папуляцыі дзічыны штучна павялічваюцца, гэта прыводзіць як да {{нп3|Разбурэнне асяроддзя пражывання|разбурэння асяроддзя пражывання|ru|Разрушение среды обитания}}, так і да дэградацыі гэтых папуляцый<ref>[http://www.defenders.org/resources/publications/policy_and_legislation/aerial_hunting_q_and_a.pdf Aerial Hunting FAQs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712145731/http://www.defenders.org/resources/publications/policy_and_legislation/aerial_hunting_q_and_a.pdf|date=July 12, 2010}}, Defenders of Wildlife — Protect America’s Wildlife (PAW) Act — Aerial hunting FAQs</ref>. ==== Спажыванне субпрадуктаў ==== У [[Печань|печані]] і [[нырка]]х фінскіх ласёў узровень [[кадмій|кадмію]] — высокі, таму спажыванне гэтых органаў жывёл старэйшых за год забаронена ў Фінляндыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.foodnavigator.com/Article/2003/08/12/All-clear-for-Finnish-foods/|title=All-clear for Finnish foods|website=FoodNavigator.com|date=2003-08-11|access-date=2025-04-16}}</ref>. У выніку даследавання, праведзенага ў 1988 годзе, {{нп3|Міністэрства прыродных рэсурсаў і лясной гаспадаркі Антарыа|Міністэрства прыродных рэсурсаў Антарыа|ru|Министерство природных ресурсов и лесного хозяйства Онтарио}} рэкамендавала адмовіцца ад ужывання нырак і печані лася і аленя. Узровень кадмію быў значна вышэйшым, чым у Скандынавіі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0048969788901659|аўтар=V. Glooschenko, C. Downes, R. Frank, H.E. Braun, E.M. Addison, J. Hickie|загаловак=Cadmium levels in Ontario moose and deer in relation to soil sensitivity to acid precipitation|год=1988-05|мова=en|выданне=Science of The Total Environment|том=71|выпуск=2|старонкі=173–186|doi=10.1016/0048-9697(88)90165-9}}</ref>. Дэпартамент прыродных рэсурсаў [[Нью-Брансуік]]а раіць паляўнічым не ўжываць субпрадукты аленяў<ref>{{Cite web|url=https://www.gnb.ca/cnb/news/he/2005e1188hw.htm|title=Public Health Advisory / Hunters and wildlife diseases (05/09/16)|website=web.archive.org|date=2019-07-03|access-date=2025-04-16|archive-date=3 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703172302/https://www.gnb.ca/cnb/news/he/2005e1188hw.htm|url-status=dead}}</ref>. Было выяўлена, што спажыванне [[Кадмій|кадмію]] павышана сярод усіх спажыўцоў мяса лася, хоць было ўстаноўлена, што мяса толькі нязначна спрыяе штодзённаму спажыванню кадмію. Аднак спажыванне ласінай печані або нырак значна павялічвала спажыванне кадмію, і даследаванне паказала, што інтэнсіўныя спажыўцы ласіных органаў маюць адносна вузкі запас бяспекі ніжэй узроўняў, якія, верагодна, выклікаюць негатыўныя [[наступствы для здароўя]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/0265203031000094636|аўтар=L. Vahteristo, T. Lyytikäinen, E.-R. Venäläinen, M. Eskola, E. Lindfors, R. Pohjanvirta, R. Maijala|загаловак=Cadmium intake of moose hunters in Finland from consumption of moose meat, liver and kidney|год=2003-05-01|мова=EN|выданне=Food Additives & Contaminants|doi=10.1080/0265203031000094636}}</ref>. == Дарожна-транспартныя здарэнні == [[Цэнтр мас]] лася знаходзіцца вышэй за капот большасці [[Легкавы аўтамабіль|легкавых аўтамабіляў]]. Пры сутыкненні ўдар раздушвае пярэднія стойкі даху і людзей на пярэдніх сядзеннях<ref>{{Cite web|url=http://www.vti.se/sv/publikationer/pdf/algdocka-av-gummi-for-krockprov.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311184713/http://www.vti.se/sv/publikationer/pdf/algdocka-av-gummi-for-krockprov.pdf|archive-date=March 11, 2012|access-date=October 4, 2011|url-status=live}}</ref>. Сутыкненні такога тыпу часта бываюць смяротнымі; {{нп3|Рэмень бяспекі|рамяні бяспекі|ru|Ремень безопасности}} і {{нп3|Падушка бяспекі|падушкі бяспекі|ru|Подушка безопасности}} забяспечваюць невялікую абарону<ref>{{Cite web|url=http://www.vti.se/nordic/2-04mapp/annosv.html|title=Number 1, 2004, of Nordic Road & Transport Research. Annotations Sweden|website=web.archive.org|date=2008-05-29|access-date=2025-04-16|archive-date=29 мая 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080529203439/http://www.vti.se/nordic/2-04mapp/annosv.html|url-status=dead}}</ref>. Пры сутыкненні з больш высокімі транспартнымі сродкамі (напрыклад, грузавікамі) большая частка дэфармацыі прыпадае на пярэднюю частку транспартнага сродку, і пасажырскі салон у значнай ступені захоўваецца. Сутыкненні з ласямі падштурхнулі да распрацоўкі выпрабаванняў транспартнага сродку, якія называюцца «{{нп3|Ласіны тэст||ru|Лосиный тест}}» ({{lang-sv|Älgtest}}, {{lang-de|Elchtest}}). Масачусецкае даследаванне паказала, што ў выніку сутыкненняў ласёў з аўтатранспартам назіраецца вельмі высокі ўзровень гібелі людзей і што такія сутыкненні прыводзяць да гібелі 3% масачусэтскай папуляцыі ласёў штогод<ref>{{Артыкул|спасылка=http://link.springer.com/10.1007/s00267-018-1058-x|аўтар=Katherine A. Zeller, David W. Wattles, Stephen DeStefano|загаловак=Incorporating Road Crossing Data into Vehicle Collision Risk Models for Moose (Alces americanus) in Massachusetts, USA|год=2018-09|мова=en|выданне=Environmental Management|том=62|выпуск=3|старонкі=518–528|issn=0364-152X|doi=10.1007/s00267-018-1058-x}}</ref>. [[Файл:Moose_carcass_at_a_solid_waste_facility,_Homer,_Alaska.jpg|міні|250px|Туша лася, прычына смерці якога невядомая, на сховішчы для перавозкі цвёрдых адходаў на Алясцы.]] На дарогах у рэгіёнах, дзе існуе небяспека наезду на жывёлу, выкарыстоўваюцца знакі, якія папярэджваюць пра ласёў. Трохкутныя папераджальныя знакі, распаўсюджаныя ў [[Швецыя|Швецыі]], [[Нарвегія|Нарвегіі]] і [[Фінляндыя|Фінляндыі]], сталі жаданымі сувенірамі сярод турыстаў, якія падарожнічаюць па гэтых краінах, выклікаючы ў дарожных уладаў столькі выдаткаў, што ў некаторых рэгіёнах знакі з ласямі былі заменены на агульныя папераджальныя знакі без выявы<ref>{{Cite web|lang=sv|url=https://www.allehanda.se/2007-08-13/algsafari-lockar-tusentals-turister|title=Älgsafari lockar tusentals turister|website=Allehanda.se|date=2007-08-13|access-date=2025-04-16}}</ref>. У Антарыа, Канада, прыкладна 265 ласёў гінуць кожны год у выніку сутыкнення з цягнікамі ({{На|2019}}). Сутыкненні ласёў з цягнікамі адбываліся часцей зімой са снегападам вышэйшым за сярэдні<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/242|аўтар=Joe Hamr, Mike Hall, Jesse N. Popp|загаловак=AN ASSESSMENT OF MOOSE AND ELK TRAIN COLLISIONS IN ONTARIO, CANADA|год=2019-05-07|мова=en|выданне=Alces|том=55|старонкі=1–12|issn=2293-6629|archive-date=3 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260203200359/https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/242}}</ref>. У студзені 2008 года нарвежская газета {{нп3|Aftenposten|||Aftenposten}} падлічыла, што з 2000 года каля 13 000 ласёў загінулі ў выніку сутыкнення з нарвежскімі цягнікамі. Дзяржаўнае агенцтва, якое адказвае за чыгуначную інфраструктуру (Jernbaneverket), планавала выдаткаваць 80 мільёнаў [[Нарвежская крона|нарвежскіх крон,]] каб у будучыні знізіць узровень сутыкненняў шляхам агароджвання чыгункі, ачысткі расліннасці побач з пуцямі і забеспячэння альтэрнатыўных бесснежных месцаў кармлення для жывёл у іншых месцах<ref>{{Cite web|url=http://www.aftenposten.no/english/local/article2222872.ece|title=Railroad takes steps to reduce moose crashes - Aftenposten.no|website=web.archive.org|date=2008-09-28|access-date=2025-04-16|archive-date=28 верасня 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080928100858/http://www.aftenposten.no/english/local/article2222872.ece|url-status=bot: unknown}}</ref>. У канадскай правінцыі [[Нью-Брансуік]] сутыкненні аўтамабіляў з ласямі настолькі частыя, што ўсе новыя шашы маюць агароджы, якія не дазваляюць ласям выходзіць на дарогу, як гэта даўно зроблена ў Фінляндыі, Нарвегіі і Швецыі. Дэманстрацыйны праект, Highway 7 паміж [[Фрэдэрыктан|Фрэдэрыктанам]] і [[Сент-Джон|Сент-Джонам]], дзе частата сутыкненняў ласёў адна з самых высокіх у правінцыі, не мела такіх агароджаў да 2008 года, хоць яна была і працягвае заставацца вельмі добрай<ref>{{Cite web|url=http://www.gnb.ca/0113/moose/alert-e.asp|title=Moose-Vehicle Collision Information - New Brunswick Department of Transportation|first=DOT|last=Communications|website=www.gnb.ca|access-date=2025-04-16|archive-date=14 студзеня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070114141943/http://www.gnb.ca/0113/moose/alert-e.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gnb.ca/cnb/news/tran/2008e0411tr.htm|title=More wildlife fencing to be installed on Route 7 in 2008 (08/04/08)|last=Province of New Brunswick|website=www.gnb.ca|access-date=2025-04-16|archive-date=17 студзеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110117200940/http://www.gnb.ca/cnb/news/tran/2008e0411tr.htm|url-status=dead}}</ref>. [[Ньюфаўндленд і Лабрадор]] рэкамендавалі аўтамабілістам быць асцярожнымі ў перыяд паміж змярканнем і світаннем, таму што ў гэты час ласі найбольш актыўныя і іх найбольш цяжка ўбачыць, што павялічвае рызыку сутыкненняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.nl.ca/ti/roads/department/moose/|title=Moose Advisory}}</ref>. Мясцовыя папярэджанні пра ласей часта паведамляюць на радыёстанцыях, каб аўтамабілісты маглі быць уважлівымі падчас руху ў пэўных раёнах. Электронная «сістэма выяўлення ласёў» была ўстаноўлена на двух участках {{нп3|Трансканадская шаша|Трансканадскай шашы|ru|Трансканадское шоссе}} ў Ньюфаўндлендзе ў 2011 годзе, але сістэма аказалася ненадзейнай і была выдалена ў 2015 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/moose-detection-lights-being-removed-not-effective-for-n-l-1.2951688|title=Moose detection lights being removed, 'not effective' for N.L.}}</ref>. Да 2024 года папуляцыя ласёў у Ньюфаўндлендзе павялічвалася разам з колькасцю дарожна-транспартных здарэнняў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2024/10/05/world/canada/newfoundland-moose-car-accidents.html|title=A Menace to Motorists, but the ‘Noble’ Moose Is Adopted by Newfoundland|first=Ian|last=Austen|website=The New York Times|date=2024-10-05|access-date=2025-04-16|last2=Willms|first2=Ian}}</ref>. У [[Швецыя|Швецыі]] дарога не будзе агароджана, калі на ёй не здарылася хаця б адна аварыя з ласём на кожны кіламетр у год. Ва ўсходняй Германіі, дзе скудная папуляцыя павольна павялічваецца, з 2000 па 2007 год адбыліся два дарожна-транспартныя здарэнні з удзелам ласёў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.iucnredlist.org/species/41782/10539156|аўтар=Heikki Henttonen, Andreas Kranz, Michael Stubbe, Tiit Maran, Alexei Tikhonov|загаловак=IUCN Red List of Threatened Species: Alces alces ssp. alces|год=2006-05-19|выданне=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref>. === Выкарыстанне ў якасці цяглавых і верхавых жывёл === На наскальных малюнках паблізу [[Ангара|Ангары]], [[Енісей|Енісея]], [[Лена|Лены]] адлюстравана, як людзі выкарыстоўваюць лася ў якасці свойскай жывёлы: запрагаюць, ездзяць вярхом. У XV стагоддзі на ласях ездзілі шведскія салдаты і паліцэйскія. Фермеры ЗША ў XIX стагоддзі запрагалі ласёў у плуг. Але ён так і не стаў такой звыклай свойскай жывёлай, як конь ці карова. Як цяглавую сілу яго можна выкарыстоўваць абмежавана — лось не вытрымлівае доўгіх нагрузак, бо мае маленькае, не адпаведнае масе цела, сэрца<ref>''Граковіч Е.'' Лось вядомы і загадкавы // Гоман Барысаўшчыны, № 2(107), 2008.</ref>. == У культуры == === Геральдыка === Выяву лася можна сустрэць на гербах шматлікіх гарадоў: <gallery class="center"> File:Coat of Arms of Rasony, Belarus.svg|Герб г.п.[[Расоны]] Файл:Coat of Arms of Gusev (Kaliningrad oblast).png|Герб г.[[Гусеў (горад)|Гусева]] (Калінінградская вобл., Расія) Файл:Coat of Arms of Yoshkar-Ola (Mariy-El).png|Герб г.[[Іашкар-Ала]] (Расія) Файл:Coat of Arms of Miass (Chelyabinsk oblast) (2002).png|Герб г.[[Міяс]] (Расія) Файл:Östersund vapen.svg|Герб г.[[Эстэрсунд]] ([[Швецыя]]) Файл:Escut Jelgava.png|Герб города [[Елгава]] ([[Латвія]]). </gallery> === Нумізматыка === Выява лася прысутнічае на шэрагу манет: <gallery class="center"> File:RR5217-0044R.jpg|Расія (2015 год) </gallery> === Баністыка === <gallery class="center"> File:Belarus-1992-Bill-25-Obverse.jpg|25 [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]], (1992 год) File:50 литовских талонов 1991.jpg|50 [[Літоўскі талон|літоўскіх талонаў]] (1993 год) </gallery> === Філатэлія === Выява лася на паштовых марках <center><gallery> File:1996. Stamp of Belarus 0123.jpg| File:The Soviet Union 1964 CPA 3051 stamp (Centenary of Moscow Zoo. Elk or moose (Alces alces)).jpg| File:The Soviet Union 1957 CPA 1992 stamp (Eurasian Elk).jpg| File:Stamps of Kazakhstan, 2014-009.jpg| </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аленевыя]] [[Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Жывёлы на манетах]] [[Катэгорыя:Жывёлы на марках]] [[Катэгорыя:Дзічына]] ry3yjpfjwtn6i0kulqfzwq66gq2juxe Белы бусел 0 52885 5189049 5143278 2026-08-28T18:21:27Z DBatura 73587 /* У беларускай культуры */ 5189049 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Бацян}} {{Таксон | name = Белы бусел | regnum = Жывёлы | parent = Ciconia | rang = Від | latin = Ciconia ciconia | author = [[Linnaeus]], 1758 | syn = | typus = | children = | range map = WhiteStorkMap.svg | range legend = <div style="text-align:left; "> {{Легенда|#35AC35| Месцы гнездавання|border=1px solid #aaa}}<p/> {{Легенда|#5087C3| Месцы зімоўкі|border=1px solid #aaa}} <p/> {{legend-line|red solid 2px|Шляхі міграцыі}} </div> | iucnstatus = LC | wikispecies = Ciconia ciconia }} '''Бу́сел бе́лы''', '''баця́н''' (''Ciconia ciconia'') — буйная балотная [[птушка]] з сямейства [[Бусліныя|бусліных]]. Беларускія народныя назвы ''бацян'', ''весялец'', ''чарнагуз'', ''аіст'', ''клекатун'' (экспрэсіўнае), ''гарус'', ''бусько''.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://slounik.org/|title=бусел · Slounik.org|website=slounik.org|access-date=2023-08-27}}</ref> == Апісанне == Самы вядомы прадстаўнік буслоў. Белая птушка з чорнымі канцамі крылаў, доўгай шыяй, доўгай тонкай чырвонай дзюбаю і доўгімі чырванаватымі нагамі. Тры пярэднія пальцы злучаны няпоўнай перапонкай. Белае пер’е галавы, шыі і цела кантрастуе з чорнымі пер’ямі крылаў, якія ў сонечным святле адсвечваюць зялёным і пурпуровым. Невялікі кавалак голай скуры чорнага колеру на галаве знаходзіцца вакол карычневага вока. Калі крылы ў бусла складзеныя, ствараецца ўражанне, што ўся задняя частка цела бусла чорная. Адсюль адна з яго {{нп5|Дыялекты ўкраінскай мовы|ўкраінскіх дыялектных|uk|Діалекти української мови}} назваў — '''чорногуз'''<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/225096329|title=Анотований список українських наукових назв птахів фауни України (з характеристикою статусу видів).|last=Бокотей|first=Андрій|date=|year=2007|publisher=Львівський національний університет імені Івана Франка|location=Київ—Львів|pages=30|language=uk|isbn=9668734084|oclc=225096329}}</ref>. Па афарбоўцы самкі не адрозніваюцца ад самцоў, але крыху меншыя па памерах. Рост белага бусла складае 100—125 см, размах крылаў 155—220 см. Маса дарослай птушкі дасягае 4 кг. [[File:Aist-1.JPG|thumb|left|Птушаняты белага бусла ў гняздзе]] Птушаняты маюць дзюбу шэрага колеру і цьмяна чырвоныя ногі. Яны таксама маюць апярэнне з шараватым адценнем. Працягласць жыцця белага бусла ў сярэднім складае 20 гадоў. Лёгка адрозніць голас буслоў — гучны, сухі клёкат, які атрымліваецца дзякуючы ўдарам адна аб адну часткамі дзюбы, рэдка ціхае шыпенне, маладыя пішчаць і мяўкаюць. == Пашырэнне == [[Выява:Alchimowicz-Pejzaż z bocianem.jpg|thumb|left|[[Казімір Альхімовіч]]. «Пейзаж з буслам»]] Арэал разарваны: Пірэнейскі паўвостраў, цэнтральная і паўднёва-ўсходняя частка Еўропы, Малая Азія, Паўднёвая, Заходняя і Сярэдняя Азія, а таксама Далёкі Усход на шыраце Японіі разам з ёй, Паўночна-Заходняя Афрыка. Пералёты від. Месца зімовак: Паўднёвая і Усходняя Афрыка, Паўднёвая Азія, Карэйскі паўвостраў, Японія. На Беларусі звычайны на гнездаванні пералётны від, транзітны мігрант. Некаторыя птушкі застаюцца на зіму. Лягчэй за ўсё можна ўбачыць бусла на яго [[Гняздо|гняздзе]], але не цяжка заўважыць гэтых птушак, калі яны палююць на вільготных лугах або на свежаскошаных палетках на грызуноў, земляных чарвякоў, лічынак насякомых, яшчарак і амфібій. Гнёзды белых буслоў маюць вялікія памеры і звычайна збудаваны на высокіх апорах, якія дазваляюць не толькі добры падлёт да гнязда, але агляд наваколля. У [[Еўропа|Еўропе]] буслы з’яўляюцца ўжо з сакавіку, а адлятаюць на зімоўку да канца жніўня. == Асаблівасці біялогіі == Корміцца беспазваночнымі, [[жабы|жабамі]], [[яшчаркі|яшчаркамі]], вужамі, дробнымі грызунамі. Утварае пастаянныя пары. Гнездавацца пачынае з трохгадовага ўзросту. Гнёзды (дыяметр 1,5 м, вышыня 0,5 м і больш) будуе з галля, высцілае сухой травой і мохам. Еўрапейскія белыя буслы будуюць свае гнёзды на пабудовах чалавека з Сярэднявечча. Гнёзды можна знайсці на дахах дамоў і гаспадарчых пабудоў, трубах комінаў, воданапорных вежах, [[слуп]]ах электра- і тэлефоннай сувязі, мурах і спецыяльна збудаваных для буслоў пляцоўках. Звычайна буслы кожны год вяртаюцца гнездаваць на тое самае месца, або недалёка ад яго. Такім чынам, некаторыя месцы выкарыстоўваюцца птушкамі на працягу сотняў гадоў! Маладыя птушкі стараюцца вярнуцца і загнездаваць як мага бліжэй да месцаў, дзе яны вылупіліся. [[File:Cigogne blanche MHNT.jpg|thumb|left|Яйка]] Нясе ўвесну 3-4, рэдка 5-6 белых яец. Яйкі з тупым вузейшым канцом, памеры: 72 х 54 мм. Наседжванне 33-34 сутак. Птушаняты вылятаюць праз 54-55 сутак. Нярэдка белыя буслы выкідваюць з гнязда слабае птушанё і восенню забіваюць слабых птушак. [[File:XN Ciconia ciconia 86.jpg|thumb|left|Бусел у палёце]] Бусел здольны да лунаючага палёту і можа доўга кружыць у небе. Адпачывае ў гняздзе або на дрэве. Пад восень утварае вялікія перадміграцыйныя згуртаванні. == У беларускай культуры == {{Асноўны артыкул|Белы бусел у Беларусі}} [[Файл:Legend of the Stork (silver) rv.gif|міні|«Легенда пра бусла», памятная манета НБ РБ, рэверс]] Белы бусел з’яўляецца сімвалам Беларусі. Маючы яго на ўвазе, [[Беларусь]] клічуць «Краінай пад белымі крыламі». Паводле колераў апярэння — белы з дадаткам чырвонага і чорнага — бусел лічыцца жывым носьбітам нацыянальнай сімволікі колераў, характэрнай для беларускага [[Беларускі нацыянальны строй|нацыянальнага строю]]. Буслы часцей за ўсё сяліліся побач з чалавечым жыллём. Дзеці, якія ўвесь час назіралі за гэтымі птушкамі, бачылі, што буслы заўсёды нешта нясуць у сваё гняздо — ці то шчэпку якую, галінку, ці то вужа, жабу, якая трапечацца ў дзюбе. Натуральна, дзеці лёгка маглі паверыць у тлумачэнне бацькоў, што іх браціка ці сястрычку таксама прынёс бусел. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад Перуна (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер'яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{Крыніцы/ЭПБ|1|старонкі=|ref=ЭПБ}} * {{кніга |адказны=Гричик В. В., Бурко Л. Д. |загаловак=Животный мир Беларуси. Позвоночные: учеб. пособие |месца=Мн. |выдавецтва=Изд. центр БГУ |год=2013 |старонак=399 |isbn=978-985-553-128-0 |мова=ru |ref=Гричик}} * {{кніга |загаловак=Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік |месца=Варшава |выдавецтва=Навуковае выдавецтва ПНВ |год=2000 |старонак=540 |isbn=83-01-13187-X |ref=Птушкі Еўропы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.springalive.net/be-by/springalive/stork Белы бусел] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100707014624/http://www.springalive.net/be-by/springalive/stork |date=7 ліпеня 2010 }} * [http://news.belta.by/by/news/society?id=448695 Беларуская чыгунка запускае новы фірменны поезд «Белы бусел»] * [http://nn.by/?c=ar&i=29996 Нацбанк уводзіць у абарачэнне манеты «Белы бусел»] * [http://birdwatch.by/news/1184 Птушкі ў духоўнай культуры беларусаў] * [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D1%8B Адкуль пайшлі буслы — паданне] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бусліныя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Жывёлы на манетах]] twfm4fgc9h8wigxxd9x8ifp8o7zzstu Кечуанскія мовы 0 55471 5188978 4966737 2026-08-28T13:29:35Z Ілля Касакоў 21245 5188978 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кечуа}} {{Мова}} '''Ке́чуа''' (таксама кечва, кічуа, кічва) ({{lang-qu|Qhichwa Simi}} — «мова горных далін», {{lang-qu|Runa Simi}} — «чалавечая мова») — мова паўднёваамерыканскага [[індзейцы|індзейскага народа]] [[Народ кечуа|кечуа]], належыць да групы кечуанскіх моў. Самая буйная паводле колькасці носьбітаў індзейская мова абедзвюх [[Амерыка|Амерык]]. == Афіцыйны статус == * {{Сцяг Перу}} [[Перу]] * {{Сцяг Балівіі}} [[Балівія]] * {{Сцяг Эквадора}} [[Эквадор]] * {{Сцяг Калумбіі}} [[Калумбія]] {{Моўныя сем’і}} {{Rq|translate|sources}}{{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кечуа}} [[Катэгорыя:Кечуанскія мовы| ]] [[Катэгорыя:Мовы Аргенціны]] [[Катэгорыя:Мовы Балівіі]] [[Катэгорыя:Мовы Калумбіі]] [[Катэгорыя:Мовы Перу]] [[Катэгорыя:Мовы Эквадора]] 8080o5qn4mut5see1uc9pzm4p51djg6 Lo-Fi 0 62165 5189070 5106354 2026-08-28T19:18:26Z Amherst99 6180 5189070 wikitext text/x-wiki '''Lo-Fi''' (Лоў Фай) (ад [[англійская мова|англійскага]] ''low fidelity'' — нізкая якасць) — у [[гуказапіс]]е тэхналогія, пры якой запісаны [[гук]] намерана змяшчае шматлікія скажэнні і [[шум]]ы. Таксама ўжываецца ў адносінах да запісаў з заніжаным [[частотны дыяпазон|частотным дыяпазонам]]. Супрацьлеглае [[Hi-Fi]] (Хай Фай, ''high fidelity'') — высокая якасць). Найбуйнейшыя прадстаўнікі гэтага жанру — [[Амон Тобін]] , [[Bonobo]] і [[Portishead]]. == Спасылкі == * [http://radio.mediananny.com/podcast/131 Радыёперадача пра музыку lo-fi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210517111640/http://radio.mediananny.com/podcast/131 |date=17 мая 2021 }} {{Альтэрнатыўны рок}} [[Катэгорыя:Гуказапіс]] [[Катэгорыя:Музычныя жанры]] mtgpwdwz8a5ayzkoeiqmcm7uyy5kje9 Харальд V 0 64594 5189187 5188690 2026-08-29T06:01:32Z StarDeg 16311 5189187 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Харальд V''' ({{lang-no|Harald V}}; {{ВД-Прэамбула}}) — кароль [[Нарвегія|Нарвегіі]] з 17 студзеня 1991 года, заступіў на пасаду пасля скону бацькі, [[Улаф V|Улафа V]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 21 2 1937 года. Харальд — першы прынц, які нарадзіўся ў Нарвегіі з 1370 года. У 1940 годзе каралеўская сям’я пакінула Нарвегію пасля акупацыі немцаў і жыла ў [[Вашынгтон]]е (дзед Харальда, Хокан VII, і бацька, кронпрынц Улаф, правялі вайну ў [[Лондан]]е, узначальваючы ўрад у выгнанні). У 1945 годзе прынц вярнуўся ў Нарвегію і стаў вучыцца ва [[Універсітэт Осла|ўніверсітэце Осла]] (з 1955) і ў ваеннай акадэміі. З 1960 года вучыўся ў [[Оксфард]]зе. Пасля смерці бацькі 17 студзеня 1991 года Харальд аўтаматычна ўступіў на нарвежскі пасад. Ён стаў першым нарвежскім манархам, які нарадзіўся на тэрыторыі гэтай краіны з таго часу, як [[Магнус Эрыксан|Магнус VII]] адрокся ад прастола ў 1343 годзе. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://www.royalcourt.no/the-royal-house-of-norway/his-majesty-the-king/the-biography-of-king-harald Афіцыйны сайт каралеўскай сям’і Нарвегіі] * [http://www.reisenett.no/facts/government/king_harald.html Біяграфія караля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051103020751/http://www.reisenett.no/facts/government/king_harald.html |date=3 лістапада 2005 }} * [http://www.aftenposten.no/english/royals/ Навіны пра каралеўскую сям’ю] * [http://www.kongehuset.no/c34894/artikkel/vis.html?tid=34929 The Decorations of HM The King] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305060242/http://www.kongehuset.no/c34894/artikkel/vis.html?tid=34929 |date=5 сакавіка 2012 }} {{ref-en}} {{start box}} {{succession box|title=[[Спіс каралёў Нарвегіі|Кароль Нарвегіі]]<br />[[Выява:Coat of Arms of Norway.svg|40px]]|before=[[Улаф V]]|after=[[Хокан VIII]]|years=[[1991]]—[[2026]]}} {{end box}} {{Каралі Нарвегіі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі нарвежскія]] [[Катэгорыя:Глюксбургі]] [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] [[Катэгорыя:Яхтсмены Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1968 года]] [[Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1972 года]] [[Катэгорыя:Сцяганосцы на Алімпійскіх гульнях]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта]] gqe6dkjg32zfs208xpp57a85njgs37b Лютаўская рэвалюцыя 0 65996 5189198 5134695 2026-08-29T06:52:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189198 wikitext text/x-wiki {{Рэвалюцыя | Назва = Лютаўская рэвалюцыя | Выява = [[Выява:Down with the eagle (2).jpeg|250px]] | Подпіс = «Прэч арла!».<br> Мастак [[Іван Аляксеевіч Уладзіміраў|Іван Уладзіміраў]].<br> [[Музей палітычнай гісторыі Расіі]] | Месца = {{сцяг|Расія}} [[Расійская імперыя]] | Дата = {{OldStyleDate|8|сакавіка||23|лютага||}} — {{OldStyleDate|16|сакавіка|1917|3|||}} года | Прычына = | Прычыны = | Мэта = Звяржэнне [[Манархія|манархіі]], устанаўленне [[Расійская Рэспубліка|рэспублікі]] | Мэты = | Вынік = [[Адрачэнне Мікалая II]] ад прастола, канец манархічнага праўлення ў Расіі (''дэ-факта''), [[Расійская рэспубліка|устанаўленне рэспубліканскага ладу]] | Вынікі = }} '''Лютаўская рэвалюцыя 1917 года''' — [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыя]] ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], вынікам якой стала падзенне манархіі, абвяшчэнне [[Расійская рэспубліка|рэспублікі]] і пераход улады да [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]]. Пачатак рэвалюцыі паклалі забастоўкі, вулічныя мітынгі і дэманстрацыі ў [[Петраград]]зе, праведзеныя [[23 лютага]] [[1917]]. Выступленні рабочых і салдат перараслі ва ўзброенае паўстанне. [[2 сакавіка]] цар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] [[Адрачэнне Мікалая II|адрокся ад прастола]] на карысць брата [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіла]], які на другі дзень падпісаў [[Адрачэнне Міхаіла Аляксандравіча|маніфест аб адмове]] прыняць трон да пастановы [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчага сходу]]<ref>[http://berastouski.blogspot.com/2015/04/1917.html Тэкст адрачэння Мікалая ІІ і адмовы Міхаіла прыняць імператарскую ўладу ў беларускім перакладзе]</ref>. == Прычыны == Лютаўская рэвалюцыя пачалася як стыхійны парыў народных мас, але яе поспеху спрыяў і востры палітычны крызіс у вярхах, рэзкая незадаволенасць ліберальна-буржуазных колаў аднаасобнай палітыкай цара. Хлебныя бунты, антываенныя мітынгі, дэманстрацыі, забастоўкі на прамысловых прадпрыемствах горада наклаліся на незадаволенасць і неспакой сярод шматтысячнага сталічнага гарнізона, які далучыўся да рэвалюцыйных мас, што выйшлі на вуліцы. == Развіццё падзей == 27 лютага (12 сакавіка) 1917 года ўсеагульны страйк перарос ва ўзброенае паўстанне. Войскі, якія перайшлі на бок паўстанцаў, занялі найважнейшыя пункты горада, урадавыя будынкі. У дадзеным становішчы царскі ўрад выявіў няздольнасць да хуткіх і рашучых дзеянняў. Разрозненыя і нешматлікія сілы захоўвалі вернасць манарху, аднак аказаліся не ў стане самастойна справіцца з [[анархія]]й, якая ахапіла сталіцу, а некалькі часцей, знятых з фронту дзеля здушэння паўстання, не здолелі прабіцца да горада. Непасрэдным вынікам Лютаўскай рэвалюцыі стала адрачэнне ад пасады [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]], спыненне панавання дынастыі [[Раманавы]]х і фармаванне Часовага ўрада пад кіраўніцтвам князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]]. Гэты ўрад быў цесна звязаны з буржуазнымі грамадскімі арганізацыямі, якія ўзніклі ў гады вайны, як то [[Усерасійскі земскі саюз]], Гарадскі саюз, Цэнтральны ваенна-прамысловы камітэт. Часовы ўрад злучыў заканадаўчую і выканаўчую ўладу, замяніўшы цара, Дзяржаўны савет, Думу і Савет міністраў. У сваёй Дэкларацыі Часовы ўрад аб’явіў амністыю палітычным зняволеным, грамадзянскія свабоды, замену паліцыі «народнай міліцыяй», рэформу мясцовага самакіравання<ref>Кара-Мурза С. Г. Гл. 2. [http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo2.html Государство и право после Февральской революции 1917 г.] История советского государства и права.</ref>. Практычна адначасова рэвалюцыйна-дэмакратычнымі сіламі быў сфармаваны паралельны орган улады — [[Петраградскі савет салдацкіх і рабочых дэпутатаў|Петраградскі савет]], што прывяло да сітуацыі, вядомай як [[двоеўладдзе]]. 1 (14) сакавіка 1917 года новая ўлада была ўсталявана ў [[Масква|Маскве]], на працягу сакавіка — па ўсёй краіне. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі]] * [[Кастрычніцкая рэвалюцыя]] == Літаратура == * История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с. * Гісторыя Беларусі ў кантэксце еўрапейскай цывілізацыі: Дапаможнік. Пад рэд. Л. В. Лойка. — Мн.: ТАА Цэнтр інавацыйных праграм і праектаў, 2003. == Спасылкі == {{Commons}} * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=234&Itemid=1 Пра прычыны расійскай рэвалюцыі: неамальтузіянская перспектыва]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru|скарочана}}. * Аляксандр Блок. [http://www.blokalex.net.ru/mib-al-kniga-347/ Апошнія дні імператарскай ўлады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071008085220/http://www.blokalex.net.ru/mib-al-kniga-347/ |date=8 кастрычніка 2007 }} {{ref-ru}}. * [http://knigipoistcccp.diinoweb.com/files/Vremennoe_pravitelstvo_tom1.rar Справаздачы паседжанняў Часовага ўрада. Сакавік—красавік 1917 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210823121230/http://knigipoistcccp.diinoweb.com/files/Vremennoe_pravitelstvo_tom1.rar |date=23 жніўня 2021 }} {{ref-ru}}. {{Першая сусветная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі]] [[Катэгорыя:1917]] [[Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917]] drf11six6xra72qj1bzb79sipneuc8s Бэці Форд 0 67381 5189171 5188175 2026-08-29T04:30:41Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=жнівень 2026}} 5189171 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Форд}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Элізабэт Эн Блумер Уорэн Форд''' ({{lang-en|Elizabeth Ann Bloomer Warren Ford}}; {{ДН|8|4|1918}} — {{ДС|8|7|2011}}) — больш вядомая як '''Бэці Форд''', — удава былога прэзідэнта ЗША [[Джэральд Рудальф Форд|Джэральда Р. Форда]], першая лэдзі ЗША з 1974 па 1977 г. Вядомая сваёй актыўнай пазіцыяй па вострых пытаннях грамадскага жыцця ЗША таго часу. Лічыцца найбольш палітычна ўплывовай першай ледзі пасля [[Элеанора Рузвельт|Элеаноры Рузвельт]]. Першы шлюб — з гандляром мэбляй Уільямам Уорэнам у 1942—1947 гг., дзяцей не было. Другі — з Джэральдам Фордам з 1948 г. да яго смерці ў 2006 годзе, чацвёра дзяцей. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Betty Ford|Бэці Форд}} * [http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=39 Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120509084814/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=39 |date=9 мая 2012 }} у National First Ladies' Library {{ref-en}} {{Першыя лэдзі ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Форд Бэці}} [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса]] [[Катэгорыя:Чалавек года па версіі часопіса «Time»]] [[Катэгорыя:Постаці фемінізму]] ss1lp3ppz4iwrsz75exjx5zh8rqv9n8 Лявон Случанін 0 76647 5189200 4985095 2026-08-29T07:10:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189200 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шпакоўскі}} {{пісьменнік}} '''Лявон Случанін''', сапраўднае імя '''Лявонцій Раманавіч Шпакоўскі''' ({{ДН|15|10|1914}}, в. [[Лучнікі]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], цяпер у [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]], [[Мінская вобласць]] — {{ДС|25|10|1995}}, {{МС|Салігорск||}}, [[Беларусь]]) — беларускі [[паэт]]. == Біяграфія == У 1929 годзе паступіў у [[Слуцкі педтэхнікум]]. Пад уплывам мастацтва [[У. Галубок|Уладзіслава Галубка]] і яго артыстычнай трупы паступіў у [[Мінскі тэатральны тэхнікум]]. Як сын серадняка быў залічаны без стыпендыі, што прымусіла вярнуцца ў педтэхнікум. З трэцяга курса паступіў на літаратурны факультэт [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскага педагагічнага інстытута]], які скончыў у 1936 годзе. Накіраваны выкладчыкам рускай мовы і літаратуры ў [[Чэрыкаў]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. У 1937 годзе арыштаваны, прыгавораны да 10 гадоў пазбаўлення волі; накіраваны на [[Беламорканал]]. У 1939 годзе датэрмінова вызвалены. Вярнуўся ў [[Лучнікі]]. Уладкаваўся ў [[Слуцк]]у ў сярэднюю школу выкладчыкам беларускай мовы і літаратуры. З 1940 годзе выкладаў у [[Слуцкі педтэхнікум|Слуцкім педтэхнікуме]]. У часы нямецкай акупацыі працаваў дырэктарам Лучнікоўскай школы ў 1941—1943 гадах, у 1943—1944 гадах школьным інспектарам на Случчыне. Адначасова супрацоўнічаў у акруговай «[[Газета Случчыны|Газэце Случчыны]]», друкаваўся ў «[[Беларуская газета (1941)|Беларускай газэце]]» (Мінск), «[[Голас вёскі|Голасе вёскі]]» (Мінск), «[[Раніца (газета, 1939)|Раніцы]]» (Берлін) і часопісе «[[Новая дарога]]» (Беласток). Прымаў удзел у [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]]. Пры адступленні немцаў выехаў з сям’ёй у [[Трэці Рэйх|Германію]]. Працаваў карэспандэнтам у часопісе «[[Малады змагар]]», які выдаваў у 1944—1945 гадах [[Саюз беларускай моладзі]]. Вясной 1945 года трапіў у [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|амерыканскую акупацыйную зону]]. Вярнуўся ў Лучнікі, дзе быў арыштаваны. Асуджаны на 15 гадоў пазбаўлення волі і 5 гадоў пазбаўлення правоў. Адбываў пакаранне на Поўначы. Потым тэрмін быў зменшаны да 10 гадоў зняволення. Пасля вызвалення да 1973 года жыў у [[Варкута|Варкуце]], потым вярнуўся ў Беларусь і жыў у [[Салігорск]]у. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] з 1993 года. Памёр 25 кастрычніка 1995 года ў [[Салігорск]]у. == Творчасць == Дэбютаваў у друку ў 1936 годзе. Вершы, напісаныя ў 1942—1943 гадах апублікаваў у 1943 годзе ў калектыўным зборніку «Песняры Случчыны». Аўтар гістарычнай паэмы «Рагнеда» (1944). Аўтабіяграфічны раман у вершах «Алесь Няміра» напісаны ў 1962—1985 гадах, апублікаваны часткова ў 1991 годзе. Паэма «Ісус Хрыстос» не апублікавана. Урывак з паэмы «Рагнеда» пэўны час быў уключаны ў школьную праграму<ref>[http://knihi.com/none/Bielaruskaja_litaratura_Vucebny_dapamoznik_dla_6_klasa_2010.html Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 6-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. і руск. мовамі навучання] / А. I. Бельскі, Л. К. Цітова. — Мінск: Нац. ін-т адукацыі, 2010. — 320 с. — С. 196.</ref>. == Бібліяграфія == * Случанін, Лявон. [https://archive.org/details/p-038checker Рагнеда (паэма)] / Аўтар ілюстрацый Валдас Дрэма. — Менск: Выдавецтва падручнікаў і літаратуры для моладзі ў Менску; Друк: Друкарня «Аўшра» ў Вільні, 1944. — 64 стар. * Пераадрук першага выдання: Мельбурн: На варце, 1958. — 69 стар. * Часопіснае выданне: Случанін, Лявон [https://kamunikat.org/spadchyna-chasopis-belaruskaga-fondu-kultury-4-1991 Пасляслоўе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250218115959/https://kamunikat.org/spadchyna-chasopis-belaruskaga-fondu-kultury-4-1991 |date=18 лютага 2025 }} / Алесь Бяляцкі // Спадчына, 1991, № 4. Стар. 71-84. * Шпакоўскі-Случанін, Лявон. [https://knihi.com/Lavon_Spakouski-Slucanin/Rahnieda.html Рагнеда] // Літаратурная ўкладка да газеты «Рагнеда», 1994, № 5 (7). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Случанін Лявон||35}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * ''Бяляцкі А.'' [https://kamunikat.org/spadchyna-chasopis-belaruskaga-fondu-kultury-4-1991 Пасляслоўе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250218115959/https://kamunikat.org/spadchyna-chasopis-belaruskaga-fondu-kultury-4-1991 |date=18 лютага 2025 }} // Спадчына. 1991, № 4. Стар. 84. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * ''Савік Л.'' «Нашу радасць у гразь утапталі…» // ЛіМ, 1992, 10 ліп. * ''Савік Л.'' «Прыйдзе мой дзень…» // Голас Радзімы, 1994, 6 кастр. == Спасылкі == * [http://nasledie-sluck.by/ru/people/Literators/4838/ Шпакоўскі Лявонцій Раманавіч] * {{bis.nlb.by|130350|Случанін Лявон (сапраўднае імя Шпакоўскі Лявон (Лявонцій) Раманавіч)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Случанін Лявон}} [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] a34xvxnzpfgvdrh7mm9vgmg3rgsqdmt Крымскія горы 0 77775 5189033 4530231 2026-08-28T16:14:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189033 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Крымскія горы |Нацыянальная назва = |Выява = Crimea.Yayla.Cliff-2.jpg |Подпіс = Крымскія горы. Галоўны хрыбет (Яйла) |Краіна = Украіна |Рэгіён = Крым |Перыяд утварэння = [[мелавы перыяд]] |Плошча = |Даўжыня = 160 |Шырыня = да 50 |Найвышэйшая вяршыня = Раман-Кош |Вышыня = 1545 |Пазіцыйная карта = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Крымскія горы''' ({{lang-uk|Кримські гори}}, {{lang-crh|Qırım dağları, Къырым дагълары}}) — горная сістэма, размешчаная на поўдні [[Крымскі паўвостраў|Крымскага паўвострава]]. == Прырода == Крымскія горы працягваюцца з захаду на ўсход на 145 км, з поўначы на поўдзень на 40-50 км. Складаюцца з трох паралельных град: асноўнай — Галоўны хрыбет (Яйла) з максімальнай абсалютнай адзнакай 1545 м (г. [[Раман-Кош]]), сярэдзіннай — выш. да 500—750 м, паўночнай — выш. да 350 м. Горы ўтвораны структурамі [[мезазой]]скага ўзросту, складзены пераважна з гліністых сланцаў, перакрытых вапнякамі. Канчаткова Крымскія горы сфарміраваліся ў [[альпійская складкавасць|альпійскую складкавасць]]. Галоўная града мае стромкія схілы, глыбока парэзаныя рэчкамі, ручаямі і часовымі вадацёкамі. Вяршыня грады — «яйла» (на крымска-татарскай мове — летняя паша; пл. каля 320 км²), спадзістахвалістая з разнастайнымі формамі [[карст]]авага рэльефу — варонкамі, сподкамі, далінамі, праваламі, пячорамі. Паўднёвы схіл стромкі, разбіты апоўзнямі на буйныя блокі. На ўзбярэжжы ([[Паўднёвы бераг Крыма]]) выяўлены марскія тэрасы, ёсць старажытныя вулканічныя ўтварэнні (Мядзведзь-гара, [[Карадаг]]). Сярэдзінная і паўночныя грады з’яўляюцца [[куэсты|куэстамі]], маюць слабы нахіл на поўнач і стромкія схілы на поўдні. Ёсць радовішчы будаўнічых матэрыялаў ([[вапняк]]і, жвір, туф, дыябаз), паўкаштоўных камянёў і інш. Мінеральныя крыніцы. Клімат Крымскіх гор умераны на большай частцы тэрыторыі, субтрапічны міжземнаморскі на паўднёвым схіле Галоўнай грады і ўзбярэжжы. Галоўная града перашкаджае пранікненню ўмераных паветраных мас на поўдзень, а субтрапічных — на поўнач. У раёнах з умераным кліматам сярэдняя тэмпература студзеня каля −2, −4 °C, у ліпені каля 24 °C, у гарах каля 16 °C. Гадавая колькасць ападкаў каля 600 мм, выпадаюць пераважна летам. Устойлівае снегавое покрыва ўтвараецца зімой толькі ў гарах. У зоне субтрапічнага клімату ў студзені каля 4 °C, у ліпені каля 24 °C, ападкаў ад 600 мм на ўзбярэжжы да 1200 мм у гарах, выпадаюць пераважна зімой. Рэчкі невялікія, летам большасць перасыхае, маюць пераважна грунтавое жыўленне, паводкавы рэжым. Бываюць селі. Расліннасць, глебы і жывёльны свет падпарадкаваны вышыннай пояснасці. На паўднёвых схілах Галоўнай грады да вышыні 300 м — зона ксерафітных ядлоўцава-дубовых нізкіх лясоў з вечназялёных і лістападных хмызнякоў на чырвона-бурых і [[карычневыя глебы|карычневых глебах]]. Вышэй дубовыя і букавыя лясы з эндэмічнымі відамі хвой. Пад шыракаліста-хваёвымі лясамі фарміруюцца горна-лясныя бурыя глебы. На паверхні вяршынь Галоўнай грады горныя лугі, лугавыя стэпы з ядлоўцавым сланікам, купы дрэў і хмызнякоў на горна-лугавых чарназёмападобных глебах. Паўночны схіл Галоўнай грады, сярэдзінная і паўночныя грады маюць падобную вышынную пояснасць, аднак адсутнічаюць эндэмічныя субтрапічныя віды. Каля падножжа гор развіты лесастэпавыя ландшафты на горных [[чарназём]]ах. У фаўне горна-лясной зоны — [[высакародны алень]], [[казуля]], [[каменная куніца]], [[кажан]], [[барсук]], шматлікія віды птушак і інш. == Турызм == На схілах Галоўнай грады — Крымская запаведна-паляўнічая гаспадарка, Ялцінскі і Карадагскі запаведнікі, Нікіцкі батанічны сад, унікальныя помнікі прыроды: Вялікі каньён Крыма, цясніна Уч-Кош, вадаспады Учан-Су, Яўзлар, Джур-Джур і інш. Крымскія горы — адзін з папулярных раёнаў турызму і альпінізму. == Гл. таксама == * [[Карабі-яйла]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Крымскія горы|Матузка А.}} == Спасылкі == {{commonscat|Crimean Mountains}} * [http://travel.org.ua/forums/ Форум пра турызм у Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120123141937/http://travel.org.ua/forums/ |date=23 студзеня 2012 }} * [http://www.tourism.crimea.ua/ Турыстычны сайт Крыму] * [http://edelv.ru/ Турысцкі клуб "Эдэльвейс"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418110806/http://www.edelv.ru/ |date=18 красавіка 2012 }} * [http://pasteli.org.ua Кримська стежинка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210630075901/http://pasteli.org.ua/ |date=30 чэрвеня 2021 }} {{ref-uk}} * [http://www.astrotourist.info Турызм у Крымскіх горах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171201222907/http://www.astrotourist.info/ |date=1 снежня 2017 }} {{Горныя сістэмы Еўропы}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Крымскія горы| ]] [[Катэгорыя:Горы Украіны]] gz7bvsged2c8g8p5iu8jkmblmb4ippf Крынкі (гміна) 0 83409 5189035 3726814 2026-08-28T16:18:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189035 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Крынкі |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Krynki}} |Герб = |Сцяг = |Статус = [[вяскова-гарадская гміна]] |Павет = Сакульскі |Салецтвы = 21 |Цэнтр = [[Крынкі]] |Заснавана = |Глава = |Від главы = [[Бурмістр]] |Мовы = |Насельніцтва = 3194 |Год = 2016 |Шчыльнасць = 19,2 |Плошча = 165,91 |Карта = POL powiat sokolski gmina Krynki.svg |Памер карты = |Карта гміны = Krynki (gmina) location map.png |Памер карты гміны = |TERYT = 2011042 |Тэлефонны код = 85 |Паштовы код = 16-120 |Аўтамабільны код = |Сайт = http://www.krynki.pl/ |Заўвагі = }} {{Значэнні|Крынкі}} '''Кры́нкі'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Krynki}}) — [[вяскова-гарадская гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Сакульскі павет|Сакульскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Крынкі|Крынках]]. Плошча гміны складае 165,91 км². Станам на [[2016]] год у гміне Крынкі пражывалі 3194 чалавекі, шчыльнасць — 19,2 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 21 [[салецтва]]. == Славутасці == * [[Крушынянская мячэць]], уключана ў нацыянальны спіс гістарычных помнікаў Польшчы. == Вядомыя асобы == * [[Раіса Іванаўна Цітко]] (1926—1977) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]], перадавік сельскагаспадарчай вытворчасці. * [[Валянціна Іванаўна Садоўская]] (нар. 1946) — дзяржаўны дзеяч. <!-- == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.krynki.pl/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071009161702/http://www.krynki.pl/ |date=9 кастрычніка 2007 }} {{Сакульскі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Сакульскага павета]] [[Катэгорыя:Крынкі (гміна)| ]] hxwerw62u538uh55q55dqdkb09mzq5y Есіль (горад) 0 89355 5189024 5188787 2026-08-28T16:03:33Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Есіль]] 5189024 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Есіль]]{{значэнні2|Есіль}} qn6c531yukz0v85u3ke3jluf7aw4ncf 5189025 5189024 2026-08-28T16:03:44Z Ueschar 151377 5189025 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Есіль]] kur7lbitespp2mqihjg62tnsxaviugb Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка 4 90386 5189000 5188570 2026-08-28T14:09:29Z DBatura 73587 5189000 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Тэкст '''[[Канстытуцыя Невады|Канстытуцыі Невады]]''' ў [[Вашынгтон]] выслалі па [[тэлеграф]]е за двое сутак. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] ds3tqgr4kvtoq05lqb5ngswapv681ow 5189066 5189000 2026-08-28T18:59:21Z DBatura 73587 5189066 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * '''[[Белы бусел у Беларусі|Белы бусел]]''' з’явіўся ў [[Беларусь|Беларусі]] ўсяго некалькі стагоддзяў таму, выцесніўшы [[Чорны бусел|чорнага бусла]]. * Тэкст '''[[Канстытуцыя Невады|Канстытуцыі Невады]]''' ў [[Вашынгтон]] выслалі па [[тэлеграф]]е за двое сутак. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] ltf3cidpzd6cfsz7oh6qpn9yihd9f54 Харгейса 0 92493 5189251 5073031 2026-08-29T11:36:05Z Summershell67 159583 /* */ 5189251 wikitext text/x-wiki {{НП | герб = Hargeisa Local Government Logo.svg }} '''Харгейса''' ({{lang-so|Hargeysa}}, {{lang-ar|هرجيسا}}) — горад у [[Самалі]], найбуйнейшы горад і сталіца непрызнанай дзяржавы [[Самаліленд]], другі па колькасці горад Самалі пасля [[Магадзіша]]. Харгейса быў адміністрацыйным цэнтрам Брытанскага Самалі з 1941 па 1960 гг. У 1960 г. Брытанскае Самалі было аб’яднана з Рэспублікай Самалі. Горад размешчаны на вышыні 1250—1300 м над узроўнем мора. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Commonscat|Hargeisa}} {{DEFAULTSORT:Харгейса}} [[Катэгорыя:Гарады Самаліленда]] {{Сталіцы Афрыкі}} rq6erii6bi2gz0g2d97sqvo884o0ulk Адміністрацыйны падзел Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў 0 93780 5189014 4531449 2026-08-28T15:11:04Z Emilia Noah 155537 /* */ 5189014 wikitext text/x-wiki [[File:UAE be-map.png|thumb|right|350px|]] [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] - [[Федэрацыя | федэратыўная]] дзяржава, якая складаецца з сямі эміратаў ({{lang-ar | إمارات}} -''Імарата'', адз. л. - إمارة - ''Імар''). Кожны эмірат ўяўляе сабой мікра-дзяржавў з [[Абсалютная манархія | абсалютнай манархіяй]]. Ключавым момантам у адміністрацыйным прыладзе ААЭ з'яўляецца права кожнага эмірата распараджацца запасамі [[Вуглевадароды | вуглевадародаў]] на сваёй тэрыторыі - фактычна ў адпаведнасці з запасамі [[Нафта | нафты]] размяркоўваецца ўплыў тых ці іншых эміратаў у вызначэнні агульнай палітыкі краіны. Так, у найбуйнейшым і найбольш багатым з эміратаў, [[Эмірат Абу-Дабі|Абу-Дабі]], размешчаная сталіца - горад [[Абу-Дабі]], і эмір Абу-Дабі з'яўляецца адначасова прэзідэнтам Аб'яднаных Арабскіх Эміратаў. Эмір Дубая з'яўляецца кіраўніком урада. {| |- bgcolor="#DDDDDD" !Эмірат !Арыгінальная <br />назва !Адміністрацыйны<br />цэнтр !Плошча, км² !Насельніцтва, чал. |- bgcolor="#EEEEEE" | [[Эмірат Абу-Дабі |Абу-Дабі]] | align="right" | أبو ظبي | align="center" | [[Абу-Дабі]] | align="right" | 67 340 | align="right" | 1 465 431 |- bgcolor="#EEEEEE" | [[Эмірат Аджман |Аджман]] | align="right" | عجمان | align="center" | [[Горад Аджман|Аджман]] | align="right" | 259 | align="right" | 260 492 |- bgcolor="#EEEEEE" | [[Эмірат Дубай |Дубай]] | align="right" | دبي | align="center" | [[Дубай (горад)|Дубай]] | align="right" | 3885 | align="right" | 1 229 330 |- bgcolor="#EEEEEE" |[[Эмірат Рас-эль-Хайма|Рас-эль-Хайма]] | align="right" | رأس الخيمة | align="center" | [[Горад Рас-эль-Хайма|Рас-эль-Хайма]] | align="right" | 1683 | align="right" | 191 753 |- bgcolor="#EEEEEE" |[[Эмірат Ум-эль-Кайвайн|Ум-эль-Кайвайн]] | align="right" | أم القيوين | align="center" | [[Горад Умм-эль-Кайвайн|Умм-эль-Кайвайн]] | align="right" | 777 | align="right" | 59 098 |- bgcolor="#EEEEEE" |[[Эмірат Эль-Фуджайра|Эль-Фуджайра]] | align="right" | الفجيرة | align="center" | [[Горад Эль-Фуджайра|Эль-Фуджайра]] | align="right" | 1166 | align="right" | 118 933 |- bgcolor="#EEEEEE" | [[Эмірат Шарджа|Шарджа]] | align="right" | الشارقة | align="center" | [[Горад Шарджа |Шарджа]] | align="right" | 2590 | align="right" | 656 941 |} {{Эміраты ААЭ}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў| ]] mz4lcyguv5ldn8qcbtt2q2wc50nbjsk Юзаф Чаховіч (паэт) 0 95046 5189099 3932084 2026-08-28T21:43:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Юзаф Чаховіч]] у [[Юзаф Чаховіч (паэт)]] па-над перасылкай 3932084 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Чаховіч}} '''Ю́заф Чахо́віч''' ({{lang-pl|Józef Czechowicz}}; [[15 сакавіка]] [[1903]], [[Люблін]] — {{ДС|9|9|1939}}, там жа) — [[Польшча|польскі]] [[паэт]]. == Біяграфія і творчасць == [[Выява:Józef Czechowicz, rys. Jan Wydra (1937).jpg|thumb|left|Юзаф Чаховіч, [[1937]]]] Нарадзіўся ў сям'і Паўла Чаховіча і Малгажаты Сулек. Вучыўся ў Любліне. У [[1920]] годзе ваяваў супраць бальшавікоў. У [[1921]] годзе скончыў школу і пачаў працаваць настаўнікам на Віленшчыне. У [[1924]]—[[1925]] гадах выдаваў часопіс «Рэфлектар» ({{lang-pl|«Reflektor»}}), у якім і дэбютаваў. У [[1927]] годзе выдаў першы зборнік, добра прыняты крытыкамі. Запойна чытаў кнігі, адным з першых у Польшчы перавёў вершы [[Томас Стэрнз Эліят|Томаса Эліята]], фрагменты рамана [[Джэймс Джойс|Джойса]] «Уліс». Напачатку [[1930-я|30-х]] гадоў жыл у Любліне, працаваў у газетах. У [[1933]] перабраўся ў [[Варшава|Варшаву]], быў блізкі да літаратурнай групы ''Квадрыга''. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|войны]] вярнуўся ў родны горад разам з супрацоўнікамі радыё. Загінуў пры бамбардзіроўцы Любліна гітлераўцамі. [[Выява:Jozef Czechowicz-pomnik.jpg|thumb|left|250px|Помнік Юзафу Чаховічу]] Пахаваны на самых вядомых люблінскіх могілках, «Поруч вуліцы Ліповая». На месцы яго гібелі цяпер знаходзяцца плошча, названая ў яго гонар, і помнік. У горадзе адкрыты музей Чаховіча. Паўплываў на лірыку польскіх «катастрафістаў» ([[Кшыштаф Бачынскі]], [[Чэслаў Мілаш]] і інш.), быў высока ацэнены наступнымі пакаленнямі паэтаў. == Зборнікі == {{вікіцытатнік|pl:Józef Czechowicz}} * ''Kamień'', [[1927]] * ''Dzień jak co dzień. Wiersze z lat 1927, 1928, 1929'', [[1930]] * ''Ballada z tamtej strony'', [[1932]] * ''Stare kamienie'', [[1934]] * ''W błyskawicy. Poezje'', [[1934]] * ''Nic więcej'', [[1936]] * ''Czasu jutrzejszego. Dramat'', [[1939]] * ''Nuta człowiecza'', [[1939]] * ''Plan akcji'', [[1938]] {{зноскі}} == Літаратура == * Waśkiewicz A.K. Józef Czechowicz. Warszawa : «JOTA,» 1991 * Święch J. Józef Czechowicz: od awangardy do nowoczesności. Lublin: Wydawn. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2004 * Милош Ч. Чехович, или О поэзии между войнами [1954]// Он же. Личные обязательства. Избранные эссе о литературе, религии и морали. М.: Дом интеллектуальной книги, 1999, с.312-321 * Милош Ч. О Юзефе Чеховиче// Новая Польша, 2007, № 6 == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.tnn.lublin.pl/czechowicz] {{ref-pl}} * [http://www.tnn.lublin.pl/pamiej.php?mkat=3&kat=1165]{{ref-pl}} {{DEFAULTSORT:Чаховіч Юзаф}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Паэты Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1903 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Любліне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 9 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Любліне]] [[Катэгорыя:Загінулыя пры бамбёжках у тыле падчас Другой сусветнай вайны]] rl3lso0el1e0mx1avyrsn1jkpjgkqg5 Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск) 0 96000 5189186 4832055 2026-08-29T05:58:48Z Ivanz04 168228 /* */ я дадаў былыя назвы гэтай вуліцы. 5189186 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Інтэрнацыянальная вуліца}} {{Вуліца Мінска |назва =Інтэрнацыянальная вуліца |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён =[[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |на карце = |выява = Belarus-Minsk-International Street 23 - 31.jpg |памер = |тлумачэнне = Частка вуліцы за [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палацам Рэспублікі]] |назва ў гонар = |былыя назвы = * Зборавая * Турэмная * Праабражэнская |працягласць =994<ref name="minsk-on">[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm Улица Интернациональная на minsk-old-new] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123062200/http://minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm |date=23 студзеня 2013 }} {{ref-ru}}</ref> |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = асфальтавае |рух =двухбаковы |індэкс = |тэлефоны = |метро ={{minskmetro|1}} [[станцыя метро Кастрычніцкая (Мінск)|Кастрычніцкая]] (250 м),<br>{{minskmetro|2}} [[станцыя метро Няміга (Мінск)|Няміга]] (310 м) |аўтобус = |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі =Помнік Валенцію Ваньковічу |храмы = |дзяржаўныя ўстановы =[[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі]], [[Дом Ваньковічаў|дом-музей Ваньковічаў]] |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Інтэрнацыяна́льная ву́ліца''' (былая Валацкая, Зборавая, Турэмная, Праабражэнская, Кастрычніцкая)— вуліца ў [[Верхні Горад|Верхнім Горадзе]] ў [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] горада [[Мінск]]а. Праходзіць ад [[вуліца Гарадскі Вал|вуліцы Гарадскі Вал]] да [[вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вуліцы Янкі Купалы]], ляжыць паміж [[вуліца Рэвалюцыйная (Мінск)|Рэвалюцыйнай]] і [[праспект Незалежнасці (Мінск)|праспектам Незалежнасці]]. Нумарацыя дамоў вядзецца ад Гарадскога Вала. == Гісторыя == З XVI стагоддзя заходняя частка вуліцы звалася '''Зборавай''' ад збудаванага на ёй тым часам<ref name="УІ">[http://tsm.by/modules.php?name=Pages&page=96 Улица Интернациональная] {{ref-ru}}</ref> [[Кальвінскі збор (Мінск)|кальвінскага збору]] пры агульнай падтрымцы князя [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалая Радзівіла Чорнага]] і фундацыі менскіх заможных пратэстантаў. Назву Зборавая гэта частка вуліцы захоўвала да 1866 года<ref name="УІ"/>. [[Файл:Інтэрнацыянальная Жаночая гімназія.jpg|thumb|Жаночая гімназія. Пачатак 20-га стагоддзя]] У 1673 годзе на вуліцы пабудавалі каменны [[касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак]] у стылі сталага [[барока]]. Да 1830-х гадоў вуліца ўпіралася ў земляны гарадскі вал, які праходзіў прыклада па трасе сучаснай вуліцы [[Вуліца Гарадскі Вал|Гарадскі Вал]]. Калі вал зрылі, вуліцу працягнулі ў [[Раманаўская Слабада|Раманаўскае прадмесце]]. Пасля задушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|вызваленчага паўстання 1863—1864 гадоў]] касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак канфіскавалі і перадалі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царкве]], у іх будынках адкрылі Праабражэнскі манастыр, у 1872 годзе пачалася перабудова барочнага комплексу ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]]. У 1866 годзе вуліцу пераназвалі ў '''Турэмную''', бо яна вяла з горада да новапабудаванага [[Турэмны замак (Мінск)|турэмнага замка]]. У 1882 годзе па ініцыятыве жыхароў вуліцу пераназвалі ў '''Праабражэнскую'''<ref name="baj">[http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm Іван САЦУКЕВІЧ. ТАПАНІМІЯ ВУЛІЦ І ПЛОШЧАЎ МЕНСКА Ў ХІХ — ПАЧАТКУ ХХ СТ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110824075549/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm |date=24 жніўня 2011 }}</ref>. У 1899 годзе ў раёне турмы адкрыта жаночая ўрадавая гімназія, у якой пазней вучылася [[Стэфанія Міхайлаўна Станюта|Стэфанія Станюта]]. Праабражэнская была адной з цэнтральных вуліц губернскага Мінска<ref name="УІ"/>. Даўжыня вуліцы ад Губернатарскай да Нова-Раманаўскай складала 175 сажняў (367,5 метры). Вуліца была забрукавана, мела тратуары і вячэрняе асвятленне. Забудоўваць яе можна было толькі каменнымі дамамі. Частка Інтэрнацыянальнай ад сучаснай вуліцы Леніна да Гарадскога Валу — адна старэйшых вуліц Мінска<ref name="УІ"/>. Усходнюю частку вуліцы прынамсі з XVI ст. называлі '''Валоцкай'''. У 1866 годзе Валоцкая перайменавана ў '''Хрышчэнскую'''. Пасля ўсталявання [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай улады]] Праабражэнская вуліца перайменавана ў Інтэрнацыянальную, а Валоцкая — у '''Кастрычніцкую''', у 1-й палове 1960-х гадоў часткі вуліцы аб’яднаны пад агульнай назвай '''Інтэрнацыянальная'''. Цяперашні комплекс гістарычнай забудовы склаўся ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў, будынкі прымыкаюць адзін да другога, арыентаваны галоўнымі [[фасад]]амі на лінію за­будовы і ўтвараюць ураўнаважаную [[Архітэктурная кампазіцыя|кампазіцыю]]<ref name="спад"/>. == Апісанне == Накіравана з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Працягвае вуліцу [[Вуліца Валадарскага (Мінск)|Валадарскага]] (ад скрыжавання з [[Вуліца Гарадскі Вал|Гарадскім Валам]]). Вуліцу перасякаюць вуліцы [[вуліца Камсамольская (Мінск)|Камсамольская]], [[вуліца Леніна (Мінск)|Леніна]], [[вуліца Энгельса (Мінск)|Энгельса]], далей ад вуліцы Інтэрнацыянальнай пачынаецца [[вуліца Зыбіцкая (Мінск)|вуліца Зыбіцкая]] і ідзе на захад. Канчаецца т-падобным скрыжаваннем з [[вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вуліцай Янкі Купалы]]. == Характэрныя будынкі і збудаванні == === Па няцотным баку === [[Файл:Pozarka2.jpg|thumb|left|Пажарнае дэпо, здымак канца ХIX ст.]] * Будынак Мінскага пажарнага дэпо (зараз Дэпо № 1), хоць і знаходзіцца па адрасе Гарадскі Вал, 12/1, таксама адносіцца да комплексу архітэктурнай забудовы на Інтэрнацыянальнай. Дэпо было пабудавана на рагу тагачасных Праабражэнскай (Інтэрнацыянальнай) і Нова-Раманаўскай па ініцыятыве вольна-пажарнага грамадства, якое адкрылася 21 студзеня 1885 года. Каб зарабіць грошы, пажарнае таварыства зацейвала ледзяную коўзанку, вечары і гулянні, здавала ў арэнду пляц пад цырк і звярынец. Зараз тут змяшчаецца музей пажарнай справы<ref>[http://ipk.by/proektirovanie/site017/index.html Сайт, прысвечаны вуліцы Інтэрнацыянальнай] {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:International street 1.jpg|thumb|Вул. Інтэрнацыянальная № 1]] * № 1 ''(Гарадскі Вал № 10)'' — пяціпавярховы жылы дом. [[Файл:Мінск. Вуліца Інтэрнацыянальная. 2012 (02).jpg|міні|злева|Дом № 3]] * № 3 — недабудаваны бізнес-цэнтр «Верхні горад», які складаецца з трохпавярховага будынка з мансардай і даўгабуда ў двары. Пры рэканструкцыі будынка ў катлаване, на глыбіні чатырох метраў знойдзены дзве 400-кілаграмовыя 6-фунтовыя палявыя [[гармата|гарматы]] XVIII стагоддзя, якія стралялі на 2-2,5 км літымі ядрамі, разрыўнымі гранатамі і карцеччу<ref>[http://historialis.com/ru/news/1130.html В Минске откопали две старинные пушки]</ref>. У 1980-я гады ў дварах пачалося будаўніцтва гасцініцы, якая з прычыны роспуску СССР ператварылася ў даўгабуд. У 2001 годзе яго выкупіла выкупіў ТАА «Сулона». Па ініцыятыве «Сулоны» гасцініца перапрафілявана ў бізнес-цэнтр «Верхні горад», узвядзенне якога пачалося толькі ў 2005 годзе пасля працяглых паравалок з дакументамі і ўзгадненнямі. У 2003—2005 гадах дольшчылі аддалі на будоўлю амаль 36 мільярдаў рублёў (16,8 мільёна долараў), з якіх рэальна на будаўніцтва бізнес-цэнтра пайшло толькі 6,5 мільёна долараў. У канцы 2010 года дольшчыкі звярнуліся да прэзідэнта з просьбай дазволіць самастойна дабудаваць аб’ект. У 2012 годзе, скарыстаўшыся прапановай [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]], дольшчыкі стварылі ГА «Абарона правоў дольшчыкаў бізнес-цэнтра „Верхні горад“», выкупілі частку ТАА «Сулона» і сталі новым інвестарам бізнес-цэнтра. У 2015 годзе 78 чалавек пісалі адкрыты ліст з просьбай дазволіць за ўласныя грошы дабудаваць бізнес-цэнтр. Увесну таго ж года адзін з сузаснавальнікаў ТАА «Сулона» Сяргей Дзямчук, якому належала траціна кампаніі, прысудзілі да 8 гадоў пазбаўлення свабоды за тое, што прысвоіў грошы дольшчыкаў. На ўсе аб’екты, да якіх мелі дачыненне кантралюемыя ім кампаніі, былі накладзены [[арышт]]ы. Некалькі спроб дабудаваць аб’ект не мелі поспеху. Увосень 2016 года зямля ў «Сулоны» была адабраная [[Мінгарвыканкам]]ам для наступнага продажу з аўкцыёну. У лютым 2018 года прынята рашэнне знесці даўгабуд у двары<ref>[https://realty.tut.by/news/offtop-realty/580376.html Дольщики в шоке: долгострой в центре Минска, в который они вложили 6,5 млн долларов, снесут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180928121712/https://realty.tut.by/news/offtop-realty/580376.html |date=28 верасня 2018 }}</ref>. * № 5 — будынак «Мінскрамбуда» (2-я палова XIX ст.)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4704&post_id=411466 Ахоўная таблічка, № 5]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. [[Файл:Minsk, Belarus - panoramio (485).jpg|thumb|Дом № 7]] * № [[Дом па вуліцы Інтэрнацыянальнай, 7 (Мінск)|7]] ''(Камсамольская № 16)'' — будынак [[Дзяржаўны камітэт па гідраметэаралогіі РБ|Дзяржаўнага камітэта па гідраметэаралогіі РБ]] (1951<ref name="спіс"/> або 1952<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4702&post_id=406781 Ахоўная таблічка, № 7]{{Недаступная спасылка}}</ref>), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння<ref name="спіс"/>. [[Файл:International street 9.jpg|thumb|Вул. Інтэрнацыянальная № 9, былая гасцініца «Мачыз»]] * № 9 — ''гасцініца «Мачыз» Махліна'' (XIX ст.)<ref name="глоб"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. Перабудаваны. [[Файл:Мінск. Вуліца Інтэрнацыянальная, 11.jpg|thumb|left|Гатэль «Гарні»]] * № 11 — [[Будынак гасцініцы Суціна|''гатэль «Гарні»'' ці ''гасцініца купца Б. А. Суціна'']] (1880-я)<ref name="глоб"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> ў стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref name="суц"/>. У вайну будынак амаль не пацярпеў, але яго аблічча змянілася ў 1960-я: зніклі балконы і частка дэкору, з’явілася ўязная арка<ref name="суц"/>. У канцы ХХ стагоддзя ў ім знаходзілася кафэ «Адпачынак», а таксама атэль «Мінатэль». У 2008 годзе вырашылі вярнуць будынку першапачатковыя функцыі і выгляд 1887 года. У кастрычніку 2011 года скончана рэканструкцыя (арх. [[С. В. Машковіч]]), якая вярнула гэтаму будынку ўсе архітэктурныя асаблівасці<ref name="суц"/>. У трохзоркавым гатэлі «Гарні» 70 нумароў рознай камфортнасці з стылізаванымі пад [[19 стагоддзе|XIX стагоддзе]] [[інтэр'ер]]амі. Дабудаваныя дадатковыя два паверхі, а на чацвёртым паверсе зроблена мансарда, з прычыны чаго вышыня будынка павялічылася на 8 метраў. На даху — назіральная пляцоўка<ref name="суц">[http://realt.onliner.by/2011/09/23/garni Гасцініцу XIX стагоддзя ў Мінску аднавілі па архіўных фота]</ref><ref name="бт">[http://www.tvr.by/bel/society.asp?id=46234 Першая гасцініца спецыяльна да чэмпіянату свету па хакеі 2014 года адкрыецца ўжо сёлета]{{Недаступная спасылка}}. Белтэлерадыёкампанія</ref><ref>[http://ais.by/story/5937 Гостиница «Гарни»: ул. Интернациональная, 11] [[Архитектура и строительство]]</ref><ref>[http://www.ctv.by/news/~news=57928 Відэа аб будынку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210228123042/http://www.ctv.by/news/~news=57928 |date=28 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref> {|class="graytable" style="text-align:center" |width="30%"|[[Выява:Интернациональная-30-е-1.jpg|150x1000px]] |width="40%"|[[Выява:Macziz-1.jpg|260x1000px]] |width="40%"|[[Выява:Улица Преображенская.jpg|260x1000px]] |- |Вуліца ў 1930-я г. Злева ''гатэль «Гарні»'', далей — ''дом Берлянда'' |Перспектыва Праабражэнскай вуліцы ў канцы 19 стагоддзя. Злева ''гасцініца «Мачыз»'', далей — ''«Гарні»'', справа — ''Праабражэнскі жаночы манастыр'' |Вуліца Праабражэнская на скрыжаванні з Багадзельнай (былой Феліцыянаўскай, цяпер [[Вуліца Камсамольская (Мінск)|Камсамольскай]]). [[1915]] г. |} * № 11а — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № 11б * № 13 — ''дом Берлянда'', унікальны аб’ект міжнароднага значэння (канец XIX ст.)<ref name="спіс"/>. У 1908 годзе ў гэтым будынку адкрылася банкірская кантора Берлянда. З 1911 года — таксама Мінскае гандлёва-прамысловае таварыства ўзаемнага крэдыту<ref name="УІ"/>. У 1916 — сталовая Мінскага земскага і гарадскога саюзаў<ref name="глоб"/>. * № [[Дом па вуліцы Інтэрнацыянальнай, 13а (Мінск)|13а]] — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 15 — жылы дом. * № 17 ''(пл. Свабоды № 5)'' — жылы дом. У будынку размяшчаецца ''мастацкая галерэя «Верхні горад»'' і ''«Беларускі саюз кампазітараў»''. [[Файл:Engelsstraße.jpg|left|thumb|вул. Інтэрнацыянальная з прыступак [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]]]] * № 19 [[Файл:Minsk Internationalnaya Street.jpg|thumb|Дамы № 21 — 31]] * № 21 ''(вул. Энгельса № 3)'' — ''дом Фрэнкеля''<ref name="глоб">[http://globustut.by/minsk/ Мінск] // Глобус Беларусі</ref> або ''«Дом Манюшкі»''<ref name="спад">{{cite web|url=http://spadchina.by/ru/plan-istoricheskogo-tsentra/ulitsa-internatsionalnaya.html|title=Улица Интернациональная|publisher=Официальный сайт «Минской Спадчины»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141229124909/http://spadchina.by/ru/plan-istoricheskogo-tsentra/ulitsa-internatsionalnaya.html|archivedate=29 снежня 2014|url-status=dead}}</ref> (1797<ref name="алат"/>), аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. Будынак упершыню пазначаны на плане Мінска 1797 г. З боку двара паўночна-усходні фасад узмоцнены масіўнымі контрфорсамі. З боку вул. Інтэрнацыянальнай размешчаны два балконы на адліваных чыгунных кранштэйнах. Першы і другі паверхі падзелены двума карнізнымі паясамі. У канцы 1820-х гадоў дом належаў нейкаму Клімкевічу.<ref name="Энг">[http://minsk-old-new.com/minsk-2877.htm Улица Энгельса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123062004/http://minsk-old-new.com/minsk-2877.htm |date=23 студзеня 2013 }}</ref>, напачатку XX стагоддзя да першапачаткова двухпавярховага будынка быў надбудаваны трэці паверх. Тут у 1830—1831 гадах жыў кампазітар [[Станіслаў Манюшка]]<ref name="спад"/>. [[Файл:Інтэр1.jpg|thumb|Дамы № 23 — 31]] * № 23 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 25 — будынак забаўляльнага комплексу «Журавінка» (арх. {{Не перакладзена 3|Эркут Шахінбаш|Эркут Шахінбаш|tr|Erkut Şahinbaş}}), унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 27 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 29 — будынак ''Кіравання ваеннай контрразведкі КДБ Рэспублікі Беларусь'' ([[XIX ст.]])<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=100827&post_id=400759 Ахоўная таблічка на доме № 29]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 29а — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. [[Файл:Belarus-Minsk-International Street 31, 33.jpg|left|thumb|Дамы № 31 і № 33]] * № 31 — ''дом Ленскай'' ([[19 стагоддзе|XIX ст.]]), унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. Сюды (тады гэта частка вуліцы насіла назву Хрышчэнская) ў 1904 з вуліцы Захар’еўскай (цяпер [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр. Незалежнасці]]) пераведзена [[Мінская гарадская публічная бібліятэка імя А. С. Пушкіна]]. У 1908 годзе ў якасці ганаровага члена бібліятэкі быў абраны [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]]. Бібліятэкай было набыта 3 асобнікі яго сачыненняў і партрэт для бібліятэкі<ref>{{cite web |url = http://www.pushlib.org.by/about/history |title = Гісторыя Мінскай абласной бібліятэкі імя А.С.Пушкіна |publisher = Афіцыйны сайт Мінскай абласной бібліятэкі імя Пушкіна |accessdate = 2013-07-01 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130903021339/http://pushlib.org.by/about/history |archivedate = 3 верасня 2013 |url-status = dead }}</ref>. У 1916—1917 гадах чытачом бібліятэкі быў класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім Багдановіч]]. У падвале гэтага дома размяшчалася падпольная тыпаграфія адной з рэвалюцыйных газет<ref name="mdby">.[http://www.mdby.org/activities/625-2011-08-11-05-40-03 Таямнічыя шкілеты ў цэнтры горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412122012/http://www.mdby.org/activities/625-2011-08-11-05-40-03 |date=12 красавіка 2012 }}</ref> У сакавіку 1938 года бібліятэка была рэарганізавана ў Мінскую абласную бібліятэку імя А. С. Пушкіна. Падчас Вялікай Айчыннай вайны рэдкія выданні твораў Пушкіна, успаміны, дзённікі сучаснікаў паэта і дакументы былі або знішчаны, або вывезены ў Германію. У 1966 годзе было прынята рашэнне аб будаўніцтве новага будынка абласной бібліятэкі імя А. С. Пушкіна на [[вуліца Гікалы (Мінск)|вуліцы Гікалы]] ў цэнтры [[Мінск|горада]], куды бібліятэка пераехала ў лістападзе 1971 года<ref>[http://pushlib.iatp.by/history.htm ГІСТОРЫЯ БІБЛІЯТЭКІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130126024938/http://pushlib.iatp.by/history.htm |date=26 студзеня 2013 }} Мінская абласная бібліятэка імя Пушкіна</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pushlib.org.by/catalog |title = Электронны каталог Мінскай абласной бібліятэкі імя А.С.Пушкіна |publisher = Афіцыйны сайт Мінскай абласной бібліятэкі імя Пушкіна |accessdate = 2013-07-01 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130903020448/http://pushlib.org.by/catalog |archivedate = 3 верасня 2013 |url-status = dead }}</ref>, але аб ёй нагадвае мемарыяльная дошка на будынку<ref name="УІ"/>. У бліжэйшай будучыні ў доме размесціцца аддзел рэдкіх кніг Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі<ref name="ВГ">[http://myminsk.com/about/sights/top_city/?lng=rus Верхний город] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130807024357/http://myminsk.com/about/sights/top_city/?lng=rus |date=7 жніўня 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. * № 31а [[Файл:Belarus-Minsk-Manor of Vankovich Family in Upper Town-1.jpg|thumb|Гарадская сядзіба Ваньковічаў]] [[Файл:FligelWankowicz.jpg|thumb|Дом № 33 — паўднёва-заходні флігель сядзібы]] * № 33 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 33а — ''[[Дом Ваньковічаў|дом-музей Ваньковічаў]]'', помнік палацава-сядзібнай архітэктуры, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. У двары сядзібы ўстаноўлена скульптурная кампазіцыя «Раніца мастака» — бронзавая фігура [[Валенцій Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]], з [[палітра]]й і [[пэндзаль|пэндзлем]] (2010, скульптар [[Уладзімір Іванавіч Слабодчыкаў|В. І. Слабодчыкаў]])<ref name="vank">[http://artmuseum.by/ru/aboutmuseum/filial/vank Дом Ваньковічаў. Культура і мастацтва першай паловы ХIХ стагоддзя. Мінск]</ref>. Сядзіба гэтая была пабудавана ў канцы XVIII — пачатку ХІХ стагоддзя, мела ўнікальны фруктовы сад, у якім раслі нават [[Грэцкі арэх|грэцкія арэхі]], з насення якіх у [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Батанічным садзе АН]] была высаджана цэлая алея<ref name="УІ"/>. : У 1848 годзе сядзіба складалася з жылога дома, двух флігеляў, стайні (якія прылягаюць да былой Пушкінскай бібліятэкі), у двары раслі [[пірамідальная таполя|пірамідальныя таполі]], а ў сядзібу вяла каменная брама, якую «вартавалі» скульптуры сабачак. Пасля рэвалюцыі дом падзялілі на камунальныя кватэры. У канцы [[1970–я|1970-х]] будынак збіраліся знесці, але ўмяшаўся першы сакратар [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|ЦК КПБ]] [[Ціхан Кісялёў]]. : У 1990-я гады мінулага стагоддзя сядзіба, якая знаходзілася ў запусценні, рэканструявана па праекце архітэктара [[Ірына Мікалаеўна Дорахава|І. Дорахавай]].<ref>[http://pda.sb.by/post/43222/ Минская шляхта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120301003833/http://pda.sb.by/post/43222/ |date=1 сакавіка 2012 }}</ref> * № 33б — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. [[Файл:InterVul2.jpg|thumb|left|Cядзіба Ваньковічаў. З правага боку адноўлены флігель кіраўніка]] * № 33в — паўночна-ўсходні флігель кіраўніка гарадская сядзіба Ваньковічаў. Першы паверх яго быў мураваны, другі — з дрэва. Па цэнтры размяшчаўся пяцігранны мураваны эркер з вежападобным завяршэннем, якое з’яўлялася своеасаблівай дамінантай у сілуэце гістарычнага цэнтра [[Мінск]]а, надавала строгаму ансамблю рамантычны характар. Зруйнаваны, паводле некаторых звестак, у 1975 годзе, адноўлены ў 2008 годзе турыстычнай кампаніяй «АлатанТур»<ref name="алат">[http://www.tio.by/newspaper/2380 Здані муроў старога Мінска] Віктар КОРБУТ</ref>. === Па цотным баку === [[Файл:Інтэр2.jpg|thumb|left|Дом № 2]] * № 2 ''(Гарадскі Вал № 8)'' — жылы дом (1954)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4793&post_id=411391 Пашпарт дома № 2]{{Недаступная спасылка}}</ref> * № 4 — [[Дом Броня (Інтэрнацыянальная вуліца, 4)|жылы дом]]<ref name="gov"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № 6 — [[Дом Броня (Інтэрнацыянальная вуліца, 6)|жылы дом]]<ref name="gov"/> (пачатак XX ст.)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=100821&post_id=411471 Ахоўная таблічка, № 6]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> [[Файл:Inter8.jpg|thumb|Дамы № 8-10-12-14]] * № [[Дом Вульфа Мазо|8]] — адміністрацыйны будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> У будынку размешчана Кіраванне капітальнага будаўніцтва Мінгарвыканкама. У 2011 пачалася рэстаўрацыя: было заменена крыццё, нарошчаны парапет, адноўлена тынкоўка, ліквідаваны гараж у праёме аркі. Усе працы плануецца скончыць не раней III квартала 2012 года<ref>[http://news.date.bs/society_251186.html Фасад дома № 8 на вуліцы Інтэрнацыянальнай адновяць да канца года]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * № [[Дом Біргера|10]] — адміністрацыйны будынак (сярэдзіна XIX ст.)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=101150&post_id=411486&tag= Ахоўная таблічка, № 10]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № 12 — жылы дом, адміністрацыйны будынак<ref name="gov">[http://minsk.gov.by/ru/org/8583/attach/1317424/ Перечень жилых домов, включенных в Государственный список историко-культурных ценностей Республики Беларусь по г. Минску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120428075359/http://minsk.gov.by/ru/org/8583/attach/1317424/ |date=28 красавіка 2012 }}</ref> (1917)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=100822&post_id=411491 Паспорт дома]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № [[Дом Грынгаўза|14]] — жылы дом<ref name="gov"/> (1917<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4792&post_id=411514 Паспорт дома]{{Недаступная спасылка}}</ref>), унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> [[Файл:Belarus-Minsk-International Street 16.jpg|180px|thumb|left|Дом Ліўшыца]] * № 16 — ''[[дом Ліўшыца]]'' (1913)<ref name="глоб"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння.<ref name="спіс"/> Зверху на фасадзе захаваўся надпіс «1913»<ref name="УІ"/>. Будынак уяўляе сабой адзін з найбольш цікавых і добра захаваных узораў мінскай {{Не перакладзена 3|Сецэссіён|сецэсіі|ru|Сецессион}}<ref name="ВГ"/>. [[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-3.jpg|thumb|Вуліца Інтэрнацыянальная ў кірунку да Гарадскога Вала]] * № [[Дом па вуліцы Інтэрнацыянальнай, 18 (Мінск)|18]] ''(Камсамольская № 18)'' — ''дом Ліфшыца'' ці ''пякарня і кандытарскі магазін Офлі'' ([[19 стагоддзе|XIX ст.]])<ref name="глоб"/><ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=20177&post_id=411528 Ахоўная таблічка, № 18]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № 20 — [[Кінатэатр Перамога (Мінск)|кінатэатр «Перамога»]], гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння<ref name="спіс">{{кніга |аўтар = склад. В.Я. Абламскі, І.М. Чарняўскі, Ю.А. Барысюк |частка = |загаловак =[[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] |арыгінал = |спасылка = http://www.lib.ru |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = БЕЛТА |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 684 |isbn = 978-985-6828-35-8 |тыраж = }}</ref> (1929<ref name="спіс"/>;1947, арх. [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Лангбард]], [[Міхаіл Іванавіч Бакланаў|М. Бакланаў]])<ref name="arch"> {{кніга |аўтар = А.С. Шамрук |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі ХХ-пачатку ХХI ст.:эвалюцыя стыляў і мастацкіх канцэпцый |арыгінал = Архитектура Беларуси ХХ-начала ХХI в.:эволюция стилей и художественных концепций |спасылка = http://www.lib.ru |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = Белорус. Наука |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = 335 |isbn = 978-985-08-0868-4 |тыраж = 2000 }}</ref>. Пры яго будаўніцтве былі выкарыстаны часткі разбуранага бамбёжкамі<ref>Па іншай версіі ўзарваны падпольшчыкамі ў 1943-м</ref> ''Клуба харчавікоў імя Сталіна''<ref name="kimpress">[http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=5190&mode=print МУЛЬТЫПЛЕКС пасляваеннага Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150922090947/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=5190&mode=print |date=22 верасня 2015 }} Некалькі старонак з гісторыі кінатэатра «Перамога»</ref> (1929), размешчанага ў адным з карпусоў былога Спаса-Праабражэнскага манастыра, які на пачатку ХХ стагоддзя займала ''гасцініца «Бельвю»'', а пад час нямецкай акупацыі салдацкі клуб<ref name="kimpress"/>. Будынак быў сярод першых у Мінску, адноўленых пасля вайны<ref name="ДП">[http://www.nemiga.info/discovery/history/9-maya.htm Освобождение Минска. День Победы] {{ref-ru}}</ref>. У вонкавым абліччы будынка адгадваюцца элементы палацавай архітэктуры 19-га стагоддзя і стыль канструктывізму 30-х гадоў 20-га стагоддзя<ref name="ДП"/>. [[Файл:Admin prosecutors office.JPG|thumb|Будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь]] * № 22 — адміністрацыйны будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь. У 1633 годзе на гэтым месцы быў збудаваны [[касцёл Святога Войцеха (Мінск)|касцёл Св. Войцеха]], які ўваходзіў у [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак|комплекс кляштара бенедыкцінак]]. Кляштар у 1871<ref name="kimpress"/> годзе ліквідаваны і ў 1872 годзе ў яго будынках адкрылі праваслаўны Праабражэнскі жаночы манастыр<ref name="мінск">[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm Улица Интернациональная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123062200/http://minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm |date=23 студзеня 2013 }} Мінск стары і новы {{ref-ru}}</ref>. У пачатку 1920-х гадоў савецкія ўлады ліквідавалі мінскі жаночы праваслаўны манастыр. Некаторы час праваслаўная царква працягвала дзейнічаць у будынку былога касцёла, але ў 1930-я гады яе прыстасавалі пад клуб. У 50-х гадах тагачасны дырэктар [[Кінатэатр Перамога (Мінск)|кінатэатра «Перамога»]] Ізраіль Кагановіч марыў аднавіць храм і рэканструяваць яе пад яшчэ адну кіназалу, але ў сярэдзіне 1960-х гадоў комплекс касцёла і кляштара ўзарвалі. Пазней з левага боку ад падмуркаў касцёла збудавалі сучасны адміністрацыйны будынак з чырвонай цэглы. {|class="graytable" style="text-align:center" |width="33%"|[[Выява:Miensk, Zboravaja, Benedyktynski. Менск, Зборавая, Бэнэдыктынскі (1871).jpg|270px]] |width="33%"|[[Выява:План жаночага Праабражэнскага манастыра.jpg|180px]] |width="33%"|[[Выява:Православный Преображенский монастырь.jpg|270px]] |- |Касцёла Войцеха да яго перабудовы ў праваслаўную царкву. Не пазней за [[1871]] год. |План жаночага Праабражэнскага манастыра, [[1910]]—[[1918]] гг. [[НГАБ]]. |Праваслаўны Праабражэнскі манастыр. [[1904]] год. |} * № 24 — адміністрацыйны будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь. * № 24а * № 26 — будынак (1956), частка архітэктурнага ансамбля (1947—1954, арх. [[Георгій Уладзіміравіч Заборскі|Г. Заборскі]]), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння<ref name="спіс"/>. У гэтым доме з 1975 па 1983 гг. жыў выдатны дзеяч [[Кінематограф|кінамастацтва]], [[Народны артыст Беларусі|народны артыст БССР]], [[дзяржаўная прэмія БССР|лаўрэат дзяржаўнай прэміі БССР]], [[кінарэжысёр]] [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|В. П. Чацверыкоў]], аб чым сведчаць мемарыяльная дошка<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=5146&post_id=400760 мемарыяльная дошка Чацверыкова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * № 26а [[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-1.jpg|thumb|Гатэль «Еўропа» і будынак [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]]] [[Файл:Europa old.jpg|thumb|Гасцініца «Еўропа» пасля рэканструкцыі ў 1906—1908 гадах]] * № 28 — ''[[Еўропа (атэль, Мінск)|Гатэль «Еўропа»]]'' (адноўлены ў 2007). Дарэвалюцыйная гасцініца была ўзведзена на сродкі выхадца з найбагацейшай мінскай купецкай дынастыі Веньяміна Поляка і належала яму. У сярэдзіне XIX стагоддзя да паўночна-ўсходняй часткі гасцініцы быў прыбудаваны трохпавярховы корпус. Пасля [[Пажар у Мінску (1881)|пажару 1881 года]] гасцініца рэканструявана — вышыня ўсіх частак даведзена да трох паверхаў — і перайменавана ў «Еўропа». У 1906—1908 гадах была перабудавана ў стылі [[мадэрн]]. «Еўропай» у шэсць паверхаў, якой тым часам валодалі браты Рыгор і Якаў Полякі, стала буйнейшым грамадзянскім збудаваннем дарэвалюцыйнага Мінска і буйнейшай гасцініцай у тагачасным [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]. У 1913 годзе ў гасцініцы працавалі першакласны рэстаран А. Г. Саўлевіча, жаночая і мужчынская цырульня, чытальная зала. У кожным з 130 нумароў «Еўропы» былі тэлефон, рукамыйнік, электраасвятленне, вадзяное ацяпленне, ванна, дзейнічаў першы ў горадзе ліфт. У 1925 годзе гасцініца была перайменавана ў «Цэнтральную гасцініцу Мінскай камунальнай гаспадаркі». У 1939 годзе ў будынку размяшчалася мінскае аддзяленне {{Не перакладзена 3|Інтурыст|Інтурыста|ru|Интурист}}. Гасцініца разбурана ў 1944 годзе падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў выніку савецкага наступу на горад.<ref>[http://www.hoteleurope.by/en/about_hotel/history/ Гісторыя гасцініцы «Еўропа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130203092215/http://www.hoteleurope.by/en/about_hotel/history |date=3 лютага 2013 }}{{ref-en}}</ref> : 15 красавіка 2004 годзе была прынятае рашэнне наконт аднаўлення гасцініцы «Еўропа». Пешых наведвальнікаў гасцініца прыняла ў 2007 годзе. [[Файл:Mienski Teatar.jpg|thumb|Дом Я. Байкова, фрагмент акварэлі [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]] (кан. [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]])]] : У XVII стагоддзі на месцы сучаснай гасцініцы «Еўропа» быў менскі палац [[Радзівілы|Радзівілаў]]<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=11355 Еўрапейскі фасад] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]</ref><ref>[http://www2.polskieradio.pl/zagranica/de/news/artykul42396.html «Еўропа» ў цэнтры Мінску]{{Недаступная спасылка}} Polskie Radio S.A</ref>, у канцы XVIII стагоддзя прададзены мінскаму бурмістру [[Ян Байкоў|Яну Байкову]]. У 1825<ref>В. М. Ярмалінская. Дзе нарадзілася «Ідылія» // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=420}}</ref> годзе адбылася рэканструкцыя будынка, пасля якой там размясцілі [[Мінскі гарадскі тэатр|першы гарадскі тэатр]]. Двухпавярховы будынак тэатра — помнік архітэктуры [[класіцызм]]у, меў сіметрычную кампазіцыю з [[рызаліт]]ам (выступам) і трохвугольным [[франтон]]ам пасярэдзіне галоўнага [[фасад]]а.<ref name="Рэха">{{Крыніцы/Рэха даўняга часу|к}} С. 99</ref> 30 мая 1835 года тэатр згарэў, але быў адбудаваны. У памяшканнях Мінскага гарадскога тэатра, акрамя спектакляў, давалі балі і маскарады, ладзілі аматарскія канцэрты. [[Файл:Mienski Teatar2.jpg|thumb|left|Будынак па цэнтры — гарадскі тэатр. Справа — гасцініца «Еўропа», пачатак [[XX ст.]]]] : Пасля [[Пажар у Мінску (1881)|пажару 1881 года]] будынак тэатра неаднаразова перабудоўваўся, падвышаўся і паступова губляў свае першапачатковыя класіцыстычныя рысы.<ref name="Рэха"/> : З 1895 года ў ім знаходзілася мінскае аддзяленне Пецярбургска-Азоўскага банка, якое з 1901 года змяніла філіял Паўночнага банка, а ў 1913 годзе тут размясцілася аддзяленне Расійска-Азіяцкага банка, які «праглынуў» Паўночны.<ref>{{Крыніцы/Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада (1994)|к}} С. 260</ref> У 1920—1930-х гадах да будынка надбудавалі чацвёрты паверх. : Мінскі гарадскі тэатр не быў пашкоджаны падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], аднак у 1984 годзе, нягледзячы на пратэсты грамадскасці, савецкія ўлады зруйнавалі ўнікальны помнік культуры і архітэктуры. [[Файл:Straße mit Musikakademie.jpg|thumb|left|Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі і Еўропа]] * № 30 — ''Будынак [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]'', гісторыка-культурныя каштоўнасць рэгіянальнага значэння<ref name="спіс"/> (1958, арх. [[Раман Міхайлавіч Гегарт|Р. Гегарт]])<ref name="arch"/> * № 32 * № 40 — Гімназія № 24. Раней на гэтым месцы змяшчалася гарадская амбулаторыя. Тут, у прыватнасці, мінчанам рабілі бясплатныя прышчэпкі ад воспы<ref name="УІ"/>. * № 42 Сучасная Інтэрнацыянальная канчаецца т-падобным скрыжаваннем з [[вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вуліцай Янкі Купалы]], але да рэвалюцыі, калі гэта частка вуліцы яшчэ звалася '''Хрышчэнскай''', яна ішла да [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. На беразе з сярэдзіны XIX стагоддзя працавалі лазні Плаўскага. Паблізу лазняў была сядзіба братоў [[Луцкевічы|Луцкевічаў]], [[Антон Луцкевіч|Антона]] і [[Іван Луцкевіч|Івана]] — дзеячаў беларускага нацыянальнага руху. У 1905 годзе ў ёй размяшчаўся склад зброі. Напачатку XX стагоддзя Хрышчэнская адносілася да другога разраду гарадскіх вуліц, мела [[маставая|маставую]], а даўжыня складала 260 [[сажань|сажняў]] (546 метраў).<ref name="УІ"/> == Паркі і скверы == === Сквер Адама Міцкевіча === Вуліца бярэ пачатак ад скрыжавання з [[Вуліца Гарадскі Вал|Гарадскім Валам]] каля [[сквер Адама Міцкевіча (Мінск)|сквера Адама Міцкевіча]], які атрымаў сваю назву ад імя выбітнага [[Беларусы|беларуска]]-[[Палякі|польскага]] [[Адам Міцкевіч|паэта]] 23 верасня 2003 года. У тым жа годзе ў парку ўстаноўлены [[Помнік Адаму Міцкевічу (Мінск)|бронзавы помнік]] (лаўрэат дзяржаўнай прэміі [[Андрэй Міхайлавіч Заспіцкі|А. Заспіцкі]], скульптар [[А. Фінскі]], арх. [[Г. Фёдараў]])<ref name="мінск"/>. === Сквер «Зялёны тэатр»<ref>[http://attachments-blog.tut.by/57179/files/2011/10/minsk-center-2005-plan.gif Схема культурна-гістарычнага цэнтра]{{Недаступная спасылка}}</ref> === [[Файл:Городская управа.jpg|thumb|190px|злева|Сквер, паштоўка пачатку ХХ ст.]] [[Файл:Monument of Aleksandr II. Minsk,1900.png|thumb|190px|Помнік Аляксандру II]] На [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]], якая прылягае да вуліцы Інтэрнацыянальнай, за гарадской ратушай разбіты невялікі сквер. Беларускі [[этнограф]] і [[пісьменнік]] [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. Шпілеўскі]], які бываў у Мінску напачатку 50-х гадоў XIX стагоддзя, пісаў, што ў цэнтры плошчы {{цытата|… размешчаны невялікі круглы бульвар, абрамлены ў два шэрагі векавымі пірамідальнымі таполямі, якія ўтвараюць з сябе даволі цяністую алею, у сярэдзіне бульвара разведзены маленькі парк ці, правільней, кветнік. Бульвар наведваецца мінчукамі больш улетку, калі каля ратушы грае гарадская музыка: тым часам па вечарах абедзве алеі, круглая і папярочная, напаўняюцца лепшым светам гараджан і гараджанак, прыбраных не горш пецярбургскіх прыгажунь<ref name="мінск"/>.}} Менавіта ў гэтым скверы ў студзені 1901 года быў адкрыты першы скульптурны помнік у Мінску — [[Помнік Аляксандру II (Мінск)|Аляксандра II]], на чорным гранітным пастаменце якога былі выбіты словы: [[Файл:Pamiatnik Imperatoru Aleksandru II.jpeg|left|thumb|210px|Помнік Аляксандру II у скверы]] {{цытата|Императору Александру II. Благодарные граждане города Минска. 1900 год<br/>({{lang-be|Імператару Аляксандру II. Удзячныя грамадзяне горада Мінска. 1900 год}})}} У адпаведнасці з прадпісаннем гарадскога савета ў парк было забаронена ўпускаць асоб «непрыстойна і брудна апранутых: гандляроў, чорнарабочых і майстравых». Пасля рэвалюцыі 1917 года, помнік новай уладай быў дэмантаваны. Замест яго быў усталяваны помнік «Салдат-рэвалюцыянер» па праекце мінскага архітэктара і скульптара А. Краснапольскага. Ён уяўляў сабой фігуру байца (хутчэй за ўсё з [[гіпс]]у) у салдацкім шынялі з вінтоўкай у руках. Але гэты помнік прастаяў нядоўга — да германскай акупацыі 1918 года. Ён быў разбураны — у лютым 1918 года, [[Германская імперыя|кайзераўскія салдаты]], якія ўвайшлі ў Мінск, разбілі скульптуру прыкладамі вінтовак. З аднаўленнем [[Мінская ратуша|Мінскай ратушы]] ў 2003 годзе сквер быў рэканструяваны: былі разбіты дзве авальныя алеі з высаджанымі пірамідальнымі таполямі, устаноўлены чыгунныя ліхтары і лаўкі. === Сквер на вуліцы Леніна === З іншага боку Інтэрнацыянальнай, уздоўж [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліцы Леніна]], да [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. Карла Маркса]] цягнецца бульвар. Бульвар на вуліцы Леніна быў зроблены на аснове Генеральнага плана горада Мінска 1946 года. Аўтарамі агульнага вырашэння былі арх. [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Н. Трахтэнберг]] і [[Георгій Арцёмавіч Парсаданаў|Г. Парсаданаў]], аўтар праекта азелянення вуліцы Леніна арх. [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]]; аўтар рашоткі агароджы бульвара — арх. Шміт; у 1949 годзе архітэктарам Р. Абразцовай быў зроблены праект добраўпарадкавання бульвара. Да 1952 года рэканструкцыя вуліцы Леніна скончана, вуліца была пашырана амаль у два разы адносна першапачатковай шырыні, быў зроблены бульвар.<ref name="спіс"/> У 2002 годзе ўключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 До 1930 в Минске не было ни одного городского бульвара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100614104426/http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 |date=14 чэрвеня 2010 }}</ref>. 3 ліпеня 2003 была скончана рэканструкцыя бульвара (арх. [[Армен Сяргеевіч Сардараў|А. Сардараў]]). Былі створаны два невялікія фантаны са скульптурамі, заменены старыя і хворыя дрэвы ліпавай алея, а таксама асфальт на ўзорыстую плітку<ref>[http://news.tut.by/society/18322.html Бульвар на улице Ленина в Минске будет реконструирован] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305041105/http://news.tut.by/society/18322.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. === Парк імя Янкі Купалы === Упіраецца Інтэрнацыянальная ў [[парк імя Янкі Купалы]], разбіты пасля [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]] на месцы, дзе раней стаялі адна- двухпавярховыя хаты. == Помнікі, мемарыяльныя дошкі і памятныя знакі == === Помнікі === * [[Валянцін Ваньковіч|В. Ваньковічу]] (у двары гарадской сядзібы Ваньковічаў) === Мемарыяльныя дошкі === * [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|В. П. Чацверыкову]] — на фасадзе дома № 26 * [[Станіслаў Манюшка|Станіславу Манюшку]] — на фасадзе дома № 21 == Транспарт == Аўтамабільны рух на ўсёй працягласці вуліцы двухбаковы. === Метро === За 250 м ад скрыжавання з [[Вуліца Энгельса (Мінск)|вуліцай Энгельса]] — «[[станцыя метро Кастрычніцкая (Мінск)|Кастрычніцкая]]», а за 310 метраў ад скрыжавання з [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліцай Леніна]] знаходзіцца станцыя метро «[[Станцыя метро Няміга (Мінск)|Няміга]]». === Наземны грамадскі транспарт === Трамвайная лінія, якая праходзіла па вуліцы Інтэрнацыянальнай, існавала з 1929 года. У паваенны час у 1949 годзе на вуліцы была адноўлена трамвайная лінія, але ў 1967 годзе падчас памяншэння трамвайнай сеткі была лінія разбурана.<ref>[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2957.htm Трамвайныя лініі Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123100325/http://minsk-old-new.com/minsk-2957.htm |date=23 студзеня 2013 }}</ref> == Падземная вуліца == : ''Асноўны артыкул: '''{{Не перакладзена 3|Падземныя хады Мінска|Падземныя хады Мінска|ru|Подземные ходы Минска}}''''' Пры будаўніцтве ведамасных гаражоў, у 1960-х гадах, рабочыя раскапалі на тэрыторыі былога кляштара бенедыкцінак сетку падземных хадоў<ref>[http://venividi.ru/node/9679Монастырь (кляштор) ордена бенедиктинок]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>, якія ішлі ў кірунку кінатэатра «Перамога» (вул. Інтэрнацыянальная, 20), а таксама да дамініканскага і францысканскага кляштараў. Большая частка падземных манастырскіх канструкцый была пазней знішчана падчас будаўніцтва пракуратуры. У канцы 1970-х — пачатку 1980-х гадоў, падчас земляных работ каля будынка [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Мінскай кансерваторыі]], коўш экскаватара натыкнуўся на цагляныя скляпенні падземнага ходу. Перад будаўнікамі адкрылася падземная галерэя, пабудаваная прыкладна ў XVIII стагоддзі<ref>[http://yandex.by/yandsearch?text=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8+%D0%B8%D1%89%D1%83%D1%82+%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%85%D0%BE%D0%B4+%D0%B2+%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B5+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0&tld=by&lr=157 Археолагі шукаюць падземны ход у цэнтры Мінска]</ref>. Коўш экскаватара пашкодзіў скляпеністую столь ходу і археолагі змаглі прайсці па ім не больш за 7—10 метраў, далей усё было завалена. Вышыня [[тунэль|тунэля]] была каля паўтара метры, шырыня — метр. Меркавана гэты падземны ход, улічваючы кірунак, ішоў ад [[Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа|дамініканскага сабора]] пры мужчынскім манастыры да [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|езуіцкага]]. == Заўвагі == {{reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://ipk.by/proektirovanie/site017/index.html Сайт, прысвечаны вуліцы Інтэрнацыянальнай] {{ref-ru}} * [http://www.minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm Улица Интернациональная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123062200/http://minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm |date=23 студзеня 2013 }} {{ref-ru}} * [http://gedymin.livejournal.com/38640.html Фатаграфіі вуліцы] : '''Панарамы''': * [http://www.panorama.by/pano360/panorama_minsk_komsomolskaya.html Сферычная панарама скрыжавання вуліц Камсамольская і Інтэрнацыянальная]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.panorama.by/pano360/panorama_minsk_cinema_Victory.html Сферычная панарама кінатэатра «Перамога»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101031203520/http://www.panorama.by/pano360/panorama_minsk_cinema_Victory.html |date=31 кастрычніка 2010 }} {{Добры артыкул|Вуліца|Мінск}} {{Славутасці Мінска}} {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)| ]] kbl64a1i1l147o3b32gn5m8ju3xeitx Ю. Чаховіч 0 101456 5189142 1744113 2026-08-29T01:20:39Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Юзаф Чаховіч (паэт)]] 5189142 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юзаф Чаховіч (паэт)]] erry6qpuhj5qn4rw11q8b9doro686ln Кірышы 0 103119 5188980 5185245 2026-08-28T13:31:59Z Autumndancer 168015 5188980 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Кірышы''' — горад (з 1965 года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Кірышскага гарадскога паселішча і [[Кірышскі раён|Кірышскага муніцыпальнага раёна]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Размешчаны на правым беразе [[Волхаў|ракі Волхаў]], прыблізна за 115 км ад [[Санкт-Пецярбург]]а, на мяжы з [[Наўгародская вобласць|Наўгародскай вобласцю]]. Цэнтр нафтахімічнай прамысловасці. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Ленінградскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волхаве]] nip5zgulkidqn3qmfwywkyrljaz75nc Харкаўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт 0 112879 5189239 5041991 2026-08-29T10:39:11Z Bob7591 55882 /* Вядомыя асобы */ дапаўненне 5189239 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = |скарачэнне = |эмблема = |выява = |арыгінал = |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1804 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = Рэктар |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = |кампус = |адрас = |сайт = |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[File:Kharkiv National Medical University.jpg|240px|thumb|Харкаўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт]] '''Харкаўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт''' ({{lang-uk|Харківський національний медичний університет}}) — вышэйшая навучальная ўстанова медыцынскага профілю, старэйшая ўстанова вышэйшай медыцынскай адукацыі на [[Украіна|Украіне]], знаходзіцца ў [[Харкаў|Харкаве]]. == Гісторыя == У лістападзе 1804 расійскім імператарам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]] былі падпісаны Сцвярджальная грамата і статут Імператарскага Харкаўскага Універсітэта, урачыстае адкрыццё якога адбылося 17 (29) студзеня 1805 года. У 1920 годзе ў сувязі з рэформай вышэйшай адукацыі ў краіне старыя ўніверсітэты спынілі сваё існаванне, а іх факультэты былі рэарганізаваны ў самастойныя вышэйшыя навучальныя ўстановы з захаваннем маёмаснага комплексу, штатаў і фінансавання. Медыцынскі факультэт быў злучаны з Жаночым медыцынскім інстытутам Харкаўскага медыцынскага таварыства і рэфармаваны ў Харкаўскую дзяржаўную медыцынскую акадэмію. У лістападзе 1921 года рашэннем Малой калегіі Глаўпрафадукацыі (Украінскае галоўнае ўпраўленне прафесійнай адукацыі) Акадэмія перайменавана ў Харкаўскі дзяржаўны медыцынскі інстытут. У 1935 годзе рашэннем Савета Народных Камісараў УССР у Харкаве быў арганізаваны 2-і Харкаўскі дзяржаўны медыцынскі інстытут. У снежні 1943 года загадам па Наркамата аховы здароўя СССР абодва харкаўскіх медыцынскіх інстытуты аб'яднаны ў адзін з назвай Харкаўскі медыцынскі інстытут Наркамата аховы здароўя УССР. У красавіку 1994 года рашэннем Кабінета Міністраў Украіны Харкаўскі дзяржаўны медыцынскі інстытут рэарганізаваны ў Харкаўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт. У лістападзе 2007 годзе Указам Прэзідэнта Украіны Харкаўскім дзяржаўнаму медыцынскаму ўніверсітэту прысвоены статус нацыянальнага з найменнем Харкаўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт. == Вядомыя асобы == * [[Анастасія Валер’еўна Афанасьева]] (нар. 1982) — украінская паэтка і перакладчыца, якая піша на рускай мове. * [[Анатоль Мар’янавіч Дзямецкі]] (1921—2002)— вучоны ў галіне [[Хірургія|хірургіі]] і [[Анатомія|анатоміі]], доктар медыцынскіх навук. Скончыў інстытут у 1952 годзе<ref name="БЭ">{{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 139.</ref>. * [[Віктар Андрэевіч Скумін]] (нар. 1948) — савецкі і расійскі навуковец-медык, [[доктар медыцынскіх навук]], [[прафесар]], [[літаратар]], аўтар сістэмнага падыходу да [[Здароўе|здароўя]] ({{нп5|культура здароўя|«Культура здароўя»|en|Rerichism#The World Organisation of Culture of Health (WOCH)}}, 1968). Скончыў інстытут у 1973 годзе<ref>{{cite web |url=https://pantheon.world/profile/occupation/psychologist/country/russia |title=The most famous psychologists from Russia: 6. Victor Skumin (1948 - ) |publisher=Pantheon.world |lang=en |access-date=2025-10-06}}</ref>. * [[Ілья Лявонавіч Тамарын]] (1893—1961) — вучоны, фтызіятр, доктар медыцынскіх навук. Скончыў інстытут у 1922 годзе<ref name="БЭ15">{{Крыніцы/БелЭн|15}} — С. 412.</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ksmu.kharkov.ua/ Official website of the university]{{Недаступная спасылка}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Харкава}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1805 годзе]] [[Катэгорыя:1805 год у Харкаве]] [[Катэгорыя:Харкаўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт| ]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Украіны]] [[Катэгорыя:Універсітэты Харкава]] c4k9mvnt7biuxwtqh96y9s7h6xaj0ma Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5189017 5188455 2026-08-28T15:50:59Z NirvanaBot 40832 +7 новых 5189017 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Анатоль Канстанцінавіч Нядбайла|2026-08-28T08:38:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мітрафан Іванавіч Нядзелін|2026-08-28T08:05:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міхаіл Кузьміч Янгель|2026-08-28T07:53:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пюра|2026-08-28T07:30:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Антоній Піёра|2026-08-27T22:22:39Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Абдэль Гані аль-Кіклі|2026-08-27T18:24:59Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T14:26:28Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Васіль Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T13:53:53Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Соня (каралева)|2026-08-27T09:45:14Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Хокан VIII|2026-08-27T09:16:42Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Гіляры Радушкевіч|2026-08-27T09:05:19Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Аляксандр Парадоўскі|2026-08-27T05:55:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іван Мікалаевіч Шкадаў|2026-08-27T05:00:58Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Марцін Янушэвіч|2026-08-26T21:35:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марцэлій Янушэвіч|2026-08-26T21:13:14Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ёнас Юшкайціс|2026-08-26T18:46:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ёнас Юркштас|2026-08-26T18:39:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Людвіка Кардзіс|2026-08-26T18:20:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марк Спектар|2026-08-26T17:14:18Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Путкамеры|2026-08-25T23:26:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ddbkpnbnuevh2v0secfpymlip6xzbo7 Конрад Мёнх 0 125809 5188993 4430943 2026-08-28T13:59:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5188993 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Конрад Мёнх | Арыгінал імя = {{lang-de|Konrad Mönch}} | Фота = | Шырыня = 200px | Подпіс = | Месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Касель|у Каселі}} | Месца смерці = {{Месца смерці|Марбург|у Марбургу}} | Навуковая сфера = [[Батаніка]] | Месца працы = [[Марбургскі ўніверсітэт]] | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} {{Сістэматык | Шырыня = | Батанік = Moench | IPNI = 23510 | List IPNI = + | Заўв_батанік = | wikispecies = | commons = }} '''Конрад Мёнх''' (''Conrad Moench'', [[15 жніўня]] [[1744]], [[Касель]] — [[6 студзеня]] [[1805]], [[Марбург]]) — нямецкі [[фармацэўт]], [[хімік]], [[прафесар]] [[батанік]]і [[Марбургскі ўніверсітэт|Марбургскага ўніверсітэта]]. == Кароткая біяграфія == Аўтар шэрагу прац па батаніцы, з 1781 года прафесар батанікі ў Каселі, з 1786 года і да канца жыцця — прафесар батанікі ў [[Марбургскі ўніверсітэт|Марбургскім універсітэце]], у якім у 1792 годзе арганізаваў навучальна-даследчую лабараторыю па вывучэнні хіміі і [[фармацэўтыка|фармацэўтыкі]]; заснавальнік [[Батанічны сад|батанічнага саду]] ў Марбургу. Быўшы [[апанент]]ам [[Карл Ліней|Карла Лінея]] і паслядоўнікам [[Фрыдрых Медыкус|Фрыдрыха Медыкуса]]<ref>{{кніга|аўтар = Umberto Quattrocchi|загаловак = CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|спасылка = http://books.google.ru/books?id=kaN-hLL-3qEC|выдавецтва = CRC Press|год = 1999|том = vol. III|pages = 1706|allpages =|isbn = 0-8493-2673-7}}</ref>, Мёнх спрабаваў распрацаваць сваю сістэму класіфікацыі раслін, якая дзяліла ўвесь раслінны свет на восем [[Клас (біялогія)|класаў]]. Першыя сем класаў, якія ўключалі [[Кветкавыя расліны|кветкавыя]] расліны, падзяляліся на дзевяць [[Атрад|парадкаў]] кожны; восьмы клас складалі [[бяскветкавыя]]: [[папараць]], [[мохі]], [[пячоначнікі]] і [[губкі]]. Сваёй класіфікацыяй Мёнх спрабаваў палепшыць сістэму Лінея, аднак, сістэма Лінея атрымала шырокае распаўсюджванне, распрацоўкі ж Мёнха былі забыты. Найбольш вядомая яго праца — «''Methodus plantas horti botanici et agri Marburgensis''»; у ёй утрымліваецца апісанне [[флора|флоры]] наваколляў Марбурга паводле распрацаванай аўтарам класіфікацыі раслін. У сваіх працах Мёнх апісаў каля 200 [[род]]аў раслін і мноства [[біялагічны від|відаў]]. == Названы ў гонар Мёнха == Імем Конрада Мёнха былі названы некалькі родаў раслін<ref>гл. [http://www.ipni.org IPNI]</ref>, напрыклад, {{btname|Moenchia|[[Roth]] (1788)}} і {{btname|Moenchia|[[Medik.]] (1790)}}, але ў сучаснай наменклатуры замацавалася толькі назва {{btname|[[Moenchia]]|[[Ehrh.]] (1788)}}<ref>{{GRIN|genus|7700|title=Moenchia}}</ref> сямейства {{bt-bellat|Гваздзіковыя|Caryophyllaceae}}. == Працы == * [http://books.google.ru/books?id=3MYXAAAAYAAJ ''Enumeratio plantarum indigenarum Hassiae praesertim inferioris.''] Sumptibus auctoris, [[Касель|Kassel]] 1777{{ref-la}} * ''Bemerkungen über einige einfache und zusammengesetzte Arzneymittel.'' Fleischer, [[Франкфурт-на-Майне|Frankfurt]] 1781 * ''Verzeichniß ausländischer Bäume und Stauden des Lustschlosses Weissenstein bey Cassel.'' Fleischer, Frankfurt, Leipzig 1785. * [http://www.botanicus.org/item/31753000492279 ''Methodus plantas horti botanici et agri Marburgensis : a staminum situ describendi / auctore Conrado Moench. Marburgi Cattorum : in officina nova libraria academiae''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130424103251/http://www.botanicus.org/item/31753000492279 |date=24 красавіка 2013 }} 1794{{ref-la}} * ''Systematische Lehre von denen gebräuchlichsten einfachen und zusammengesezten Arzney-Mitteln.'' Marburg, 1792—1795 * [http://books.google.ru/books?id=rWoaAAAAYAAJ ''Einleitung zur Pflanzen-Kunde.''] Akademischen Buchhandlung, Marburg, 1798{{ref-de}} * [http://books.google.ru/books?id=rWoaAAAAYAAJ ''Arzneymittellehre der einfachen und zusammengesetzten gebräuchlichen Mittel.''] Marburg, 1800{{ref-de}} * ''Supplementum Ad Methodum A Staminum Situ Describendi.'' Marburg, 1802 {{зноскі}} == Спасылкі == * [[:de:s:ADB:Mönch, Konrad|Mönch, Konrad]] ''Allgemeine Deutsche Biographie (ADB)''. Band 22, Duncker & Humblot, Leipzig 1885, S. 163 f. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Менх, Конрад}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Марбургскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Батанікі Германіі]] tcpzu2lww36znjuceody2t9pkw8uzv0 Лесбас 0 126389 5189159 5149983 2026-08-29T02:36:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189159 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Лесбас |Нацыянальная назва = el/Λέσβος |Карта = Lesbos-map-be.png |Краіна = Грэцыя |Рэгіён = |Акваторыя = Эгейскае мора |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 10 |lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 20 |lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Плошча = 1636 |Плошча заліваў = |Вышыня = 967 |Насельніцтва = 85330 |Год = 2011 |Выява = Lesbos small.jpg |Памер выявы = 300 px |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lesbos }} '''Ле́сбас''' ({{lang-el|Λέσβος}}) — [[Грэцыя|грэчаскі]] [[востраў]] у паўночна-ўсходняй частцы [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]]. Плошча — 1636 км². Насельніцтва (2011 г.) — 85 330 чалавек. Галоўны [[горад]] вострава — [[Мітылена]]. Лесбас вядомы з [[антычнасць|антычных]] часоў як важны [[культура|культурны]] цэнтр паміж кантынентальнай Грэцыяй і [[Малая Азія|Малой Азіяй]]. Тут нарадзіліся такія славутыя асобы, як [[Пітак]], адзін з [[Сем мудрацоў|сямі мудрацоў]], паэты [[Алкей]] і [[Сапфо]], гісторык [[Геланік]], [[праваслаўны]] падзвіжнік [[Сімеон Мітыленскі]], знакаміты [[Асманская імперыя|асманскі]] карсар [[Хайрадзін Барбароса]]. == Геаграфія == [[Выява:Olympos lesbos.jpg|thumb|left|Гара Алімп]] Лесбас — трэці па велічыні [[востраў]] [[Грэцыя|Грэцыі]] і восьмы па велічыні ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] пасля [[Сіцылія|Сіцыліі]], [[востраў Сардзінія|Сардзініі]], [[востраў Кіпр|Кіпра]], [[востраў Корсіка|Корсікі]], [[Крыт]]а, [[востраў Мальёрка|Маёркі]] і [[востраў Эўбея|Эўбеі]]. Ён месціцца ў 9 км ад заходніх [[бераг]]оў [[Малая Азія|Малой Азіі]], у 229 км на паўночны ўсход ад [[Афіны|Афін]]. Працягласць берагавой лініі — 320 км<ref>[https://www.greeka.com/eastern_aegean/lesvos/lesvos-geography.htm Information about the geography of Lesvos, Greece]</ref>. [[Геалогія|Геалагічная]] гісторыя Лесбаса пачалася ў [[палеазой|палеазоі]]. На фарміраванне сушы значнае ўздзеянне аказала [[вулкан]]ічная дзейнасць у [[міяцэн]]авы перыяд. Яе сведчаннем з’яўляюцца [[кальдэра|кальдэры]] на поўначы і захадзе вострава. Частыя [[землятрус]]ы садзейнічалі падняццю значнай часткі паверхні. У нашы дні [[гара|горныя]] масівы вылучаюцца на поўначы, захадзе і паўднёвым усходзе. Найвышэйшы пункт — гара Алімп (967 м) на поўдні вострава. Другім наступствам землятрусаў сталі расколы берагавой лініі і ўтварэнне вузкіх [[заліў|заліваў]] Келоніс і Мітыліні на поўдні. На Лесбасе існуюць 4 [[Геатэрмальная крыніца|геатэрмальныя]] зоны, агульнай плошчай 47 км²<ref>{{Cite web |url=http://www.geo.auth.gr/ege2004/articles/RS1_52.pdf |title=CORRELATION OF TECTONICS, SEISMICITY AND GEOTHERMICS OF LESBOS ISLAND USING REMOTE SENSING DATA AND GEOGRAPHICAL INFORMATION SYSTEMS |access-date=24 лютага 2019 |archive-date=9 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809011852/http://www.geo.auth.gr/ege2004/articles/RS1_52.pdf |url-status=dead }}</ref>. Вялікіх [[рака|рэк]] няма, але на поўначы горныя ручаі ствараюць некалькі [[вадаспад]]аў. [[Міжземнаморскі клімат|Клімат міжземнаморскі]] з мяккай [[зіма|зімой]] і спякотным засушлівым [[лета]]м. Узімку дзённая тэмпература трымаецца каля 12 °C — 13 °C. Улетку яна можа дасягаць 38 °C — 40 °C. Паветра асцюжаюць толькі [[вецер|вятры]] ''мелтэмі'', што дзьмуць з паўночнага захаду<ref>[https://www.climatestotravel.com/climate/greece/lesbos Climate — Lesbos]</ref>. Штогадовая колькасць ападкаў — 670 мм. == Прырода == [[Выява:Petrified forest of Lesbos 16.jpg|thumb|left|Акамянелыя дрэвы]] [[Флора]] Лесбаса налічвае каля 1400—1500 таксонаў [[расліны|раслін]]. Ужо ў [[антычнасць|антычнасці]] востраў быў знакаміты [[Хваёвыя|хваёвымі]] [[лес|лясамі]]. У нашы дні яны захоўваюцца пераважна на поўдні і паўднёвым захадзе. На поўдні таксама маецца [[каштан]]авы лес, які займае 8 000 га<ref name="Flora and Fauna">[http://www.lesvosgeopark.gr/en/flora-and-fauna Flora and Fauna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427163310/http://www.lesvosgeopark.gr/en/flora-and-fauna/ |date=27 красавіка 2019 }}</ref>. На ўсходзе вострава пераважаюць пашы. На паўднёвым усходзе — [[масліна]]выя гаі. Распаўсюджаныя [[дрэва|дрэвы]] і [[хмызняк]]і: [[дуб]], [[мірт]], [[алеандр]], [[рададэндран жоўты]], [[лаўр]], [[сунічнае дрэва]] і інш. Багаты шэраг араматычных раслін: [[лаванда]], [[мята]], [[базілік]], [[чабор]], [[Мацярдушка звычайная|мацярдушка]]. Знойдзены эндэмічны від [[Бурачок|каменніка]]. На паўночным захадзе Лесбаса знаходзіцца акамянелы лес, у якім дзякуючы [[вулкан]]ічнай дзейнасці закансерваваны расліны 20-мільённай даўніны<ref>[https://www.lesvos.com/petrifiedforest.html The Petrified Forest of Lesvos]</ref>. У тую пару пераважаў [[субтрапічны клімат]]. Захаваліся рэшткі [[пальмы|пальм]], [[Секвоя|секвой]], [[Карычнае дрэва|карычных дрэў]], [[таполя]]ў. Дзякуючы блізкасці да [[Малая Азія|Малой Азіі]] жывёльны свет надзвычай разнастайны ў параўнанні з іншымі [[Грэцыя|грэчаскімі]] [[востраў|астравамі]]. Сустракаюцца [[Выдра|выдры]], [[тхары]], [[дзікі]], [[вавёркі]], [[жабы]], [[паўзуны]], у тым ліку [[чарапахі]]. Шмат розных [[птушкі|птушак]]<ref name="Flora and Fauna"/>. Для захавання [[прырода|прыроды]] вострава быў створаны геапарк, які ўваходзіць у сетку геапаркаў [[ЮНЕСКА]]<ref>[http://www.lesvosgeopark.gr/en/lesvos-geopark/ Lesvos island UNESCO Global Geopark] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427163342/http://www.lesvosgeopark.gr/en/lesvos-geopark/ |date=27 красавіка 2019 }}</ref>. == Гісторыя == [[Выява:Sir Lawrence Alma-Tadema, R.A., O.M. - Sappho and Alcaeus - Google Art Project.jpg|thumb|left|[[Сапфо]] слухае [[Алкей|Алкея]]. Малюнак [[1881]] г.]] Першыя насельнікі з’явіліся на Лесбасе ўжо ў ніжнім [[палеаліт|палеаліце]]<ref>[https://books.google.by/books?id=87RmDAAAQBAJ&pg=PA64&lpg=PA64&dq=Neolithic+Lesbos&source=bl&ots=WDgcZPLy-g&sig=ACfU3U1Rg_x-VT_7QSs0Y4hhDLoPQBeigA&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwixs52569DgAhVtMewKHWGOC64Q6AEwCHoECAAQAQ#v=onepage&q&f=false Alan H Simmons, Stone Age Sailors: Paleolithic Seafaring in the Mediterranean]</ref>. У канцы [[неаліт]]а на ім склалася [[цывілізацыя|цывілізаванае]] грамадства [[земляробства|земляробаў]]. На ўсходзе вострава каля мястэчка Фермі археолагамі было выяўлена [[горад|гарадское]] паселішча, якое ўзнікла ў [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзі да н. э. і праіснавала да канца [[бронзавы век|бронзавага века]]<ref>[http://www.fhw.gr/chronos/02/islands/en/habitation/eb/index2.html The Aegean Islands in the Bronze Age-Habitation]</ref>. [[Ізатоп]]ны аналіз знойдзеных [[метал]]ічных вырабаў паказаў, што мясцовыя жыхары атрымоўвалі [[медзь]] пераважна з [[Траада|Траады]] і [[Кікладскія астравы|Кікладскіх астравоў]]<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1468-0092.1992.tb00262.x THE ORIGIN of METAL OBJECTS FROM the EARLY BRONZE AGE SITE of THERMI ON the ISLAND of LESBOS]</ref>. У сярэдзіне [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н. э. сфарміравалася культура чырвонай лесбійскай [[кераміка|керамікі]], якую першаадкрывальнікі атаяснялі з уплывам [[Мінойская цывілізацыя|мінойцаў]]<ref>''Lamb, W.'' Excavations at Thermi in Lesbos. — P. 65-66</ref>. [[Хеты|Хецкія]] архівы сведчаць, што з гэтага часу Лесбас знаходзіўся пад кантролем [[Мікенская цывілізацыя|мікенцаў]], хаця ў [[XIII]] ст. да н. э. заваёваўся [[Анатолія|анаталійцамі]]<ref>[https://classicalstudies.org/annual-meeting/145/abstract/textual-and-archaeological-evidence-late-bronze-age-lesbos-mycenaean Textual and Archaeological Evidence for Late Bronze Age Lesbos, Mycenaean Hegemony, and the Name of a Great King of the Achaeans]</ref>. Мясцовая культура да [[Архаічная Грэцыя|архаічнага перыяда]] была ў большасці анаталійская, чым [[эліны|грэчаская]]. У [[старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]] першым валадаром Лесбаса лічыўся Макар з [[Родас]]а. Асноўныя паселішчы атрымалі назвы ад імёнаў яго дачок. [[Гамер]] называў жыхароў Лесбаса [[пеласгі|пеласгамі]]. Востраў і землі ў [[Малая Азія|Малой Азіі]] насупраць, населеныя [[лелегі|лелегамі]], рабаваліся [[Ахіл]]ам<ref>Страбон. Кніга XIII, I:7</ref>. [[Рабства|Рабыні]] з Лесбаса ўзгадваліся ў [[Лінейнае пісьмо Б|мікенскіх лінейных]] таблетках. Каля [[900 да н.э.|900]] г. да н. э. Лесбас быў заваяваны [[эалійцы|эалійцамі]]<ref>Encyclopedia of the Ancient Greek World. — P. 190</ref>. Згодна [[Страбон]]у, іх узначальваў Грас, праўнук легендарнага валадара [[Агамемнан]]а<ref>[http://asiaminor.ehw.gr/forms/fLemmaBodyExtended.aspx?lemmaID=7129 Aeolian Colonization]</ref>. Адсюль эалійцы рассяляліся па заходняму ўзбярэжжу Малой Азіі. [[Мітылена]], найбуйнейшы [[Поліс (антычнасць)|поліс]] Лесбаса, з’яўлялася важным [[палітыка|палітычным]], [[гандаль|гандлёвым]] і [[рэлігія|рэлігійным]] цэнтрам Эалійскага саюза. Яе росквіт адбыўся ў пачатку [[6 стагоддзе да н.э.|VI]] ст. да н. э. дзякуючы рэформам [[Пітак]]а<ref>[https://www.worldhistory.biz/ancient-history/62869-pittacus-of-mytilene.html Pittacus of Mytilene]</ref>. Лесбійскія храмы [[Апалон]]а і [[Артэміда|Артэміды]] прыцягвалі шматлікіх [[Паломніцтва|пілігрымаў]]. У [[527 да н.э.|527]] г. да н. э. Лесбас быў далучаны да [[Дзяржава Ахеменідаў|дзяржавы Ахеменідаў]]. У [[479 да н.э.|479]] г. да н. э. быў вызвалены і трапіў пад уплыў [[Афіны|Афін]]. Спроба мітыленцаў выйсці з [[Першы афінскі марскі саюз|Афінскага саюза]] прывяла да ваеннай сутычкі [[428 да н.э.|428]] — [[427 да н.э.|427]] гг. да н. э. з афінскім флотам<ref>[http://www.historyofwar.org/articles/siege_mytilene.html Siege of Mytilene, 428—427 BC]</ref>. Мітылена была ўзята ў аблогу. Пасля перамогі афінян 1000 паўстанцаў былі пакараны смерцю. Землі вострава, акрамя валоданняў [[Мітымна|Мітымны]], былі падзелены на 3000 валоданняў і размеркаваны паміж пераможцамі. З [[392 да н.э.|392]] г. да н. э. да [[88 да н.э.|88]] г. да н. э. Лесбас напераменку захопліваўся [[спарта]]нцамі, афінянамі, [[Персы|персамі]], [[Старажытная Македонія|македонцамі]], пакуль не трапіў у склад валоданняў [[Старажытны Рым|Рыма]]. У [[62 да н.э.|62]] г. да н. э. [[Гней Пампей Вялікі|Гней Пампей]] узнавіў статус Мітылены як свабоднага горада<ref>[https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/tekmiria/article/viewFile/2853/2603 V. I. ANASTASIADIS, THEOPHANES AND MYTILENE’S FREEDOM RECONSIDERED]</ref>. У антычнасці Лесбас славіўся прыгожымі жанчынамі. Слова «лесбіянка» значыла прыгажуню<ref>[https://www.ancient-origins.net/news-general/poet-sappho-isle-lesbos-and-sex-tourism-ancient-world-002975 Poet Sappho, the Isle of Lesbos, and sex tourism in the ancient world]</ref>. Пазней [[лесбіянства]] стала атаесамляцца з творчасцю лесбійскай [[паэт]]кі [[Сапфо]], якая апісвала прыгажосць жанчын<ref>[https://www.ancient.eu/Sappho_of_Lesbos Sappho of Lesbos]</ref>. Лесбас — радзіма іншых выдатных пісьменнікаў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]], [[Алкей|Алкея]] і [[Геланік]]а. У [[346 да н.э.|346]] — [[343 да н.э.|343]] гг. да н. э. на ім жыў [[Арыстоцель]]<ref>{{Cite web |url=https://abriefhistoryoflife.com/2015/04/28/1-aristotle-on-lesbos-346-343bc |title=ARISTOTLE ON LESBOS 346-343BC |access-date=23 лютага 2019 |archive-date=22 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222092403/https://abriefhistoryoflife.com/2015/04/28/1-aristotle-on-lesbos-346-343bc/ |url-status=dead }}</ref>. На востраве разгортваюцца падзеі рамана «[[Дафніс і Хлоя]]». [[Выява:Byzantine Convent at Antissa, Lesbos (84357485).jpg|thumb|left|Візантыйскі манастыр на захадзе Лесбаса]] Пасля падзелу [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] Лесбас стаў часткай [[Візантыя|Візантыі]]. У раннюю [[хрысціянства|хрысціянскую]] пару на ім было пабудавана 57 [[базіліка|базілік]]. У перыяд [[іконаборства]] ўславіўся мясцовы манах [[Сімеон Мітыленскі]]<ref>[https://azbyka.ru/days/sv-simeon-mitilenskij Преподобный Симео́н Митиленский, Новый Столпник]</ref>. У [[769]] г. на востраў нападалі [[славяне]]. У [[821]] г., [[881]] г., [[1055]] г. — [[мусульмане]]. У [[1128]] г. — [[Венецыянская рэспубліка|венецыянцы]]<ref>[https://www.greeknet.com/history1.htm History and Culture of Lesvos (Lesbos) island, Greece]</ref>. Падчас [[Чацвёрты крыжовы паход|чацвёртага крыжовага пахода]] дастаўся [[Балдуін I Фландрскі|Бадуэну дэ Эно]], але пасля [[1224]] г. трапіў пад кантроль [[Нікейская імперыя|Нікейскай імперыі]]. [[17 чэрвеня]] [[1355]] г. імператар [[Іаан VI Кантакузін]] прызначыў [[архонт]]ам Лесбаса [[Генуэзская рэспубліка|генуэзкага]] [[пірацтва|пірата]] Франчэска Гатылусіа. Ён загінуў у [[1384]] г. падчас [[землятрус]]а, але сям’я Гатылусіа кіравала востравам да сярэдзіны [[15 стагоддзе|XV]] ст.<ref>Гл. ''Wright, Ch.'' The Gattilusio Lordships and the Aegean World 1355—1462</ref> У склад аўтаномнай дзяржавы Гатылусіа таксама ўваходзілі астравы [[Лемнас]], [[Тасас]] і частка малаазіяцкага прыбярэжжа на поўнач ад сучаснага [[Ізмір]]а. Варожасць паміж чальцамі сям’і прывяла да ўмяшання з боку [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. У [[1462]] г. [[Мехмед II Заваёўнік|Мехмед II]] узяў у аблогу [[крэпасць]] у Мітылене і пасля бамбаванняў з вялікіх [[Гармата|гармат]] вымусіў апошняга архонта Нікола здацца ў палон. У перыяд асманскага панавання востраў разглядаўся як важны ваенна-марскі фарпост. Былі ўмацаваны старыя і пабудаваны новыя крэпасці. Адначасова адбывалася [[іслам]]ізацыяй мясцовага насельніцтва, асабліва ў прыбярэжных раёнах. На Лесбасе нарадзіўся вядомы [[карсары|карсар]] [[Хайрадзін Барбароса]]<ref>[http://www.badassoftheweek.com/barbarossa.html Hayreddin Barbarossa]</ref>. Аднак пасля [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)|Руска-турэцкай вайны 1787—1791 гг.]] востраў страціў ваеннае значэнне. Асноўным заняткам мясцовых жыхароў стала вытворчасць [[алей|алею]]. У [[1817]]—[[1821]] гг. грэчаскія паўстанцы імкнуліся далучыць Лесбас да [[Грэцыя|Грэцыі]]<ref>[https://www.lesvos.com/history.html History & Mythology of Lesvos]</ref>, аднак гэта прывяло да зваротных рэпрэсій супраць хрысціян. Вынішчэнне [[Масліна еўрапейская|маслінавых дрэў]] і землятрус [[1867]] г. прывялі да міграцыі астравіцян у Малую Азію. [[8 лістапада]] [[1912]] г. Лесбас быў заняты грэчаскім [[ВМС|ваенным флотам]]. У [[1914]] г. афіцыйна далучаны да Грэцыі. У [[1923]]—[[1924]] гг. [[туркі|турэцкае]] насельніцтва было выслана з вострава. Сюды перасяляліся грэкі з Анатоліі. У [[1941]]—[[1944]] гг. востраў быў акупаваны [[Трэці рэйх|нацысцкімі]] войскамі. З [[2015]] г. адбываецца масавае перасяленне [[Бежанцы|бежанцаў]] з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. У верасні [[2018]] г. у лагеры для бежанцаў Морыя знаходзілася 8 500 чалавек<ref>[https://www.theguardian.com/world/2018/sep/26/lesbos-refugee-camp-at-centre-of-greek-misuse-of-eu-funds-row Lesbos refugee camp at centre of Greek misuse of EU funds row]</ref>. == Эканоміка == [[Выява:Sardientjes.jpg|thumb|left|Рыбакі Лесбаса]] [[Эканоміка]] Лесбаса заснавана пераважна на эксплуатацыі мясцовых рэсурсаў. Аддаленасць ад [[Афіны|метраполіі]] і [[востраў|астраўны]] характар з’яўляюцца фактарамі, што стрымліваюць развіццё. [[Валавы ўнутраны прадукт|Валавы прадукт]] на душу насельніцтва складае 69,1 % ад [[Грэцыя|грэчаскага]]<ref>{{Cite web |url=https://www.lesvos-chamber.com/articles/displayArticles/47 |title=Οικονομία του Νομού |access-date=26 лютага 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110210735/http://www.lesvos-chamber.com/articles/displayArticles/47 |archivedate=10 лістапада 2018 |url-status=dead }}</ref>. [[Сельская гаспадарка]] — традыцыйны занятак. Важнае гаспадарчае значэнне маюць вытворчасць [[Масліна еўрапейская|маслін]], [[Вінаград культурны|вінаграду]], [[Кармавыя культуры|кармавых]] і [[Збожжавыя культуры|збожжавых]] культур, [[жывёлагадоўля]]. У [[2010]] г. маслінавыя гаі займалі 184 180 га, [[сад]]ы — 1315,6 га, пасадкі вінаграду — 7786,5 га, [[бульба|бульбы]] (ураджай атрымоўваюць 3 разы на год) — 532,6 га, [[Сачавіца|сачавіцы]] — 10,5 га, [[пшаніца|пшаніцы]] — 4832,18 га. Колькасць свойскай жывёлы ў 2010 г.: 370 410 [[Авечка свойская|авечак]], 45 935 [[Каза свойская|коз]], 17 702 — [[карова|кароў]]<ref>[https://ec.europa.eu/environment/archives/life/publications/lifepublications/lifefocus/documents/oliveoil_gr.pdf LIFE ανάμεσα στα ελαιόδεντρα]</ref>. [[Аліўкавы алей]] з’яўляецца галоўным камерцыйным прадуктам для вывазу ў іншыя рэгіёны Грэцыі і замяжу. Многія сялянскія сядзібы арыентаваны на [[Арганічная сельская гаспадарка|арганічную сельскую гаспадарку]]. [[Прамысловасць]] шчыльна злучана з перапрацоўкай сельскагаспадарчай прадукцыі і абслугоўваннем<ref>[http://www.inr.gr/?p=a2774 Οικονομικά αποτελέσματα βιομηχανιών του νομού Λέσβου, 2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170623002944/http://inr.gr/?p=a2774 |date=23 чэрвеня 2017 }}</ref>. Прыбярэжныя воды Лесбаса вядомы ўловамі [[Сардзіны|сардзін]], [[Вугор|вугроў]], [[Кальмары|кальмараў]]. Аднак развіццю [[рыбалоўства]] перашкаджае блізкасць дзяржаўнай мяжы з [[Турцыя]]й<ref>[https://www.lesvospost.com/2019/01/blog-post_840.html Σε κίνδυνο η αλιεία στην Λέσβο]</ref>. [[Турызм]] — важная галіна, з якой звязана сфера абслугоўвання. У [[2015]] г. Лесбас наведалі 75 613 турысты<ref>[http://www.kathimerini.gr/950163/article/epikairothta/ellada/anakamptei-meta-thn-prosfygikh-krish-o-toyrismos-sth-lesvo Ανακάμπτει μετά την προσφυγική κρίση ο τουρισμός στη Λέσβο]</ref>. Акрамя аматараў мясцовых [[пляж]]аў і [[гісторыя|гістарычных]] мясцін, Лесбас папулярны сярод прыхільнікаў [[экалогія|экалагічных]] і [[рэлігія|рэлігійных]] вандровак. Значнае зніжэнне колькасці турыстаў адбылося пасля [[2015]] г. у сувязі з наплывам бежанцаў з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * Encyclopedia of the Ancient Greek World. / David Sacks, Oswyn Murray, Lisa R. Brody. — New York: Facts on Fire, 2005. ISBN 0-8160-5722-2 * ''Lamb, W.'' Excavations at Thermi in Lesbos. / Winifred Lamb. — New York: Cambridge University Press, 1936. ISBN 978-1-107-43310-6 * ''Wright, Ch.'' The Gattilusio Lordships and the Aegean World 1355—1462. / Christopher Wright. — Leiden, Boston: BRILL, 2004 ISBN 978-90-04-26481-6 == Спасылкі == {{Commons|Category:Lesbos|Фота і Відэа}} * [http://www.lesvos.gr/ Афіцыйны сайт] * [http://users.uoa.gr/~cntrinia/CV%20pdf/EXPLORING%20LESVOS.pdf Даследаванне Лесбаса] * [https://www.lesvos.com/history.html Гісторыя і міфалогія] {{Атлантычны акіян}} [[Катэгорыя:Астравы Грэцыі]] [[Катэгорыя:Астравы Эгейскага мора]] [[Катэгорыя:Паўночныя Эгейскія астравы]] [[Катэгорыя:Дымы Грэцыі]] [[Катэгорыя:Лесбас| ]] hrjydvngpoxkl7vcqnnblotw2q0ta6d Крамяніца 0 148962 5189042 5133266 2026-08-28T17:48:48Z Siliyiw 169172 5189042 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус =Вёска |беларуская назва = Крамяніца |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |выява = Крамяніца. Касцёл са званіцай.jpg |подпіс = Касцёл Св. Юрыя |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |гімн = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |вобласць = Гродзенская |раён = Зэльвенскі |сельсавет = Крамяніцкі |пасялковы савет = |глава = |плошча = |вышыня = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |двароў = |часавы пояс = +2 |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |аўтамабільны код = |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 13 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 24 |lon_min = 41 |lon_sec = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 242986417 }} '''Крамя́ніца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kramianica}}, {{lang-ru|Кремяница}}) — [[вёска]] ў [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. У складзе [[Крамяніцкі сельсавет|Крамяніцкага сельсавета]] (раней яго цэнтр). Насельніцтва 158 чал. ([[1997]]). Знаходзіцца за 12 км на паўночны захад ад [[Зэльва|Зэльвы]], за 4 км ад чыгуначнай станцыі [[Лябяды]] (лінія [[Ваўкавыск]] — [[Баранавічы]]), на рацэ [[Самараўка]] (Крамяніца). == Назва == Жучкевіч звязваў гэтую назву са словам "крэмень". З іншага боку, у самой Крамяніцы ў канцы 18 ст. засведчанае прозвішча Крэменёўскі. У гэтым жа рэгіёне, але па іншы бок Нёмана, фіксавалася карацейшае Крэмень (з [[Ішчална|Ішчалны]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-VQZP-P?i=926&cat=1542834</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-7SRW-7?i=466&cc=4166194&cat=742811</ref>. Таксама, ёсць латышскае ''Kremens''<ref>https://uzvardi.lv/surname/614578</ref>, у старабалцкіх двухасноўных імёнах былі асновы ''Kre-, Men-''<ref>А. Мікус. Вітаўты і Вітарты: двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе. М., 2005. С. 28, 131.</ref>. == Гісторыя == Упершыню Крамяніца згадваецца ў 2-й палове XV ст. як двор Рачковічаў у [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ваўкавыскім павеце]]. У 1498 годзе вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] пацвердзіў правы на маёнтак кухмістру вялікай княгіні [[Алена Іванаўна|Алены]] Мікалаю Юндзілавічу (Рачковічу). [[Юндзілы-Рачковічы]] валодалі Крамяніцай на працягу XVI—XVIII ст. На карце [[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскага]] (1613) паселішча пазначыана як мястэчка. У XVII ст. маёнтак падзяляўся на 2 часткі: уласна Крамяніца і Крамяніца Старая (пазней Крамяніца Горная і Крамяніца Дольная). У 1617 годзе ў Крамяніцы Дольнай кашталян віцебскі [[Мікалай Вольскі (кашталян віцебскі)|Мікалай Вольскі]] заснаваў мураваны касцёл Святога Юрыя. У 1690 годзе Крамяніцай Дольнай (15 дымоў) валодаў віцебскі стольнік Міхал Юндзіл, у мястэчку Крамяніца было 82 дымы, 2 карчмы, 2 млыны. Станам на 1790 год — млын, карчма, шпіталь для бедных. [[Файл:Крамяніца 1907.jpg|alt=Вёска Крамяніца, сфатаграфаваная П. Галаўне ў 1907 г.|міні|Вёска Крамяніца, сфатаграфаваная П. Галаўне ў 1907 г.]] Пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Крамяніца ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Ваўкавыскім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле перапісу (1897), была вёска Крамяніца Горная (32 двары, 2 крамы, кузня) і маёнтак Крамяніца Дольная, якімі валодаў граф дэ Жэльві. Пазней усе населеныя пункты зліліся ў адну вёску. [[Файл:Kramianica. Крамяніца (1930-44).jpg|міні|злева|Касцёл, [[1940]]]] Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Крамяніца ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Ваўкавыскім павеце Беластоцкага ваяводства. З 1939 года Крамяніца ў [[БССР]], у 1940 годзе стала цэнтрам сельсавета Зэльвенскага раёна. Станам на 1972 год—84 двары, на 1997 год — 73. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1897]] — 238 чал. * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1972]] — 297 чал.; [[1997]] — 158 чал.<ref>''[[Валерый Шаблюк]]''. Крамяніца // {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} — С. 247.</ref>; [[1998]] — 158 жыхароў, 75 двароў<ref name="БЭ8">{{Крыніцы/БелЭн|8|Крамяніца}} — С. 448.</ref>. === Інфраструктура === Сярэдняя школа, дом культуры, бібліятэка, пошта. == Славутасці == * Капліца могілкавая (XIX ст.) * [[Касцёл Святога Юрыя (Крамяніца)|Касцёл Божага Цела і Святога Юрыя]] (1617—1620) — {{ГККРБ 4|412Г000273}} == Страчаная спадчына == * Кляштар канонікаў латэранскіх (XVII ст.) <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Крамяніца, касьцёл Сьв. Юрыя.jpg|Кляштарны комлекс Крамяніца. Касцёл. Званіца.jpg|Званіца касцёла Крамяніца. Касцёл, агароджа (01).jpg|Агароджа касцёла Крамяніца. Помнік ля касцёла.jpg|Помнік ля касцёла Крамяніца. Кляштарная гаспадарчая пабудова.jpg|Кляштар. Гаспадарчая пабудова Крамяніца. Кляштарны будынак (01).jpg|Кляштар. Афіцына Крамяніца. Могілкі (01).jpg|Могілкі Крамяніца. Могілкі. Капліца (02).jpg|Капліца могілкавая Крамяніца. Могілкі. Капліца (03).jpg|Архаічная кропельніца каля капліцы </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Людміла Мікалаеўна Чумак]] (1950—2009) — беларускі мовазнавец, спецыяліст у галіне рускага і беларускага мовазнаўства. [[Доктар філалагічных навук]] (1999), [[прафесар]] (2004). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * Krzemienica // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/775 775]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крамяніцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крамяніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зэльвенскага раёна]] [[Катэгорыя:Крамяніца| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] pkph9vrbv2ikrdtk55cbvp3mhkjghw6 Ле-Сент 0 151236 5189134 4153334 2026-08-29T00:21:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189134 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Ле-Сент |Нацыянальная назва = fr/Îles des Saintes |Карта = Астравы Ле-Сент.svg |Подпіс карты = |Пазіцыйная карта = Гвадэлупа |Архіпелаг = Малыя Антыльскія астравы |Акваторыя = Карыбскае мора |lat_dir = N|lat_deg = 15|lat_min = 51|lat_sec = 09 |lon_dir = W|lon_deg = 61|lon_min = 38|lon_sec = 00 |CoordScale = |Колькасць астравоў = 9 |Найбуйнейшы востраў = востраў Тэр-дэ-Бас |Агульная плошча = 12.8 |Найвышэйшы пункт = |Краіна = |Насельніцтва = 2862 |Год перапісу = 2008 |Выява = Les Saintes vues avion.jpg |Подпіс выявы = Выгляд з паветра }} '''Ле-Сент''' ({{lang-fr|Îles des Saintes}}) — група [[востраў|астравоў]] у складзе [[архіпелаг]]а [[Малыя Антыльскія астравы]]. Уваходзіць у [[Францыя|французскі]] заморскі дэпартамент [[Гвадэлупа]]. Плошча астравоў — 1 434 км². Насельніцтва — 2 862 чал. (2008 г.) == Геаграфія == [[Файл:Астравы Ле-Сент.svg|міні|злева|Карта]] Астравы Ле-Сент размешчаны прыкладна ў 10 км на поўдзень ад [[востраў Гвадэлупа|вострава Гвадэлупа]]. Уяўляюць сабою невялікі [[архіпелаг]] з 9 астравоў і скал [[вулкан]]ічнага паходжання. Толькі 2 з іх населены. Плошча самага вялікага вострава Тэр-дэ-Бас не перавышае 7,58 км². Большасць астравоў узгорыстая. На буйных астравах ёсць невялікія [[пясок|пясчаныя]] [[пляж]]ы. [[Клімат]] трапічны вільготны. Сярэдняя тэмпература стабільна на працягу года і вагаецца ад 24,99 °C у лютым да 26,8 °C у верасні. Найбольш вільготны месяц — верасень (сярэдняя колькасць ападкаў — 387 мм). Самы сухі месяц — люты (153 мм). Архіпелаг знаходзіцца ў зоне ўздзеяння [[Трапічны цыклон|трапічных цыклонаў]]. Астравы Ле-Сент знакаміты сваёй адносна добра захаванай [[прырода]]й, пераважна [[флора]]й. == Гісторыя і традыцыі == [[Хрыстафор Калумб]] адкрыў астравы [[4 лістапада]] [[1493]] г. у дзень усіх святых, адкуль і паходзіць назва [[архіпелаг]]а. З сяр. [[XVII стагоддзе|XVII]] ст. на Ле-Сент сяліліся [[брэтонцы]] і [[Нармандыя|нармандцы]], якія займаліся пераважна [[рыбалоўства]]м і [[гандаль|гандлем]]. Большасць сучасных жыхароў — [[крэолы]], нашчадкі першапасяленцаў і [[афрыка]]нскіх рабоў. На астравах захаваўся традыцыйны лад жыцця. Ле-Сент знакаміты сваёй [[кулінарыя]]й, а таксама [[рамяство|рамёствамі]]. Галоўная галіна эканомікі — [[турызм]]. == Спасылкі == * [http://www.frenchcaribbean.com/Les-Saintes/info/pages/LSDescription.html LES SAINTES / ILES DES SAINTES] * [http://lessaintes.fr/ lessaintes.fr] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825101654/http://lessaintes.fr/ |date=25 жніўня 2011 }} [[Катэгорыя:Гвадэлупа]] [[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]] [[Катэгорыя:Астравы Францыі]] [[Катэгорыя:Малыя Антыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта]] 8rep32lq09fenpw52u16cnnplie0k46 Кім Хадзееў 0 155681 5189093 5161252 2026-08-28T21:02:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189093 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Хадзееў}} '''Кім Іванавіч Хадзееў''' ({{ДН|17|11|1929}} — {{ДС|5|9|2001}}, Мінск) — [[філосаф]], [[культуролаг]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == [[File:Александр Антипов и Ким Хадеев.JPG|thumb|Мастак [[Аляксандр Анціпаў]] і Кім Хадзееў]] З сям’і вайскоўца. Скончыў СШ у Мінску (вучыўся ў адным класе з [[Жарэс Алфёраў|Ж. Алфёравым]]). Вучыўся на філалагічным факультэце [[БДУ]]. У студзені 1949 года быў арганізаваны культпаход студэнтаў універсітэта ў тэатр оперы і балета на балет [[Васіль Андрэевіч Залатароў|В. Залатарова]] «Князь-возера». Пасля прагляду пастаноўкі студэнты наладзілі яе публічнае абмеркаванне, на якім крытычна выказаліся пра эстэтычныя якасці дадзенага балета Кім Хадзееў, Разіта Калпакчы (таксама студэнтка філфака) і [[Аляксандр Аркадзевіч Шлык|Аляксандр Шлык]] (студэнт хімфака; усе трое былі сябрамі). Гэта выклікала гнеў партыйнага начальства. Хадзеева, Калпакчы і Шлыка грамілі за іх выступы як «касмапалітаў» і прыхільнікаў «фармалізму» на [[камсамол]]ьскіх і партыйных сходах. Калпакчы і Шлык пакаяліся, а Хадзееў перайшоў у наступ і, паводле яго ўласнага сведчання, публічна заклікаў да забойства Сталіна. 11 сакавіка 1949 Хадзееў быў выключаны з універсітэта загадам рэктара<ref>Володин, Владимир. Исключение Кима Хадеева из университета // Минская школа: Альманах поэзии. Выпуск ІІІ. Минск, 2014. С. 422—429.</ref>. Справа Хадзеева была даволі гучная. Яго публічна бэсцілі не толькі на камсамольскіх і партыйных сходах, але і ва ўніверсітэцкай газеце «За сталінскія кадры» (пазней перайменаванай у «Беларускі ўніверсітэт»): {{пачатак цытаты}}К. Хадзееў, наогул, ужо даўно выбраў сабе ідаламі фармаліствуючых літаратуразнаўцаў і мастацтвазнаўцаў і ўсімі сіламі стараецца не толькі пісаць і думаць пад іх, але і прапагандаваць іх пры кожнай магчымасці ў студэнцкай масе. Яго даклад аб літаратурнай мове «Аповесці аб сапраўдным чалавеку» Б. Палявога, зроблены на студэнцкай навуковай канферэнцыі і на семінары па рускай мове, прадстаўляе сабой голае, папугайскае перайманне пісаніны фармалістаў Шклоўскага, Петэрсона і да іх падобных. (…) Паводзіны К. Хадзеева сярод студэнтаў, наогул, выклікаюць здзіўленне. Яго выказванні, дзе ён імкнецца ачарніць совецкую літаратуру, совецкае мастацтвазнаўства; яго ўпартае жаданне даказаць першародства ўсяго замежнага і яго адмоўныя адносіны да ўсялякай грамадскай работы даўно ўжо сталі «притчей во языцех» усіх студэнтаў філалагічнага факультэта, але чамусьці да гэтай пары не былі прадметам увагі дэканата і грамадскіх арганізацый. (…) Прабыванне Хадзеева ў сценах Універсітэта выклікае законнае абурэнне студэнтаў і навуковых работнікаў.<ref>Новікаў П. Падгалоскі эстэцтвуючых фармалістаў // [https://kruzhelka.noblogs.org/files/2017/06/zsk19490311_2.jpg За сталінскія кадры. 1949. 11 сакавіка. С. 2].</ref> {{канец цытаты}} Арыштаваны і асуджаны да зняволення. Пакаранне адбываў у Ленінградскай спецыяльнай псіхіятрычнай бальніцы турэмнага тыпу, дзе пазнаёміўся з іншымі неардынарнымі палітвязнямі, у тым ліку з Юрыем Айхенвальдам, Паўлам Уліціным, Аляксандрам Асарканам. Вызвалены са спецпсіхбальніцы 15 лютага 1954 года ў адпаведнасці з рашэннем Мінскага абласнога суда ад 30 студзеня 1954 года (адпушчаны на парукі бацьку). Вярнуўся ў Мінск. Паступіў у [[Мінскі педагагічны інстытут]]. Ад гэтага часу Хадзееў удзельнічае, а затым робіцца лідарам розных нефармальных гурткоў і аб’яднанняў. Зноў арыштаваны 25 студзеня [[1962]] года. Асуджаны за захоўванне і распаўсюд (даваў пачытаць знаёмым) машынапісных кніг мастацкай прозы Паўла Уліціна «Табу» і «Анты-Асаркан» па частцы першай артыкула 67 Крымінальнага кодэкса БССР («Антысавецкая агітацыя і прапаганда»). Па той самай справе на два гады зняволення быў асуджаны і акцёр [[Эдуард Мікалаевіч Гарачы|Эдуард Гарачы]]<ref>Белохвостик, Надежда. [http://www.kp.by/daily/26043.3/2956466/ Актер Эдуард Горячий о Минске 60-х: «Мне повезло — посадили и все. А многих выгнали из комсомола»]{{Недаступная спасылка}} // Комсомольская правда в Беларуси. 7 марта 2013.</ref>. Апошні ў судзе паказаў, што «быў незадаволены савецкай уладай, лічыў, што сацыялізм будуецца на прыгнёце асобы, што савецкая прамысловасць пабудавана на прыгнёце сялян»<ref>58-10. Надзорные производства Прокуратуры СССР по делам об антисоветской агитации и пропаганде. Март 1953—1991. Аннотированный каталог. Под ред. В. А. Козлова и С. В. Мироненко; сост. О. В. Эдельман, Москва, 1999. С. 592.</ref>. У Асаркана і Уліціна (абое жылі ў Маскве) ў сувязі са справай Хадзеева і Гарачага прайшлі вобшукі<ref>[http://rvb.ru/ulitin/about/protokol.htm Протокол обыска у Улитина Павла Павловича по адресу — Москва, Савельевский пер., 4, кв. 1. 7 февраля 1962 года]</ref><ref>{{Cite web |url=https://stengazeta.net/?p=10001860 |title=Михаил Айзенберг. Открытки Асаркана 6 |access-date=26 чэрвеня 2017 |archive-date=22 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822212432/https://stengazeta.net/?p=10001860 |url-status=dead }}</ref>. Хадзееў знаходзіўся ва [[Уладзімірская турма|Уладзімірскай турме]]{{крыніца?}}, на прымусовым лячэнні ў Ленінградскай турэмнай псіхіятрычнай бальніцы (Ленінградскай спецыяльнай псіхіятрычнай бальніцы турэмнага тыпу). Вызвалены ад прымусовага «лячэння» 8 ліпеня 1963 г. у адпаведнасці з рашэннем Мінскага абласнога суда ад 25 чэрвеня 1963 года. З [[1960-я|1960-х]] гадоў Хадзееў — культавая фігура мінскага інтэлектуальнага падполля, «гуру» мінскага [[андэграўнд]]а. У аднапакаёвай кватэры К. Хадзеева ([[Вуліца Кісялёва (Мінск)|вул. Кісялёва]], д. 17, кв. 24) збіралася маладая інтэлектуальная эліта, многія станавіліся яго вучнямі, у т.л. вядомыя мастакі, музыканты, пісьменнікі, навукоўцы. Праз гурток К. Хадзеева прайшлі многія відныя дзеячы культуры Беларусі, напрыклад, [[Гершон Трэстман]], [[Уладзімір Рудаў]], [[Мікалай Андрэевіч Захаранка|Мікалай Захаранка]], [[Дзмітрый Юльевіч Строцаў|Дзмітрый Строцаў]], [[Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская|Юлія Чарняўская]]<ref name="Квір">{{крыніцы/Квір-гісторыя Беларусі|}}</ref>, [[Андрэй Валер'евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]]<ref>Тамковіч, Аляксандр. [http://novychas.by/asoba/natatki-andreja-hadanovicza Нататкі Андрэя Хадановіча] // Новы час. 18 жніўня 2017. С. 6-7.</ref>. Гурток быў прыязны да самых розных людзей, якія не ўкладваліся ў познесавецкую нарматыўнасць. [[Анатоль Астапенка]] (пад псеўданімам Антон Кулон) так апісвае атмасферу гуртка: {{пачатак цытаты}}Суіснаванне самых розных людзей: геніяў і няздараў, некранутых дзяўчатак і прастытутак, закаханых хлопчыкаў і асоб нетрадыцыйнай арыентацыі, юнакоў і пажылых людзей, — усё гэта была «акадэмія Кіма»<ref name="Кулон"/>. {{канец цытаты}} Сябрамі і знаёмымі Хадзеева былі [[Булат Акуджава|Б. Акуджава]], [[Л. Анінскі]], [[Уладзімір Сямёнавіч Высоцкі|У. Высоцкі]], [[Ю. Кім]], [[В. Круглянскі]], [[Ю. Левітанскі]] і інш. Паводле некаторых звестак, напісаў на заказ больш за 40 кандыдацкіх і 4 доктарскія [[дысертацыя|дысертацыі]]. Творы К. Хадзеева друкаваліся рэдка. Да перабудовы ён публікаваўся найчасцей у суаўтарстве, прычым імя суаўтара ішло першым, каб артыкул лягчэй прайшоў праз цэнзуру. Вядомы яго артыкулы для газеты «Літаратура і мастацтва», часопіса «Дружба народов». У 1990-я гады вядомы яго артыкул у часопісе «Белорусский климат» (1997). == Асабістае жыццё == Кім Хадзееў быў халасцяком і не меў дзяцей. Кампанія, якая збіралася ў Хадзеевым доме, складалася пераважна з мужчын. Многія мемуарысты адзначаюць яго грэблівае стаўленне да жанчын у маладосці, якое, аднак, з гадамі стала больш лагодным<ref>Ким. Великий прохожий. Вероятные истории / сост. А. Сушков, Е. Будинайте. Минск: Лімарыус, 2019.</ref>. == Вобраз Кіма Хадзеева ў літаратуры == У рамане [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзіміра Някляева]] «[[Аўтамат з газіроўкай з сіропам і без]]» Кім Хадзееў з’яўляецца як пад уласным імем, так і як персанажы Палкоўнік і Сысой. Раман быў раскрытыкаваны [[Сямён Уладзіміравіч Букчын|Сямёнам Букчыным]] за гістарычную недаставернасць<ref>Букчин, Семен. [http://www.nv-online.info/by/362/culture/59808/%d0%96%d0%b8%d0%b7%d0%bd%d1%8c-%d0%ba%d0%b0%d0%ba-%d1%85%d0%be%d1%85%d0%bc%d0%b0-%d0%b8-%d0%bf%d1%80%d0%b8%d0%ba%d0%be%d0%bb.htm Жизнь как хохма и прикол] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170828072030/http://www.nv-online.info/by/362/culture/59808/%D0%96%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D1%85%D0%BE%D1%85%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB.htm |date=28 жніўня 2017 }} // Букчин, Семен. Кабаре на сцене и в жизни. Заметки на темы литературы, театра и кино. Санкт-Петербург, 2017. С. 107—122.</ref>. Публіцыст [[Анатоль Астапенка]] ў кнізе пра алкагалізм так апісвае свае ўяўленні пра асабістае жыццё Хадзеева:{{пачатак цытаты}} Многім людзям небесстаронняя ўвага Кіма да маладых хлопчыкаў, кожны з якіх у яго — будучая геніяльная фігура ў мастацтве, здавалася падазронай. Прызнаюся, і мне таксама. Аднак нас, якія падазравалі, можна б і зразумець, бо ў гэтага мужыка — ані жонкі, ані палюбоўніцы, вакол толькі «хлопчыкі», «хлопчыкі», «хлопчыкі»…<ref name="Кулон">''Антон Кулон''. Синяя книга белорусского алкоголика. Алкогольная повесть-быль. — Минск, 2013. — С. 171.</ref> {{канец цытаты}} {{зноскі}} == Літаратура == * Ким. Великий прохожий / Сост. Елена Будинайте. Минск: Лимариус, 2019. * [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=55386 «Бязродны касмапаліт» Кім Хадзееў ды іншыя. Пераслед іншадумцаў за савецкім часам: зборнік дакументаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101213542/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=55386 |date=1 лістапада 2020 }} / Уклад. У. Валодзін. Мінск: Праваабарончы цэнтр "Вясна", 2020. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * ''Нежданский К.'' [http://www.belgazeta.by/ru/2003_09_15/arhiv_bg/6363/ Ким Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170216122333/http://www.belgazeta.by/ru/2003_09_15/arhiv_bg/6363 |date=16 лютага 2017 }} // Белорусская газета. 2003. 15 сент. * ''Белоусов О.'' [https://www.sb.by/articles/sindrom-trekh-mudretsov-kim-khadeev-shtrikhi-k-portretu.html Синдром трех мудрецов. Ким Хадеев. Штрихи к портрету] // «Советская Белоруссия». — 10.01.2003. * [http://nn.by/?c=ar&i=95821 Кім Хадзееў] // Наша ніва. № 37 (246), 10 верасн. 2001. * ''Кулон А.'' [http://artaktivist.org/kim-xadzeey/ Кім Хадзееў] // pARTisan & Kultura Enter. № 41, 2011 снеж. * ''Мартинович Денис''. [http://www.nv-online.info/by/551/printed/97642/ Ким Хадеев: человек и легенда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170627174604/http://www.nv-online.info/by/551/printed/97642 |date=27 чэрвеня 2017 }} // Народная воля. 2015. 24 студзеня. * ''Сушкоў Аляксандар''. Кім. Скажы мне, хто цябе хавае, і я скажу, хто ты // pARTisan. 2004. № 3. C. 36-47. == Спасылкі == * [http://news.tut.by/tv/262393.html Минские легенды: Ким Хадеев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120217203013/http://news.tut.by/tv/262393.html |date=17 лютага 2012 }} * [http://worvik.narod.ru/slovar/kimhadeev.htm Ким Хадеев] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хадзееў Кім}} [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Культуролагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Дысідэнты Беларусі]] qn2c3khrkoe8407vas5s8bdu8fdoafq Леанід Мендэлевіч Левін 0 157955 5189143 5173410 2026-08-29T01:27:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189143 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Левін}} {{Архітэктар}} '''Леанід Мендэлевіч Ле́він''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі архітэктар. [[Заслужаны архітэктар БССР]] ([[1988]]), лаўрэат [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] і [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]], акадэмік [[Міжнародная акадэмія архітэктуры|Міжнароднай]] і [[Беларуская акадэмія архітэктуры|Беларускай акадэміі архітэктуры]] ([[1997]]), старшыня [[Саюз беларускіх яўрэйскіх грамадскіх аб'яднанняў і абшчын|Саюза беларускіх яўрэйскіх грамадскіх аб’яднанняў і абшчын]] з 1991 па 2014 год. Адзін з аўтараў мемарыяльнага комплексу «[[Хатынь]]», за які (у складзе аўтарскага калектыву) быў удастоены Ленінскай прэміі. == Біяграфія == Нарадзіўся [[25 ліпеня]] [[1936]] года ў [[Менск]]у ў сям’і Мендэля Моўшавіча і Лізаветы Левіных<ref name="ctv">[http://www.ctv.by/obnyal-ya-derevce-i-poproshchalsya-s-lizoy-on-vernulsya-fronta-i-uznal-chto-zhena-umerla-ot «Обнял я деревце и попрощался с Лизой»: он вернулся с фронта и узнал, что жена умерла от дистрофии. История семьи архитектора Левина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180825164948/http://www.ctv.by/obnyal-ya-derevce-i-poproshchalsya-s-lizoy-on-vernulsya-fronta-i-uznal-chto-zhena-umerla-ot |date=25 жніўня 2018 }}</ref>. Скончыў 13-ю школу. Бацька ў першыя дні вайны сышоў на фронт, а маці і бабуля з маленькімі дзецьмі Лёнем і Мацільдай эвакуіравалася з Мінска, дабраўшыся таварнякамі да станцыі [[Кара-Балта|Кара-Балты]] ў [[Кыргызстан]]е. Лізавета Левіна памерла там ад знясілення<ref name="minsknews">[https://minsknews.by/nepridumannaya-istoriya-voennogo-pochtovogo-romana/ Непридуманная история военного почтового романа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210613053254/https://minsknews.by/nepridumannaya-istoriya-voennogo-pochtovogo-romana/ |date=13 чэрвеня 2021 }}</ref>. У 1954—1960 гадах вучыўся ў [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускім політэхнічным інстытуце]]. У 1960—1997 гадах працаваў у Інстытуце «[[Мінскпраект]]» (ад архітэктара да кіраўніка Майстэрні па забудове цэнтра Мінска). 1960—1967 — удзел у стварэнні парку імя 50-годдзя Савецкай улады. Член [[КПСС]] з [[1965]] года. 1968 — удзел у стварэнні выставачнага павільёна ВДНГ БССР у Мінску. 1970 — у складзе аўтарскага калектыву быў уганараваны Ленінскай прэміяй за мемарыяльны комплекс 1968—1969 гг. «Хатынь». З 1997 года — дырэктар уласнай творчай майстэрні УП «Творчая майстэрня архітэктара Л. Левіна». Сябры і калегі — скульптар [[Анатоль Анікейчык]], архітэктар [[Юрый Градаў]]. Памёр [[1 сакавіка]] [[2014]] года ў [[Мінск]]у. Пахаваны 4 сакавіка на Цэнтральнай алеі [[Усходнія могілкі|Усходніх могілак]] у Мінску<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/149791 У Мінску развіталіся з архітэктарам Леанідам Левіным] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140307183429/http://www.interfax.by/news/belarus/149791 |date=7 сакавіка 2014 }}</ref>. == Грамадская дзейнасць == Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1963]] года, пасля член [[Саюз архітэктараў Беларусі|Саюза архітэктараў Беларусі]]. Член каардынацыйнага Савета Сусветнага кангрэса рускамоўнага яўрэйства, член Генеральнага Савета Еўраазіяцкага яўрэйскага Савета. Старшыня Беларускага аб’яднання яўрэйскіх арганізацый і абшчын (1991), старшыня Мінскага яўрэйскага дабрачыннага фонду «[[Хэсэд-Рахамім|Хэсэд-Рахамім»]], старшыня гістарычнага таварыства «Трасцянец». Старшыня Міжнароднай яўрэйскай акадэміі мастацтва<ref name="ХЕХ">{{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Левин Леонид Менделевич}}</ref>. == Работы == Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве і самастойна): === Мемарыяльныя комплексы === [[Файл:Khatyn, Belarus 25.jpg|thumb|злева|[[Мемарыяльны комплекс «Хатынь»]]]] [[Файл:Belarus-Minsk-Memorial_Pit-2.jpg|thumb|[[Яма (мемарыял)|Мемарыяльны комплекс ахвярам халакоста «Яма»]]]] * [[Мемарыяльны комплекс «Хатынь»]] (1968); * [[Яма (мемарыял)|Мемарыяльны комплекс ахвярам халакоста «Яма»]] (2000) на тэрыторыі былога [[Мінскае гета|Мінскага гета]]; * Дзецям, якія загінулі ў Вялікай Айчыннай вайне (на месцы дзіцячага канцлагера) і ад Чарнобыльскай катастрофы (пасёлак [[Красны Бераг (Жлобінскі раён)|Красны Бераг]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]], 2006); * Мемарыяльны комплекс вязням гета ў г. [[Слуцк]]у; * Мемарыяльны комплекс загінуўшым яўрэям у г.п. [[Гарадзея]] (2004); * [[Мемарыяльны комплекс «Праклён фашызму»]] на месцы спаленай вёскі Шунёўка [[Бягомльскі сельсавет|Бягомльскага сельсавета]] [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] (1983)<ref name="vov">{{кніга|загаловак=Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыклапедыя|адказны=Рэдкал.: [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1990|старонак=680|isbn=5-85700-012-2|тыраж=20&nbsp;000}}</ref>; * [[Мемарыяльны комплекс «Прарыў»]] каля г.п. [[Ушачы]] [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]] Віцебскай вобласці; * {{нп5|Салдацкае поле|«Салдацкае поле»|ru|Солдатское поле}} ў Валгаградзе (1976-80)<ref name="ХЕХ"/>; * Мемарыяльны комплекс у г. [[Ізюм]] ([[Харкаўская вобласць]], [[Украіна]])<ref name="ХЕХ"/>; * помнік салдатам, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, у г. [[Бухара]] ([[Узбекістан]])<ref name="ХЕХ"/>; * [[Шталаг-342|«Шталаг-342»]] у г. [[Маладзечна]] ([[1990]])<ref name="ХЕХ"/>. === Помнікі === [[Файл:Мемарыяльный комплекс Прарыў.jpg|міні|злева|[[Прарыў (мемарыяльны комплекс)|Мемарыяльны комплекс «Прарыў»]]]] [[Файл:Мінск._Парк_Янкі_Купалы_(04).jpg|thumb|[[Помнік Янку Купалу (Мінск)|Помнік Янку Купалу]] ў [[Мінск]]у]] * [[Помнік Канстанціну Сяргеевічу Заслонаву (Орша)|помнік К. С. Заслонаву]] ў Оршы ([[1964]])<ref name="АСБ"/>; * [[Кацюша (мемарыяльны комплекс)|Помнік «Кацюша»]] ў Оршы (1965)<ref name="АСБ"/>; * [[помнік падпольшчыкам Асінторфа]] ([[1967]])<ref name="АСБ"/> * [[помнік піянеру-герою Гойшыку]] ў г. [[Івацэвічы]] ([[1967]])<ref name="АСБ"/> * [[помнік Ф. Конанавай (Любань)|помнік Ф. Конанавай]] у [[Любань|Любані]] ([[1967]])<ref name="АСБ"/> * [[Мемарыяльны комплекс «Прарыў»|Помнік беларускім партызанам («Прарыў»)]]; * [[Помнік Янку Купалу (Мінск)|Помнік Янку Купалу]] ў [[Мінск]]у<ref name="АСБ"/> (1972; сааўтары архітэктар [[Ю. Градаў]], скульптары [[А. Анікейчык]], [[А. Заспіцкі]], [[Л. Гумілеўскі]]); * [[Помнік Якубу Коласу (Мінск)|Помнік Якубу Коласу]] ў [[Мінск]]у (1972)<ref name="АСБ"/>; * [[Помнік воінам-бухарцам]] у [[Бухара|Бухары]] ([[1975]])<ref name="АСБ"/>; * [[Помнік Гастэлу|Помнік М. Ф. Гастэлу і яго экіпажу]] ў г.п. [[Радашковічы]] ([[1976]])<ref name="АСБ"/>; * [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Барысаў, Цэнтральная плошча)|Помнік У. І. Леніну]] ў [[Барысаў|Барысаве]] (1986)<ref name="АСБ"/>; * [[Помнік У. І. Леніну (Нароўля)|Помнік У. І. Леніну]] ў [[Нароўля|Нароўлі]] ([[1982]])<ref name="АСБ"/>; * памятныя знакі дзеянням Мінскага партыйнага падполля ([[1980]]—[[1984]])<ref name="АСБ"/>; * [[Помнік князю Давыду|Помнік князю Давіду]] ў [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] (2000); * [[Помнік ахвярам мінскага гета]] на [[Юбілейная плошча (Мінск)|Юбілейнай плошчы]] ў [[Мінск]]у (1998—2000); * [[Мемарыяльны знак ахвярам Мінскага гета]] каля [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілак]] ([[2009]], скульптары [[Алена Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі]]<ref name="kimpress5">[http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/119.pdf «Мастацтва» № 5 (410). 2017] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027115126/http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/119.pdf |date=27 кастрычніка 2020 }}</ref>, пры ўдзеле ў эскізнай распрацоўцы і працоўнай мадэлі помніка [[Максім Пятруль|Максіма Петруля]]<ref>[http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/122.pdf «Мастацтва» № 7 (412). 2017] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027124346/http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/122.pdf |date=27 кастрычніка 2020 }}</ref>). === Праекты будынкаў і збудаванняў === [[Файл:Ministry_of_foreign_affairs_of_Belarus_p03.jpg|thumb|[[Будынак Мінскага гаркама КПБ]]]] [[Файл:Nyam 08.jpg|міні|злева|Станцыя метро [[Станцыя метро Няміга, Мінск|«Няміга»]]]] [[Будынак тэатра лялек і кінатэатра «Піянер»]] (1965; у сааўтарстве з [[Г. Заборскі]]м), інтэрнат трактарнага завода па [[вуліца А. Кашавага (Мінск)|вул. А. Кашавага]] ([[1966]]), [[павільён ВДНГ БССР]] ([[1968]]), [[Будынак Мінскага гаркама КПБ|будынак гаркама КПБ]] ([[1979]]; цяпер — Міністэрства замежных спраў), станцыі метрапалітэна [[Плошча Леніна (станцыя метро, Мінск)|«Плошча Леніна»]] (1984)<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Абрамович Юрий Николаевич}}</ref> і «[[Няміга (станцыя метро, Мінск)|Няміга]]» (1990) у Мінску. === Іншае === Праект дэталёвай планіроўкі і забудовы цэнтра Мінска (1970—1975), [[Праспект Машэрава (Мінск)|праспекта Машэрава]] (1980-я)<ref name="ХЕХ"/>, добраўпарадкаванне [[Праспект Машэрава (Мінск)|праспекта Машэрава]] і набярэжнай р. [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] у цэнтры горада ([[1970]]—[[1975]])<ref name="АСБ"/>, рэканструкцыі цэнтра [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] (2000)<ref name="ХЕХ"/>. Рэгенерацыя [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] (Мінск, 1980—1986), праекты рэгенерацыі [[Верхні Горад|Верхняга горада]]<ref name="АСБ"/>, [[Вуліца Няміга|вуліцы Нямігі]], [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскага прадмесця]]. Аўтар [[сцэнаграфія|сцэнаграфіі]] спектакля «Палёты з Анёлам» ([[2000]]), Аўтар кнігі «Хатынь», якая атрымала прэмію за наватарства ў вобласці літаратуры, нарысаў пра архітэктуру ў спецыялізаваным і масавым друку<ref name="ХЕХ"/>. == Сям’я == У шлюбе з архітэктарам [[Наталля Мікалаеўна Афанасьева|Наталляй Афанасьевай]] меў дачку [[Галіна Левіна|Галіну Левіну]], таксама архітэктара. == Узнагароды і прэміі == [[Заслужаны архітэктар Рэспублікі Беларусь]] ([[1988]]). Лаўрэат [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі|Прэміі Ленінскага камсамола Беларусі]] (1967) за стварэнне мемарыяльных збудаванняў, якія ўвекавечваюць подзвіг савецкага народа ў гады Вялікай Айчыннай вайны, Прэміі Ленінскага камсамола Валгаграда, [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] (1970). Узнагароджаны двума [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь|Ганаровымі граматамі]] і [[Грамата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь|Граматай Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]]<ref name="ХЕХ"/>, [[ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»|ордэнам «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]]. * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (2002, у аўтарскім калектыве) — ''за архітэктурна-манументальны ансамбль забудовы цэнтра г. [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] з памятным знакам князю Давыду, створаны ў 1998—2000 гадах''. * Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь (2011), за мемарыял «Дзецям — ахвярам Вялікай Айчыннай вайны» ў [[Красны Бераг (Жлобінскі раён)|Красным Беразе]] (Гомельская вобласць) * [[Медаль Міколы Шчакаціхіна]] «За братэрскае спрычыненне ў развіцці навукі і культуры Беларусі». * Званне «[[Ганаровы грамадзянін Жлобінскага раёна]]» (2009)<ref>{{Cite web|url=https://gisp.gov.by/region/pochetnye-grazhdane-zhlobinskogo-rayona|title=Почетные граждане Жлобинского района|access-date=6 верасня 2025|archive-date=8 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308174627/http://gisp.gov.by/ru/rajon/153-pochetnye-grazhdane-zhlobinskogo-rajona|url-status=dead}}</ref>. == Памяць == * У [[Жлобін]]е адна з вуліц увесну 2015 года была пераназвана ў гонар Леаніда Левіна<ref name=":0">http://belisrael.info/?p=15421</ref>. * У сакавіку 2015 года імя Леаніда Левіна атрымала Гістарычная майстэрня ў Мінску<ref name=":0" />. * У 2017 годзе Саюз беларускіх яўрэйскіх грамадскіх аб’яднанняў і абшчын звярнуўся ў Мінгарвыканкам з прапановай даць імя Левіна вуліцы ў Мінску<ref name=":0" />. Гэтая просьба была задаволена ў снежні 2020 года, калі Мінгарсавет прыняў адпаведнае рашэнне (афіцыйна апублікавана ў студзені 2021 года)<ref>https://belisrael.info/?p=26935</ref>. == Крытыка == У якасці грамадскага дзеяча не раз паддаваўся крытыцы за недастатковае веданне рэалій яўрэйскага жыцця, пасіўнасць у зносінах з органамі ўлады, схільнасць да аўтарытарызму ў кіраванні <ref>[http://belisrael.info/?p=1613 Зуборев Л. Как создавалось «Общество еврейской культуры»]</ref><ref>[http://belisrael.info/?p=3891 Рубинчик В. О Левине и левинщине]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Левин Леонид Менделевич}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Левін Леанід Мендэлевіч|419}} == Спасылкі == * Партрэт аўтарства І. В. Мядзведзева — [https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/10012/%D0%A1.%2082-85.pdf?sequence=1 НАЦИОНАЛЬНОЕ СВОЕОБРАЗИЕ В ТВОРЧЕСТВЕ АРХИТЕКТОРА-ХУДОЖНИКА И. В. МЕДВЕДЕВА. С. 85] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221019181625/https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/10012/%D0%A1.%2082-85.pdf?sequence=1 |date=19 кастрычніка 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Левін Леанід Мендэлевіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары СССР]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вучні Сяргея Каткова]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Мінскпраекта]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Беларускай акадэміі архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дзеячы яўрэйскіх грамадскіх арганізацый]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Жлобіна]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Леаніда Левіна]] nf0nc8hdaftut4jq2q4nsv7rmmc6nt0 Кікладская культура 0 159763 5189092 4694007 2026-08-28T20:53:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189092 wikitext text/x-wiki {{Археалагічная культура | Эпоха =[[Бронзавы век]] | Назва = Кікладская культура | Культура-папярэдніца = | Культура-наступніца = [[Эгейская культура]] | Геаграфічны рэгіён = [[Еўропа]] | Ілюстраванне = | Подпіс да ілюстрацыі = У музеі кікладскага мастацтва, [[Афіны]] | У складзе = | Датаванне культуры = канец [[4 тысячагоддзе да н.э.|4 тысячагоддзя да н.э.]] — [[2 тысячагоддзе да н.э.]] | Тэрыторыя распаўсюджвання = [[Кікладскія астравы]] | Этнічная прыналежнасць = | Тып гаспадаркі = [[земляробства]], [[жывёлагадоўля]], [[рыбалоўства]] | Асноўныя даследчыкі = | Карта рэгіёна = | Катэгорыя на Вікіскладзе = Cycladic culture }} {{Гісторыя Грэцыі}} '''Кікла́дская культура''' — [[археалагічная культура]] ранняга [[бронзавы век|бронзавага века]] (4 — 2 тысячагоддзі да н. э.), распаўсюджаная на [[Кіклады|Кікладскіх]] і некаторых іншых [[востраў|астравах]] [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]]. == Гістарычныя асаблівасці == Кікладская культура лічыцца адной з найстаражытнейшых [[археалагічная культура|археалагічных культур]] [[бронзавы век|бронзавага века]] ў [[Еўропа|Еўропе]]. Яе паходжанне звязваюць з [[земляробства|земляробчымі]] культурамі суседняй [[Малая Азія|Малой Азіі]]. Існавала ў прамежку часу паміж [[3200 да н.э.|3200]] — [[1900 да н.э.|1900]] гг. да н. э. і паўплывала на развіццё ранняй [[мінойская цывілізацыя|мінойскай культуры]] на [[Востраў Крыт|Крыце]]. Тагачасныя жыхары [[Кіклады|Кікладскіх астравоў]] засвоілі занятак комплекснай [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]], спалучалі вырошчванне [[Метлюжковыя|збожжавых культур]], [[Масліна еўрапейская|масліны]] і [[Вінаград культурны|вінаграду]] з [[пчалярства]]м, [[жывёлагадоўля]]й і [[рыбалоўства]]м. Паміж астравамі існаваў сталы абмен. Асабліва важнымі былі здабыча і [[гандаль]] [[абсідыян]]ам. У 3 тысячагоддзі да н. э. узнікаюць протагарадскія ўмацаваныя паселішчы. Адным з найбольш ранніх з’яўляецца паселішча Паліохні на [[востраў Лемнас|востраве Лемнас]]. Яно было абаронена масіўным [[Абарончая сцяна|мурам]] і займала плошчу каля 4500 м². Да сярэдзіны 3 тысячагоддзя да н. э. падобныя паселішчы з моцнымі мурамі і вежамі былі пабудаваныя і на іншых Кікладах. Пабудовы ўнутры ўмацаванняў падобныя адна на адну, шматпакаёвыя, магчыма прыстасаваныя для пашыраных [[сям'я|сем’яў]]. Пабудоў, падобных на цытадэлі або палацы, не выяўлена, таму мяркуецца, што кікладскае грамадства яшчэ не мела ясна акрэсленага пласта насельніцтва, які стаяў вышэй за іншых. Для кікладцаў былі характэрны разнастайныя формы [[мастацтва]], асабліва вядомы [[мармур]]овыя [[Кікладскія ідалы|чалавекападобныя постаці]]. Усяго налічваецца каля 1400 выяў, але толькі 40 % з іх захаваліся і вывучаны дастаткова добра. Кікладскія пахаванні ўтрымоўваюць значную колькасць прадметаў паўсядзённага побыту. У канцы 3 —- пачатку 2 тысячагоддзяў да н. э. развіццё кікладскай культуры было гвалтоўна спынена з-за ўмяшальніцтва звонку, хутчэй за ўсё [[мінойцы|мінойцаў]]. Відавочна, частка насельніцтва была знішчана, а рэшткі выжылых былі вымушаны прыняць новыя традыцыі. [[Герадот]] паведамляў, што ў старажытнасці Кіклады былі населены [[лелегі|лелегамі]], залежнымі ад мінойскага Крыта. Магчыма, менавіта яны і былі першаснымі стваральнікамі кікладскай культуры. == Археалогія == Кікладская культура была выяўлена ў 1880-ых гг. [[Вялікабрытанія|брытанскімі]] [[археалогія|археолагамі]]. Падзяляецца на некалькі лакальных [[востраў|астраўных]] культур. Акрамя таго, прынята вылучаць наступныя этапы развіцця, якія ахопліваюць 4 — пачатак 2 тысячагоддзяў да н. э.: * '''(ECI)''' — раннекікладскі перыяд I * '''(ECII)''' — раннекікладскі перыяд II * '''(ECIII)''' — раннекікладскі перыяд III * '''(MCI)''' — сярэднекікладскі перыяд I * '''(MCII)''' — сярэднекікладскі перыяд II Апошні этап '''(MCII)''' вызначаны асіміляцыяй [[мінойская цывілізацыя|мінойскай культурай]]. Пазнейшыя этапы культуры [[Кіклады|Кікладскіх астравоў]] ('''MCIII''', '''LCI''', '''LCII''', '''LCIII''') не пазбаўлены мясцовай арыгінальнасці, аднак не разглядаюцца як самастойныя. == Галерэя == <gallery align=center> Image:Pyxis Louvre MNE1063.jpg|Цыліндрычная пасудзіна з тэракоты Image:Frying pan Syros Louvre CA2991.jpg|Патэльня Image:Figurine of the Kilia type ("star gazer"). c. 4360-3500 BC.jpg|Зоркападобная постаць 5 - 4 тысячагоддзяў да н. э. Image:Zoomorphic rhyton.jpg|Зааморфная пасудзіна Image: Violin-shaped female cycladic figurines.jpg|Жаночыя постаці Image:Figure of a fertility goddess - Getty Museum (83.AA.38).jpg|Жаночая постаць, меркавана багіні ўрадлівасці Image:Pregnant Cycladic figurine Staatliche Antikensammlungen.jpg|Цяжарнасць Periodo cicladico EC II, torso di grande figurina maschile canonica, fase syros, n. 969, attr. al maestro goulandris, 2800-2300 ac ca.jpg|Мужчынская постаць Image:Cycladic three figurines group.jpg|Гімнасты Image:Cycladic cup-bearer (2800-2300 BC.jpg|Чалавек з кубкам Image:Metropolitan harp player.jpg|Арфіст Image:Fishermen (Phylakopi cylinder).JPG|Цыліндр з выявай рыбака </gallery> == Спасылкі == {{commonscat-inline|Cycladic culture|Кікладская культура}} * [http://www.cycladic.gr Cycladic Art Museum] * [http://campus.lakeforest.edu/academics/greece/BrzCyc.html CYCLADIC CULTURE] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151028231252/http://campus.lakeforest.edu/academics/greece/BrzCyc.html |date=28 кастрычніка 2015 }} * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/ecyc/hd_ecyc.htm Early Cycladic Art and Culture] * [http://books.google.by/books?id=OJMOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Colin Renfrew, The Emergence of Civilisation: The Cyclades and the Aegean in the Third Millennium B.C.] [[Катэгорыя:Археалогія ў Грэцыі]] [[Катэгорыя:Бронзавы век]] [[Катэгорыя:Эгейская цывілізацыя]] [[Катэгорыя:Кіклады]] 9tt31wux4r4h78fplfibygzxq2cwrco Левант 0 161396 5189146 5140818 2026-08-29T02:01:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189146 wikitext text/x-wiki {{Іншае значэнне|Гэта артыкул пра геаграфічнае паняцце. Пра прозвішча гл. артыкул [[Левант, прозвішча]].}} {{distinguish|Іспанскі Левант}} [[Файл:The Levant 3.png|thumb|300px|Левант]] '''Лева́нт''' (ад [[:ru:Среднефранцузский язык|сярэднефранц.:]] ''Levant'' або {{lang-it|Levante}} – [[усход]], [[узыход]]) – [[Гістарычная геаграфія|гістарычная назва]] ўсходняй часткі [[Міжземнамор’е|Міжземнаморскага рэгіёну]], якая ўключае сучасныя: [[Сірыя|Сірыю]], [[Ліван]], [[Іарданія|Іарданію]], [[Ізраіль]]/[[Дзяржава Палесціна|Палестыну]] і [[Кіпр]], а таксама часткі тэрыторыі [[Турцыя|Турцыі]] (правінцыя [[Хатай (правінцыя)|Хатай]]) і [[Егіпет|Егіпта]] (правінцыі Паўночны і Паўднёвы Сінай)<ref>[https://geographyofrussia.com/levant/ Левант]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/8863/%D0%9B%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%82 Левант]{{ref-ru}}</ref><ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/c/levant-61a356 Левант] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250616221927/https://bigenc.ru/c/levant-61a356 |date=16 чэрвеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. Адпаведна, назва ўсходняй часткі [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] – [[Левантыйскае мора]]. Еўрапейскае слова «Левант» – гэта эквівалент арабскага [[тапонім]]а «Аш-Шам» ({{lang-ar|الشام}}), які пазначае [[Сірыя (гістарычны рэгіён)|гістарычны рэгіён Сірыя]]<ref name="БРЭ" />. == Гісторыя == Дакладны час з’яўлення тэрміна невядомы, але ў шырокае ўжыванне ён увайшоў з XI–XII ст. для абазначэння [[Эгейскае мора|эгейскага]] і міжземнаморскага берагоў [[Малая Азія|Малой Азіі]] і [[Эгейскія астравы|Эгейскіх астравоў]], а пасля [[Крыжовыя паходы|Крыжовых паходаў]] распаўсюдзіўся на егіпецкае, сіра-палестынскае і кіпрскае ўзбярэжжа. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (да 1946 года) словазлучэнне «дзяржавы Леванта» (États du Levant) ужывалася, як агульная назва [[:ru:Французский мандат в Сирии и Ливане|падмандатных тэрыторый Францыі ў Сірыі і Ліване]]<ref name="БРЭ" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Дзяржавы крыжакоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Блізкі Усход]] [[Катэгорыя:Гісторыя Міжземнамор’я]] jcqxf6y3dh1fmjezqb2l3s3jz3j1jys Шведская кухня 0 161431 5189013 5172735 2026-08-28T15:03:24Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:More Absolut vodka.jpg]] → [[File:All in a row.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:All in a row.jpg]] 5189013 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[File:koettbullar stockholm2006.jpg|thumb|250px|[[Шведскія фрыкадэлькі]] са сметанковым [[соус]]ам, [[бульбяное пюрэ|бульбяным пюрэ]], салёным [[карнішон]]ам і [[Бруснічны джэм|бруснічным джэмам]]]] З-за вялікіх памераў [[Швецыя|Швецыі]] для '''шведскай кухні''' заўсёды былі характэрны рэгіянальныя адрозненні. Гістарычна склалася, што на крайняй поўначы ўжываліся стравы з аленіны і [[дзічына|дзічыны]], некаторыя з якіх маюць свае карані ў [[саамы|саамскай]] культуры, у той час як свежая гародніна грае вялікую ролю на поўдні. Шведская кухня адрозніваецца немудрагелістасцю. Яна ўвабрала ў сябе традыцыі сялянскай ежы ([[сыр]], [[хлеб]], [[каўбаса]]), багатая стравамі з рыбы, мяснога [[фарш]]у, [[дзічына|дзічыны]] і вядомая сваімі [[дэсерт]]амі і [[выпечка]]й. Шведы высока цэняць дары мясцовай прыроды: ягады, грыбы, спецыі, а таксама прадукты харчавання мясцовай вытворчасці ([[малако]], сыр, каўбаса). Шведы традыцыйна вельмі адкрыты для замежных уплываў, пачынаючы ад [[французская кухня|французскай кухні]] на працягу [[17 стагоддзе|17]] і [[18 стагоддзе|18]] стагоддзяў, і да [[сушы]] і [[латэ|кавы латэ]] сёння. У якасці [[фаст-фуд]]а [[піца]] і [[хот-дог]]і паўсюдна сталі часткай шведскай культуры з [[1960]] года. Дваццаць гадоў праз, тое ж самае можна сказаць і пра [[кебаб]] і [[фалафель]], бо многія невялікія рэстараны спецыялізуюцца на гэтых стравах. == Агульныя рысы == Асноўнымі прадуктамі шведскай кухні з'яўляюцца [[малочныя прадукты]], свежы і мяккі (часта салодкі) хлеб, ягады і садавіна, [[ялавічына]], [[морапрадукты]] і рыба. [[бульба|Бульбу]] часта падаюць у якасці [[гарнір]]у, пераважна адварную. Шведская кухня мае вялікую разнастайнасць хлеба розных формаў і памераў, яго пякуць з [[жыта]], [[пшаніца|пшаніцы]], [[авёс|аўса]], суцэльнага збожжа, кіслага цеста. Хлеб можа быць белы, цёмны, у форме тонкіх аладак і хрумсткіх пласцін. Ёсць шмат гатункаў салодкага хлеба, і ў некаторыя дадаюць [[спецыі]]. Шмат мясных страў, і, асабліва, тэфтэлі, падаюцца з [[бруснічнае варэнне|бруснічным варэннем]]. Для шведскай кухні характэрны фруктовыя супы з высокай глейкасцю, напрыклад, [[шыпшынавы суп|суп з ягад шыпшыны]] і [[чарнічны суп]] ({{lang-sv|blåbärssoppa}}), якія падаюць гарачымі або халоднымі. Сметанковае масла і [[маргарын]] з'яўляюцца асноўнымі крыніцамі [[тлушч]]у, хоць [[аліўкавы алей]] робіцца ўсё больш папулярным. Традыцыі шведскай выпечкі адрознівае разнастайнасць дражджавых булачак, [[печыва]] і пірожных, многія з іх з'яўляюцца надзвычай папулярнымі падчас [[фіка|фікі]].<ref name="selma">Rob Hincks, "[http://www.sweden.se/eng/Home/Lifestyle/Traditions/Reading/Swedish-semla-more-than-just-a-bun/ Swedish semla: more than just a bun] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110606090150/http://www.sweden.se/eng/Home/Lifestyle/Traditions/Reading/Swedish-semla-more-than-just-a-bun/ |date=6 чэрвеня 2011 }}," Feb. 20, 2012.</ref> == Гісторыя == [[Выява:Surströmmingstallrik.JPG|thumb|left|[[Сюрстромінг]] з адваранай бульбай і салатай]] [[Выява:Janssons frestelse.jpg|thumb|left|Бульбяная запяканка ''[[Спакушэнне Янсана]]'']] Здаўна лоў рыбы рэгуляваў колькасць шведскага насельніцтва і структуру гандлю. Рыбу салілі і [[вэнджанне|вэндзілі]]. Соль зрабілася адным з асноўных прадуктаў гандлю на пачатку скандынаўскага сярэднявечча, якое пачалося каля [[1000]] года. [[Капуста|Капусту]] квасілі разам з ягадамі, яблыкамі і г.д. Зімой яны выкарыстоўваліся у тыя часы як крыніца [[вітамін C|вітаміну С]] (сёння [[капуста квашаная|квашаная капуста]] вельмі рэдка выкарыстоўваецца ў шведскай кухні). [[Бруснічнае варэнне]], усё яшчэ папулярнае, напэўна, найбольш традыцыйны і тыповы шведскі спосаб дадаць свежасці даволі цяжкай ежы, напрыклад, стэйкі і [[рагу]]. Шведскія доўгія зімы з'яўляюцца прычынай адсутнасці свежай [[гародніна|гародніны]] ў многіх традыцыйных рэцэптах. Таму ў старажытнасці рэдкія гароднінныя культуры, якія падтрымоўвалі насельніцтва падчас зімы, былі вельмі важнымі. Разнастайныя караняплоды, такія як [[турнэпс|рэпа]] і [[бручка]] ([[англійская мова|па-англійску]] называецца "шведка") паступова былі выцеснены [[бульба|бульбай]] на працягу [[18 стагоддзе|18 стагоддзя]]. Адсутнасць [[спецыі|спецый]] зрабіла паўсядзённую ежу даволі лагоднай на сённяшні густ, хоць шэраг мясцовых зёлак і раслін выкарыстоўваліся пры гатаванні страў са старажытных часоў. Традыцыя стрыманасці ў спецыях захавалася і да сённяшніх дзён. Шведская кухня ўзбагачалася стравамі і [[нямецкая кухня|нямецкай кухні]], дзякуючы імігрантам, якія сяліліся ў [[Стакгольм]]е, [[Вісбю]] і [[Кальмар (Швецыя)|Кальмары]]. Шведскія гандляры і арыстакраты таксама пераймалі кулінарныя традыцыі з замежных краін, напрыклад, [[галубцы]] ({{lang-sv|kåldolmar}}). Галубцы былі прывезены ў Швецыю [[Карл XII|Карлам XII]], які іх упершыню пакаштаваў падчас [[Палтаўская бітва|Палтаўскай бітвы]]. Галубцы былі апісаны ў [[1755]] годзе [[Кайса Варг|Кайсай Варг]] у яе знакамітай кухарскай кнізе ''"Hjelpreda i hushållningen för unga fruentimber"''. == Тыповыя стравы == [[Выява:Gravlax on crackers with pepper and lemon.jpg|thumb|[[Граўлакс]] на хрумсткім хлебе з перцам і лімонам]] [[Выява:Julskinka.JPG|thumb|Традыцыйная калядная вяндліна ў сучаснай Швецыі]] [[Выява:00 Smörgåstårta.jpg|thumb|Талерка з ''smörgåstårta'' або сэндвіч-торт, як правіла, страва для вечарын]] [[Выява:Chanterelle Cantharellus cibarius.jpg|thumb|[[Лісічка сапраўдная|Лісічкі]] часта растуць побач з [[бяроза]]мі]] [[Выява:Kräftskiva-2.jpg|thumb|[[Свята ракаў]]]] [[Выява:Swedish cuisine-Midnight supper.jpg|thumb|Талерка для палуночнай вячэры]] [[Выява:Egg sandwich.jpg|thumb|Бутэрброд з яйкамі і ікрой [[траска|траскі]]]] Традыцыйныя шведскія стравы па-ранейшаму з'яўляюцца вельмі важнай часткай шведскай кухні, нягледзячы на тое, што ў сучаснай шведскай кухні шмат інтэрнацыянальных страў. На міжнародным узроўні найбольш вядомай шведскай кулінарнай традыцыяй з'яўляецца [[шведскі стол]] ({{lang-sv|smörgåsbord}}) разам з добра вядомымі шведскімі стравамі, такімі як, напрыклад, [[граўлакс]] і [[тэфтэлі]]. У [[Швецыя|Швецыі]] традыцыйна чацвер быў днём супу, бо пакаёўкі мелі паўдня выхаднога, а суп было лёгка прыгатаваць загадзя. Адзін з самых традыцыйных шведскіх супаў,які і да гэтага часу падаецца ў многіх рэстаранах і хатніх гаспадарак кожны чацвер разам з [[бліны|блінамі]], з'яўляецца жоўты [[гарохавы суп]] ({{lang-sv|ärtsoppa}}). Гэта звязана са старой традыцыяй, дзе гарох асацыяваўся з богам [[Тор (міфалогія)|Торам]]. Гэтая немудрагелістая страва — густы суп, у асноўным складаецца з варанага жоўтага гароху, [[цыбуля рэпчатая|цыбулі]], солі і невялікіх кавалачкаў свініны. Ён часта ўжываецца з [[гарчыца]]й і тонкімі блінамі ({{lang-sv|pannkakor}}). Ва [[Узброеныя сілы Швецыі|ўзброеных сілах Швецыі]] таксама для прызыўнікоў кожны чацвер ставяць на стол гарохавы суп і бліны. [[Бульба|Бульбу]] ядуць цэлы год у якасці асноўнай крыніцы [[вугляводы|вугляводаў]]. Многія традыцыйныя стравы гатуюцца з бульбы. Толькі ў апошнія 50 гадоў макароны і рыс сталі звычайнай з'явай на абедзенным стале. Ёсць некалькі розных відаў бульбы: самая папулярная — гэта маладая бульба, якая спее ў пачатку лета і якую ядуць на традыцыйным свяце сярэдзіны лета. Маладую бульбу ставяць на стол з марынаваным [[селядзец|селядцом]], цыбуляй, [[смятана]]й, а ў якасці традыцыйнага [[дэсерт]]у — першыя [[клубніцы]] года. Сярод грыбоў у Швецыі найбольш высока цэняцца [[Лісічка сапраўдная|лісічкі]], якія лічацца далікатэсам. Лісічкі звычайна ўжываюць у якасці [[гарнір]]у разам са стэйкам або абсмажанымі з цыбуляй і [[соус]]ам на адкрытым [[бутэрброд]]зе. На другім месцы па папулярнасці і смаку ідуць [[баравік]]і ({{lang-sv|karljohansvamp}}), названыя ў гонар [[Карл XIV Юхан|Карла XIV Юхана]], які зрабіў іх папулярным прадуктам харчавання. У жніўні на традыцыйным [[свята ракаў|свяце ракаў]] ({{lang-sv|kräftskiva}}) [[шведы]] ядуць ракаў у вялікай колькасці, вараных і марынаваных у [[булён]]е з соллю, [[цукар|цукрам]] і вялікай колькасцю [[кроп]]у. === Асноўныя стравы === * [[Гарохавы суп]] ({{lang-sv|Ärtsoppa}}) * [[Крывянка]] ({{lang-sv|Blodpudding}} або {{lang-sv|Blodkorv}}), ужываецца з бруснічным соусам і часам з [[бекон]]ам. * [[Фалукарв]] ({{lang-sv|Falukorv}}) — вялікая і тоўстая [[каўбаса]], якая паходзяць з горада [[Фалун]]. Пад'ёмнікі і помпы на шахце медзі ў Фалун на працягу 16 і 17 стагоддзяў да ўвядзення паравых рухавікоў працавалі пры дапамозе быкоў. Калі гэтыя быкі паміралі ад напружання або старасці, скура перараблялася на скураныя вяроўкі, а частка мяса — у фалукарв. * [[Рыбныя шарыкі]] * [[Граўлакс]] — слабасалёны ласось з цукрам і спецыямі. * ''Inkokt lax'' — вараны [[ласось высакародны|ласось]] з цыбуляй і морквай у вадзе з [[воцат]]ам, [[цукар|цукрам]], соллю і іншымі спецыямі. Звычайна ядуць халодным, як правіла, разам з [[маянэз]]ам, [[кроп]]ам і лімонам. * ''Істэбанд'' ({{lang-sv|Isterband}}) — каўбаскі са Смоланда, зробленыя з грубага свінога фаршу, ячменю і бульбы. Спачатку фарш крыху засольваюць, а потым вэндзяць. Ядуць традыцыйна з тушанай бульбай з кропам і марынаванымі буракамі. * [[Спакушэнне Янсана]] — бульбяная запяканка. * ''Калядная вяндліна'' ({{lang-sv|Julskinka}}) — вяндліна, вараная і запанірованая з гарчыцай, хлебнымі крошкамі і яйкамі. * ''Кольдальмар'' ({{lang-sv|Kåldolmar}}) — шведскія [[галубцы]]. * [[Крапкакор]] ({{lang-sv|Kroppkakor}}) — [[пельмені]] з бульбы і начынкай з свініны. * [[Лютэфіск]] — рыба ў шчолачы. * [[Крывяныя блінчыкі]] ({{lang-sv|Blodpalt}}) * ''Paltbröd'' — запечаная шведская [[ляпёшка]] з крывёй. * [[Варэнікі]] з рознымі начынкамі, напрыклад, з ліверам або чарніцамі. * Бліны * [[Бісмарк, сялёдка|Бісмарк]] — марынаваны селядзец. * [[Лабскаўс]] — мясная страва, падобная да шатландскага [[хагіс]]а. * [[Дранікі]] * [[Бефстроганаў]] — кавалачкі [[ялавічына|ялавічыны]] ў [[соус]]е. * [[Пютыпана]] ({{lang-sv|Pyttipanna}}) — сумесь нарэзанага і смажанага мяса, цыбулі, папярэдне адваранай бульбы. Часта дадаюць, напрыклад, такія інгрэдыенты як каўбаскі, бекон ці нават ласось (замест мяса). * ''Сэндвіч-торт'' ({{lang-sv|Smörgåstårta}}) * [[Сюрстромінг]] — кансерваваны квашаны селядзец. * [[Якаб у палёце]] ({{lang-sv|Flygande Jacob}}) — запечаная курыца з бананамі, арахісам і беконам, «вынайдзена» ў [[1970]] годзе. === Морапрадукты === Абмежаваны выбар рыбы і іншых морапрадуктаў з'яўляецца важнай часткай шведскай кухні. Ласось з Нарвегіі становіцца ўсё больш папулярным. Марынаваны падсалоджаны селядзец, ''inlagd sill'', з'яўляецца найбольш традыцыйнай шведскай закускай. Крэветкі і амары — асноўная ежа на ўзбярэжжы [[Скагерак]]. === Дэсерты === * ''Осткака'' ({{lang-sv|Ostkaka}}) — шведскі [[чызкейк]]. * Розныя пірагі, напрыклад, ''смулпай'' ({{lang-sv|Smulpaj}}), [[яблычны пірог]], [[чарнічны пірог]], [[пірог з рэвеню]]. * [[Спетэкака]] ({{lang-sv|Spettekaka}}) — пірог, які гатуецца з яек, цукру і бульбяной мукі. * [[Вафля|Вафлі]] ўжываюцца з варэннем, узбітымі вяршкамі або марожаным. [[26 сакавіка]] ў Швецыі адзначаюць [[Дзень вафлі]]. == Выпечка == * [[Шакаладныя шарыкі]], круглыя шарыкі са смакам шакаладнага сметанковага масла з аўсянкай/какавай/цукрам, пакрытых какосавай стружкай. * ''Крынгель'' ({{lang-sv|Kringla}}), невялікае салодкае [[печыва]] ў форме завітушкі формы з цукрам. * ''Punschrulle'', невялікае цыліндрычнай формы печыва з зялёнымі [[марцыпаны|марцыпанамі]] з шакаладнымі канцамі, а ўнутры сумесь здробненага печыва, масла і какава, запраўленая ''пунш'' лікёрам. Гэтае печыва часта называюць ''dammsugare'' ("пыласос"), маючы на ўвазе не толькі яго знешні выгляд, але і звычай, калі пекар збірае крошкі ад дзённага печыва, каб зрабіць начынку. * ''Торт Прынцэса'', вялікі торт, выкананы з слаёў бісквіта з узбітымі [[вяршкі|вяршкамі]] і заварным крэмам, пакрыты зялёнымі марцыпанамі з цукровай пудрай на верхняй частцы; часта ўпрыгожваюць ружовымі ружамі з марцыпанаў. * ''Будапешцкі крэмавы пірог'' * ''Торт Напалеон'' * [[Кладкака]], плоскі [[шакалад]]ны пірог * ''Arraksboll'', шарыкі з начынкай з арака, падобныя да шакаладных шарыкаў <gallery> Выява:Kanelbulle.jpg|Булачка з карыцай (''Kanelbulle'') Выява:Princessbakelse BÅn.JPG|Торт Прынцэса (''Prinsesstårta'') Выява:Budapestbakelse BÅn.JPG|Будапешцкі крэмавы пірог (''Budapestbakelse'') Выява:Napoleonbakelse.jpg|Торт Напалеон (''Napoleonbakelse'') Выява:Salmiak candy2.jpg|Лакрычная жэлацінавая рыбка, тыпічная шведская цукерка </gallery> === Ласункі === [[Выява:Saffron bun 20051213 001.jpg|thumb|200px|right|[[Лусекат]]]] [[Выява:Pepparkakshus.JPG|thumb|200px|right|Домік з [[імбір]]нага хлеба]] У летні час тарты з рознай сезоннай садавіны карыстаюцца папулярнасцю, асабліва з клубніцамі і крэмам для торта. [[Клубніцы]] таксама часта ядуць з цукрам і малаком або [[вяршкі|вяршкамі]]. У канцы лета і ўвосень пякуць яблычныя тарты і пірагі. Яблычны пірог часта падаюць з [[ваніль]]ным крэмам, але часам з [[марожанае|марожаным]] або ўзбітымі вяршкамі. У перыяд зімовых святаў сярод традыцыйных цукерак і пірожных сустракаюцца: * [[Кнэк]], шведкія ірыскі, якія гатуюцца на Ражство. * ''Ischoklad'', какосавы алей з [[шакалад]]ам. * ''Marmelad'', разнакаляровыя «мармеладныя цукеркі» прмавугольнай фармы на аснове пекціну. * [[Лусекат]], шведскія булачкі з [[шафран]]а, якія ядуць падчас святкавання [[Дзень святой Люсіі|Дня святой Люсіі]] ([[13 снежня]]). * ''Пепаркака'', падобны да [[імбір]]нага печыва, ужываецца з [[14 стагоддзе|14 стагоддзя]]. * [[Семла]], пшанічная булачка з начынкай з крэма і мігдальнай пастай, традыцыйна ядуць на ''Тлусты аўторак''.<ref name="selma"/> === Цукеркі === Сярод іншых цукерак: * [[Сальтлакрыц]] ({{lang-sv|Saltlakrits}}), лакрычныя цукеркі з хларыдам амонію. * ''Polkagris'', традыцыйныя ментолавыя цукеркі з г. [[Грэна]], таксама розных смакаў. * ''Ahlgrens bilar'', шведскія зефірныя цукеркі ў форме машыны. * ''Daim'', хрумсткі мiгдальны батончык, пакрыты малочным шакаладам. == Напоі == [[Выява:Glass of Swedish must.jpg|thumb|200px|[[Юлмуст]]]] [[Выява:All in a row.jpg|thumb|200px|Розныя гатункі [[Абсалют, гарэлка|Абсалюту]]]] Швецыя з'яўляецца адной з 10 першых краін у свеце па ўжыванню [[кава|кавы]]. Узровень спажывання малака ў Швецыі таксама вельмі высокі, які саступае толькі [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. [[Малако]] закупляецца ў малочных пакетах, і зусім не выпадкова, што [[Tetra Pak]], найбуйнейшы ў свеце вытворца скрынак для малака, быў заснаваны ў Швецыі. Малако лічыцца стандартным напоем падчас ежы на працягу будных дзён у многіх сем'ях, і для дзяцей, і для дарослых. На [[Ражство Хрыстова]] звычайна гатуюць [[глёг]]. === Салодкія напоі === * ''Сокердрыка'' ({{lang-sv|Sockerdricka}}), кісла-салодкі [[безалкагольны напой]]. * ''Fruktsoda'', традыцыйны безалкагольны напой са смакам [[лімон]]а і [[лайм]]а (газіраваны). * ''Champis'' і ''Pommac'', безалкагольныя напоі, альтэрнатыва ігрыстаму віну (газіраваны). * [[Трокадэра]] ({{lang-sv|Trocadero}}), [[безалкагольны напой]] з поўначы Швецыі са смакам [[апельсін]]аў і [[яблык]]аў. * [[Юлмуст]] === Фруктовыя супы === Фруктовыя супы, такія як [[шыпшынавы суп|шыпшынавы]] і [[чарнічны суп|чарнічны]], звычайна ядуць або п'юць гарачымі ўзімку. === Алкагольныя напоі === Найбольш важныя з моцных алкагольных напояў у шведскай кухні называюцца агульным тэрмінам ''Brännvin'', які ўключае два асноўныя віды: [[Акавіта]] і [[гарэлка]]. ''Рэнат'' ({{lang-sv|Renat}}) часта лічыцца нацыянальнай гарэлкай Швецыі. Да іншых папулярных марак адносяцца Explorer Vodka і [[Абсалют (гарэлка)|Абсалют]]. Апошняя з'яўляецца адным з самых вядомых у свеце брэндаў алкагольных напояў. Большасць гатункаў Brännvin маюць каля 40 % алкаголю. Вытворчасць [[моцныя алкагольныя напоі|моцных напояў]] мае традыцыі, якія ўзыходзяць да [[18 стагоддзе|18 стагоддзя]]. Найбольшага росквіту дасягнула ў [[1840-я|1840-х]] гадах. З [[1880-я|1880-х]] гадоў дзяржаўная ''Systembolaget'' валодае манаполіяй на продаж алкаголю з утрыманнем больш чым 3,5% алкаголю. Раней у сельскай мясцовасці Швецыі выраблялі [[самагон]] ({{lang-sv|Hembränt}}), але яго вытворчасць зменшылася ў апошнія гады ў сувязі з больш ліберальнымі правіламі ўвозу алкаголю, а таксама павелічэннем кантрабанды. === Піва === Таксама ў [[Швецыя|Швецыі]] шырока спажываюць [[піва]]. Тыповае шведскае піва — гэта светлы лагер, напрыклад, Pripps Blå і [[Norrlands Guld]]. У апошнія дзесяцігоддзі па ўсёй Швецыі адкрылася шмат невялікіх [[бровар]]аў, якія прапануюць багаты спектр гатункаў і смакаў, напрыклад, ''Nils Oscar Brewery'', ''Dugges Ale och Porterbryggeri'' і ''Närke Kulturbryggeri''. Шмат маленькіх бровараў у Швецыі пераймаюць стыль саматужнага піваварства ў [[ЗША]] (American Pale Ale і American IPA). {{зноскі}} == Літаратура == * Schildt-Lundgren, Margareta (2000) ''Simply Swedish''. ISBN 91-974561-7-9 * Widenfelt, Sam, ed. (1950) ''Swedish Food''. Gothenburg: Esselte == Спасылкі == * {{Commonscat-inline|Cuisine of Sweden}} * [http://www.visitsweden.com/sweden/Attractions/Gastronomy-in-Sweden/ VisitSweden]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081116041302/http://www.visitsweden.com/sweden/Attractions/Gastronomy-in-Sweden/ |date=16 лістапада 2008 }} * [http://www.sweden.se/eng/Home/Lifestyle/Food-drink/Swedish-culinary-classics/ Sweden.se] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110310141652/http://www.sweden.se/eng/Home/Lifestyle/Food-drink/Swedish-culinary-classics/ |date=10 сакавіка 2011 }} * [http://www.gretchencooks.com/cuisines/Swedish Gretchen’s Cookbook — Swedish Recipes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060203035546/http://www.gretchencooks.com/cuisines/Swedish |date=3 лютага 2006 }} * [http://www.koolinar.ru/collection/comments/8832 Рэцэпты шведскай кухні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131203010539/http://www.koolinar.ru/collection/comments/8832 |date=3 снежня 2013 }} {{Нацыянальныя кухні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шведская кухня| ]] czfcnenk9zjrqig6hdm90sgfpsq1puj Крысціян Абадо 0 162059 5189038 4914585 2026-08-28T16:42:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189038 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Крысціян Абадо | поўнае імя = | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Нігерыя}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2001—2004| {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Перуджа|Перуджа]]|62 (1) |2004—2005| {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]]|33 (2) |2005—2012| {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Удзінезэ|Удзінезэ]]|78 (6) |2010—2011| {{Арэнда}} {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Тарына|Тарына]]|16 (1) |2011—2012| {{Арэнда}} {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Лечэ|Лечэ]]|23 (0) |2013| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]|1 (0) |2014| {{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Альяненсі|Альяненсі]]|13 (0) |2014—2015| {{Сцяг|Грэцыя||20px}} [[ФК Шкода Ксанці|Шкода (Ксанці)]]|28 (2) |2016| {{Сцяг|Румынія||20px}} [[ФК Канкордыя К'яжна|Канкордыя (К'яжна)]]|17 (4) |2016| {{Сцяг|Румынія||20px}} [[ФК Пандурый|Пандурый (Тыргу-Жыу)]]|9 (1) |2017| {{Сцяг|Грэцыя||20px}} [[ФК Апалон Смірніс|Апалон Смірніс]]|17 (0) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2004—2008|{{Сцяг|Нігерыя||20px}} [[Зборная Нігерыі па футболе|Нігерыя]]|22 (4)}} | медалі = {{турнір|[[Кубак афрыканскіх нацый|Кубкі афрыканскіх нацый]]}} {{медаль|Бронза|[[Кубак афрыканскіх нацый 2006|Егіпет 2006]]}} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 4 верасня 2017 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 4 верасня 2017 }} '''Крысціян Абадо''' ({{lang-en|Christian Obodo}}, нар. {{ДН|11|5|1984}}, [[Вары]], [[Нігерыя]]) — нігерыйскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. Ігрок [[Зборная Нігерыі па футболе|нацыянальнай зборнай Нігерыі]] (2004—2008). == Клубная кар’ера == Пачынаў кар’еру ў Нігерыі, але ўжо ў маладым узросце трапіў у італьянскую [[ФК Перуджа|«Перуджу»]], дзе хутка замацаваўся ў аснове. З 2005 года доўгі час выступаў за [[ФК Удзінезэ|«Удзінезэ»]]. У 2010—2012 гадах аддаваўся ў арэнду, а другую палову 2012 года правёў без клуба ў статусе свабоднага агента. У лютым 2013 года падпісаў кантракт з мінскім [[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]]<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/sport/2013/02/27/ic_news_125_411853/ |title=Нигерийский полузащитник Кристиан Ободо стал игроком минского «Динамо» |access-date=17 мая 2013 |archive-date=6 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306034226/http://naviny.by/rubrics/sport/2013/02/27/ic_news_125_411853/ |url-status=dead }}</ref>. З-за траўмы прапусціў пачатак сезона 2013. Адзіны раз з’явіўся на полі 22 мая 2013 года ў матчы супраць [[ФК Белшына|«Белшыны»]]. Пазней зноў трапіў у лазарэт, і імя Абадо з’яўлялася ў асноўным у сувязі са скандаламі<ref>[http://www.sports.ru/football/150824311.html Полузащитник минского «Динамо» Ободо, исчезнувший из расположения своего клуба, нашелся в Италии]</ref>. У кастрычніку 2013 года кантракт з «Дынама» быў разарваны<ref>[http://football.by/news/49861.html Минское "Динамо" расторгло контракт с Ободо]</ref>. У лютым 2014 стаў іграком партугальскага клуба [[ФК Альяненсі|«Альяненсі»]]<ref>[http://football.by/news/53891.html Кристиан Ободо подписал контракт с «Ольяненсе»]</ref>. Улетку 2014 года перайшоў у чэмпіянат Грэцыі. == Міжнародная кар’ера == Гуляў за [[Зборная Нігерыі па футболе|нацыянальную зборную Нігерыі]]. У 2006 у яе складзе трапіў на Кубак афрыканскіх нацый, дзе атрымаў бронзавы медаль. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{dinamo-minsk.by|obodo_kristian}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абадо Крысціян}} [[Катэгорыя:Футбалісты Нігерыі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Нігерыі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Апалон Смірніс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Пандурый]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Канкордыя К’яжна]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ксанці]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Альяненсі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Лечэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тарына]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Удзінезэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Фіярэнціна]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Перуджа]] tr3tmzmnkf2bu8audpc95xgdn2hv66z Лазер 0 172934 5189121 5178065 2026-08-28T22:49:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189121 wikitext text/x-wiki [[Выява:LASER.jpg|300px|thumb|справа|Лазер ([[Чырвоны колер|чырвоны]], [[Зялёны колер|зялёны]], [[Сіні колер|сіні]]).]] [[Выява:Laser.jpg|300px|thumb|справа|Лазер (лабараторыя [[НАСА|NASA]]).]] {{значэнні|Лазер (значэнні)}} '''Ла́зер''' ({{lang-en|laser}}, [[акронім]] {{lang-en2|'''l'''ight '''a'''mplification by '''s'''timulated '''e'''mission of '''r'''adiation}} «узмацненне святла з дапамогай [[вымушанае выпраменьванне|вымушанага выпраменьвання]]»), або '''апты́чны ква́нтавы генера́тар''' — гэта прылада, якая пераўтварае [[Энергія|энергію]] накачкі ([[Святло|светлавую]], [[Электрычнасць|электрычную]], [[Цеплыня|цеплавую]], [[Хімія|хімічную]] і інш.) у энергію [[кагерэнтнасць|кагерэнтнага]], [[монахраматычнае выпраменьванне|монахраматычнага]], [[палярызацыя хваль|палярызаванага]] і вузканакіраванага патоку выпраменьвання. Работа лазера заснавана на [[Квантавая механіка|квантавамеханічнай]] з’яве [[вымушанае выпраменьванне|вымушанага (індуцыраванага) выпраменьвання]]. Выпраменьванне лазера можа быць бесперапынным, з пастаяннай [[Магутнасць|магутнасцю]], або [[імпульс]]ным і дасягаць гранічна вялікіх пікавых магутнасцей. У некаторых схемах рабочы элемент лазера выкарыстоўваецца ў якасці аптычнага ўзмацняльніка для выпраменьвання ад іншай крыніцы. Існуе вялікая колькасць відаў лазераў, якія выкарыстоўваюць у якасці рабочага асяроддзя ўсе [[Агрэгатны стан|агрэгатныя станы рэчыва]]. Некаторыя тыпы лазераў, напрыклад, [[лазер на фарбавальніках|лазеры на растворах фарбавальнікаў]] або поліхраматычныя [[цвердацельны лазер|цвердацельныя лазеры]], могуць генераваць цэлы набор частот ([[нармальныя ваганні|мод]] аптычнага рэзанатара) у шырокім спектральным дыяпазоне. Габарыты лазераў адрозніваюцца ад мікраскапічных для шэрагу [[Лазерны дыёд|паўправадніковых лазераў]] да памераў футбольнага поля для некаторых лазераў на [[неадым]]авым шкле. Унікальныя ўласцівасці выпраменьвання лазераў дазволілі выкарыстоўваць іх у розных галінах [[Навука|навукі]] і [[Тэхніка|тэхнікі]], а таксама ў [[Побыт|побыце]], пачынаючы з чытання і запісу [[CD|кампакт-дыскаў]] і заканчваючы даследаваннямі ў галіне [[кіруемы тэрмаядзерны сінтэз|кіруемага тэрмаядзернага сінтэзу]]. == Асноўныя даты == {{Галоўны артыкул|Гісторыя вынаходства лазераў}} * [[1916]]: [[А. Эйнштэйн]] прадказвае існаванне з’явы [[вымушанае выпраменьванне|вымушанага выпраменьвання]] — фізічнай асновы работы любога лазера<ref>{{артыкул | аўтар = Ельяшевич М. А.| загаловак = Эйнштейна коэффициенты| спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4608.html| аўтар выдання = под. ред.А. М. Прохорова| выданне = Физическая энциклопедия| месца = М.| выдавецтва = Советская энциклопедия| год = 1998| том = 5|старонкі =497 }}</ref>. * Строгае тэарэтычнае абгрунтаванне ў рамках [[Квантавая механіка|квантавай механікі]] гэта з’ява атрымала ў працах [[Поль Дзірак|П. Дзірака]] ў [[1927]]—[[1930]] гг.<ref name="krugosvet">{{cite web |author = С. Транковский |url = http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/tehnologiya_i_promyshlennost/LAZER.html |title = ЛАЗЕР (оптический квантовый генератор) |publisher = Krugosvet.ru |access-date = 2009-07-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmEoXUP?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/tehnologiya_i_promyshlennost/LAZER.html |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite conference | last = Dirac P. A. M. | year = 1927 | title = The Quantum Theory of the Emission and Absorption of Radiation | journal = Proceedings of the Royal Society A | volume = 114 | pages = 243–265 }} {{en icon}}</ref> * [[1928]]: эксперыментальнае пацверджанне Р. Ладенбургам і Г. Копферманам існавання вымушанага выпраменьвання<ref name="popmech"/>. * У [[1940]] г. В. Фабрыкантам і Ф. Бутаевай была прадказана магчымасць выкарыстання вымушанага выпраменьвання асяроддзя з інверсіяй населенасцей для ўзмацнення [[Электрамагнітнае выпраменьванне|электрамагнітнага выпраменьвання]]<ref name="popmech">{{cite web |author = Алексей Левин |datepublished = 2006-06-01 |url = http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ |title = Квантовый светоч: История одного из самых важных изобретений XX века – лазера |publisher = Popmech.ru |access-date = 2009-07-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmFZljR?url=http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. * [[1950]]: [[Альфрэд Кастлер|А. Кастлер]] ([[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] [[1966]]) прапануе метад аптычнай накачкі асяроддзя для стварэння ў ім інверснай населенасці. Рэалізаваны на практыцы ў [[1952]] годзе Бросэлем, Кастлерам і Вінтэрам<ref>{{cite web |author = Ivar Waller |datepublished = 1972 |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1966/press.html |title = The Nobel Prize in Physics 1966: Presentation Speech |publisher = Elsevier Publishing Company |access-date = 2009-07-20 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmJwDO7?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1966/press.html |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. Да стварэння квантавага генератара заставаўся адзін крок: увесці ў асяроддзе станоўчую зваротную сувязь, гэта значыць змясціць гэтае асяроддзе ў [[рэзанатар]]<ref name="popmech" />. * [[1954]]: першы [[мікрахвалевае выпраменьванне|мікрахвалевы]] генератар — [[мазер]] на [[аміяк]]у ([[Чарлз Хард Таўнс|Ч. Таунс]], [[Мікалай Генадзевіч Басаў|Басаў М. Г.]] і [[Аляксандр Міхайлавіч Прохараў|Прохараў А. М.]] — [[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] [[1964]]). Ролю зваротнай сувязі выконваў [[аб'ёмны рэзанатар]], памеры якога былі парадку 12,6 мм ([[даўжыня хвалі]], што выпраменьвалася пры пераходзе аміяку з узбуджанага вагальнага [[энергетычны ўзровень|ўзроўню]] на асноўны)<ref name="popmech" />. Для ўзмацнення электрамагнітнага выпраменьвання [[бачнае выпраменьванне|аптычнага дыяпазону]] неабходна было стварыць аб’ёмны рэзанатар, памеры якога былі б каля [[мікрон]]а. З-за звязаных з гэтым тэхналагічных цяжкасцей многія навукоўцы ў той час лічылі, што стварыць генератар бачнага выпраменьвання немагчыма<ref name="fundamentals">{{cite web |author = François Balembois et Sébastien Forget |url = http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_02.html |title = Laser : Fundamentals // Some important dates |publisher = Prn1.univ-lemans.fr |access-date = 2009-07-28 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20080606023828/http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_02.html |archive-date = 6 чэрвеня 2008 |url-status = dead}}</ref>. * [[1960]]: [[16 мая]] [[Тэадор Майман|Т. Майман]] прадэманстраваў працу першага аптычнага квантавага генератара — лазера<ref>{{cite journal | last=Maiman | first=T.H. | author-link=Майман, Тэадор | year=1960 | title=Stimulated optical radiation in ruby | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1960-08-06_187_4736/page/492 | journal=Nature | volume=187 | issue=4736 | pages=493–494 |doi=10.1038/187493a0|issn=0028-0836 }}</ref>. У якасці актыўнага асяроддзя выкарыстоўваўся [[крышталь]] штучнага [[рубін]]у ([[аксід алюмінію]] Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> з невялікай прымешкай [[хром]]у Cr), а аб’ёмным рэзанатарам служыў [[рэзанатар Фабры-Пяро]], утвораны сярэбранымі люстранымі пакрыццямі, нанесенымі на тарцы крышталя. Гэты лазер працаваў у імпульсным рэжыме на даўжыні хвалі 694,3 нм<ref name="popmech" />. У снежні таго ж года быў створаны [[гелій]]-[[неон]]авы лазер, які выпраменьваў у бесперапынным рэжыме (А. Джаван, У. Бэнет, Д. Хэрыят). Першапачаткова лазер працаваў у [[Інфрачырвонае выпраменьванне|інфрачырвоным]] дыяпазоне, затым быў мадыфікаваны для выпраменьвання бачнага чырвонага святла<ref name="fundamentals" />. * Фізіка лазераў і па сённяшні дзень інтэнсіўна развіваецца. З моманту вынаходства лазера амаль кожны год з’яўляліся ўсё новыя яго віды, прыстасаваныя для розных мэт<ref name="fundamentals" />. У [[1961]] г. быў створаны лазер на неадымавым шкле, а на працягу наступных пяці гадоў былі распрацаваны [[Лазерны дыёд|лазерныя дыёды]], лазеры на фарбавальніках, лазеры на [[Двухвокіс вугляроду|двухвокісе вугляроду]], хімічныя лазеры. У [[1963]] г. [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Ж. Алфёраў]] і [[Герберт Кромер|Г. Кромер]] ([[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] [[2000]] г.) распрацавалі тэорыю [[паўправаднік]]овых гетэраструктур, на аснове якіх былі створаны многія лазеры<ref name="popmech" />. == Прынцып дзеяння == Фізічнай асновай працы лазера служыць з’ява [[вымушанае выпраменьванне|вымушанага (індуцыраванага) выпраменьвання]]<ref>{{кніга |аўтар = Сивухин Д. В. |загаловак = Общий курс физики. Оптика |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1985 |том = 4 |старонак = 735 |старонкі = 704-706 }}</ref>. Сутнасць з’явы складаецца ў тым, што ўзбуджаны [[атам]] здольны выпраменьваць [[фатон]] пад дзеяннем іншага фатона без яго паглынання, калі энергія апошняга складае рознасць [[Энергія|энергій]] узроўняў атама да і пасля выпраменьвання. Пры гэтым выпраменены фатон кагерэнтны фатону, які выклікаў выпраменьванне (з’яўляецца яго «дакладнай копіяй»). Такім чынам адбываецца ўзмацненне [[Святло|святла]]. Гэтым з’ява адрозніваецца ад спантаннага выпраменьвання, у якім выпрамененыя фатоны маюць выпадковыя напрамкі распаўсюджвання, [[палярызацыя хваль|палярызацыю]] і [[фаза ваганняў|фазу]]<ref name="small_encyclopaedia">{{артыкул | аўтар = А. Н. Ораевский | загаловак = Лазер | аўтар выдання = под. ред. М. Е. Жаботинского | выданне = Квантовая электроника. Маленькая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1969 | старонкі = 89-118 }}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Р. Фейнман, Р. Лейтон, М. Сэндс |частка = 3 - излучение, волны, кванты; 4 - кинетика, теплота, звук |загаловак = Фейнмановские лекции по физике |выданне = 3-е изд |месца = М. |выдавецтва = Мир |год = 1976 |том = 1 |старонкі = 311-315 |старонак = 496 }}</ref>. [[Выява:Laser DSC09088.JPG|250px|thumb|злева|[[Гелій-неонавы лазер]]. Яркі прамень у цэнтры — гэта не ўласна лазерны прамень, а электрычны разрад, які спараджае свячэнне, прыкладна так, як гэта адбываецца ў неонавых лямпах. Прамень праецыруецца на экран справа ў выглядзе чырвонай кропкі, што свеціцца.]] [[Імавернасць]] таго, што выпадковы [[фатон]] выкліча індуцыраванае выпраменьванне ўзбуджанага атама, дакладна роўная імавернасці паглынання гэтага фатона [[атам]]ам, які знаходзіцца ў неўзбуджаным стане<ref>{{cite journal |last = Einstein А. |year = 1916 |title = Strahlungs-emission und -absorption nach der Quantentheorie |journal = Verhandlungen der Deutschen Physikalischen Gesellschaft |volume = 18 | pages = 318}} {{de icon}}</ref>. Таму для ўзмацнення святла неабходна, каб узбуджаных атамаў у асяроддзі было больш, чым неўзбуджаных (так званая інверсія насельніцтва). У стане [[Тэрмадынамічная раўнавага|тэрмадынамічнай раўнавагі]] гэтая ўмова не выконваецца, таму выкарыстоўваюцца розныя сістэмы накачкі актыўнага асяроддзя лазера ([[Оптыка|аптычныя]], [[Электрычнасць|электрычныя]], [[Хімія|хімічныя]] і інш.)<ref name="physical_encyclopaedia">{{артыкул | аўтар = А. Н. Ораевский | загаловак = Лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1892.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 2 }}</ref>. Першакрыніцай генерацыі з’яўляецца працэс спантаннага выпраменьвання, таму для забеспячэння пераемнасці пакаленняў фатонаў неабходна існаванне [[станоўчая зваротная сувязь|станоўчай зваротнай сувязі]], за кошт якой фатоны выклікаюць наступныя акты індуцыраванага выпраменьвання. Для гэтага актыўнае асяроддзе лазера змяшчаецца ў [[аптычны рэзанатар]]. У найпрасцейшым выпадку ён уяўляе сабой два люстэркі, адно з якіх напаўпразрыстае — праз яго прамень лазера часткова выходзіць з рэзанатара. Адлюстроўваючыся ад люстэркаў, пучок выпраменьвання шматразова праходзіць па рэзанатару, выклікаючы ў ім індуцыраваныя пераходы. Выпраменьванне можа быць як бесперапынным, так і імпульсным. Пры гэтым, выкарыстоўваючы розныя прыборы ([[прызма, оптыка|прызмы]], што верцяцца, ячэйки Кера і інш.) для хуткага выключэння і ўключэння зваротнай сувязі і памяншэння тым самым перыяду імпульсаў, можна стварыць умовы для генерацыі выпраменьвання вельмі вялікай магутнасці (так званыя [[гіганцкія імпульсы]])<ref name="small_encyclopaedia" />. Гэты рэжым работы лазера называюць рэжымам мадуляванай [[дыхтоўнасць|дыхтоўнасці]]. Выпраменьванне, якое генеруецца лазерам, з’яўляецца [[монахраматычнае выпраменьванне|монахраматычным]] (г.зн. яго [[спектр выпраменьвання|спектр]] складаецца з адной або з дыскрэтнага набору [[Даўжыня хвалі|даўжынь хваль]]), бо імавернасць выпраменьвання фатона вызначанай даўжыні хвалі большая, чым блізка размешчанай, звязанай з пашырэннем спектральнай лініі, а, адпаведна, і імавернасць індуцыраваных пераходаў на гэтай [[Частата|частаце]] таксама мае максімум. Таму паступова ў працэсе генерацыі фатоны дадзенай даўжыні хвалі будуць пераважаць над усімі астатнімі фатонамі<ref name="physical_encyclopaedia" />. Акрамя гэтага, з-за адмысловага размяшчэння люстэркаў у лазерным прамені захоўваюцца толькі тыя фатоны, якія распаўсюджваюцца ў кірунку, паралельным [[аптычная вось|аптычнай восі]] рэзанатара на невялікай адлегласці ад яе, астатнія фатоны хутка пакідаюць аб’ём рэзанатара. Такім чынам прамень лазера мае вельмі малы вугал разыходнасці<ref>{{cite web |author = François Balembois et Sébastien Forget |url = http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_09.html |title = Laser : Fundamentals // Spatial characteristics of the emitted laser beam |publisher = Prn1.univ-lemans.fr |access-date = 2009-07-30 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20080606150121/http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_09.html |archive-date = 6 чэрвеня 2008 |url-status = dead}}</ref>. Нарэшце, прамень лазера мае строга вызначаную [[палярызацыя святла|палярызацыю]]. Для гэтага ў рэзанатар уводзяць розныя [[палярызатар]]ы, напрыклад, імі могуць служыць плоскія шкляныя пласцінкі, устаноўленыя пад [[вугал Брустэра|вуглом Брустэра]] да кірунку распаўсюджвання прамяня лазера<ref>{{кніга |аўтар = Редкин Ю. Н. |частка = Часть 5. Физика атома, твёрдого тела и атомного ядра |загаловак = Курс общей физики |месца = Киров |выдавецтва = ВятГГУ |год = 2006 |старонкі = 57 |старонак = 152 }}</ref>. == Будова лазера == [[Выява:Laser.svg|275px|thumb|справа|На схеме пазначаны: 1 — актыўнае асяроддзе; 2 — энергія накачкі лазера; 3 — непразрыстае люстэрка; 4 — напаўпразрыстае люстэрка; 5 — лазерны прамень.]] Усе лазеры складаюцца з трох асноўных частак: * актыўнага (рабочага) асяроддзя; * сістэмы накачкі (крыніца энергіі); * аптычнага рэзанатара (можа адсутнічаць, калі лазер працуе ў рэжыме ўзмацняльніка). Кожная з іх забяспечвае выкананне сваіх пэўных функцый. === Актыўнае асяроддзе === У цяперашні час у якасці рабочага асяроддзя лазера выкарыстоўваюцца розныя [[агрэгатныя станы]] рэчыва: [[Цвёрдае цела|цвёрдае]], [[Вадкасць|вадкае]], [[газ]]ападобнае, [[плазма]]<ref name="ruby_laser">Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Издание 2-е. — М.: Наука, 1985. — Т. IV. Оптика. — С. 714—721. — 735 с.</ref>. У звычайным стане лік атамаў, якія знаходзяцца на ўзбуджаных энергетычных узроўнях, вызначаецца [[размеркаванне Больцмана|размеркаваннем Больцмана]]<ref name="sivuhin_principles">Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Издание 2-е. — М.: Наука, 1985. — Т. IV. Оптика. — С. 703—714. — 735 с.</ref>: <center><math>~N=N_0 \exp (-E/kT),</math></center> тут : ''N'' — колькасць [[атам]]аў, якія знаходзяцца ва ўзбуджаным стане з энергіяй ''E'', : ''N''<sub>0</sub> — лік атамаў, якія знаходзяцца ў асноўным стане, : ''k'' — [[пастаянная Больцмана]], : ''T'' — тэмпература асяроддзя. Іншымі словамі, узбуджаных атамаў менш, чым атамаў у асноўным стане, таму [[імавернасць]] таго, што [[фатон]], распаўсюджваючыся ў асяроддзі, выкліча вымушанае выпраменьванне, таксама малая ў параўнанні з імавернасцю яго паглынання. Таму [[электрамагнітная хваля]], праходзячы ў [[Рэчыва|рэчыве]], расходуе сваю [[Энергія|энергію]] на ўзбуджэнне атамаў. [[Інтэнсіўнасць (фізіка)|Інтэнсіўнасць]] выпраменьвання пры гэтым спадае па [[Закон Бугера — Ламберта — Бера|закону Бугера]]<ref name="krugosvet" />: <center><math>~I_l=I_0 \exp (-a_1l),</math></center> тут : ''I''<sub>0</sub> — пачатковая інтэнсіўнасць, : ''I''<sub>l</sub> — інтэнсіўнасць выпраменьвання, якое прайшло адлегласць ''l'' ў рэчыве, : ''a''<sub>1</sub> — [[паказчык паглынання]] рэчыва. Залежнасць [[экспаненцыяльная функцыя|экспаненцыяльная]], таму выпраменьванне вельмі хутка паглынаецца. У тым выпадку, калі ўзбуджаных атамаў больш, чым неўзбуджаных (гэта значыць, у стане інверсіі насельніцтва), сітуацыя прама процілеглая. Акты вымушанага выпраменьвання пераважаюць над паглынаннем, і выпраменьванне ўзмацняецца па закону<ref name="krugosvet" />: <center><math>~I_l=I_0 \exp (a_2l),</math></center> дзе ''a''<sub>2</sub> — каэфіцыент квантавага ўзмацнення. У рэальных лазерах узмацненне адбываецца да таго часу, пакуль велічыня энергіі, якая паступае за кошт вымушанага выпраменьвання энергіі, не стане роўнай велічыні энергіі, якая губляецца ў рэзанатары<ref name="physical_dictionary">{{артыкул | аўтар = М. Е. Жаботинский | загаловак = Лазер (оптический квантовый генератор) | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физический энциклопедический словарь | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1984 | старонкі = 337-340 }}</ref>. Гэтыя страты звязаны з насычэннем метастабільнага ўзроўню рабочага рэчыва, пасля чаго энергія накачкі ідзе толькі на яго разагрэў, а таксама з наяўнасцю мноства іншых фактараў (рассейванне на неаднастайнасць асяроддзя, паглынанне [[прымешка, хімія|прымешкамі]], неідэальнасць люстэркаў, карыснае і непажаданае выпраменьванне ў навакольнае асяроддзе і інш.)<ref name="krugosvet" />. === Сістэма накачкі === Для стварэння інверснай населенасці асяроддзя лазера выкарыстоўваюцца розныя механізмы. У цвердацельных лазерах яна ажыццяўляецца за кошт апраменьвання магутнымі [[газаразрадная лямпа|газаразраднымі лямпамі-ўспышкамі]], сфакусіраваным [[Сонца|сонечным]] выпраменьваннем (так званая аптычная накачка) і выпраменьваннем іншых лазераў (у прыватнасці, [[паўправаднік]]овых)<ref name="small_encyclopaedia" /><ref name="solid-state_laser">{{артыкул | аўтар = И. А. Щербаков | загаловак = Твердотельный лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3985.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 5 }}</ref>. Пры гэтым магчыма праца толькі ў імпульсным рэжыме, бо патрабуюцца вельмі вялікія [[шчыльнасць энергіі|шчыльнасці энергіі]] накачкі, якія выклікаюць пры працяглым уздзеянні моцны разагрэў і разбурэнне стрыжня рабочага рэчыва<ref>{{артыкул | аўтар = А. В. Францессон | загаловак = Накачка | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/2395.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 3 }}</ref>. У газавых і вадкасных лазерах (гл. [[гелій-неонавы лазер]], [[лазер на фарбавальніках]]) выкарыстоўваецца накачка электрычным разрадам. Такія лазеры працуюць у бесперапынным рэжыме. Накачка хімічных лазераў адбываецца з дапамогай [[Хімічная рэакцыя|хімічных рэакцый]] у іх актыўным асяроддзі. Пры гэтым інверсія насельніцтва ўзнікае альбо непасрэдна ў прадуктах рэакцыі, альбо ў адмыслова ўведзеных прымешках з адпаведнай структурай энергетычных узроўняў. Накачка паўправадніковых лазераў адбываецца пад дзеяннем моцнага прамога [[Электрычны ток|току]] праз [[p-n пераход]], а таксама пучком [[электрон]]аў. Існуюць і іншыя метады накачкі (газадынамічныя, заснаваныя на рэзкім ахалоджванні папярэдне нагрэтых газаў; [[фотадысацыяцыя]], асобны выпадак хімічнай накачкі і інш.)<ref name="physical_dictionary" />. [[Выява:Lasers pumping.jpg|275px|thumb|злева|На малюнку: а — трохузроўневая і б — чатырохузроўневая схемы накачкі актыўнага асяроддзя лазера.]] Класічная трохузроўневая сістэма накачкі рабочага асяроддзя выкарыстоўваецца, напрыклад, у [[рубін]]авым лазеры. Рубін уяўляе сабой [[крышталь]] [[карунд]]у Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, [[легіраванне|легіраваны]] невялікай колькасцю [[іон]]аў хрому Cr<sup>3+</sup>, якія і з’яўляюцца крыніцай лазернага выпраменьвання. З-за ўплыву электрычнага поля крышталічнай рашоткі карунду знешні энергетычны ўзровень хрому E<sub>2</sub> расшчэплены (гл. [[эфект Штарка]]). Іменна гэта робіць магчымым выкарыстанне немонахраматычнага выпраменьвання ў якасці накачкі<ref name="small_encyclopaedia" />. Пры гэтым [[атам]] пераходзіць з асноўнага стану з [[энергія]]й ''E''<sub>0</sub> ва ўзбуджаны з энергіяй каля ''E''<sub>2</sub>. У гэтым стане атам можа знаходзіцца параўнальна нядоўга (парадку 10<sup>−8</sup> с), амаль адразу адбываецца пераход без выпраменьвання на ўзровень ''E''<sub>1</sub>, на якім атам можа знаходзіцца значна даўжэй (да 10<sup>−3</sup> с), гэта так званы метастабільны ўзровень. Узнікае магчымасць ажыццяўлення індуцыраванага выпраменьвання пад уздзеяннем іншых выпадковых [[фатон]]аў. Як толькі атамаў, якія знаходзяцца ў метастабільным стане становіцца больш, чым у асноўным, пачынаецца працэс генерацыі<ref name="physical_dictionary" /><ref>{{cite web |author = François Balembois et Sébastien Forget |url = http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_08.html |title = Laser : Fundamentals // Spectroscopic systems used to create a laser |publisher = Prn1.univ-lemans.fr |access-date = 2009-07-28 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20080606183012/http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_08.html |archive-date = 6 чэрвеня 2008 |url-status = dead}}</ref>. Варта адзначыць, што стварыць інверсію населенасцей атамаў хрому Cr з дапамогай накачкі непасрэдна з узроўню ''E''<sub>0</sub> на ўзровень ''E''<sub>1</sub> нельга. Гэта звязана з тым, што калі паглынанне і вымушанае выпраменьванне адбываюцца паміж двума ўзроўнямі, то абодва гэтыя працэсы працякаюць з аднолькавай хуткасцю. Таму ў дадзеным выпадку накачка можа толькі зраўнаваць населенасці двух узроўняў, чаго недастаткова для ўзнікнення генерацыі<ref name="small_encyclopaedia" />. У некаторых лазерах, напрыклад у [[неадым]]авым, ў яком генерацыя выпраменьвання адбываецца на іонах [[неадым]]у Nd<sup>3+</sup>, выкарыстоўваецца чатырохузроўневая схема накачкі. Тут паміж метастабільным ''E''<sub>2</sub> і асноўным узроўнем ''E''<sub>0</sub> маецца прамежкавы — рабочы ўзровень ''E''<sub>1</sub>. Вымушанае выпраменьванне адбываецца пры пераходзе атама паміж узроўнямі ''E''<sub>2</sub> і ''E''<sub>1</sub>. Перавага гэтай схемы заключаецца ў тым, што ў дадзеным выпадку лёгка выканаць умову інверснай населенасці, бо час жыцця верхняга рабочага ўзроўню (''E''<sub>2</sub>) на некалькі парадкаў большы за час жыцця ніжняга ўзроўню (''E''<sub>1</sub>). Гэта значна зніжае патрабаванні да крыніцы накачкі<ref name="physical_dictionary" />. Акрамя таго, падобная схема дазваляе ствараць магутныя лазеры, якія працуюць у бесперапынным рэжыме, што вельмі важна для некаторых прымяненняў<ref name="ruby_laser" />. Аднак падобныя лазеры маюць істотны недахоп у выглядзе нізкага квантавага [[Каэфіцыент карыснага дзеяння|ККД]], які вызначаецца як дзель энергіі выпрамененага фатона на энергію паглынутага фатона накачкі (η<sub>квантавае</sub> = hν<sub>выпраменьвання</sub>/hν<sub>накачкі</sub>) === Аптычны рэзанатар === [[Выява:Oscillators spectrum.jpg|275px|thumb|злева|У шырыню [[спектральная лінія|спектральнай лініі]], намаляванай на рысунку зялёным колерам, укладваецца тры ўласныя частаты рэзанатара. У гэтым выпадку выпраменьванне, што генеруецца лазерам, будзе трохмодавым. Для фіялетавай лініі выпраменьванне будзе чыста монахраматычным.]] Люстэркі лазера не толькі забяспечваюць існаванне станоўчай зваротнай сувязі, але і працуюць як рэзанатар, падтрымліваючы тыя моды, якія адпавядаюць [[Хваля стаячая|стаячым хвалям]] дадзенага рэзанатара<ref>{{кніга |аўтар = Сивухин Д. В. |загаловак = Общий курс физики. Электричество |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1985 |том = 3 |старонкі = 624-627 |старонак = 713 }}</ref>, і падаўляючы іншыя<ref name="sivuhin_principles" />. Калі на [[аптычная даўжыня шляху|аптычнай даўжыні]] ''L'' рэзанатара ўкладваецца цэлы лік паўхваль ''n'': <center><math>~2L = n \lambda,</math></center> то такія хвалі, праходзячы па рэзанатары, не мяняюць сваёй фазы і, дзякуючы [[інтэрферэнцыя святла|інтэрферэнцыі]], узмацняюць адзін аднаго. Усе астатнія, блізка размешчаныя хвалі, паступова гасяць адна адну. Такім чынам спектр уласных частот аптычнага рэзанатара вызначаецца суадносінамі: <center><math>\nu_n = \frac{c}{2L} n,</math></center> тут ''c'' — [[хуткасць святла]] ў вакууме. Інтэрвалы паміж суседнімі частотамі рэзанатара аднолькавыя і роўныя: <center><math>\vartriangle \nu_r = \frac{c}{2L}.</math></center> Лініі ў спектры выпраменьвання з розных прычын ([[доплераўскае зрушэнне|доплераўскае пашырэнне]], знешнія [[Электрычнае поле|электрычныя]] і [[Магнітнае поле|магнітнае палі]], [[Квантавая механіка|квантавамеханічныя эфекты]] і інш.) заўсёды маюць пэўную шырыню <math>\vartriangle \nu_l</math>. Таму могуць узнікаць сітуацыі, калі на шырыню [[спектральная лінія|спектральнай лініі]] ўкладваецца некалькі ўласных частот рэзанатара. У гэтым выпадку выпраменьванне лазера будзе шматмодавым<ref>{{cite web |author = François Balembois et Sébastien Forget |url = http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_11.html |title = Laser : Fundamentals // Operating conditions for the cavity |publisher = Prn1.univ-lemans.fr |access-date = 2009-07-31 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20080606150126/http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_11.html |archive-date = 6 чэрвеня 2008 |url-status = dead}}</ref>. Сінхранізацыя гэтых мод дазваляе дабіцца таго, каб выпраменьванне ўяўляла сабой паслядоўнасць кароткіх і магутных імпульсаў. Калі ж <math>\vartriangle \nu_l < \vartriangle \nu_r</math>, то ў выпраменьванні лазера будзе прысутнічаць толькі адна [[частата]], у дадзеным выпадку рэзанансныя ўласцівасці сістэмы люстэркаў слаба выяўлены на фоне рэзанансных уласцівасцей спектральнай лініі<ref name="physical_encyclopaedia" />. Пры больш строгім разліку неабходна ўлічваць, што ўзмацняюцца хвалі, якія распаўсюджваюцца не толькі паралельна аптычнай восі рэзанатара, але і пад малым вуглом <math>\varphi</math> да яе. Умова ўзмацнення тады прымае выгляд<ref name="sivuhin_principles" />: <center><math>~2L \cos \varphi = n \lambda.</math></center> Гэта прыводзіць да таго, што [[Інтэнсіўнасць (фізіка)|інтэнсіўнасць]] пучка прамянёў лазера розная ў розных кропках [[Плоскасць|плоскасці]], перпендыкулярнай гэтаму пучку. Тут назіраецца сістэма светлых плям, падзеленых цёмнымі вузлавымі лініямі. Для ліквідацыі гэтых непажаданых эфектаў выкарыстоўваюць розныя [[дыяфрагма, оптыка|дыяфрагмы]], рассейвальныя ніткі, а таксама выкарыстоўваюць розныя схемы аптычных рэзанатараў<ref>{{артыкул | аўтар = В. П. Быков | загаловак = Оптический резонатор | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/2643.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 3 }}</ref>. == Класіфікацыя лазераў == * [[Цвердацельны лазер|Цвердацельныя лазеры]] на [[Люмінесцэнцыя|люмінесцэнтных]] [[Цвёрдае цела|цвёрдых асяроддзях]] (дыэлектрычныя крышталі і шкла). У якасці актыватараў звычайна выкарыстоўваюцца [[іон]]ы [[Рэдказямельныя элементы|рэдказямельных элементаў]] або іоны групы [[жалеза]] Fe. Накачка, аптычная і ад [[лазерны дыёд|паўправадніковых лазераў]], ажыццяўляецца па трох- ці чатырохузроўневай схеме. Сучасныя цвердацельныя лазеры здольныя працаваць у імпульсным, бесперапынным і квазібесперапынным рэжымах<ref name="solid-state_laser" />. * [[Паўправадніковы лазер|Паўправадніковыя лазеры]]. Фармальна таксама з’яўляюцца цвердацельнымі, але традыцыйна вылучаюцца ў асобную групу, бо маюць іншы механізм накачкі (інжэкцыя лішкавых носьбітаў зараду праз [[p-n пераход]] або гетэрапераход, электрычны прабой у моцным полі, бамбардзіроўка хуткімі электронамі), а квантавыя пераходы адбываюцца паміж дазволенымі энергетычнымі зонамі, а не паміж дыскрэтнымі ўзроўнямі энергіі. Паўправадніковыя лазеры — найбольш ужывальны ў побыце від лазераў<ref>{{артыкул | аўтар = Елисеев П. Г. | загаловак = Полупроводниковый лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/2979.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 4 }}</ref>. Акрамя гэтага ўжываюцца ў [[Спектраскапія|спектраскапіі]], у сістэмах накачкі іншых лазераў, а таксама ў [[Медыцына|медыцыне]] (гл. [[фотадынамічная тэрапія]]). * [[Лазер на фарбавальніках|Лазеры на фарбавальніках]]. Тып лазераў, які выкарыстоўвае ў якасці актыўнага асяроддзя [[раствор]] флюарэсцыруючых з утварэннем шырокіх [[спектр]]аў арганічных фарбавальнікаў. Лазерныя пераходы ажыццяўляюцца паміж рознымі вагальнымі падузроўнямі першага ўзбуджанага і асноўнага сінглетных электронных станаў. Накачка аптычная, могуць працаваць у бесперапынным і імпульсным рэжымах. Асноўнай асаблівасцю з’яўляецца магчымасць перастройкі даўжыні хвалі выпраменьвання ў шырокім дыяпазоне. Прымяняюцца ў спектраскапічных даследаваннях<ref>{{артыкул | аўтар = А. Н. Рубинов | загаловак = Лазеры на красителях | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1905.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = [[Советская энциклопедия|«Советская энциклопедия»]] | год = 1988 | том = 2 }}</ref>. * [[Газавы лазер|Газавыя лазеры]] — лазеры, актыўным асяроддзем якіх з’яўляецца сумесь [[газ]]аў і [[пар]]оў. Адрозніваюцца высокай магутнасцю, монахраматычнасцю, а таксама вузкай скіраванасцю выпраменьвання. Працуюць у бесперапынным і імпульсным рэжымах. У залежнасці ад сістэмы накачкі газавыя лазеры падзяляюць на газаразрадныя лазеры, газавыя лазеры з аптычным узбуджэннем і ўзбуджэннем зараджанымі часціцамі (напрыклад, лазеры з ядзернаю накачкай<ref>{{артыкул | аўтар = С. И. Яковленко | загаловак = Лазер с ядерной накачкой | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1893.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 2 }}</ref>, у пачатку 80-х праводзіліся выпрабаванні сістэм супрацьракетнай абароны на іх аснове<ref>{{cite journal |first=Jeff |last=Hecht |title=The history of the x-ray laser |journal=Optics and Photonics News |volume=19 |issue=5 |date=May 2008 |publisher=Optical Society of America |pages=26–33}} {{en icon}}</ref>, аднак, без асаблівага поспеху<ref>{{cite web |url = http://www.nv.doe.gov/library/publications/historical/DOENV_209_REV15.pdf |title = United States Nuclear Tests 1945-1992 |format = pdf |publisher = United States Department of Energy |access-date = 2009-08-16 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmMY7mJ?url=http://www.nv.doe.gov/library/publications/historical/DOENV_209_REV15.pdf |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref>), газадынамічныя і хімічныя лазеры. Па тыпу лазерных пераходаў адрозніваюць газавыя лазеры на атамных пераходах, іонныя лазеры, малекулярныя лазеры на электронных, вагальных і круцільных пераходах [[Малекула|малекул]] і эксімерныя лазеры<ref>{{артыкул | аўтар = Г. Г. Петраш | загаловак = Газовый лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0645.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 1 }}</ref>. * [[Газадынамічны лазер|Газадынамічныя лазеры]] — газавыя лазеры з цеплавой накачкі, інверсія насельніцтваў у якіх ствараецца паміж узбуджанымі вагальна-круцільнымі ўзроўнямі гетэраядзерных малекул шляхам адыябатычнага пашырэння газавай сумесі, якая рухаецца з высокай хуткасцю (часцей N<sub>2</sub>+CO<sub>2</sub>+He або N<sub>2</sub>+CO<sub>2</sub>+Н<sub>2</sub>О, рабочае рэчыва — [[Вуглякіслы газ|CO<sub>2</sub>]])<ref>{{артыкул | аўтар = А. С. Бирюков | загаловак = Газодинамический лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0647.html | аўтар выдання = под. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохорова]] | выданне = [[Физическая энциклопедия]] | месца = М. | выдавецтва = [[Советская энциклопедия|«Советская энциклопедия»]] | год = 1988 | том = 1 }}</ref>. * [[Эксімерны лазер|Эксімерныя лазеры]] — разнавіднасць газавых лазераў, якія працуюць на энергетычных пераходах эксімерных малекул (дымеры высакародных газаў, а таксама іх монагалагенідаў), здольных існаваць толькі некаторы час ва ўзбуджаным стане. Накачка ажыццяўляецца прапусканнем праз газавую сумесь пучка электронаў, пад дзеяннем якіх атамы пераходзяць ва ўзбуджаны стан з утварэннем эксімераў, якія фактычна прадстаўляюць сабой асяроддзе з інверсіяй населенасцей. Эксімерныя лазеры адрозніваюцца высокімі энергетычнымі характарыстыкамі, малым роскідам [[Даўжыня хвалі|даўжыні хвалі]] генерацыі і магчымасці яе плыўнай перастройкі ў шырокім дыяпазоне<ref>{{артыкул | аўтар = А. В. Елецкий | загаловак = Эксимерный лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4625.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 5 }}</ref>. * [[Хімічны лазер|Хімічныя лазеры]] — разнавіднасць лазераў, крыніцай энергіі для якіх служаць хімічныя рэакцыі паміж кампанентамі рабочага асяроддзя (сумесі газаў). Лазерныя пераходы адбываюцца паміж узбуджанымі вагальна-круцільнымі і асноўнымі ўзроўнямі састаўных малекул прадуктаў рэакцыі. Для ажыццяўлення хімічных рэакцый у асяроддзі неабходна пастаянная прысутнасць свабодных радыкалаў, для чаго выкарыстоўваюцца розныя спосабы ўздзеяння на малекулы для іх дысацыяцыі. Адрозніваюцца шырокім спектрам генерацыі ў блізкай ІЧ-вобласці, вялікай магутнасцю бесперапыннага і імпульснага выпраменьвання<ref>{{артыкул | аўтар = А. В. Елецкий | загаловак = Химический лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4470.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 5 }}</ref>. * [[Лазер на свабодных электронах|Лазеры на свабодных электронах]] — лазеры, актыўным асяроддзем якіх з’яўляецца паток свабодных [[электрон]]аў, якія вагаюцца ў вонкавым [[Электрамагнітнае поле|электрамагнітным полі]] (за кошт чаго ажыццяўляецца выпраменьванне) і распаўсюджваюцца з рэлятывісцкай хуткасцю ў кірунку выпраменьвання. Асноўнай асаблівасцю з’яўляецца магчымасць плаўнай шырокадыяпазоннай перастройкі частаты генерацыі. Адрозніваюць убітроны і скатроны, накачка першых ажыццяўляецца ў прасторава-перыядычным статычным полі андулятара, другіх — магутным полем электрамагнітнай хвалі. Існуюць таксама мазеры на цыклатронным рэзанансе і страфатроны, заснаваныя на тармазным выпраменьванні электронаў, а таксама фліматроны, якія выкарыстоўваюць [[Эфект Вавілава — Чаранкова]] і пераходнага выпраменьванняў. Кожны электрон выпраменьвае да 10<sup>8</sup> фатонаў, таму лазеры на свабодных электронах з’яўляюцца, па сутнасці, класічнымі прыборамі і апісваюцца законамі [[Класічная электрадынаміка|класічнай электрадынамікі]]<ref>{{артыкул | аўтар = В. Л. Братман, Н. С. Гинзбург | загаловак = Лазеры на свободных электронах | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1906.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 2 }}</ref>. * [[Квантавы каскадны лазер|Квантавыя каскадныя лазеры]] − паўправадніковыя лазеры, якія выпраменьваюць у сярэднім і далёкім [[інфрачырвоны дыяпазон|інфрачырвоным дыяпазоне]]<ref>{{cite journal |last= Faist |first= Jerome |author2=Federico Capasso|author3=Deborah L. Sivco|author4=Carlo Sirtori|author5=Albert L. Hutchinson|author6=Alfred Y. Cho |date=April 1994 |title= Quantum Cascade Laser |journal=Science |volume=264 |issue=5158 |pages=553–556 |doi=10.1126/science.264.5158.553 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/264/5158/553 |access-date=2007-02-18 |format= abstract |pmid= 17732739}} {{en icon}}</ref>. У адрозненне ад звычайных паўправадніковых лазераў, якія выпраменьваюць з дапамогай вымушаных пераходаў паміж дазволенымі [[электрон]]нымі і дзіркавымі ўзроўнямі, падзеленымі [[забароненая зона|забароненай зонай]] [[паўправаднік]]а, выпраменьванне квантавых каскадных лазераў узнікае пры пераходзе электронаў паміж слаямі гетэраструктур паўправадніка і складаецца з двух тыпаў прамянёў, прычым другасны прамень мае вельмі незвычайныя ўласцівасці і не патрабуе вялікіх выдаткаў энергіі<ref>{{cite journal |last= Kazarinov |first= R.F |author2=Suris, R.A. |date=April 1971 |title= Possibility of amplification of electromagnetic waves in a semiconductor with a superlattice |journal= Fizika i Tekhnika Poluprovodnikov |volume=5 |issue=4 |pages=797–800}} {{en icon}}</ref>. * [[Валаконны лазер]] — лазер, рэзанатар якога пабудаваны на базе [[аптычнае валакно|аптычнага валакна]], усярэдзіне якога поўнасцю або часткова генеруецца выпраменьванне. Пры цалкам валаконнай рэалізацыі такой лазер называецца цэльнавалаконным, пры камбінаваным выкарыстанні валаконных і іншых элементаў у канструкцыі лазера ён называецца валаконна-дыскрэтным або гібрыдным. * [[Вертыкальна-выпраменьваючыя лазеры]] (VCSEL) — «Павярхоўна-выпраменьваючы лазер з вертыкальным рэзанатарам» — разнавіднасць дыёднага паўправадніковага лазера, які выпраменьвае [[святло]] ў кірунку, перпендыкулярным паверхні крышталя, у адрозненне ад звычайных лазерных дыёдаў, выпраменьваючых у плоскасці, паралельнай паверхні пласцін. * Іншыя віды лазераў, развіццё прынцыпаў якіх на дадзены момант з’яўляецца прыярытэтнай задачай даследаванняў ([[рэнтгенаўскі лазер|рэнтгенаўскія лазеры]]<ref>{{артыкул | аўтар = А. В. Андреев | загаловак = Рентгеновский лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3418.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 4 }}</ref>, [[гама-лазер]]ы<ref>{{артыкул | аўтар = А. В. Андреев | загаловак = Гамма-лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0676.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 1 }}</ref> і інш.). == Выкарыстанне лазераў == [[Выява:Classical spectacular laser effects.jpg|250px|thumb|справа|Лазернае суправаджэнне музычных канцэртаў (лазернае шоу)]] З моманту свайго вынаходства лазеры зарэкамендавалі сябе як «гатовыя рашэнні яшчэ невядомых праблем»<ref>{{кніга |аўтар = Charles H. Townes. |частка = The first laser |загаловак = A Century of Nature: Twenty-One Discoveries that Changed Science and the World |спасылка = http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/284158_townes.html |выдавецтва = University of Chicago Press |год = 2003 |старонкі = 107–112 |isbn = 0-226-28413-1 }} {{en icon}}</ref>. З-за ўнікальных уласцівасцей лазернага выпраменьвання, лазеры шырока прымяняюцца ў многіх галінах [[Навука|навукі]] і [[Тэхніка|тэхнікі]], а таксама ў [[Побыт|побыце]] (прайгравальнікі [[кампакт-дыск]]аў, [[лазерны прынтар|лазерныя прынтары]], счытвальнікі [[штрых-код]]аў, [[лазерная ўказка|лазерныя ўказкі]] і інш.) Лёгка дасягальная высокая шчыльнасць энергіі выпраменьвання дазваляе выконваць лакальную тэрмічную апрацоўку і звязаную з ёй механічную апрацоўку (рэзанне, зварку, пайку, гравіроўку). Дакладны кантроль зоны нагрэву дазваляе зварваць матэрыялы, якія немагчыма зварыць звычайнымі спосабамі (да прыкладу, [[Кераміка|кераміку]] і [[метал]]). Прамень лазера можна сфакусіраваць у кропку дыяметрам парадку [[мікрон]]а, што дазваляе выкарыстоўваць яго ў [[мікраэлектроніка|мікраэлектроніцы]] для прэцызійнай механічнай апрацоўкі матэрыялаў (рэзка паўправадніковых крышталёў, свідравання асабліва тонкіх адтулін у пячатных платах)<ref>{{cite web |url = http://www.laser-reserv.ru/ltech/rezka_proshivka_ot/ |title = Лазерная резка и прошивка отверстий |publisher = Laser-reserv.ru |access-date = 2009-08-06 |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmN3krm?url=http://www.laser-reserv.ru/ltech/rezka_proshivka_ot/ |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. Шырокае прымяненне атрымала таксама лазерная маркіроўка і мастацкая гравіроўка вырабаў з розных матэрыялаў<ref>{{cite web |author = А. Найдёнов |datepublished = 2008-01-24 |url = http://www.i-laser.ru/content/view/158/1/ |title = А что ещё можно сделать из натурального дерева с помощью лазера? |publisher = I-laser.ru |access-date = 2009-08-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/64vYoYcKk?url=http://www.i-laser.ru/content/view/158/1/ |archive-date = 24 студзеня 2012 |url-status = live }}</ref> (у тым ліку аб’ёмная гравіроўка празрыстых матэрыялаў). Лазеры выкарыстоўваюцца для атрымання паверхневых пакрыццяў матэрыялаў (лазернае легіраванне, лазерная наплаўка, вакуумна-лазернае напыленне) з мэтай павышэння іх зносаўстойлівасці. Пры лазернай апрацоўцы матэрыялаў на іх не аказваецца механічнае ўздзеянне, зона нагрэву малая, таму ўзнікаюць толькі нязначныя тэрмічныя дэфармацыі. Акрамя таго, увесь тэхналагічны працэс можна цалкам аўтаматызаваць. Таму лазерная апрацоўка характарызуецца высокай дакладнасцю і прадукцыйнасцю. [[Выява:Laser from printer.jpg|250px|thumb|справа|Паўправадніковы лазер, які прымяняецца ў вузле генерацыі малюнка [[прынтар]]а Hewlett-Packard]] Лазеры прымяняюцца ў [[галаграфія|галаграфіі]] для стварэння саміх галаграм і атрымання галаграфічнага аб’ёмнага малюнка. Некаторыя лазеры, напрыклад лазеры на фарбавальніках, здольныя генераваць монахраматычнае святло практычна любой даўжыні хвалі, пры гэтым імпульсы выпраменьвання могуць дасягаць 10<sup>−16</sup> с, а значыць і вялікіх магутнасцей (так званыя гіганцкія імпульсы). Гэтыя ўласцівасці выкарыстоўваюцца ў [[Спектраскапія|спектраскапіі]], а таксама пры вывучэнні нелінейных аптычных эфектаў. З дапамогай лазера ўдалося вымераць адлегласць да [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] з дакладнасцю да некалькіх [[сантыметр]]аў. Лазерная лакацыя касмічных аб’ектаў удакладніла значэнні шэрагу фундаментальных астранамічных пастаянных і спрыяла ўдакладненню параметраў касмічнай навігацыі, пашырыла прадстаўленні аб будове [[Атмасфера|атмасферы]] і паверхні планет [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]<ref name="physical_dictionary" />. У астранамічных [[тэлескоп]]ах, забяспечаных адаптыўнай аптычнай сістэмай карэкцыі атмасферных скажэнняў, лазер выкарыстоўваюць для стварэння штучных апорных зорак у верхніх пластах атмасферы. Прымяненне лазераў у [[Метралогія|метралогіі]] і вымяральнай тэхніцы не абмяжоўваецца вымярэннем адлегласцей. Лазеры знаходзяць тут разнастайныя прымяненні: для вымярэння [[час]]у, [[ціск]]у, [[Тэмпература|тэмпературы]], хуткасці патокаў [[Вадкасць|вадкасцей]] і [[газ]]аў, [[Вуглавая хуткасць|вуглавой хуткасці]] ([[лазерны гіраскоп]]), канцэнтрацыі рэчываў, аптычнай шчыльнасці, разнастайных аптычных параметраў і характарыстык, у вібраметрыі і інш. Звышкароткія імпульсы лазернага выпраменьвання выкарыстоўваюцца ў [[фотахімія|лазернай хіміі]] для запуску і аналізу [[Хімічная рэакцыя|хімічных рэакцый]]. Тут лазернае выпраменьванне дазваляе забяспечыць дакладную лакалізацыю, дазіраванне, абсалютную стэрыльнасць і высокую хуткасць уводу энергіі ў сістэму<ref>{{артыкул | аўтар = Н. В. Карлов | загаловак = Лазерная химия | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физический энциклопедический словарь | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1984 | старонкі = 340-341 }}</ref>. У цяперашні час распрацоўваюцца розныя сістэмы лазернага ахалоджвання<ref>{{cite web |url = http://www.isan.troitsk.ru/win/LLS/lctna.htm |title = Лазерное охлаждение и пленение нейтральных атомов |publisher = Институт спектроскопии РАН |access-date = 2009-08-06 |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmNhMyO?url=http://www.isan.troitsk.ru/win/LLS/lctna.htm |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>, разглядаюцца магчымасці ажыццяўлення з дапамогай лазераў [[кіруемы тэрмаядзерны сінтэз|кіруемага тэрмаядзернага сінтэзу]]. Лазеры выкарыстоўваюцца і ў ваенных мэтах, напрыклад, у якасці сродкаў навядзення і прыцэльвання. Разглядаюцца варыянты стварэння на аснове магутных лазераў баявых сістэм абароны паветранага, марскога і наземнага базіравання<ref>{{cite web |author = В. Саков |datepublished = 2009-03-21 |url = http://www.3dnews.ru/news/boevoi_100_kvt_lazer_northrop_grumman_pochti_portativnii/ |title = Боевой 100-кВт лазер Northrop Grumman. Почти портативный |publisher = 3dnews.ru |access-date = 2009-08-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090707155530/http://www.3dnews.ru/news/boevoi_100_kvt_lazer_northrop_grumman_pochti_portativnii/ |archive-date = 7 ліпеня 2009 |url-status = dead }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Pae, Peter | загаловак = Northrop Advance Brings Era Of The Laser Gun Closer | мова = en | выданне = [[Los Angeles Times]] | год = 2009-03-19 | старонкі = B2 }}</ref>. [[Выява:S&W .357 Magnum With Laser Sight.jpg|thumb|Рэвальвер, аснашчаны лазерным цэлеўказчыкам]] У [[Медыцына|медыцыне]] лазеры прымяняюцца як бяскроўныя скальпелі, выкарыстоўваюцца пры лячэнні афтальмалагічных захворванняў ([[катаракта]], [[адслаенне сятчаткі]], [[лазерная карэкцыя зроку]] і інш.). Шырокае прымяненне атрымалі таксама ў касметалогіі (лазерная эпіляцыя, лячэнне сасудзістых і пігментных дэфектаў скуры, лазерны пілінг, выдаленне [[Татуіроўка|татуіровак]] і пігментных плям)<ref>{{cite web |url = http://www.medlaser.ru/applic.htm |title = Лазеры для хирургии и косметологии |publisher = Medlaser.ru |access-date = 2009-08-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmOHxMk?url=http://www.medlaser.ru/applic.htm |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. У цяперашні час бурна развіваецца так званая ''лазерная сувязь''. Вядома, што чым вышэйшая апорная частата канала сувязі, тым большая яго прапускная здольнасць<ref name="krugosvet" />. Таму ў [[радыёсувязь|радыёсувязі]] імкнуцца пераходзіць на ўсё больш кароткія даўжыні хваль. Даўжыня светлавой хвалі ў сярэднім на шэсць парадкаў меншая за даўжыню хвалі радыёдыяпазону, таму з дапамогай лазернага выпраменьвання магчыма перадача значна большага аб’ёму інфармацыі. Лазерная сувязь ажыццяўляецца як па адкрытых, так і па закрытых святлаводных структурах, напрыклад, па аптычнаму валакну. Святло за кошт з’явы поўнага ўнутранага адлюстравання можа распаўсюджвацца па ім на вялікія адлегласці, практычна не слабеючы<ref>{{артыкул | аўтар = А. В. Иевский, М. Ф. Стельмах | загаловак = Оптическая связь | спасылка = http://bse.sci-lib.com/article084692.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Большая советская энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1977 }}</ref>. Для вывучэння ўзаемадзеяння лазернага выпраменьвання з рэчывам і атрымання кіруемага тэрмаядзернага сінтэзу будуюць вялікія лазерныя комплексы, магутнасць якіх можа пераўзыходзіць 1 ПВт. == Бяспека лазераў == Любы, нават маламагутны лазер, уяўляе небяспеку для зроку чалавека. Лазер часта ўжываецца ў побыце, на канцэртах, музычных мерапрыемствах. Зафіксавана мноства выпадкаў атрымання апёкаў сятчаткі вока<ref>https://www.msk.kp.ru/daily/24128.5/349669/</ref>, што прыводзіла да часовай ці поўнай слепаты. == Фільмы == * У [[1985]] году кінастудыяй «[[Леннаучфильм]]» выпушчаны навукова-папулярны фільм «Канструктары прамянёў», (рэжысёр — А. Слабадской, аператар В. Пятроў). Фільм прысвечаны даследаванням у галіне лазераў [[АН СССР|Інстытута агульнай фізікі АН СССР]] на чале з акадэмікам [[Аляксандр Міхайлавіч Прохараў|А. М. Прохаравым]]. * Таямніцы забытых перамог. Праўнікі праменя<ref>https://yandex.by/video/search?text=%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8%20%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0&filmId=84216853-00{{Недаступная спасылка}}</ref> . Дакументальны фільм. Рэжысёр Аляксей Вахрушаў. Тэкст чытае Васіль Ланавой. ЗАТ «Інтэлект». {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга | аўтар = Тарасов Л. В. | загаловак = Физика процессов в генераторах когерентного оптического излучения | спасылка = http://www.krelib.com/nauchnye_trudy/4528 | месца = М. | выдавецтва = Радио и связь | год = 1981 | старонак = 440 }} * {{кніга |аўтар = Кондиленко И. И., Коротков П. А., Хижняк А. И. |загаловак = Физика лазеров |спасылка = http://www.yugzone.ru/x/kondilenko-i-i-i-dr-fizika-lazerov/ |год = 1984 |выдавецтва = Вища школа |месца = Киев |старонак = 232 }}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга |аўтар = Звелто О. |загаловак = Принципы лазеров |спасылка = http://www.tnu.in.ua/study/books.php?do=file&id=2512 |год = 1990 |выдавецтва = Мир |месца = М. |старонак = 559 |isbn = 5-03-001053-X |archive-date = 8 жніўня 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140808224905/http://www.tnu.in.ua/study/books.php?do=file&id=2512 }} * {{кніга | аўтар = Бруннер В. | загаловак = Справочник по лазерной технике: Пер. с нем | спасылка = http://www.toroid.ru/brunnerV.html | год = 1991 | выдавецтва = Энергоатомиздат | месца = М. | старонак = 544 | isbn = 5-283-02480-6 }} * {{кніга | загаловак = Квантовая электроника. Маленькая энциклопедия ''под. ред. М. Е. Жаботинского'' | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1969 | старонак = 500 }} * {{кніга |автар = Тарасов Л. В. |загаловак = Лазеры. Действительность и надежды |спасылка = http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant42.htm |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1985 |том = 42 |старонак = 176 |серыя = Библиотечка "Квант" |archive-url = https://web.archive.org/web/20100225071354/http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant42.htm |archive-date = 25 лютага 2010 |archivedate = 25 лютага 2010 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100225071354/http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant42.htm }} * {{кніга | аўтар = William T. Silfvast. | загаловак = Laser Fundamentals | год = 1996 | выдавецтва = Cambridge University Press | месца = New York | isbn = 0-521-55617-1 }} {{en icon}} * {{артыкул | загаловак = К 50-летию создания лазеров | спасылка = http://ufn.ru/ru/articles/2011/1/ | мова = ru | выданне = УФН | год = 2011 | том = 181 }} * [http://www.hanel-photonics.com/laser_diode_market.html ''Полупроводниковый лазер — Различные типы ''] — Доступные длины волн полупроводниковых лазеров == Спасылкі == {{Вікіслоўнік|Лазер}} {{Вікісховішча|Лазер}} * [http://ufn.ru/ru/pacs/42.55.-f/ Список статей], опубликованных в УФН по теме «Лазеры» (PACS: 42.55.-f Lasers) * [http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ Квантовый светоч: история одного из самых важных изобретений XX века — лазера]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110901060521/http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ |date=1 верасня 2011 }} * [http://www.laser-portal.ru Лазерный портал] * [http://www.nsu.ru/srd/lls/russian/lls-teach.htm Образовательные материалы НГУ по лазерам и фотонике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090410191557/http://www.nsu.ru/srd/lls/russian/lls-teach.htm |date=10 красавіка 2009 }} * [http://laserfaq.ru/ Sam’s Laser FAQ: Практическое руководство по лазерам для экспериментаторов и любителей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140111054317/http://laserfaq.ru/ |date=11 студзеня 2014 }} (частичный русский перевод) * [http://www.repairfaq.org/sam/lasersam.htm Sam’s Laser FAQ: A Practical Guide to Lasers for Experimenters and Hobbyists] {{en icon}} * [http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/M1G1_anglais_web.html Sources. Laser: Fundamentals (François BALEMBOIS — et Sébastien FORGET)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418025117/http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/M1G1_anglais_web.html |date=18 красавіка 2009 }} {{en icon}} * [http://habrahabr.ru/blogs/DIY/61109/ Мощный лазер своими руками за один вечер] * [http://www.physics-online.ru/PaperLogos/6337/%C2%FB%F1%EE%EA%EE%FD%ED%E5%F0%E3%E5%F2%E8%F7%E5%F1%EA%E8%E5%20%EB%E0%E7%E5%F0%FB.pdf Из истории создания высокоэнергетических лазеров и лазерных систем в СССР]{{Недаступная спасылка}}, профессор, к.ф.м.н П. В. Зарубин, д.т. н. С. Д. Польских * [http://elementy.ru/news/431618 Лазер на основе биологической клетки] {{Нарматыўны кантроль}} {{Добры артыкул|Фізіка}} [[Катэгорыя:Лазеры|*]] [[Катэгорыя:Лазерная фізіка]] [[Катэгорыя:Электрамагнетызм]] [[Катэгорыя:Электрамагнітнае выпраменьванне]] [[Катэгорыя:Фізічныя прылады]] [[Катэгорыя:Крыніцы святла]] [[Катэгорыя:Квантавая оптыка]] [[Катэгорыя:Квантавая электроніка]] [[Катэгорыя:Абсталяванне для фізічных эксперыментаў]] [[Катэгорыя:Вынаходніцтвы СССР]] 41au4k8p82xy1qu4wof0xwodczjz2tc Шаблон:Апошнія навіны 10 175189 5189089 5188917 2026-08-28T20:50:05Z DBatura 73587 5189089 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём [[Нарвегія|Нарвегіі]] стаў '''[[Хокан VIII]]'''. <small>''(28&nbsp;жніўня)''</small> * '''[[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]]''' ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выклікая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. <small>''(26&nbsp;жніўня)''</small> * Поўнае '''[[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]]''' назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. <small>''(12&nbsp;жніўня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> qgd9cpanime1iq8bmz8krvbqdof07on Леанід Мікалаевіч Андрэеў 0 179502 5189144 5134284 2026-08-29T01:29:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189144 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Андрэеў}} {{Асоба |імя = |выява = Leonid andreev terijokiy.jpg |месца нараджэння = |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = |бацька = |маці = |жонка = |грамадзянства = |дзеці = |род дзейнасці = |узнагароды і прэміі = }} ''' Леанід Мікалаевіч Андрэеў ''' ({{ДН|21|9|1871|9}}, [[Арол (горад)|Арол]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|12|9|1919}}, [[Нейвола]], [[Фінляндыя]]) — рускі [[пісьменнік]]. Прадстаўнік [[Сярэбраны век|Сярэбранага веку]] [[Руская літаратура|рускай літаратуры]]. Лічыцца пачынальнікам рускага [[экспрэсіянізм]]у. == Біяграфія == === Дзяцінства === Нарадзіўся ў Арле ў не вельмі забяспечанай сям'і каморніка-таксатара Мікалая Іванавіча Андрэева (1847—1889) і Анастасіі Мікалаеўны Андрэевай (Пацкоўскай) — дачкі збяднелага [[Палякі|польскага]] [[памешчык]]а. Ужо ў дзяцінстве выяўляў цікавасць да чытання. Вучыўся ў [[Арлоўская мужчынская гімназія|Арлоўскай класічнай гімназіі]] ([[1882]]—[[1891]]) . Захапляўся творчасцю [[Артур Шапенгаўэр|Шапенгаўэра]] і [[Эдуард фон Гартман|Гартмана]]. === Юнацтва === Юнацкая ўражлівасць і развітае ўяўленне некалькі разоў падахвочвалі яго на безразважныя ўчынкі: ва ўзросце 17 гадоў вырашыў выпрабаваць сілу волі і лёг паміж рэек перад надыходзячым [[паравоз]]ам, але застаўся цэлы. Скончыўшы гімназію, Андрэеў паступіў на [[Юрыспрудэнцыя|юрыдычны]] факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]; пасля смерці бацькі матэрыяльнае становішча яго сям'і пагоршылася, а сам Андрэеў пачаў [[Алкагалізм|злоўжываць алкаголем]]. Некаторы час Андрэеву даводзілася нават галадаць. У [[Пецярбург]]е спрабаваў пісаць свае першыя апавяданні, аднак з рэдакцыі, як Андрэеў узгадвае ў сваіх мемуарах, іх вярнулі са смехам. Адлічаны за нявыплату, ён паступіў на юрыдычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]]. У [[Масква|Маскве]], па словах самога Андрэева: «матэрыяльна жылося лепш: дапамагалі таварышы і камітэт». [[Выява: Andreyev by Repin.jpg|thumb|left|200px|Л. Андрэеў. Партрэт працы [[Ілля Яфімавіч Рэпін|І. Рэпіна]] (1904)]] У [[1894]] г., пасля любоўнай няўдачы, Андрэеў спрабаваў скончыць жыццё самагубствам. Наступствам няўдалага стрэлу было царкоўнае пакаянне і парок сэрца, які і выклікаў пасля смерць пісьменніка<ref name="Инт">{{Cite web |url=http://www.loveread.ec/biography-author.php?author=Leonid-Andreyev |title=Биография писателя. Газета «Неделя» |access-date=31 кастрычніка 2013 |archive-date=26 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226053844/http://www.loveread.ec/biography-author.php?author=Leonid-Andreyev |url-status=dead }}</ref>. Пасля гэтага выпадку Леанід Андрэеў зноў быў вымушаны бедаваць: цяпер яму неабходна было карміць маці, сваіх сясцёр і братоў, якія перабраліся ў Маскву. Перабіваўся выпадковымі заробкамі, выкладаннем і маляваннем партрэтаў на заказ. У палітычнай дзейнасці не ўдзельнічаў. У [[1897]] паспяхова здаў выпускныя экзамены ва ўніверсітэце, што адкрыла яму дарогу ў [[адвакат]]уру, якой ён займаўся аж да [[1902]] г. У тым жа годзе пачынае сваю журналісцкую дзейнасць у газетах «Маскоўскі веснік» і «Кур'ер». Свае фельетоны ён падпісваў [[псеўданім]]ам «James Lynch». У [[1898]] г. у «Кур'еры» быў надрукаваны яго першы аповяд: «Баргамот і Гараська». Паводле слоў Андрэева, аповяд быў перайманнем [[Чарльз Дзікенс|Дзікенса]], аднак маладога аўтара заўважыў [[Максім Горкі]], які і запрасіў Андрэева ў [[Веды (выдавецтва, Санкт - Пецярбург)|кнігавыдывецкае таварыства «Веды»]], якое аб’ядноўвае многіх маладых пісьменнікаў. === Першая руская рэвалюцыя і даваенныя гады === [[Выява:Leonid andreev-da4a.jpg|міні|Віла «Аванс», якая належала Л. Андрэеву (не захавалася)]] [[Выява:SuicideOfNovellist.jpg|міні|«Самагубства». Анкета пісьменніка ў часопісе «Новае слова», 1912, чэрвень]] Сапраўдная слава прыйшла да Андрэева пасля выдання ў [[1901]] яго апавядання «Жылі-Былі» ў часопісе [[Жыццё (часопіс)|«Жыццё»]]. У [[1902]] Андрэеў ажаніўся з А. М. Велігорскай — унучатай пляменніцай [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. У тым жа годзе становіцца рэдактарам «Кур'ера», вымушаны быў даць паліцыі [[Падпіска аб нявыездзе|падпіску аб нявыездзе]] з-за сваёй сувязі з рэвалюцыйна настроеным студэнцтвам. Дзякуючы дапамозе Максіма Горкага вялікім накладам быў выпушчаны першы том яго твораў. У гэтыя гады абазначылася накіраванасць творчасці і яго літаратурная манера. У [[1905]] годзе вітаў [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Расіі|Першую рускую рэвалюцыю]]; хаваў у сябе дома членаў [[РСДРП]], [[10 лютага]] быў пасаджаны ў турму за тое, што напярэдадні на яго кватэры прайшоў тайны сход ЦК ([[25 лютага]] выпушчаны пад заклад, унесены [[Марозаў, Сава Цімафеевіч|Савам Марозавым]]). У гэтым жа годзе ён напіша апавяданне «Губернатар», якое стала водгукам на забойства [[17 лютага]] [[Эсэры|эсэрам]] [[Каляеў, Іван Платонавіч|І. Каляевым]] [[Кіраўнікі Масквы|маскоўскага генерал-губернатара]] вялікага князя [[Сяргей Аляксандравіч|Сяргея Аляксандравіча]]. У [[1906]] годзе пісьменнік вымушаны з'ехаць у Германію, дзе ў яго нараджаецца другі сын, [[Андрэеў, Данііл Леанідавіч|Данііл]], які пасля стане пісьменнікам (яго пяру належыць трактат «[[Ружа Свету]]»). У снежні таго ж года ад послеродовой гарачкі памірае яго жонка (пахавана ў Маскве на могілках Навадзевічага манастыра). Андрэеў ад'язджае на [[Капры]] ([[Італія]]), дзе жыве ў [[Максім Горкі|Горкага]] (са снежня 1906 года — да вясны 1907). Пасля пачатку рэакцыі ў [[1907]] годзе Андрэеў расчароўваецца ў самой рэвалюцыі. Ён адыходзіць ад рэвалюцыйна настроенага пісьменніцкага асяроддзя Горкага. У [[1908]] годзе Андрэеў ажаніўся з А. І. Дзенісевіч (Карніцкай) і пераязджае ва ўласны дом у [[Вамельсу]]. На віле «Аванс» (назва была абрана з-за таго, што дом быў пабудаваны на аванс ад выдаўца) Леанід Андрэеў піша свае першыя [[Драма ( род літаратуры )|драматычныя]] творы. З [[1909]] года актыўна супрацоўнічае з [[мадэрн]]ісцкімі альманахамі выдавецтва «Шыпшына». === Першая сусветная вайна, рэвалюцыя 1917 года і смерць пісьменніка === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Леанід Андрэеў сустрэў з натхненнем: {{пачатак цытаты}} «Перамагчы Германію неабходна — гэта пытанне жыцця і смерці не толькі для Расіі — найвялікшай славянскай дзяржавы, усе магчымасці якой наперадзе, але і для еўрапейскіх дзяржаў. <…> Разгром Германіі будзе разгромам Усееўрапейскай рэакцыі і пачаткам новага цыкла еўрапейскіх рэвалюцый». {{канец цытаты|крыніца=Інтэрв'ю газеце "[[Нью-Ёрк Таймс]]", верасень 1914<ref>См. Предисловие к сборнику: ''Леонид Андреев''. Рассказы. - Москва: Советская Россия, 1977 г.</ref>}} У час вайны Андрэеў публікуе драму пра ваенные падзеі ў Бельгіі («Кароль, закон і свабода»). Зрэшты, творы пісьменніка ў той час прысвечаны, галоўным чынам, не вайне, а мяшчанскаму побыту, тэме «[[Маленькі чалавек|маленькага чалавека]]». Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917|Лютаўскай рэвалюцыі]] [[1917]] года ўваходзіў у рэдакцыйны Савет рэакцыйнай газеты [[Руская воля|«Руская воля»]]. [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]] не прыняў. Пасля аддзялення Фінляндыі ад Расіі — апынуўся ў эміграцыі. Апошнія творы пісьменніка прасякнутыя песімізмам і нянавісцю да бальшавіцкай улады («Дзённік сатаны», «SOS»)<ref>[http://andreev.org.ru/biografia/index.html Биография. Леонид Андреев<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. [[12 верасня]] [[1919]] года Леанід Андрэеў раптоўна памёр ад пароку сэрца ў мястэчку Мустамякі, на дачы ў свайго сябра — лекара і літаратара [[Фалькоўскі, Фёдар Мікалаевіч|Ф. М. Фалькоўскага]]. Быў пахаваны ў [[Марыёкі|Марыёках]]. У [[1956]] годзе перапахаваны ў Ленінградзе на [[Літаратарскія масткі|Літаратарскіх мастках]] на [[Волкавы могілкі|Волкавых могілках]].<ref name=autogenerated1>[http://www.inedelya.ru/interviews/article10701 Интервью Ирины Рыжковой-Андреевой, внучки писателя. Газета «Неделя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100618121305/http://www.inedelya.ru/interviews/article10701 |date=18 чэрвеня 2010 }}</ref><ref>[http://litmostki.ru/andreev/ Надгробие Л. Н. Андреева]</ref> З 1956 года яго выбраныя творы часта перавыдаваліся ў СССР. У [[1991]] годзе ў Арле, на радзіме пісьменніка, адкрыўся Дом-Музей Леаніда Андрэева<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://andreev.org.ru/museum/index.html |title=Музей Л. Андреева в г. Орёл |access-date=2 лістапада 2013 |archive-date=7 чэрвеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090607083230/http://andreev.org.ru/museum/index.html |url-status=dead }}</ref>. == Творчасць, асноўныя ідэі == [[Выява:Leonid andreev-veresaev.jpg|міні|Пісьменнікі Леанід Андрэеў (справа) і [[Верасаеў, Вікенцій Вікенцьевіч|Вікенцій Верасаеў]].]] Першыя творы Леаніда Андрэева, шмат у чым пад уздзеяннем бядотных умоў, у якіх тады знаходзіўся пісьменнік, прасякнутыя крытычным аналізам сучаснага свету («Баргамот і Гараська», «Горад»). Аднак яшчэ ў раннім перыядзе творчасці пісьменніка праявіліся яго асноўныя матывы: крайні [[скептыцызм]], нявер'е ў чалавечы розум («Сцяна», «Жыццё Васіля Фівейскага»), узнікае захапленне [[Спірытуалізм (рэлігія)|спірытуалізмам]] і рэлігіяй («Юда Іскарыёт»). Апавяданні «Губернатар», «Іван Іванавіч» і п'еса «Да зорак» адлюстроўваюць сімпатыю пісьменніка да рэвалюцыі. Аднак пасля пачатку рэакцыі 1907 Леанід Андрэеў адмовіўся ад усялякіх рэвалюцыйных поглядаў, лічачы, што бунт мас можа прывесці толькі да вялікіх ахвяраў і вялікіх пакут (гл. «[[Аповяд пра сем павешаных]]»). У сваім апавяданні «[[Чырвоны смех]]» Андрэеў намаляваў карціну жахаў сучаснай вайны (рэакцыя на [[Руска-японская вайна|Руска-японскую вайну]]). Незадаволенасць яго герояў навакольным светам і парадкамі нязменна выліваецца ў пасіўнасць або [[Анархія|анархічны]] бунт. Перадсмяротныя сачыненні пісьменніка прасякнуты дэпрэсіяй, ідэяй пра радасць ірацыянальных сіл. Нягледзячы на патэтычны настрой твораў, літаратурная мова Андрэева, напорыстая і экспрэсіўная, з падкрэсленым [[сімвалізм]]ам, сустракала шырокі водгук у мастацкай і інтэлігенцкім асяроддзі дарэвалюцыйнай Расіі. Станоўчыя водгукі аб Андрэеве пакінулі Максім Горкі, [[Мікалай Канстанцінавіч Рэрых|Рэрых]], [[Ілля Яфімавіч Рэпін|Рэпін]], [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Блок]], [[Антон Чэхаў|Чэхаў]] і многія іншыя. Творы Андрэева адрознівае рэзкасць кантрастаў, нечаканыя павароты сюжэту, у спалучэнні са схематычна прастатой склада. Леанід Андрэеў прызнаны яркім пісьменнікам Срэбнага веку рускай літаратуры. == Творы == === Апавяданні === {{слупкі}} {{слупок}} * [[1892]] — У холадзе і золаце * [[1898]] — Баргамот і Гараська * [[1898]] — З жыцця штабс-капітана Каблукова * [[1898]] — Абарона * [[1898]] — Што бачыла галка * [[1898]] — Алёша-дурачок * [[1899]] — Ангелочек * [[1899]] — Сябар * [[1899]] — Вялікі шлем * [[1899]] — У вокны * [[1899]] — Пецька на дачы * [[1899]] — У Сабуравым * [[1899]] — Моладзь * [[1899]] — Помнік * [[1900]] — Маўчанне * [[1900]] — Аповяд пра Сяргея Пятровіча * [[1900]] — У цёмную даль * [[1900]] — Мімаходам {{слупок}} * [[1900]] — Валя * [[1900]] — На рацэ * [[1900]] — Першы ганарар * [[1900]] — Свята * [[1900]] — Выдатнае жыццё для ўваскрослых * [[1901]] — Хлусня * [[1901]] — Жылі-былі * [[1901]] — Бездань * [[1901]] — Буяніха * [[1901]] — Кусака * [[1901]] — Выпадак * [[1901]] — Сцяна * [[1901]] — Іншаземец * [[1901]] — У падвале * [[1901]] — У цягніку * [[1901]] — Гасцінец * [[1901]] — Кніга * [[1901]] — Набат * [[1901]] — Смех * [[1902]] — У тумане {{слупок}} * [[1902]] — Горад * [[1902]] — [[маючым адбыцца крадзеж ( аповяд)|маючым адбыцца крадзеж]] * [[1902]] — [[Думка (апавяданне)|Думка]] * [[1902]] — Вясной * [[1902]] — Арыгінальны чалавек * [[1903]] — Вясновыя абяцанні * [[1903]] — На станцыі * [[1904]] — Злодзей * [[1904]] — [[Чырвоны смех]] * [[1904]] — Няма прабачэння * [[1904]] — Прывіды * [[1905]] — Губернатар * [[1905]] — Хрысціяне * [[1905]] — Марсэльеза * [[1905]] — Бэн- Товит * [[1905]] — Так было * [[1906]] — Элеазар * [[1907]] — З аповеду, які ніколі не будзе скончаны * [[1907]] — Цемра * [[1908]] — Іван Іванавіч {{слупок}} * [[1908]] — [[Аповяд пра сем павешаных]] * [[1908]] — Велікан * [[1908]] — Праклён звера * [[1908]] — Мае запіскі * [[1909]] — Сын чалавечы * [[1910]] — Расказ змеі пра тое, як у яе з’явіліся атрутныя зубы * [[1910]] — Дзень гневу * [[1910]] — Неасцярожнасць * [[1911]] — Правілы дабра * [[1911]] — Іпатаў * [[1911]] — Супакой * [[1911]] — Смерць Гулівера * [[1911]] — Кветка пад нагою * [[1913]] — Зямля * [[1913]] — Ён (Аповяд невядомага) * [[1913]] — Палёт * [[1913]] — Зварот * [[1913]] — Нягоднік * [[1913]] — Арэшак * [[1913]] — Фальшывы рубель і добры дзядзька {{слупок}} * [[1913]] — Адважны воўк * [[1914]] — Герман і Маргарыта * [[1914]] — Уваскрасенне ўсіх мёртвых * [[1914]] — Канец Джона — Прапаведніка * [[1914]] — Тры ночы (Сон) * [[1914]] — Чорт на вяселлі * [[1915]] — Аслы * [[1915]] — Мае анекдоты * [[1915]] — раганосцам * [[1916]] — Два лісты * [[1916]] — Ахвяра * [[1916]] — Чамаданаў * [[1916]] — казюльку {{слупкі/канец}} === П'есы === * [[1906]] — Да зорак * [[1907]] — Жыццё чалавека * [[1907]] — Сава * [[1908]] — Цар Голад * [[1909]] — Анатэма * [[1909]] — Дні нашага жыцця * [[1910]] — Анфіса * [[1910]] — Gaudeamus * [[1912]] — Кацярына Іванаўна * [[1914]] — Думка * [[1915]] — Той, хто атрымлівае аплявухі === Раманы і аповесці === * [[1903]] [[Жыццё Васіля Фивейского]] * [[1905]] Губернатар * [[1907]] — [[Юда Іскарыёт (аповесць)|Юда Іскарыёт]] * [[1908]] — Мае запіскі * [[1911]] — Сашка Жегулев * [[1916]] — Іга вайны * [[1919]] — Дзённік Сатаны == Дзеці == * [[Андрэеў, Вадзім Леанідавіч|Вадзім Леанідавіч]] (1902—1976) — паэт, грамадскі дзеяч. * [[Андрэеў, Данііл Леанідавіч|Данііл Леанідавіч]] (1906—1959) — паэт, празаік, філосаф-містык. * [[Андрэеў, Сава Леанідавіч|Сава Леанідавіч]] (1909—1970) — мастак, артыст балета. * [[Андрэева, Вера Леанідаўна|Вера Леанідаўна]] (1910—1986) — празаік, мемуарыст. * [[Андрэеў, Валянцін Леанідавіч|Валянцін Леанідавіч]] (1912—1988) — мастак, харэограф, літаратар, перакладчык. == Адрас у Арле == * [[1871]]—[[1891]] — радавы дом сям'і Андрэевых — 2-я Пушкарная вул., 41<ref name=autogenerated2 />; == Адрасы ў Санкт-Пецярбургу — Петраградзе == * [[1907]]—[[1908]] — прыбытковы дом К. Х. Гельдаля — [[Каменнавостраўскі праспект]], 13; * Дом у пасёлку Вохнала да 1918, затым пераехаў на Віла АВАНС у [[Сярова (Санкт-Пецярбург)|Вамелсу]] * [[1914]]—[[1917]] — [[Дом з вежамі|прыбытковы дом К. І. Розенштейна]] — [[Вялікі праспект Петраградскага боку]], 75. == Экранізацыі твораў == * 1912 — Анфіса (Андрэеў быў таксама аўтарам сцэнарыя фільма) * 1914 — Дні нашага жыцця * 1915 — Кацярына Іванаўна * 1916 — Думка * 1916 — Той, хто атрымлівае аплявухі (Расійская Імперыя) * 1919 — Сава * 1920 — Аповед пра сем павешаных (фільм не захаваўся) * 1921 — Голад * 1924 — Той, хто атрымлівае аплявухі (ЗША) * 1928 — Белы арол (паводле аповесці «Губернатар») * 1968 — Балада пра сем павешаных * 1987 — Хрысціяне * 1988 — Любоў да бліжняга (па аповедах «Манумент» і «Любоў да бліжняга») * 1988 — На адной знаёмай вуліцы… (па аповедзе «Іван Іванавіч») * 1989 — Звер радасны (кароткаметражны, па матывах апавядання «[[Бездань (апавяданне)|Бездань]]») * 1990 — Ачышчэнне * 1991 — Ноч грэшнікаў (па аповедзе «Цемра») (таксама пад назвай «Вышэйшая ісціна бамбіста Аляксея») * 1991 — Пустыня (па аповедах «Юда Іскарыёт» і «Елізар») (СССР) * 1997 — Ах, навошта гэтая ноч… (Расія, ЗША) * 2008 — Анёлак (Расія) * 2009 — Бездань (Расія) * 2009 — Бездань (Расія, кароткаметражны) * 2013 — [[Юда (фільм)|Іуда]] (Расія, поўнаметражны, паводле аповесці «Юда Іскарыёт») {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андрэеў Леанід Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Літаратарскіх мастках]] fsayrbhmukdmlwdj5311mjavrkqlbl8 Людвіка Марыя Ганзага 0 186010 5189190 5173537 2026-08-29T06:09:45Z M.L.Bot 261 аф., ачыстка карткі 5189190 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Ганзага}} {{ДД}} '''Людвіка Марыя Ганзага Неверская''' ({{lang-pl|Ludwika Maria Gonzaga de Nevers}}, {{lang-fr|Marie Louise Gonzaga de Nevers}}; {{ВДП}}) — каралева польская і [[Вялікія княгіні літоўскія|вялікая княгіня літоўская]], жонка апошніх каралёў дынастыі [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]] — [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]] і [[Ян Казімір Ваза|Яна Казіміра]]. == Ранняе жыццё == Дачка французскага князя [[Шарль дэ Невер|Шарля дэ Невера]] з дому [[Ганзага]] (з 1627 — [[княства Мантуя|князя Мантуі]]) і Катарыны дэ Маен (пляменніцы знакамітага [[Генрых I дэ Гіз|князя Гіза]]). Выхаваннем Марыі займалася сястра яе бацькі, аўдавелая княгіня [[Лангвіль]]. Дзякуючы ёй дзяўчына мусіла ў [[1627]] выйсці замуж за [[Гастон Арлеанскі|Гастона Арлеанскага]], брата караля [[Людовік XIII|Людовіка XIII]]. Гэты шлюб не ўваходзіў у планы [[кардынал Рышэльё|кардынала Рышэльё]], які, асцерагаючыся ўцёкаў жаніха і нявесты з [[Парыж]]у, зняволіў яе ў [[Венсенскі замак|Венсенскім замку]], а потым перавёў у кляштар. Пасля ўвесь каралеўскі двор прапаноўваў яе ў жонкі фаварыту караля, шэвалье [[Анры Сен-Мар]]у, але кардынал палічыў такі саюз нявартым яе высакароддзя. Першая прапанова шлюбу Марыі Ганзагі і [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] была зробленая ў [[1634]], але ў [[1637]] той ажаніўся з [[Цэцылія Рэната Габсбург|Цэцыліяй Рэнатай Габсбург]]. У [[1640]] пазнаёмілася з братам Уладзіслава і таксама вязнем Рышэльё [[Ян Казімір Ваза|Янам Казімірам]], тады ж адчыніла ў Парыжы літаратурны салон. == Каралева Польшчы і вялікая княгіня літоўская == [[Выява:Justus van Egmont, Portret Marii Ludwiki Gonzagi, przyszłej królowej Polski.jpg|thumb|злева|200px|На партрэце пэндзля [[Юстус ван Эгмант|Юстуса ван Эгманта]] ([[1645]])]] У [[1644]] пасля смерці Цэцыліі Рэнаты [[Ян Казімір Ваза]] аднавіў сватаўство да яе ад імя свайго брата [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], які пасварыўся з [[Габсбургі|Габсбургамі]] і марыў аб звязе з урадам [[кардынал Мазарыні|Мазарыні]]. Толькі [[5 лістапада]] [[1645]], калі Марыі было далёка за 30 і яна выйшла з дзіцянараджальнага веку, яна здолела ўступіць у шлюб, заручыўшыся з Янам Казімірам, які на цырымоніі прадстаўляў свайго брата. Тады ж яна прыняла новае імя Людвіка, бо ў Рэчы Паспалітай імя Марыя было зарэзервавана за [[Маці Божая|Маці Божай]]. Уласна шлюб адбыўся [[10 сакавіка]] [[1646]]. Вынікаючы запаветам бацькі, Людвіка Марыя падбівала мужа на вайну з туркамі і і ўвогуле часта ўмешвалася ў палітыку, за што яе і не любіла шляхта. Але ў цэлым уплыў яе быў абмежаваны пытаннямі культуры і адукацыі. [[20 мая]] [[1648]] Людвіка Марыя стала ўдавой. Праз паўгады новым гаспадаром стаў Ян Казімір, а [[30 мая]] [[1649]] Людвіка Марыя выйшла за яго замуж. На другога мужа, меней спрактыкаванага ў дзяржаўных пытаннях, яна мела вялікі ўплыў. Падчас [[шведскі патоп|шведскага патопу]] сама ўзначаліла войска, дапамагала каралю ў змаганні з магнацкай партыяй [[Ежы Любамірскі|князя Любамірскага]], настойвала на ўзмацненні ўлады караля і сената, спрабавала змяніць сістэму галасавання ў сойме і настойвала на абранні новага караля пры жыцці старога (прынцып ''[[vivente rege]]''). Шляхта негатыўна адклікалася аб яе кіраванні дзяржавай; Рудаўскі параўнаў яе з «малюсенькім эфіопам, які асядлаў слана»<ref>[http://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC&pg=PA27&dq=deluge+rudawski&as_brr=0#v=onepage&q=&f=false]</ref>. Запрасіла ў Рэч Паспалітую тры Ордэны: ксяндзоў місіянераў у [[1651]], [[шарыткі|сёстраў міласэрнасці]] ў [[1652]] і [[візіткі|візітак]] у [[1654]]. Заснавала першы ў Рэчы Паспалітай літаратурны салён, сярод гасцёй якога быў у тым ліку [[Ян Анджэй Морштын]]. Не без яе ўдзелу ў Рэчы Паспалітай стала выходзіць першая [[газета]] — ''[[Merkuriusz Polski Ordynaryjny]]''. Спансавала італьянскага эрудыта, аднаго з першых [[егіптолаг]]аў і вынаходніка «лятаючых машын» [[Ціта Лівіа Бураціні]], які ад [[1641]] жыў у Рэчы Паспалітай. У шлюбе з Янам Казімірам людвіка Марыя нарадзіла двух дзяцей, але яны памерлі ў дзяцінстве. Не маючы ўласных дзяцей, яна марыла бачыць наступным каралём мужа сваёй пляменніцы, [[Генрых III Бурбон Кандэ|князя Энгіенскага]], альбо ўнука сваёй выхавальніцы, юнага князя Лангвіля. Людвіка Марыя памерла [[10 мая]] [[1667]] і была пахавана ў [[Вавель]]скім саборы. Сэрца ж яе і пахавальная маска з воску захоўваюцца ў [[Касцёл Святога Іосіфа Абручніка Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Варшава|Касцёле візітак у Варшаве]]. Страціўшы з яе смерцю апошнюю апору, кароль адрокся ад пасады і з’ехаў дажываць сваё жыццё [[плябан]]ам у тым горадзе, дзе яны сустрэліся, — [[Невер]]ы. Па іроніі лёсу ўсяго праз некалькі гадоў, пасля абрання на прастол [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], каралевай Польшчы стане іншая францужанка — [[Марыя Казіміра д'Арк'ен]], якая прыбыла ў Польшчу ў свіце Марыі Неверскай, і праціўнікамі каралевы нават называлася яе пазашлюбнай дачкой ці то ад князя [[Луі II Кандэ|Луі II дэ Бурбон-Кандэ]], ці то ад маркіза [[Анры Куаф'е дэ Рузэ]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Zofia Libiszowska. ''Źona dwóch Wazów''. Warszawa, 1963 * Karolina Targosz. ''Uczony dwór Ludwiki Marii Gonzagi'', Wrocław, 1975 * Bozena Fabiani. ''Warszawski dwor Ludwiki Marii''. Warszawa, 1976. * Zofia Libiszowska. ''Krolowa Ludwika Maria''. Warszawa, 1985. * Karolina Targosz. ''Sawantki polskie XVII wieku'', Kraków, 1997 == Спасылкі == {{Commons|Category:Ludovica Maria Gonzaga}} {{start box}} {{succession box |before = [[Цэцылія Рэната Габсбург]] |title = [[Каралевы Польшчы|Каралева польская]] і [[вялікія княгіні літоўскія|вялікая княгіня літоўская]] |years = [[1670]] — [[1673]] |after = [[Элеанора Марыя Юзэфа Габсбург]] }} {{end box}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ганзага, Людвіка Марыя}} [[Катэгорыя:Ганзага|Людвіка Марыя]] [[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)|Людвіка Марыя]] [[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]] [[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]] ifrd8q7ehbstnlv7t5tdy2ja7ldu25f 5189191 5189190 2026-08-29T06:11:11Z M.L.Bot 261 /* Каралева Польшчы і вялікая княгіня літоўская */ 5189191 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Ганзага}} {{ДД}} '''Людвіка Марыя Ганзага Неверская''' ({{lang-pl|Ludwika Maria Gonzaga de Nevers}}, {{lang-fr|Marie Louise Gonzaga de Nevers}}; {{ВДП}}) — каралева польская і [[Вялікія княгіні літоўскія|вялікая княгіня літоўская]], жонка апошніх каралёў дынастыі [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]] — [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]] і [[Ян Казімір Ваза|Яна Казіміра]]. == Ранняе жыццё == Дачка французскага князя [[Шарль дэ Невер|Шарля дэ Невера]] з дому [[Ганзага]] (з 1627 — [[княства Мантуя|князя Мантуі]]) і Катарыны дэ Маен (пляменніцы знакамітага [[Генрых I дэ Гіз|князя Гіза]]). Выхаваннем Марыі займалася сястра яе бацькі, аўдавелая княгіня [[Лангвіль]]. Дзякуючы ёй дзяўчына мусіла ў [[1627]] выйсці замуж за [[Гастон Арлеанскі|Гастона Арлеанскага]], брата караля [[Людовік XIII|Людовіка XIII]]. Гэты шлюб не ўваходзіў у планы [[кардынал Рышэльё|кардынала Рышэльё]], які, асцерагаючыся ўцёкаў жаніха і нявесты з [[Парыж]]у, зняволіў яе ў [[Венсенскі замак|Венсенскім замку]], а потым перавёў у кляштар. Пасля ўвесь каралеўскі двор прапаноўваў яе ў жонкі фаварыту караля, шэвалье [[Анры Сен-Мар]]у, але кардынал палічыў такі саюз нявартым яе высакароддзя. Першая прапанова шлюбу Марыі Ганзагі і [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] была зробленая ў [[1634]], але ў [[1637]] той ажаніўся з [[Цэцылія Рэната Габсбург|Цэцыліяй Рэнатай Габсбург]]. У [[1640]] пазнаёмілася з братам Уладзіслава і таксама вязнем Рышэльё [[Ян Казімір Ваза|Янам Казімірам]], тады ж адчыніла ў Парыжы літаратурны салон. == Каралева польская і вялікая княгіня літоўская == [[Выява:Justus van Egmont, Portret Marii Ludwiki Gonzagi, przyszłej królowej Polski.jpg|thumb|злева|200px|На партрэце пэндзля [[Юстус ван Эгмант|Юстуса ван Эгманта]] ([[1645]])]] У [[1644]] пасля смерці Цэцыліі Рэнаты [[Ян Казімір Ваза]] аднавіў сватаўство да яе ад імя свайго брата [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], які пасварыўся з [[Габсбургі|Габсбургамі]] і марыў аб звязе з урадам [[кардынал Мазарыні|Мазарыні]]. Толькі [[5 лістапада]] [[1645]], калі Марыі было далёка за 30 і яна выйшла з дзіцянараджальнага веку, яна здолела ўступіць у шлюб, заручыўшыся з Янам Казімірам, які на цырымоніі прадстаўляў свайго брата. Тады ж яна прыняла новае імя Людвіка, бо ў Рэчы Паспалітай імя Марыя было зарэзервавана за [[Маці Божая|Маці Божай]]. Уласна шлюб адбыўся [[10 сакавіка]] [[1646]]. Вынікаючы запаветам бацькі, Людвіка Марыя падбівала мужа на вайну з туркамі і і ўвогуле часта ўмешвалася ў палітыку, за што яе і не любіла шляхта. Але ў цэлым уплыў яе быў абмежаваны пытаннямі культуры і адукацыі. [[20 мая]] [[1648]] Людвіка Марыя стала ўдавой. Праз паўгады новым гаспадаром стаў Ян Казімір, а [[30 мая]] [[1649]] Людвіка Марыя выйшла за яго замуж. На другога мужа, меней спрактыкаванага ў дзяржаўных пытаннях, яна мела вялікі ўплыў. Падчас [[шведскі патоп|шведскага патопу]] сама ўзначаліла войска, дапамагала каралю ў змаганні з магнацкай партыяй [[Ежы Любамірскі|князя Любамірскага]], настойвала на ўзмацненні ўлады караля і сената, спрабавала змяніць сістэму галасавання ў сойме і настойвала на абранні новага караля пры жыцці старога (прынцып ''[[vivente rege]]''). Шляхта негатыўна адклікалася аб яе кіраванні дзяржавай; Рудаўскі параўнаў яе з «малюсенькім эфіопам, які асядлаў слана»<ref>[http://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC&pg=PA27&dq=deluge+rudawski&as_brr=0#v=onepage&q=&f=false]</ref>. Запрасіла ў Рэч Паспалітую тры Ордэны: ксяндзоў місіянераў у [[1651]], [[шарыткі|сёстраў міласэрнасці]] ў [[1652]] і [[візіткі|візітак]] у [[1654]]. Заснавала першы ў Рэчы Паспалітай літаратурны салён, сярод гасцёй якога быў у тым ліку [[Ян Анджэй Морштын]]. Не без яе ўдзелу ў Рэчы Паспалітай стала выходзіць першая [[газета]] — ''[[Merkuriusz Polski Ordynaryjny]]''. Спансавала італьянскага эрудыта, аднаго з першых [[егіптолаг]]аў і вынаходніка «лятаючых машын» [[Ціта Лівіа Бураціні]], які ад [[1641]] жыў у Рэчы Паспалітай. У шлюбе з Янам Казімірам людвіка Марыя нарадзіла двух дзяцей, але яны памерлі ў дзяцінстве. Не маючы ўласных дзяцей, яна марыла бачыць наступным каралём мужа сваёй пляменніцы, [[Генрых III Бурбон Кандэ|князя Энгіенскага]], альбо ўнука сваёй выхавальніцы, юнага князя Лангвіля. Людвіка Марыя памерла [[10 мая]] [[1667]] і была пахавана ў [[Вавель]]скім саборы. Сэрца ж яе і пахавальная маска з воску захоўваюцца ў [[Касцёл Святога Іосіфа Абручніка Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Варшава|Касцёле візітак у Варшаве]]. Страціўшы з яе смерцю апошнюю апору, кароль адрокся ад пасады і з’ехаў дажываць сваё жыццё [[плябан]]ам у тым горадзе, дзе яны сустрэліся, — [[Невер]]ы. Па іроніі лёсу ўсяго праз некалькі гадоў, пасля абрання на прастол [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], каралевай Польшчы стане іншая францужанка — [[Марыя Казіміра д'Арк'ен]], якая прыбыла ў Польшчу ў свіце Марыі Неверскай, і праціўнікамі каралевы нават называлася яе пазашлюбнай дачкой ці то ад князя [[Луі II Кандэ|Луі II дэ Бурбон-Кандэ]], ці то ад маркіза [[Анры Куаф'е дэ Рузэ]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Zofia Libiszowska. ''Źona dwóch Wazów''. Warszawa, 1963 * Karolina Targosz. ''Uczony dwór Ludwiki Marii Gonzagi'', Wrocław, 1975 * Bozena Fabiani. ''Warszawski dwor Ludwiki Marii''. Warszawa, 1976. * Zofia Libiszowska. ''Krolowa Ludwika Maria''. Warszawa, 1985. * Karolina Targosz. ''Sawantki polskie XVII wieku'', Kraków, 1997 == Спасылкі == {{Commons|Category:Ludovica Maria Gonzaga}} {{start box}} {{succession box |before = [[Цэцылія Рэната Габсбург]] |title = [[Каралевы Польшчы|Каралева польская]] і [[вялікія княгіні літоўскія|вялікая княгіня літоўская]] |years = [[1670]] — [[1673]] |after = [[Элеанора Марыя Юзэфа Габсбург]] }} {{end box}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ганзага, Людвіка Марыя}} [[Катэгорыя:Ганзага|Людвіка Марыя]] [[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)|Людвіка Марыя]] [[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]] [[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]] q4uh4a1d85awzxaydmuu2hya04pnh3o 5189193 5189191 2026-08-29T06:13:59Z M.L.Bot 261 /* Каралева польская і вялікая княгіня літоўская */ 5189193 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Ганзага}} {{ДД}} '''Людвіка Марыя Ганзага Неверская''' ({{lang-pl|Ludwika Maria Gonzaga de Nevers}}, {{lang-fr|Marie Louise Gonzaga de Nevers}}; {{ВДП}}) — каралева польская і [[Вялікія княгіні літоўскія|вялікая княгіня літоўская]], жонка апошніх каралёў дынастыі [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]] — [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]] і [[Ян Казімір Ваза|Яна Казіміра]]. == Ранняе жыццё == Дачка французскага князя [[Шарль дэ Невер|Шарля дэ Невера]] з дому [[Ганзага]] (з 1627 — [[княства Мантуя|князя Мантуі]]) і Катарыны дэ Маен (пляменніцы знакамітага [[Генрых I дэ Гіз|князя Гіза]]). Выхаваннем Марыі займалася сястра яе бацькі, аўдавелая княгіня [[Лангвіль]]. Дзякуючы ёй дзяўчына мусіла ў [[1627]] выйсці замуж за [[Гастон Арлеанскі|Гастона Арлеанскага]], брата караля [[Людовік XIII|Людовіка XIII]]. Гэты шлюб не ўваходзіў у планы [[кардынал Рышэльё|кардынала Рышэльё]], які, асцерагаючыся ўцёкаў жаніха і нявесты з [[Парыж]]у, зняволіў яе ў [[Венсенскі замак|Венсенскім замку]], а потым перавёў у кляштар. Пасля ўвесь каралеўскі двор прапаноўваў яе ў жонкі фаварыту караля, шэвалье [[Анры Сен-Мар]]у, але кардынал палічыў такі саюз нявартым яе высакароддзя. Першая прапанова шлюбу Марыі Ганзагі і [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] была зробленая ў [[1634]], але ў [[1637]] той ажаніўся з [[Цэцылія Рэната Габсбург|Цэцыліяй Рэнатай Габсбург]]. У [[1640]] пазнаёмілася з братам Уладзіслава і таксама вязнем Рышэльё [[Ян Казімір Ваза|Янам Казімірам]], тады ж адчыніла ў Парыжы літаратурны салон. == Каралева польская і вялікая княгіня літоўская == У 1644 годзе па смерці Цэцыліі Рэнаты [[Ян Казімір Ваза]] аднавіў сватаўство да яе ад імя свайго брата [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], які пасварыўся з [[Габсбургі|Габсбургамі]] і марыў пра саюз з французскім урадам [[кардынал Мазарыні|Мазарыні]]. Толькі [[5 лістапада]] [[1645]], калі Марыі было далёка за 30 і яна выйшла з дзіцянараджальнага веку, яна здолела ўступіць у шлюб, заручыўшыся з Янам Казімірам, які на цырымоніі прадстаўляў свайго брата. Тады ж яна прыняла новае імя Людвіка, бо ў Рэчы Паспалітай імя Марыя было зарэзервавана за [[Маці Божая|Маці Божай]]. Уласна шлюб адбыўся [[10 сакавіка]] [[1646]]. Вынікаючы запаветам бацькі, Людвіка Марыя падбівала мужа на вайну з туркамі і і ўвогуле часта ўмешвалася ў палітыку, за што яе і не любіла шляхта. Але ў цэлым уплыў яе быў абмежаваны пытаннямі культуры і адукацыі. [[20 мая]] [[1648]] Людвіка Марыя стала ўдавой. Праз паўгады новым гаспадаром стаў Ян Казімір, а [[30 мая]] [[1649]] Людвіка Марыя выйшла за яго замуж. На другога мужа, меней спрактыкаванага ў дзяржаўных пытаннях, яна мела вялікі ўплыў. Падчас [[шведскі патоп|шведскага патопу]] сама ўзначаліла войска, дапамагала каралю ў змаганні з магнацкай партыяй [[Ежы Любамірскі|князя Любамірскага]], настойвала на ўзмацненні ўлады караля і сената, спрабавала змяніць сістэму галасавання ў сойме і настойвала на абранні новага караля пры жыцці старога (прынцып ''[[vivente rege]]''). Шляхта негатыўна адклікалася аб яе кіраванні дзяржавай; Рудаўскі параўнаў яе з «малюсенькім эфіопам, які асядлаў слана»<ref>[http://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC&pg=PA27&dq=deluge+rudawski&as_brr=0#v=onepage&q=&f=false]</ref>. Запрасіла ў Рэч Паспалітую тры Ордэны: ксяндзоў місіянераў у [[1651]], [[шарыткі|сёстраў міласэрнасці]] ў [[1652]] і [[візіткі|візітак]] у [[1654]]. Заснавала першы ў Рэчы Паспалітай літаратурны салён, сярод гасцёй якога быў у тым ліку [[Ян Анджэй Морштын]]. Не без яе ўдзелу ў Рэчы Паспалітай стала выходзіць першая [[газета]] — ''[[Merkuriusz Polski Ordynaryjny]]''. Спансавала італьянскага эрудыта, аднаго з першых [[егіптолаг]]аў і вынаходніка «лятаючых машын» [[Ціта Лівіа Бураціні]], які ад [[1641]] жыў у Рэчы Паспалітай. У шлюбе з Янам Казімірам людвіка Марыя нарадзіла двух дзяцей, але яны памерлі ў дзяцінстве. Не маючы ўласных дзяцей, яна марыла бачыць наступным каралём мужа сваёй пляменніцы, [[Генрых III Бурбон Кандэ|князя Энгіенскага]], альбо ўнука сваёй выхавальніцы, юнага князя Лангвіля. Людвіка Марыя памерла [[10 мая]] [[1667]] і была пахавана ў [[Вавель]]скім саборы. Сэрца ж яе і пахавальная маска з воску захоўваюцца ў [[Касцёл Святога Іосіфа Абручніка Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Варшава|Касцёле візітак у Варшаве]]. Страціўшы з яе смерцю апошнюю апору, кароль адрокся ад пасады і з’ехаў дажываць сваё жыццё [[плябан]]ам у тым горадзе, дзе яны сустрэліся, — [[Невер]]ы. Па іроніі лёсу ўсяго праз некалькі гадоў, пасля абрання на прастол [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], каралевай Польшчы стане іншая францужанка — [[Марыя Казіміра д'Арк'ен]], якая прыбыла ў Польшчу ў свіце Марыі Неверскай, і праціўнікамі каралевы нават называлася яе пазашлюбнай дачкой ці то ад князя [[Луі II Кандэ|Луі II дэ Бурбон-Кандэ]], ці то ад маркіза [[Анры Куаф'е дэ Рузэ]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Zofia Libiszowska. ''Źona dwóch Wazów''. Warszawa, 1963 * Karolina Targosz. ''Uczony dwór Ludwiki Marii Gonzagi'', Wrocław, 1975 * Bozena Fabiani. ''Warszawski dwor Ludwiki Marii''. Warszawa, 1976. * Zofia Libiszowska. ''Krolowa Ludwika Maria''. Warszawa, 1985. * Karolina Targosz. ''Sawantki polskie XVII wieku'', Kraków, 1997 == Спасылкі == {{Commons|Category:Ludovica Maria Gonzaga}} {{start box}} {{succession box |before = [[Цэцылія Рэната Габсбург]] |title = [[Каралевы Польшчы|Каралева польская]] і [[вялікія княгіні літоўскія|вялікая княгіня літоўская]] |years = [[1670]] — [[1673]] |after = [[Элеанора Марыя Юзэфа Габсбург]] }} {{end box}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ганзага, Людвіка Марыя}} [[Катэгорыя:Ганзага|Людвіка Марыя]] [[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)|Людвіка Марыя]] [[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]] [[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]] lf7upti8eyusy1j1avnwbre2nm3v26g Юзэф Чаховіч 0 188665 5189141 1743816 2026-08-29T01:20:27Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Юзаф Чаховіч (паэт)]] 5189141 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юзаф Чаховіч (паэт)]] erry6qpuhj5qn4rw11q8b9doro686ln Лабелія Дортмана 0 190431 5189107 5161302 2026-08-28T22:21:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189107 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Lobelia dortmanna flower2.jpg |image title = Лабелія Дортмана |image descr = Зігаморфная кветка лабеліі Дортмана |regnum = Расліны |parent = Lobelia |rang = Від |latin = Lobelia dortmanna |author = [[L.]], 1753 |syn = *{{bt|Dortmannia lacustris|([[Salisb.]]) [[G.Don]]}} *{{bt|Lobelia lacustris|[[Salisb.]]}} [[nom. illeg.]] *{{bt|Rapuntium dortmanna|([[L.]]) [[C.Presl]]}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Lobelia dortmanna |commons = Category:Lobelia dortmanna |itis = 34516 |ncbi = 368684 |eol = 577783 |grin = 432638 |ipni = 143206-1 |tpl = kew-353489 }} '''Лабе́лія До́ртмана'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|76}}</ref> (''Lobelia dortmanna'') — рэдкая прыбярэжна-водная расліна роду [[Лабелія]] сямейства {{bt-bellat|Званочкавыя|Campanulaceae}}, занесена ў [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]] і [[Чырвоная кніга Расіі|Расіі]]. Вядомая ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] пад назвай '''водная лабелія''' ({{lang-en|water lobelia}}, {{lang-de|Wasser-Lobelie}}). == Батанічнае апісанне == [[Файл:58 Lobelia dortmanna.jpg|thumb|left|250px|{{Бат.іл.|Ліндман}}]] [[Трава|Травяністая расліна]]. [[Корань расліны|Каранёвая сістэма]] махрыстая, моцна развітая. [[Лісце]] лінейнае, даўжынёй да 7,5 см, сабранае ў прыкаранёвую [[Разетка, батаніка|разетку]], якая знаходзіцца пад вадой. Кветаносныя [[Сцябло|сцёблы]] бязлісцевыя альбо пакрытыя шматлікімі дробнымі лускавінкамі, выступаюць над вадой падчас цвіцення і плоданашэння. [[Кветка|Кветкі]] званочкавай формы, бела-блакітныя, радзей белыя ці пурпурныя, сабраны ў друзлую аднабокую гронку на верхавіне сцябла, альбо сядзяць паасобку ў пазухах лісця. Цвіце ў канцы ліпеня — пачатку жніўня, плоданасіць у жніўні. [[Плод]] — сухая прадаўгаватая [[каробачка]], раскрываецца двума створкамі. [[Насенне]] дробнае, падоўжана-грудкаватае, распаўсюджваецца ветрам. == Экалагічная характарыстыка == Расце ў прыбярэжных зонах прэснаводных вадаёмаў на чыстым пясчаным дне на глыбіні 60-80 см. Сустракаецца паасобку альбо невялікімі групамі; скапленняў не ўтварае. З’яўляецца індыкатарам чысціні вады. Можна выказаць здагадку, што магчымае змяненне ўзроўню азёр ўяўляе для яе значную небяспеку<ref>''Сорокин А. С., Прохорова О. А''. [http://region.library.tver.ru/cgi-bin/fulltext_opac.cgi?show_article=1958 Экология, охрана и распространение лобелии Дортмана в Калининском участке южной тайги]{{Недаступная спасылка}} // Взаимоотношения компонентов биогеоценозов в южной тайге. — Калинин, 1985.</ref>. Іншы лімітуючы фактар — забруджванне вадаёмаў<ref>[http://arhredbook.ru/?p=38 Красная книга. Флора и фауна Архангельской области]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. == Распаўсюджанне == Лабелія Дортмана з’яўляецца роднай для халодных умераных абласцей Еўропы: [[Паўночная Еўропа|Паўночная]], [[Цэнтральная Еўропа|Сярэдняя]] і [[Усходняя Еўропа]] (ад [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]] і паўночнага захаду [[Францыя|Францыі]] на ўсходзе да паўночнага захаду [[Расія|Расіі]]) і поўначы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] (абодва ўзбярэжжы)<ref name=fe>Flora Europaea: [http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Lobelia&SPECIES_XREF=dortmanna&TAXON_NAME_XREF=&RANK= ''Lobelia dortmanna'']</ref><ref name=grin>Germplasm Resources Information Network: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?432638 ''Lobelia dortmanna''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110605090241/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?432638 |date=5 чэрвеня 2011 }}</ref>. [[Рэлікт]]авы від. Усюды рэдкая. == У літаратуры == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Гляджу на кветку-матылёк -<br /> ''лабелія…<br /> ''Палеская краса,<br /> ''а святасці ў ёй,<br /> ''што боязна мне нават дакрануцца.<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Аксана Спрынчан]]''. «На Белым возеры…»<ref>[http://rv-blr.com/demo/versh/47343 Аксана Спрынчан. «На Белым возеры…»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. |} [[Аксана Спрынчан]] у вершы «На Белым возеры…» згадвае лабелію<ref>Лабелія Дортмана адзіны від лабеліі ў беларускім Палессі</ref>. == Ахоўны статус == Від ''Лабелія Дортмана'' занесены ў Чырвоныя кнігі [[Чырвоная кніга Расіі|Расіі]] і многіх рэгіёнаў еўрапейскай часткі Расіі, а таксама ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Беларусі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ІВРСР|частка=1254. ''Lobelia dortmanna'' L. — Лобелия Дортмана|том=3|стар=293}} == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/voda/lobelia.html Лобелия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140513230850/http://flower.onego.ru/voda/lobelia.html |date=13 мая 2014 }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }} {{v|31|1|2010}} {{ref-ru}} * [http://www.floraweb.de/pflanzenarten/artenhome.xsql?suchnr=3480& ''Lobelia dortmanna''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304132023/http://www.floraweb.de/pflanzenarten/artenhome.xsql?suchnr=3480& |date=4 сакавіка 2016 }} in ''FloraWeb.de'' {{ref-de}} {{v|31|1|2010}} {{ref-ru}} * [http://www.jcbi.ru/eco1/show_doc.php?id=1358 Лобелия Дортмана]{{Недаступная спасылка}} в базе данных [http://www.jcbi.ru/eco1/index.shtml «Флора сосудистых растений Центральной России»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100117185440/http://www.jcbi.ru/eco1/index.shtml |date=17 студзеня 2010 }} {{v|31|1|2010}} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лабелія]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Водныя расліны]] [[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]] [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] gtlp2dusu6o7c99mon5q7qgze6ri68h Ліберальны клуб 0 192640 5189210 5178216 2026-08-29T08:11:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189210 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = «Ліберальны клуб» |альтэрнатыўнае = |background_color= |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = [[Мінск]] |тып = [[грамадская арганізацыя]] |мовы = руская, беларуская |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = Яўген Прэйгерман |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = 11 лістапада 2007 |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = |заснавальнік3 = |падзея_заснавання3 = |дата_заснавання3 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |сайт = http://liberalclub.biz/ |заўвага 1 = |заўвага 2 = }} '''«Ліберальны клуб»''' — адкрытая дыскусійна-аналітычная пляцоўка [[Беларусь|Беларусі]] для экспертаў з рознымі пунктамі гледжання па пытаннях эканомікі, палітыкі, грамадства, культуры. Сярод асноўных мэтаў «Ліберальнага клуба» пастуліруюцца: умацаванне традыцый цывілізаванай прадметнай дыскусіі, вывучэнне і распаўсюджанне [[Лібералізм|ліберальный]] мадэлі грамадскага развіцця ў беларускіх эканамічных і сацыяльна-палітычных умовах, зніжэнне ўсіх формаў радыкалізму ў грамадстве<ref>[http://liberalclub.biz/?page_id=7 Миссия и цели | Либеральный клуб: экономика, политическая и экономическая аналитика]{{ref-ru}} {{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130918040045/http://liberalclub.biz/?page_id=7|date=18 верасня 2013}}</ref>. Галоўны арганізатар «Ліберальнага клуба» — ГА «Дыскусійна-аналітычная супольнасць „Ліберальны клуб“» (ГА «ДАС „Ліберальны клуб“»). «Ліберальны клуб» не выражае думку і пацізыі палітычных партый, дзяржаўных інстытутаў, грамадскіх аб’яднанняў альбо асобных грамадзян. Яго эксперты стараюцца прытрымлівацца неангажаванага, навуковага погляду на эканамічныя, сацыяльныя, палітычныя і культурныя працэсы. Сярод асноўных каштоўнасцей, якія абараняе «Ліберальны клуб», — [[дэмакратыя]], рыначная эканоміка, панаванне права, свабодная [[канкурэнцыя]] ідэй і ініцыятыў. «Ліберальны клуб» падтрымлівае канцэпцыю цывілізаванага дыялогу паміж усімі пластамі беларускага грамадства. «Ліберальны клуб» праводзіць круглыя сталы, дыялогі, арганізуе даследаванні ў галіне эканомікі, грамадскага жыцця, права, культуры. Дэвіз: «Праз аргументы і спрэчку — да ісціны». == Гісторыя == Узнік у лістападзе 2007 г. як нефармальная пляцоўка для маладых інтэлектуалаў. 7 студзеня 2009 быў афіцыйна зарэгістраваны як грамадская арганізацыя. {{актуальнасць|2014 год}} == Тэматычныя прыярытэты == * [[Эканоміка Беларусі]] * Унутраная і [[знешняя палітыка Беларусі]] * Культурная палітыка Беларусі * Моладзевая палітыка Беларусі * Сістэма адукацыі ў Беларусі * [[Усходняя Еўропа]] ў сучасных міжнародных адносінах * Тэорыя і практыка сістэмных трансфармацый == Структура == === Савет «Ліберальнага клуба» === Галоўны орган пляцоўкі, які адзначае агульныя кірункі развіцця арганізацыі. Савет разглядае кандыдатуры на замяшчэнне вакансій і на членства ў «Ліберальным клубе». === Працоўны калектыў === Забяспечвае штодзённую працу «Ліберальнага клуба». Пры ўзнікненні вакансій папаўняецца новымі супрацоўнікамі. Іх адбор ажыццяўляецца на конкурснай аснове. === Члены «Ліберальнага клуба» === У гэтую групу можа ўвайсці любы чалавек, які падзяляе каштоўнасці арганізацыі і гатовы прымаць актыўны ўдзел у яе працы. Каб зрабіцца членам «Ліберальнага клуба», трэба падаць заяву і заплаціць членскі ўзнос. Заявы кандыдатаў разглядае Савет. === Цэнтр аналітычных даследаванняў (ЦАД) === Структурнае падраздзяленне ГА «Дыскусійна-аналітычная супольнасць „Ліберальны клуб“». Быў створаны ў 2011 г. з мэтай правядзення аналітычнай працы ў межах тэматычных прыярытэтаў пляцоўкі. Асноўны інтэлектуальны прадукт, які вырабляецца ЦАД, — аналітычныя і памятныя запіскі, маніторынгі беларускіх і замежных СМІ, інфармацыйна-аналітычныя даклады, дыскусійныя матэрыялы, а таксама аўдыя- і відэападкасты. == Асноўныя даследаванні == * Індэкс эканамічнай адэкватнасці Беларусі — 2013; * Альтэрнатыўны погляд на рэформу сістэмы дзяржаўнага кіравання Беларусі; * Індэкс эканамічнай адэкватнасці Беларусі — 2012; * Умовы вядзення [[бізнес]]у ў краінах [[Адзіная эканамічная прастора|Адзінай эканамічнай прасторы]] і інш. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://liberalclub.biz/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140331004210/http://liberalclub.biz/ |date=31 сакавіка 2014 }} * [http://primus.by/ Аўдыёархіў некаторых дыскусій «Ліберальнага клуба»] * [http://belapan.com/archive/2011/12/15/media_liberal_klub/ Эксперт «Ліберальнага клуба»: Беларусь пакуль не гатовая да паўнавартаснай амністыі капіталу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306084150/http://belapan.com/archive/2011/12/15/media_liberal_klub/ |date=6 сакавіка 2016 }} * [http://www.dw.de/%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F/a-5311781-1 Лібералізацыя беларускай эканомікі — рэчаіснасць альбо іміджавая акцыя]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] 9de7bt5fq7grssvbm4a80jlcy8pr9iz Красналюдкі 0 196087 5189012 5067197 2026-08-28T14:59:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189012 wikitext text/x-wiki [[Выява:Красналюдка-казачнік-бай.jpg|thumb|[[Язэп Драздовіч]]. Маляваны дыван «Красналюдка — казачнік-бай». [[1948]] г. ]] '''Красналюдкі''' — у [[Беларуская міфалогія|беларускай]] і польскай [[Міфалогія|міфалогіі]] народ маленькіх чалавечкаў. Вядомыя як апекуны жытла. Мяркуецца, што антрапалагічна яны паходзяць ад душ продкаў ці памерлых немаўлят<ref name = Ogrodowska>Barbara Ogrodowska. Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce. Warszawa, 2001. s. 92.</ref>. Назва іх звычайна звязваецца з чырвоным колерам галаўных убораў<ref name = Podgorscy>Barbara i Adam Podgórscy. Wielka księga demonów polskich. Leksykon i antologia demonologii ludowej. Katowice, 2005. s. 239—240.</ref>. Удзень хаваюцца пад парогам, за печчу, у мышыных норах, закутках у кузні ці [[Стайня|стайні]]. Уначы, калі людзі кладуцца спаць, выходзяць і да першых пеўняў ходзяць навокал, заканчваюць перарваныя працы па доме, сцерагуць дзяцей ад злых духаў<ref name = Ogrodowska />. Спарадычна сустракаецца матыў злых красналюдкаў, якія шкодзяць людзям<ref name = Podgorscy />. Паданні аб красналюдках верагодна маюць нямецкае паходжанне<ref name = Podgorscy />, у польскай літаратуры ўпершыню згадваюцца на мяжы XVI—XVII стагоддзяў<ref name = Ogrodowska />. На Піншчыне «гаворать, гэто такіе маленькій народ» (вёска [[Кончыцы]] [[Пінскі раён|Пінскага раёна]]). У [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] красналюдкамі палохалі дрэнных дзяцей («Сядзіце ціха, бо вунь на плоце красналюдкі сідзяць і заберуць вас»). Апавяданні пра красналюдкаў сустракаюцца і ў [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]]. == Мультфільм == На Нацыянальнай кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» у 2019 годзе быў зняты [[мультыплікацыйны фільм]] «Красналюдкі» з цыкла «У Палессі на балоце» (аўтар сцэнарыя, рэжысёр-пастаноўшчык і мастак-пастаноўшчык Раман Бурмакоў). Мультфільм прымаў удзел у некалькіх кінафестывалях і быў прызнаны лепшым анімацыйным фільмам на Міжнародным кінафестывалі ў [[Чыкага]] ў 2021 годзе. == Гл. таксама == * [[Гномы]] {{зноскі}} == Літаратура == * Дзіцячы фальклор. / Склад. А. Барташэвіч. — Мн., 1972. * Жывое слова. — Мн., 1978. == Спасылкі == * [https://руни.рф/index.php/Краснолюдки Краснолюдки // Энциклопедия Руниверсалис]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://belarusfilm.by/films/krasnolyudki/ Краснолюдки. Детский мультфильм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230731044640/http://belarusfilm.by/films/krasnolyudki/ |date=31 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}} // [[Беларусьфільм]] * [https://blr.belta.by/culture/view/belaruski-animatsyjny-film-krasnaljudki-pryznany-lepshym-na-festyvali-u-chykaga-108105-2021/ Беларускі анімацыйны фільм «Красналюдкі» прызнаны лепшым на фестывалі ў Чыкага] // [[БелТА]] {{Беларуская міфалогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міфічныя істоты]] [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]] [[Катэгорыя:Польская міфалогія]] 3hvl51fr60q9egrh8lhpk3emjhiic5a Мікалай Пятровіч Ярчак 0 199215 5189160 3630203 2026-08-29T02:45:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189160 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Ярчак}} '''Мікала́й (Мікола) Пятро́віч Ярча́к''' ({{ДН|25|5|1950}}, в. [[Гошчава]], [[Івацэвіцкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]] — {{ДС|26|1|2024}}, [[Рыга]], [[Латвія]]) — беларускі [[хімік]], грамадскі дзеяч беларускай дыяспары ў Латвіі. [[Доктар хімічных навук]] (1991), [[прафесар]] (1998). == Біяграфія == Нарадзіўся 25 мая 1950 года ў сям’і настаўніка ў вёсцы [[Гошчава]] Івацэвіцкага раёна. У 1966 годзе са срэбным медалём скончыў Гошчаўскую сярэднюю школу, а ў 1971 годзе — [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]<ref name="svitanak">{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2024/01/29/%d0%b0%d0%b4%d1%8b%d0%b9%d1%88%d0%be%d1%9e-%d1%83-%d0%bb%d0%b5%d0%bf%d1%88%d1%8b-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82-%d0%bc%d1%96%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%b0-%d1%8f%d1%80%d1%87%d0%b0%d0%ba/ |title=Адыйшоў у лепшы свет Мікола Ярчак |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=29 студзеня 2024 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Па размеркаванні разам з жонкай Ліліяй пераехаў у [[Рыга|Рыгу]]. З 1971 па 1996 год працаваў у [[Інстытут арганічнага сінтэзу Акадэміі навук Латвіі|Інстытуце арганічнага сінтэзу Акадэміі навук Латвіі]], дзе паспяхова абараніў кандыдацкую, а затым і доктарскую дысертацыі<ref name="svitanak"/>{{sfn|Анісовіч|2004|с=308}}. У 1996 годзе вярнуўся на радзіму і ўзначаліў кафедру хіміі ў [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкім дзяржаўным універсітэце]]. Свае прадметы студэнтам ён выкладаў выключна на беларускай мове<ref name="svitanak"/>. З 2000 года стаў дырэктарам-арганізатарам [[Аддзел праблем Палесся Нацыянальнай АН Беларусі|Аддзела праблем Палесся Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]{{sfn|Анісовіч|2004|с=308}}. З 2004 года і да выхаду на пенсію адначасова выкладаў ва ўніверсітэце горада [[Сядльцэ|Седльцы]] ([[Польшча]]). Пасля выхаду на пенсію вярнуўся ў Латвію<ref name="svitanak"/>. Памёр 26 студзеня 2024 года пасля цяжкай хваробы. Пахаваны ў Рызе на [[Балдэрайскія могілкі|Балдэрайскіх могілк]]ах побач са сваёй жонкай<ref name="svitanak"/>. == Грамадская дзейнасць == Мікалай Ярчак быў адным са старэйшых і найбольш актыўных дзеячаў беларускай дыяспары ў Латвіі. З моманту заснавання ў 1988 годзе ён браў актыўны ўдзел у дзейнасці [[Латвійскае таварыства беларускай культуры «Світанак»|Латвійскага таварыства беларускай культуры «Світанак»]] і на працягу пяці гадоў узначальваў яго (змяніўшы на гэтай пасадзе першага старшыню Сяржука Кузняцова)<ref name="svitanak"/><ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/news/abroad/8609/ |title=Як “Сьвітанак” узняўся над Рыгай |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[Згуртаванне беларусаў свету Бацькаўшчына|ЗБС «Бацькаўшчына»]] |date=21 лістапада 2013 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Выступіў адным з ініцыятараў заснавання Рыжскай беларускай асноўнай школы ў 1994 годзе і Латвійскага фонду беларускай культуры ў 1996 годзе. Нават пасля выхаду на пенсію, у 2023 годзе, ён працягваў актыўную дзейнасць у таварыстве «Світанак»<ref name="svitanak"/>. Разам з жонкай выхаваў двух беларускамоўных сыноў, Юрыя і Паўла<ref name="svitanak"/>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы вучонага прысвечаны тэарэтычнай, арганічнай і медыцынскай хіміі, пытанням аграхіміі, экалогіі і воднай гаспадаркі, тэорыі кампенсацыі электрычнага поля малекул. Прапанаваў спосаб вызначэння структурных параметраў малекул у вадкім стане і растворы. Сінтэзаваў семікаардынаваныя злучэнні [[крэмній|крэмнію]], чым эксперыментальна пацвердзіў існаванне новага тыпу вадароднай сувязі. Распрацаваў безынсектыцыдны спосаб аховы паслёнавых ад каларадаскага жука, а таксама экалагічную сістэму ачысткі бытавых сцёкавых вод{{sfn|Анісовіч|2004|с=308}}. З'яўляецца аўтарам больш за 40 патэнтаў і шматлікіх публікацый. Назву сваёй роднай вёскі Гошчава Мікалай Ярчак увекавечыў у навуцы, даўшы новым крэмнійарганічным злучэнням назву «гошчава-сіланаты». У 2011 годзе копіі патэнтаў на гэтыя хімічныя злучэнні былі ўрачыста перададзены на захоўванне ў Гошчаўскую сярэднюю школу ў дзень яе 150-гадовага юбілею<ref name="svitanak"/>. == Выбраная бібліяграфія == * Элементоорганические производные фурана: Синтез и масс-спектрометрическое исследование 2-карбофункциональных 5-фурилсиланов (у сааўт.) // Журн. общей химии. 1984. Т. 54, вып. 6. * Да пытання мадэлявання некаторых глебаўтваральных працэсаў // Прыроднае асяроддзе Палесся: сучасны стан і яго змены: Матэрыялы міжнар. навук. канф. Брэст, 2002. Ч. 1. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=18-1|артыкул=Ярчак Мікалай Пятровіч|аўтар=[[В. Анісовіч|Анісовіч В.]]|старонкі=308|ref=Анісовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ярчак Мікалай Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1950 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івацэвіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі 26 студзеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2024 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рызе]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Хімікі Латвіі]] [[Катэгорыя:Дактары хімічных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БрДУ імя А. С. Пушкіна]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Латвіі]] 7xzrrmeukmw8pn2kw0h91s8ci9zi9ec 5189161 5189160 2026-08-29T02:46:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5189161 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Ярчак}} '''Мікала́й (Мікола) Пятро́віч Ярча́к''' ({{ДН|25|5|1950}}, в. [[Гошчава]], [[Івацэвіцкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]] — {{ДС|26|1|2024}}, [[Рыга]], [[Латвія]]) — беларускі [[хімік]], грамадскі дзеяч беларускай дыяспары ў Латвіі. [[Доктар хімічных навук]] (1991), [[прафесар]] (1998). == Біяграфія == Нарадзіўся 25 мая 1950 года ў сям’і настаўніка ў вёсцы [[Гошчава]] Івацэвіцкага раёна. У 1966 годзе са срэбным медалём скончыў Гошчаўскую сярэднюю школу, а ў 1971 годзе — [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]<ref name="svitanak">{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2024/01/29/%d0%b0%d0%b4%d1%8b%d0%b9%d1%88%d0%be%d1%9e-%d1%83-%d0%bb%d0%b5%d0%bf%d1%88%d1%8b-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82-%d0%bc%d1%96%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%b0-%d1%8f%d1%80%d1%87%d0%b0%d0%ba/ |title=Адыйшоў у лепшы свет Мікола Ярчак |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=29 студзеня 2024 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Па размеркаванні разам з жонкай Ліліяй пераехаў у [[Рыга|Рыгу]]. З 1971 па 1996 год працаваў у [[Інстытут арганічнага сінтэзу Акадэміі навук Латвіі|Інстытуце арганічнага сінтэзу Акадэміі навук Латвіі]], дзе паспяхова абараніў кандыдацкую, а затым і доктарскую дысертацыі<ref name="svitanak"/>{{sfn|Анісовіч|2004|с=308}}. У 1996 годзе вярнуўся на радзіму і ўзначаліў кафедру хіміі ў [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкім дзяржаўным універсітэце]]. Свае прадметы студэнтам ён выкладаў выключна на беларускай мове<ref name="svitanak"/>. З 2000 года стаў дырэктарам-арганізатарам [[Аддзел праблем Палесся Нацыянальнай АН Беларусі|Аддзела праблем Палесся Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]{{sfn|Анісовіч|2004|с=308}}. З 2004 года і да выхаду на пенсію адначасова выкладаў ва ўніверсітэце горада [[Седльцы]] ([[Польшча]]). Пасля выхаду на пенсію вярнуўся ў Латвію<ref name="svitanak"/>. Памёр 26 студзеня 2024 года пасля цяжкай хваробы. Пахаваны ў Рызе на [[Балдэрайскія могілкі|Балдэрайскіх могілк]]ах побач са сваёй жонкай<ref name="svitanak"/>. == Грамадская дзейнасць == Мікалай Ярчак быў адным са старэйшых і найбольш актыўных дзеячаў беларускай дыяспары ў Латвіі. З моманту заснавання ў 1988 годзе ён браў актыўны ўдзел у дзейнасці [[Латвійскае таварыства беларускай культуры «Світанак»|Латвійскага таварыства беларускай культуры «Світанак»]] і на працягу пяці гадоў узначальваў яго, змяніўшы на гэтай пасадзе першага старшыню [[Сяржук Кузняцоў|Сержука Кузняцова]]<ref name="svitanak"/><ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/news/abroad/8609/ |title=Як “Сьвітанак” узняўся над Рыгай |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[Згуртаванне беларусаў свету Бацькаўшчына|ЗБС «Бацькаўшчына»]] |date=21 лістапада 2013 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Выступіў адным з ініцыятараў заснавання Рыжскай беларускай асноўнай школы ў 1994 годзе і Латвійскага фонду беларускай культуры ў 1996 годзе. Нават пасля выхаду на пенсію, у 2023 годзе, ён працягваў актыўную дзейнасць у таварыстве «Світанак»<ref name="svitanak"/>. Разам з жонкай выхаваў двух беларускамоўных сыноў, Юрыя і Паўла<ref name="svitanak"/>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы вучонага прысвечаны тэарэтычнай, арганічнай і медыцынскай хіміі, пытанням аграхіміі, экалогіі і воднай гаспадаркі, тэорыі кампенсацыі электрычнага поля малекул. Прапанаваў спосаб вызначэння структурных параметраў малекул у вадкім стане і растворы. Сінтэзаваў семікаардынаваныя злучэнні [[крэмній|крэмнію]], чым эксперыментальна пацвердзіў існаванне новага тыпу вадароднай сувязі. Распрацаваў безынсектыцыдны спосаб аховы паслёнавых ад каларадаскага жука, а таксама экалагічную сістэму ачысткі бытавых сцёкавых вод{{sfn|Анісовіч|2004|с=308}}. З'яўляецца аўтарам больш за 40 патэнтаў і шматлікіх публікацый. Назву сваёй роднай вёскі Гошчава Мікалай Ярчак увекавечыў у навуцы, даўшы новым крэмнійарганічным злучэнням назву «гошчава-сіланаты». У 2011 годзе копіі патэнтаў на гэтыя хімічныя злучэнні былі ўрачыста перададзены на захоўванне ў Гошчаўскую сярэднюю школу ў дзень яе 150-гадовага юбілею<ref name="svitanak"/>. == Выбраная бібліяграфія == * Элементоорганические производные фурана: Синтез и масс-спектрометрическое исследование 2-карбофункциональных 5-фурилсиланов (у сааўт.) // Журн. общей химии. 1984. Т. 54, вып. 6. * Да пытання мадэлявання некаторых глебаўтваральных працэсаў // Прыроднае асяроддзе Палесся: сучасны стан і яго змены: Матэрыялы міжнар. навук. канф. Брэст, 2002. Ч. 1. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=18-1|артыкул=Ярчак Мікалай Пятровіч|аўтар=[[В. Анісовіч|Анісовіч В.]]|старонкі=308|ref=Анісовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ярчак Мікалай Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1950 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івацэвіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі 26 студзеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2024 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рызе]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Хімікі Латвіі]] [[Катэгорыя:Дактары хімічных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БрДУ імя А. С. Пушкіна]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Латвіі]] pd0a67vr1yqb2x3oyz2bbxxk4j0cmvr 5189162 5189161 2026-08-29T02:48:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара Латвіі]]; дададзена [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189162 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Ярчак}} '''Мікала́й (Мікола) Пятро́віч Ярча́к''' ({{ДН|25|5|1950}}, в. [[Гошчава]], [[Івацэвіцкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]] — {{ДС|26|1|2024}}, [[Рыга]], [[Латвія]]) — беларускі [[хімік]], грамадскі дзеяч беларускай дыяспары ў Латвіі. [[Доктар хімічных навук]] (1991), [[прафесар]] (1998). == Біяграфія == Нарадзіўся 25 мая 1950 года ў сям’і настаўніка ў вёсцы [[Гошчава]] Івацэвіцкага раёна. У 1966 годзе са срэбным медалём скончыў Гошчаўскую сярэднюю школу, а ў 1971 годзе — [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]<ref name="svitanak">{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2024/01/29/%d0%b0%d0%b4%d1%8b%d0%b9%d1%88%d0%be%d1%9e-%d1%83-%d0%bb%d0%b5%d0%bf%d1%88%d1%8b-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82-%d0%bc%d1%96%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%b0-%d1%8f%d1%80%d1%87%d0%b0%d0%ba/ |title=Адыйшоў у лепшы свет Мікола Ярчак |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=29 студзеня 2024 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Па размеркаванні разам з жонкай Ліліяй пераехаў у [[Рыга|Рыгу]]. З 1971 па 1996 год працаваў у [[Інстытут арганічнага сінтэзу Акадэміі навук Латвіі|Інстытуце арганічнага сінтэзу Акадэміі навук Латвіі]], дзе паспяхова абараніў кандыдацкую, а затым і доктарскую дысертацыі<ref name="svitanak"/>{{sfn|Анісовіч|2004|с=308}}. У 1996 годзе вярнуўся на радзіму і ўзначаліў кафедру хіміі ў [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкім дзяржаўным універсітэце]]. Свае прадметы студэнтам ён выкладаў выключна на беларускай мове<ref name="svitanak"/>. З 2000 года стаў дырэктарам-арганізатарам [[Аддзел праблем Палесся Нацыянальнай АН Беларусі|Аддзела праблем Палесся Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]{{sfn|Анісовіч|2004|с=308}}. З 2004 года і да выхаду на пенсію адначасова выкладаў ва ўніверсітэце горада [[Седльцы]] ([[Польшча]]). Пасля выхаду на пенсію вярнуўся ў Латвію<ref name="svitanak"/>. Памёр 26 студзеня 2024 года пасля цяжкай хваробы. Пахаваны ў Рызе на [[Балдэрайскія могілкі|Балдэрайскіх могілк]]ах побач са сваёй жонкай<ref name="svitanak"/>. == Грамадская дзейнасць == Мікалай Ярчак быў адным са старэйшых і найбольш актыўных дзеячаў беларускай дыяспары ў Латвіі. З моманту заснавання ў 1988 годзе ён браў актыўны ўдзел у дзейнасці [[Латвійскае таварыства беларускай культуры «Світанак»|Латвійскага таварыства беларускай культуры «Світанак»]] і на працягу пяці гадоў узначальваў яго, змяніўшы на гэтай пасадзе першага старшыню [[Сяржук Кузняцоў|Сержука Кузняцова]]<ref name="svitanak"/><ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/news/abroad/8609/ |title=Як “Сьвітанак” узняўся над Рыгай |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[Згуртаванне беларусаў свету Бацькаўшчына|ЗБС «Бацькаўшчына»]] |date=21 лістапада 2013 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}</ref>. Выступіў адным з ініцыятараў заснавання Рыжскай беларускай асноўнай школы ў 1994 годзе і Латвійскага фонду беларускай культуры ў 1996 годзе. Нават пасля выхаду на пенсію, у 2023 годзе, ён працягваў актыўную дзейнасць у таварыстве «Світанак»<ref name="svitanak"/>. Разам з жонкай выхаваў двух беларускамоўных сыноў, Юрыя і Паўла<ref name="svitanak"/>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы вучонага прысвечаны тэарэтычнай, арганічнай і медыцынскай хіміі, пытанням аграхіміі, экалогіі і воднай гаспадаркі, тэорыі кампенсацыі электрычнага поля малекул. Прапанаваў спосаб вызначэння структурных параметраў малекул у вадкім стане і растворы. Сінтэзаваў семікаардынаваныя злучэнні [[крэмній|крэмнію]], чым эксперыментальна пацвердзіў існаванне новага тыпу вадароднай сувязі. Распрацаваў безынсектыцыдны спосаб аховы паслёнавых ад каларадаскага жука, а таксама экалагічную сістэму ачысткі бытавых сцёкавых вод{{sfn|Анісовіч|2004|с=308}}. З'яўляецца аўтарам больш за 40 патэнтаў і шматлікіх публікацый. Назву сваёй роднай вёскі Гошчава Мікалай Ярчак увекавечыў у навуцы, даўшы новым крэмнійарганічным злучэнням назву «гошчава-сіланаты». У 2011 годзе копіі патэнтаў на гэтыя хімічныя злучэнні былі ўрачыста перададзены на захоўванне ў Гошчаўскую сярэднюю школу ў дзень яе 150-гадовага юбілею<ref name="svitanak"/>. == Выбраная бібліяграфія == * Элементоорганические производные фурана: Синтез и масс-спектрометрическое исследование 2-карбофункциональных 5-фурилсиланов (у сааўт.) // Журн. общей химии. 1984. Т. 54, вып. 6. * Да пытання мадэлявання некаторых глебаўтваральных працэсаў // Прыроднае асяроддзе Палесся: сучасны стан і яго змены: Матэрыялы міжнар. навук. канф. Брэст, 2002. Ч. 1. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=18-1|артыкул=Ярчак Мікалай Пятровіч|аўтар=[[В. Анісовіч|Анісовіч В.]]|старонкі=308|ref=Анісовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ярчак Мікалай Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1950 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івацэвіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі 26 студзеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2024 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рызе]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Хімікі Латвіі]] [[Катэгорыя:Дактары хімічных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БрДУ імя А. С. Пушкіна]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] oyiozh63amr7nr5rf13devypsl6klo3 Тыхы 0 205751 5189189 4844387 2026-08-29T06:03:14Z DENAMAX 36236 5189189 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Тыхы |арыгінальная назва = Tychy |падначаленне = |герб =POL Tychy COA.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =PanoramazBramy.JPG |подпіс = Тыхы |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 08|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 18|lon_min = 59|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |ваяводства = Сілезскае |павет = Горад на правах павета |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1951 |плошча =81,81 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 129 112<ref>[http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/l_powierzchnia_i_ludnosc_przekroj_terytorialny_2013.pdf Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2013]</ref> |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = 1 578 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 32 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =43-100 - 43-135 |аўтамабільны код = ST |TERC =2477011 |катэгорыя ў Commons = |сайт = www.umtychy.pl/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Тыхы'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Tychy}}) — [[горад на правах павета]] ў [[Сілезскае ваяводства|Сілезскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]. Адлегласць па прамой паміж гарадамі Тыхы — [[Мінск]] 700 км, да [[Варшава|Варшавы]] — 271 км<ref>[http://wyznacz.pl/odleglosci-drogowe Адлегласці паміж гарадамі]</ref>. Насельніцтва — 128 720 жыхароў (2014 год)<ref>Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność. Stan, ruch naturalny i wędrówki ludności w I kwartale 2014 r., stan na 31.03.2014. [http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226014634/http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/ErrorH.aspx?aspxerrorpath=%2Fbazademografia%2FTables.aspx|date=26 снежня 2018}}</ref>. Прамысловасць прадстаўленая чорнай металургіяй, машынабудаваннем, хімічнай, шкляной, харчовай і інш. == Культура == === Мастацкія галерэі і музеі === * [[Музей прафесійнага мастацтва мініяцюры Генрык Ян Даміняк у Тыхы]]<ref>Бюлетэнь грамадскай інфармацыі — Спіс суб’ектаў, па стане на 14.04.2020. [https://www.gov.pl/web/bip/spis-podmiotow]</ref><ref>Афіцыйная старонка Музей прафесійнага мастацтва мініяцюры Генрык Ян Даміняк у Тыхы, па стане на 17.12.2015. [https://muzeumminiaturowejsztukiprofesjonalnejhenrykjandominiak.eu/wp/]</ref><ref>Бюлетэнь грамадскай інфармацыі Музей прафесійнага мастацтва мініяцюры Генрык Ян Даміняк у Тыхы, па стане на 17.04.2020. [https://www.gov.pl/web/bip/muzeum-miniaturowej-sztuki-profesjonalnej-henryk-jan-dominiak-w-tychach]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Сілезскае ваяводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тыхы| ]] gpuy4i5lxdyk25jn6t6r0mi0pccqtrx Клімат Беларусі 0 223338 5188953 5159715 2026-08-28T12:38:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5188953 wikitext text/x-wiki [[Image:Satellite image of Belarus in December 2002.jpg|thumb|Спадарожнікавы здымак. Беларусь, снежань 2002.]] [[Клімат]] [[Беларусь|Беларусі]] ўмераны пераходны ад марскога да кантынентальнага. == Асноўныя рысы == Асноўнымі фактарамі, якія ўплываюць на фарміраванне клімату, з’яўляюцца геаграфічнае становішча і рэльеф. Асаблівасці клімату Беларусі абумоўлены: * размяшчэннем тэрыторыі ва ўмераных шыротах; * перавагай раўніннага рэльефу; * блізкасцю [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]; * адсутнасцю гор у межах краіны і ў суседніх рэгіёнах. Асноўныя рысы клімату Беларусі — мяккасць, невялікія амплітуды тэмператур, дастатковая колькасць ападкаў, няўстойлівы характар надвор’я. Нягледзячы на невялікую плошчу Беларусі, кліматычныя паказчыкі ў розных рэгіёнах рэспублікі адрозніваюцца. == Сонечная радыяцыя == Колькасць паступаючай [[сонечная радыяцыя|сонечнай радыяцыі]] абумоўлена вуглом падзення сонечных прамянёў і працягласцю дня. Вугал падзення сонечных прамянёў на поўначы Беларусі больш востры, чым на поўдні, на працягу ўсяго года. Працягласць дня летам на поўначы краіны большая, чым на поўдні, на 1 гадзіну 10 хвілін, а зімой дзень на паўгадзіны даўжэйшы, чым на поўдні. Таму колькасць паступаючай сонечнай радыяцыі летам амаль аднолькавая на ўсёй тэрыторыі Беларусі, зімой жа паўднёвыя раёны атрымліваюць яе значна больш. Сумарная сонечная радыяцыя павялічваецца ў напрамку з поўначы на поўдзень. Гадавая сумарная радыяцыя ў паўночных раёнах складае каля 3600 МДж/м². Паўднёвыя раёны атрымліваюць больш за 4000 МДж/м². Паступленне сонечнай радыяцыі значна змяняецца на працягу года. У чэрвені паступае амаль у 15 разоў больш сонечнай радыяцыі, чым у снежні. Летам пераважае прамая сонечная радыяцыя (50—55 % ад сумарнай). Зімой і восенню 70—80 % складае доля рассеянай сонечнай радыяцыі. Велічыня радыяцыйнага балансу на тэрыторыі Беларусі павялічваецца з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад ад 1500 да 1900 МДж/м². Зімой зямная паверхня атрымлівае мала сонечнай радыяцыі, таму радыяцыйны баланс адмоўны. == Атмасферная цыркуляцыя == Ва ўмераных шыротах пераважае заходні перанос паветраных мас, таму для Беларусі найбольш характэрны заходнія вятры. У сувязі са змяненнем атмасфернага ціску зімой і летам напрамак вятроў крыху змяняецца. Зімой пераважаюць паўднёва-заходнія вятры, а летам — паўночна-заходнія. Такая атмасферная цыркуляцыя абумовіла перавагу на працягу года атлантычнага паветра ўмераных шырот. З ім звязаны пахмурнае надвор’е і дажджы летам, снег і адліга — зімой. Адсутнасць гор прыводзіць да пранікнення на тэрыторыю краіны кантынентальных паветраных мас з усходу. Яны звычайна прыносяць сухое надвор’е зімой і летам. Перыядычна на тэрыторыю Беларусі паступаюць арктычныя паветраныя масы, якія прыводзяць да рэзкага пахаладання, а летам можа пранікаць [[трапічнае паветра]]. Характэрнай рысай атмасфернай цыркуляцыі з’яўляецца частая змена цыклонаў і антыцыклонаў, якая прыводзіць да няўстойлівасці надвор’я, асабліва восенню і вясной. == Цеплавы рэжым == [[Файл:Belarus - average temperature (January).png|right|thumb|Сярэдняя тэмпература ў студзені<ref name=be.41>Клімат // Беларуская энцыклапедыя. — Т. 18, ч. 2: Беларусь. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2004. — С. 41.</ref>.]] [[Файл:Belarus - average temperature (July).png|right|thumb|Сярэдняя тэмпература паветра ў ліпені<ref name=be.41 />.]] Клімат Беларусі характарызуецца дадатнымі сярэднегадавымі тэмпературамі паветра. Яны паступова павялічваюцца з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад ад +6,0 да +8,2 °С. Самы халодны месяц — студзень. У студзені сярэдняя тэмпература паветра паніжаецца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход ад –2,6 да –5,3 °С. З-за ўплыву атмасфернай цыркуляцыі ізатэрмы студзеня маюць блізкі да мерыдыянальнага ход. Атлантычнае паветра ў большай ступені ацяпляе паўднёва-заходнія раёны краіны. Нярэдка зімой тэмпературы паніжаюцца да –20…–30 °С, а абсалютныя мінімальныя тэмпературы, якія фіксаваліся ў Беларусі, складаюць –36…–42 °С. Летам размеркаванне тэмператур галоўным чынам залежыць ад прытоку сонечнай радыяцыі. Таму тэмпературы самага цёплага месяца (ліпеня) павялічваюцца з поўначы на поўдзень. Розніца тэмператур значна меншая, чым зімой. У паўночных раёнах тэмпература паветра ў ліпені каля +17 °С, у паўднёвых — каля +19 °С. Абсалютныя максімальныя тэмпературы паветра складаюць +35…+38 °С. 29 чэрвеня 2026 года ў Беларусі зафіксіраваны самы спякотны дзень за ўсю гісторыю метэаназіранняў, у [[Пінск]]у слупкі тэрмометраў паказалі +40,4 °С<ref>[https://zviazda.by/news/tak-goracha-belarusi-yashche-ne-bylo-u-pinsku-slupki-termometra-pakazali-40-4-s/ zviazda.by]</ref>. == Вільготнасць паветра, воблачнасць, ападкі == Для Беларусі характэрна павышаная [[вільготнасць]] паветра на працягу года. Абумоўлена гэта перавагай вільготнага атлантычнага паветра. У асенне-зімовы перыяд на ўсёй тэрыторыі Беларусі адносная вільготнасць паветра перавышае 80 %. Вясной і летам з-за больш высокіх тэмператур яна паніжаецца да 50—60 %, а ў асобныя дні нават да 30 %. Высокая вільготнасць паветра з’яўляецца прычынай частых [[туман]]аў. Часцей за ўсё туманы ўзнікаюць у замкнутых катлавінах на ўзвышшах. Больш за 70 % дзён з туманамі прыпадае на перыяд з кастрычніка па сакавік. З высокай вільготнасцю паветра звязана і значная воблачнасць над тэрыторыяй Беларусі. У халодную палову года на працягу 85 % дзён назіраецца пахмурнае надвор’е, летам — на працягу 50 %. Беларусь адносіцца да зоны дастатковага ўвільгатнення. Колькасць ападкаў паступова памяншаецца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Ападкі моцна залежаць ад рэльефу. Таму цэнтральная частка Беларусі, дзе пераважаюць узвышшы, атрымлівае 650—700 мм ападкаў. Самым увільготненым месцам рэспублікі з’яўляецца [[Навагрудскае ўзвышша]], дзе выпадае больш за 750 мм ападкаў у год. На нізінах паўночных і паўднёвых раёнаў краіны колькасць ападкаў паніжаецца да 550—600 мм. Назіраюцца значныя ваганні ападкаў па гадах. У засушлівыя гады можа выпадаць усяго каля 300 мм, а ў найбольш вільготныя — звыш 1100 мм. {{Клімат горада |Горад_род=Мінска |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/26850.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.5 | Сту_сяр_апад=45 | Лют_сяр=-4.4 | Лют_сяр_апад=38 | Сак_сяр=0.0 | Сак_сяр_апад=44 | Кра_сяр=7.2 | Кра_сяр_апад=42 | Май_сяр=13.3 | Май_сяр_апад=65 | Чэр_сяр=16.4 | Чэр_сяр_апад=89 | Ліп_сяр=18.5 | Ліп_сяр_апад=89 | Жні_сяр=17.5 | Жні_сяр_апад=68 | Вер_сяр=12.1 | Вер_сяр_апад=60 | Кас_сяр=6.6 | Кас_сяр_апад=53 | Ліс_сяр=0.6 | Ліс_сяр_апад=48 | Сне_сяр=-3.4 | Сне_сяр_апад=49 | Год_сяр=6.7 | Год_сяр_апад=690 | Сту_сяр_мін=-6.7 | Сту_сяр_макс=-2.1 | Лют_сяр_мін=-7.0 | Лют_сяр_макс=-1.4 | Сак_сяр_мін=-3.3 | Сак_сяр_макс=3.8 | Кра_сяр_мін=2.6 | Кра_сяр_макс=12.2 | Май_сяр_мін=8.1 | Май_сяр_макс=18.7 | Чэр_сяр_мін=11.7 | Чэр_сяр_макс=21.5 | Ліп_сяр_мін=13.8 | Ліп_сяр_макс=23.6 | Жні_сяр_мін=12.8 | Жні_сяр_макс=22.8 | Вер_сяр_мін=8.2 | Вер_сяр_макс=16.7 | Кас_сяр_мін=3.6 | Кас_сяр_макс=10.2 | Ліс_сяр_мін=-1.3 | Ліс_сяр_макс=2.9 | Сне_сяр_мін=-5.5 | Сне_сяр_макс=-1.2 | Год_сяр_мін=3.1 | Год_сяр_макс=10.6 | Сту_а_макс=10.3 | Сту_а_мін=-39.1 | Лют_а_макс=13.6 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=18.9 | Сак_а_мін=-30.5 | Кра_а_макс=26.0 | Кра_а_мін=-18.4 | Май_а_макс=30.9 | Май_а_мін=-5.0 | Чэр_а_макс=32.5 | Чэр_а_мін=0 | Ліп_а_макс=33.9 | Ліп_а_мін=3.8 | Жні_а_макс=34.6 | Жні_а_мін=1.7 | Вер_а_макс=30.3 | Вер_а_мін=-4.7 | Кас_а_макс=24.7 | Кас_а_мін=-12.9 | Ліс_а_макс=16.0 | Ліс_а_мін=-20.4 | Сне_а_макс=10.3 | Сне_а_мін=-30.6 | Год_а_макс=34.6 | Год_а_мін=-39.1 |}} На цёплую палову года (красавік — верасень) даводзіцца 70 % гадавой сумы ападкаў. Больш за ўсё ападкаў выпадае ў ліпені, менш за ўсё — у лютым, сакавіку і студзені. У сярэднім за год колькасць сутак з ападкамі на ўзвышшах складае 180—190, а на нізінах — 160—170. Часцей за ўсё ападкі выпадаюць зімой і восенню (лістапад — студзень). Летам ападкі выпадаюць радзей, але іх інтэнсіўнасць большая. Даволі часта яны суправаджаюцца [[навальніца]]мі, а часам выпадаюць у выглядзе [[град]]у. Зімой ападкі выпадаюць у выглядзе [[снег]]у і ўтвараюць снежнае покрыва. Максімальная вышыня снежнага покрыва звычайна назіраецца ў канцы зімы. Яна павялічваецца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход з 15 да 35 см. Працягласць перыяду са снежным покрывам павялічваецца ў тым жа напрамку ад 70 да 130 сутак. Часта на паўднёвым захадзе Беларусі ўстойлівае снежнае покрыва не ўтвараецца. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Belarus - average precipitation (January).png|center|250px]] |width="25%"|[[Файл:Belarus - average precipitation (July).png|center|250px]] |- |Сярэдняя колькасць ападкаў у Беларусі ў студзені (у міліметрах)<ref name=be.43>Клімат // Беларуская энцыклапедыя. — Т. 18, ч. 2: Беларусь. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2004. — С. 43.</ref> |Сярэдняя колькасць ападкаў у Беларусі ў ліпені (у міліметрах)<ref name=be.43 /> |} == Гл. таксама == * [[Ураган у Беларусі (13—14 ліпеня 2024)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Брылеўскі, М. М. Геаграфія Беларусі: вучэб. дапам. для 10-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / М. М. Брылеўскі, Г. С. Смалякоў; пер. з рус. мовы Н. М. Брылеўскай, В. Л. Смаляковай. — 3-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2012. — 303 с. ISBN 978-985-03-1787-2. * Каўрыга, П.А. Характарыстыка клімату Беларусі. — Мн.: Белдзяржуніверсітэт, 1996. * Фізічная геаграфія Беларусі: вучэб. дап. для студ. геагр. фак. / пад рэд. Б. М. Гурскага, К. К. Кудло. — Мн., 1995. 192 с. == Спасылкі == * [https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1289 Беларусь — Клімат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251119101221/http://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1289 |date=19 лістапада 2025 }} — belarusenc.by {{Геаграфія Беларусі}} [[Катэгорыя:Клімат Беларусі| ]] 5sd7ovuuwkiap2d69f97k0fxkkat7yx Конкурс песні Еўрабачанне 2016 0 231524 5188989 5124935 2026-08-28T13:54:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5188989 wikitext text/x-wiki {{ESC-Box | Назва = Конкурс песні Еўрабачанне 2016 | Лагатып = [[Файл:EurovisionSongContest2016Logo.png|300px]] | 1-ы паўфінал = 10 мая 2016 | 2-і паўфінал = 12 мая 2016 | Фінал = 14 мая 2016 | Тэлеканал гаспадароў = [[SVT]] | Месца = {{SWE}}, [[Стакгольм]], «[[Глобен-Арэна]]»<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=stockholm_to_host_2016_eurovision_song_contest Stockholm to host 2016 Eurovision Song Contest]</ref> | Сістэма галасавання = 50 % тэлегледачы + 50 % журы. Кожная краіна дае 1-8, 10, 12 балаў 10 песням: асобна журы, і асобна тэлегледачы<ref>{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/voting |title=Voting Eurovision Song Contect|date=2016-05-10|publisher=Eurovision.tv|access-date=2016-05-10}}</ref>. | Нуль ачкоў = няма | Вядучыя = [[Монс Сельмерлёў]]<br>[[Петра Медэ]]<ref name="hosts">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=petra_mede_and_mans_zelmerloew_to_host_in_stockholm Petra Mede and Måns Zelmerlöw to host in Stockholm!]</ref> | Дырэктар = [[Ён Ола Санд]] | Колькасць краін = 42 | Дэбют = няма | Сыход = {{ESC|Партугалія}}<br>{{ESC|Румынія}} (дысквал.) | Вяртанне = {{ESC|Балгарыя}}<br>{{ESC|Боснія і Герцагавіна}}<br>{{ESC|Украіна}}<br>{{ESC|Харватыя}} <small></small> | Пераможная песня = {{Сцяг|Украіна}} «[[1944 (песня)|1944]]» ([[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіна]]) | Карта = ESC 2016 Map.svg | колер1 = #22b14c | метка1 = Краіны, якія прайшлі ў фінал | колер2 = #D40000 | метка2 = Краіны, якія не прайшлі ў фінал | колер3 = #ffc20e | метка3 = Краіны, якія ўдзельнічалі раней | Адкрыццё ='''1-ы паўфінал:''' «[[Heroes (песня Монса Сельмерлёва)|Heroes]]» ў выкананні [[Монс Сельмерлёў|Монса Сельмерлёва]]<ref name="Kavaler">{{cite web |url=http://wiwibloggs.com/2016/05/01/eurovision-2016-sneak-peak-first-rehearsals-inside-globen-arena/139865/ |title=Eurovision 2016: Sneak peek of first rehearsals inside Globen Arena |author=Ron Kavaler |date=2016-05-01 |publisher=wiwibloggs |access-date=2016-05-10 |lang=en }}</ref> '''1-і паўфінал:''' «Гэта Еўрабачанне», музыка: Мэтысан Бэйли; словы: Мэтысан Бэйли, Эдвард аф Сіллен, ды Даниэль Рэн у выкананні [[Петра Медэ|Петры Медэ]] и [[Монс Сельмерлёў|Монса Сельмерлёва]]<br> '''Фінал:''' «Парад сцягоў: у гонар шведскага дызайну и танцавальнай музыкі» | пап = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | наст = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] | theme = Come Together }} '''Конкурс песні Еўрабачанне 2016''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest 2016}}; {{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson 2016}}; {{lang-sv|Eurovisionsschlagerfestivalen 2016}}) — 61-ы конкурс песні «[[Еўрабачанне]]», які адбыўся ў [[Стакгольм]]е ([[Швецыя]]). Краіна стала пераможцай папярэдняга конкурсу «[[Еўрабачанне 2015]]», што прайшоў у [[Вена|Вене]] ([[Аўстрыя]]) з песняй «Heroes» у выкананні [[Монс Сельмерлёў|Монса Сельмерлёва]], які набраў 365 балаў. Даты для абодвух паўфіналаў — [[10 мая]] і [[12 мая]], фіналу конкурсу — [[14 мая]] 2016 года. Швецыя прымала ў сябе конкурс шосты раз, краіне спатрэбілася 3 гады для таго, каб паўтарыць поспех [[2012]] года, дзе пераможцам стала [[Ларын]]. Конкурс праводзіла шведская нацыянальная тэлерадыёкампанія [[Sveriges Television|SVT]] пад кіраўніцтвам [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюза]]. Пераможцам у конкурсе Еўрабачанне 2016 стала [[Джамала]], якая прадстаўляла [[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіну]]. Яна выконвала песню «[[1944 (песня)|1944]]». Аўстралія і Расія занялі другое і трэцяе месца адпаведна. У конкурсе ўзялі удзел 42 краіны. Пра гэта стала вядома 26 лістапада 2015 года. [[Балгарыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Балгарыя]], [[Боснія і Герцагавіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Боснія і Герцагавіна]], [[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіна]] і [[Харватыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Харватыя]] вярнуліся на конкурс. Краіна-дэбютант [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|мінулага года]] [[Аўстралія на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстралія]] працягвае свой удзел. [[Партугалія на конкурсе песні Еўрабачанне|Партугалія]] адмовілася ад удзелу ў дадзеным годзе, [[Румынія на конкурсе песні Еўрабачанне|Румынію]] адхілілі з-за запазычанасцей перад [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскім вяшчальным саюзам]], яшчэ 14 краін працягнулі няўдзел з мінулых гадоў. «Еўрабачанне 2016» паглядзела каля 204 мільёны тэлеглядачоў, гэта на 5 мільёнаў больш, чым у мінулым 2015 годзе<ref>{{cite web |url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=eurovision_song_contest_attracts_204_million_viewers |title = Eurovision Song Contest attracts 204 million viewers! |website = http://www.eurovision.tv |publisher = Eurovision.tv |date = 24.05.2016 |access-date = 30.03.2017 |lang = en}}</ref>. == Месца правядзення == [[Файл:Stockholm-Altstadt-(gamla-stan).jpg|thumb|300px|left|[[Стакгольм]] — горад правядзення «Еўрабачання 2016»]] {{main|Швецыя|Стакгольм|Глобен-Арэна}} [[Файл:Globen September 2014 02.jpg|thumb|300px|right|«[[Глобен-Арэна]]» — месца правядзення «Еўрабачання 2016»]] У ліпені 2015 года «[[Глобен-Арэна]]» была абрана мясцовай тэлерадыёкампаніяй пляцоўкай для правядзення «Еўрабачання». «Эрыксан-Глоб» — гэта 85-мятровая арэна ў сталіцы Швецыі — [[Стакгольм]]е, якая знаходзіцца ў мікрараёне Глобен-Сіці, створаным адмыслова для яе, а таксама найбуйнейшае сферычнае збудаванне ў свеце, месца правядзення канцэртаў і спартыўных мерапрыемстваў. Арэна можа адначасна змясціць 16 000 гледачоў. Раней Швецыя праводзіла ў сябе Еўрабачанне пяць разоў: у [[конкурс песні Еўрабачанне 1975|1975]], [[конкурс песні Еўрабачанне 1985|1985]], [[конкурс песні Еўрабачанне 1992|1992]], у [[конкурс песні Еўрабачанне 2000|2000]] і ў [[конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] гадах. Такім чынам, Швецыя праводзіць «Еўрабачанне» ў шосты раз, пры гэтым Стакгольм робіцца горадам-«гаспадаром» у трэці раз. === Выбар месца правядзення === 24 мая [[Sveriges Television|SVT]] анансаваў першае магчымае месца правядзення конкурсу — [[:en:Tele2 Arena|Tele2 Arena]] у [[Стакгольм]]у<ref name="expressen.se">{{cite web|url=http://www.expressen.se/noje/har-ar-arenan-dar-svt-vill-anordna-eurovision/|title=Här är arenan där SVT vill anordna Eurovision|work=Expressen|access-date=24 May 2015}}</ref>. Аднак іншыя гарады таксама цікавіліся правядзеннем конкурсу<ref name="expressen.se"/>. [[Мальмё Арэна]], якая прымала ў сябе конкурс [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013 года]], у [[Мальмё]] 24 мая таксама падала заяўку на правядзенне конкурсу<ref name="expressen.se"/>, але пазней адмовілася, таму што была недаступная за тыдзень да правядзення конкурсу<ref name="MalmöWithdrawal">{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/06/11/esc16-malmo-withdraws-its-bid-to-host/|title=ESC’16: Malmö Withdraws It’s Bid To Host|website=eurovoix.com|access-date=11 June 2015|date=11 June 2015}}</ref>. Спачатку заяўкі на правядзенне конкурсу падавалі 12 гарадоў. Далей з 6 ухваленых заявак засталося 2 гарады — Гётэбарг и Стакгольм, паколькі гэтыя гарады адказвалі патрабаванням [[Sveriges Television|SVT]]. Канчатковае рашэнне было прынята тэлекампаніяй 8 ліпеня 2015 года<ref>{{cite web|last1=Selåker|first1=Johannes|last2=Olausson|first2=Mathilda|title=Här är arenan där SVT vill anordna Eurovision|url=http://www.expressen.se/noje/har-ar-arenan-dar-svt-vill-anordna-eurovision/|website=expressen.se|publisher=[[Expressen]]|access-date=29 May 2015|language=sv|trans-title=This is the arena where the SVT want to organize Eurovision|date=24 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Preparations in full swing in Sweden|url=http://www.esctoday.com/104336/eurovision-2016-preparations-in-full-swing-in-sweden/|website=esctoday.com|publisher=ESCToday|access-date=29 May 2015|date=26 May 2015}}</ref>. Месцам правядзення Еўрабачання 2016 была прызначана «[[Глобен-Арэна]]» ў [[Стакгольм]]у, якая прымала [[Конкурс песні Еўрабачанне 2000|конкурс 2000 года]]<ref name="hostcity">{{Cite web|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=stockholm_to_host_2016_eurovision_song_contest|title = Stockholm to host 2016 Eurovision Song Contest}}</ref>. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! Горад ! Арэна ! Ёмістасць ! Дад. інфармацыя |- |-bgcolor = "gold" |rowspan="3"|'''[[Стакгольм]]''' |'''[[Глобен-Арэна]]''' | '''16 000''' | Месца правядзення [[Конкурс песні Еўрабачанне 2000|Еўрабачання 2000]]. Таксама арэна прымала ў сябе фіналы конкурсу «Melodifestivalen» з 2000 года по 2012 год. |- |[[:en:Tele2 Arena|Tele2 Arena]] |45 000 |Tele2 Arena была занятая ў маі 2016 года. |- |[[:en:Friends Arena|Friends Arena]] | 65 000 | Арэна прымала ў сябе фіналы конкурсу «Melodifestivalen» з 2013 года. Яна не магла прымаць Еўрабачанне 2016, так як гаспадары стадыёна не змаглі даць яе на такі вялікі срок, бо там праводзіліся футбольныя матчы. |- |[[Гётэбарг]] |[[:en:Scandinavium|Scandinavium]] | 14 000 | Месца правядзення [[Конкурс песні Еўрабачанне 1985|Еўрабачання 1985]]. Таксама арэна прымала ў сябе паўфіналы конкурсу «Melodifestivalen» с 2003 года. |- |[[Лінчэпінг]] | [[:en:Saab Arena|Saab Arena]] | 11 500 | Месца правядзення паўфіналаў конкурсу «Melodifestivalen» у 2005, 2008, 2011 и 2014 гадах. |- |[[Мальмё]]<ref>{{cite web|url=http://esctoday.com/104545/eurovision-2016-malmo-is-very-much-in-the-host-city-race/|title=Eurovision 2016: Malmö is very much in the host city race!|website=Esctoday.com|publisher=Esctoday.com|access-date=2 June 2015|date=2 June 2015}}</ref> |[[Мальмё Арэна]] | 15 500 | Месца правядзення [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|Еўрабачання 2013]]. Таксама арэна прымала ў сябе паўфіналы конкурсу «Melodifestivalen» у апошнія 4 гады. Заяўка была знятая 11 чэрвеня 2015 года, бо арэна была недаступная за тыдзень да пачатку конкурса<ref name="MalmöWithdrawal" />. |- |[[Сандвікен]] и [[Еўле]]<ref name=autogenerated2>{{Cite web|title = Eurovision Eurovision 2016: Sandviken enters the host city race with Göransson Arena!|url = http://esctoday.com/104533/eurovision-2016-sandviken-enters-the-host-city-race-with-goransson-arena/|access-date = 2015-06-02}}</ref> | [[:en:Göransson Arena|Göransson Arena]] | 10 000 | Месца правядзення паўфіналу конкурсу «Melodifestivalen» у 2010 годзе. |- |[[Эрншэльдсвік]]<ref>{{Cite web|title=Örnsköldsvik enters the race with Fjällräven Center|url=http://esctoday.com/104692/eurovision-2016-ornskoldsvik-enters-the-race-with-fjallraven-center/|access-date=2015-06-12}}</ref> | [[:en:Fjällräven Center|Fjällräven Center]] | 9 800 | Месца правядзення паўфіналаў конкурсу «Melodifestivalen» у 2010 і 2014 гадах. |} == Арганізацыя конкурсу == === Змены ў правілах === 17 лютага 2016 года [https://twitter.com/eurovision афіцыйная суполка Еўрабачання] ў [[Twitter]] абвясціла аб тым, што ў правілы конкурсу будуць унесены змены. 18 лютага [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] абвясціў новы фармат аб'явы галасоў у фінале. Змены ўведзены, каб скараціць час працягу фінальнага шоу, а таксама зрабіць аб'яву вынікаў больш цікавай. Гэта самыя вялікія змены ў правілах конкурсу з [[Конкурс песні Еўрабачанне 1975|1975 года]], калі была ўведзена сістэма 12 балаў». Аб'ява вынікаў будзе адбывацца па сістэме, якая выкарыстоўваецца ў шведскім адборы на Еўрабачанне «Melodifestivalen». З 2016 года вынікі галасавання журы будуць аб'яўляцца асобна ад вынікаў галасавання тэлегладачоў. Спачатку абвеснікі з усіх краін-удзельнкаў аб'явяць толькі 12 балаў от журы (балы ад 1 да 10 будуць паказвацца на экране). Пасля вядучымі конкурсу будуць аб'яўлены агульныя балы тэлегладачоў, пачынаючы з краіны, якая атрымала найменшую колькасць балаў, і завяршаючы краінай, якая атрымала найвялікшую колькасць. Краіны якія занялі з 11-га да 26-га месца будуць паказаны на графіку. Вядучыя аб'явяць балы краін, якія занялі з 10-га да 1-га месца.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/07/esc16-final-results-countries-11-26-will-just-displayed/|title=ESC'16: Final Results Of Countries 11-26 Will Just Be Displayed|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-07}}</ref>. Такім чынам пераможца стане вядомым толькі па заканчэнні аб'явы вынікаў<ref>{{Cite web|access-date = 2016-02-18|title = Biggest change to Eurovision Song Contest voting since 1975|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=biggest_change_to_eurovision_song_contest_voting_since_1975|publisher = Eurovision.tv}}</ref><ref>{{Cite web|access-date = 2016-02-18|author = Hana Leakey • 2 hours ago|title = Presentation Of Eurovision Votes To Change|url = http://eurovoix.com/2016/02/18/18711/|publisher = Eurovoix}}</ref>. З-за зменаў у правілах колькасць балаў павялічыцца, і таму замест 2320 балаў, якія былі аддадзены краінамі ў 2015 годзе, будуць аддадзены 4872 балаў, што болей чым у два разы перавышае колькасць балаў, у параўнанні з мінулым годам. == Фармат == Даты правядзення конкурсу ў 2016 годзе былі агучаны на сустрэчы кіраўнікоў дэлегацый краін-удзельніц, 16 сакавіка 2015 года ў Вене. Паўфіналы былі прызначаныя на 10 і 12 мая, фінал на 14 мая. 9 студзеня 2016 года была абвешчана дата лёсавання краін-удзельніц на паўфіналы, якая прайшла 25 студзеня ў [[Стакгольмская ратуша|Стакгольмскай ратушы]]. Ратуша таксама была аб'яўлена месцам цэрымоніі адкрыцця конкурсу<ref>{{Cite web|access-date = 2016-01-09|author = Jamie Halliwell • 15 hours ago|title = Stockholm: Eurovision venues and locations revealed!|url = http://eurovoix.com/2016/01/08/stockholm-eurovision-venues-and-locations-revealed/|publisher = Eurovoix}}</ref>. === Вядучыя === [[Файл:ESC2016 Hosts 01 (crop).jpg|міні|Вядучыя конкурсу [[Монс Сельмерлёў]] і [[Петра Медэ]] да Еўрабачання 2016.]] 14 снежня шведская тэлекампанія SVT афіцыйна прадставіла вядучых. Імі сталі пераможца [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|мінулага года]] [[Монс Сельмерлёў]] ды вядучая [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|конкурсу 2013 года]] [[Петра Медэ]]<ref name="hosts" />. === Вялікая пяцёрка и паўфіналы === Рэпетыцыі краін «Вялікай пяцёркі» Еўрабачання і краіны-гаспадара конкурсу, Швецыі, былі паказаны ў паўфіналах конкурсу. Перавагай гэткага рашэння стала тое, што у гэтых краін ([[Германія на конкурсе песні Еўрабачанне|Германія]], [[Вялікабрытанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Вялікабрытанія]], [[Іспанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Іспанія]], [[Італія на конкурсе песні Еўрабачанне|Італія]], [[Францыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Францыя]], [[Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швецыя]]) з'явілася больш часу на рэпетыцыі. Гэта палепшыла якасць шоу і падрыхтоўку ўдзельнікаў. Таксама глядачы змаглі лепей азнаёміцца з песнямі краін, якія аўтаматычна з'яўляюцца фіналістамі.<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=big_five_and_host_country_more_prominently_in_the_semi-finals|title=Big 5 and host country more prominently in the semi finals!}}</ref>. == Удзельнікі == 26 лістапада 2015 года было аб’яўлена, што ў конкурсе песні Еўрабачанне 2016 возьмуць удзел 43 краіны з агульнай колькасці 56 краін, якія маюць права удзелу, бо з’яўляюцца членамі [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюзу (ЕВС)]]<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=43_countries_represented_in_stockholm 43 countries represented in Stockholm!]</ref>. Нягледзячы на выказаныя раней забароны, [[Аўстралія на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстралія]], якая дэбютавала ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] годзе, працягнула ўдзел у конкурсе, хоць і не з’яўляецца еўрапейскай краінай, а таксама не з’яўляецца членам ЕВС. === Вяртанне === [[Файл:ESC 9.05.2016 Semi-Finals.png|міні|280x280пкс|{{legend|#D40000|Краіны-удзельнікі першага паўфіналу}} {{legend|#FFAAAA|Краіны, якія галасуюць у першым паўфінале}} {{legend|#000080|Краіны-удзельнікі другога паўфіналу}} {{legend|#5599FF|Краіны, якія галасуюць у другім паўфінале}}]] * {{ESC|Балгарыя}} — 15 верасня 2015 года Балгарыя заявіла пра тое, што павяртаецца на конкурс у 2016 годзе<ref>{{cite web|url=http://esctoday.com/105447/bulgaria-bnt-confirms-participation-in-eurovision-2016/|title=Bulgaria confirms participation in Eurovision 2016}}</ref>. Аднак 23 лістапада было аб’яўлена, што краіна яшчэ не прыняла канчатковага рашэння<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/11/23/bulgaria-eurovision-2016-return-not-ruled-out/|title=Bulgaria: Eurovision 2016 return not ruled out}}</ref>. 26 лістапада быў зацверджаны канчатковы спіс удзельнікаў, сярод якіх была і Балгарыя<ref name="ESC43">{{cite web|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=43_countries_represented_in_stockholm|title = 43 countries represented in Stockholm!}}</ref>. * {{ESC|Боснія і Герцагавіна}} — 15 верасня 2015 года Боснія і Герцагавіна пацвердзіла, што павяртаецца на конкурс пасля трохгадовага перапынку<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/09/15/bosnia-herzegovina-provisionally-confirmed-for-eurovision-2016/|title=Bosnia & Herzegovina confirms participation in Eurovision 2016}}</ref>. Аднак 9 кастрычніка 2015 года было абвешчана, што краіна не павернецца на конкурс, калі не атрымае фінансавай падтрымкі да канца кастрычніка 2015 года<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/10/09/bosnia-herzegovina-withdraws-for-eurovision-2016/|title=BHRT of Bosnia & Herzegovina will not participate in the Eurovision Song Contest 2016}}</ref>. Тым не менш, 24 лістапада вяшчальнік аб’явіў аб тым, што Боснія і Герцагавіна возьме ўдзел у конкурсе<ref name="B&G">{{cite web|url = http://eurovoix.com/2015/11/24/bosnia-herzegovina-are-back-in-the-contest/|title = Bosnia & Herzegovina: Are back in the contest}}</ref>. * {{ESC|Украіна}} — 25 мая 2015 года было аб’яўлена пра тое, што Украіна павяртаецца на конкурс. Апошні раз Украіна прымала ўдзел у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014 годзе]]<ref>{{cite web|url=http://1tv.com.ua/news/68960|title=Ukraine confirms participation in Eurovision 2016|access-date=9 мая 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150529222428/http://1tv.com.ua/news/68960|archive-date=29 мая 2015|url-status=dead}}</ref>. * {{ESC|Харватыя}} — харвацкі вяшчальнік [[Радыё і тэлебачанне Харватыі|HRT]] выказаў здагадку, што Харватыя можа павярнуцца ў 2016 годзе і адправіць пераможца шоу «[[:en:The Voice – Najljepši glas Hrvatske|The Voice — Najljepši glas Hrvatske]]» у якасці ўдзельніка<ref name="Croatia planning to return in 2016">{{cite web|last1=Tarbuck|first1=Sean|title=Croatia planning to return in 2016?|url=http://www.escunited.com/home/croatia-planning-to-return-in-2016/|website=escunited.com|publisher=ESC United|access-date=23 May 2015|date=6 October 2014}}</ref>. 26 лістапада быў зацверджаны канчатковы спіс удзельнікаў, сярод якіх была і Харватыя<ref name="ESC43" />. === Адмова ад удзелу === * {{ESC|Андора}} — вяшчальнік Андоры «RTVA» аб’явіў, што краіна не павернецца на конкурс з-за цяжкай фінансавай сітуацыі<ref>[http://www.escunited.com/home/andorra-no-return-in-2016/ Andorra: No return in 2016 — ESCunited.comESCunited.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626103609/http://www.escunited.com/home/andorra-no-return-in-2016/ |date=26 чэрвеня 2015 }}</ref>. * {{ESC|Люксембург}} — 4 чэрвеня 2015 года вяшчальнік Люксембурга RTL аб’явіў, што не павернецца на конкурс у 2016 годзе<ref>{{Cite web|url = http://www.escunited.com/home/luxembourg-will-not-take-part-in-2016/|title = Luxembourg will not take part in 2016|author = Sean Tarbuck|work = ESCUnited|date = 4 June 2015}}</ref>. * {{ESC|Марока}} — Марока адпраўляла дэлегацыю на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|конкурс 2015 года]], але ў канчатковым спісе ўдзельнікаў краіны не было. * {{ESC|Манака}} — 21 ліпеня 2015 года вяшчальнік Манака [[Télé Monte Carlo]] (TMC) аб’явіў, што не павернецца на конкурс у 2016 годзе<ref>{{cite web|title=Monaco: TMC will not return to Eurovision in 2016|url=http://esctoday.com/105110/monaco-tmc-will-not-return-to-eurovision-in-2016/|access-date=21 July 2015|last=Jiandani|first=Sanjay|date=21 July 2015|website=esctoday.com|publisher=ESCToday}}</ref>. * {{ESC|Партугалія}} — 7 кастрычніка 2015 года RTP аб’явіў, што Партугалія не будзе браць удзел у конкурсе 2016 года, таму што тэлеканал знаходзіцца ў працэсе рэструктурызацыі, але RTP спадзяецца павярнуцца на конкурс у 2017 годзе. Партугалія раней адмаўлялася ад удзелу у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013 годзе]] з-за фінансавых праблем<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/10/07/portugal-withdraws-from-eurovision-2016/|title=Portugal: Withdraws From Eurovision 2016}}</ref>. * {{ESC|Румынія}} — 22 красавіка 2016 года Румынія была дыскваліфікавана з прычыны вялікай фінансавай запазычанасці перад Еўрапейскім вяшчальным саюзам<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=tvr_romania_no_longer_entitled_to_take_part_in_eurovision_2016|title=TVR (Romania) no longer entitled to take part in Eurovision 2016|website=eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union|access-date=22 April 2016|date=22 April 2016}}</ref>. * {{ESC|Славакія}} — пасля таго як краіна ў 2015 годзе павярнулася на [[:en:Eurovision Young Dancers 2015|Еўрабачанне для маладых танцораў]], вяшчальнік Славакіі RTVS меркаваў, што краіна можа павярнуцца і на асноўны конкурс<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/06/05/slovakia-eurovision-young-dancers-costing-less-than-5000-euro/|title=Slovakia: Eurovision Young Dancers Costing Less Than 5,000 Euro}}</ref>. Аднак 28 верасня было аб’яўлена, што краіна не будзе ўдзельнічаць у конкурсе<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/09/28/slovakia-will-not-return-to-eurovision-in-2016/|title=Slovakia: Will Not Return To Eurovision In 2016}}</ref>. * {{ESC|Турцыя}} — 7 лютага 2015 года Турцыя выказала жаданне вярнуцца на конкурс 2016 года<ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/life-style/entertainment/2015/02/07/State-TV-Turkey-to-return-to-Eurovision-song-contest-in-2016.html|title=Turkey confirms participation in Eurovision 2016}}</ref>. Краіна байкатавала конкурс з [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013 года]]. Турцыя пацвердзіла ўдзел, аднак 2 кастрычніка TRT аб’явіў, што рашэнне аб вяртанні краіны на конкурс дагэтуль не прынята<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/10/02/turkey-trt-yet-to-decide-on-eurovision-participation/|title=Turkey: TRT yet to decide on Eurovision participation}}</ref>. 3 лістапада было аб’яўлена, што Турцыя не павернецца на конкурс у 2016 годзе<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/11/03/its-now-official-turkey-will-not-be-in-eurovision-2016/|title=Turkey: will not return in Eurovision 2016}}</ref>. === Дэбют, які не адбыўся === * {{Сцяг Казахстана}} [[Казахстан на конкурсе песні Еўрабачанне|Казахстан]] — Даўно ідуць размовы аб удзеле на конкурсе Казахстана, які часткова знаходзіцца ў Еўропе. З 2008 года Казахстан штогод транслюе конкурс, але краіна не з’яўляецца членам ЕВС. У 2016 годзе тэлеканал «Хабар» падпісаў асацыяцыю з ЕВС, гэта дае магчымасць пачаць удзел у конкурсе, як і Аўстраліі, якая таксама з’яўляецца асацыяваным членам, але ў канчатковым спісе ўдзельнікаў краіны не было. * {{Сцяг Косава}} [[Косава на конкурсе песні Еўрабачанне|Рэспубліка Косава]] — Намеснік міністра замежных спраў Рэспублікі Косава Петрыт Селімі заявіў у 2015 годзе, што Косава возьме ўдзел у Еўрабачанні ў наступным годзе. Вяшчальнік [[Радыё і тэлебачанне Косава|RTK]] не абверг, але і не пацвердзіў яго словы. Чакалася, што Косава прыме ўдзел у конкурсе, аднак 3 чэрвеня 2015 года Еўрапейскі вяшчальны саюз аб’явіў, што краіна не будзе ўдзельнічаць у конкурсе 2016 года. * {{Сцяг КНР}} [[Кітай на конкурсе песні Еўрабачанне|Кітай]] — Прыватны вяшчальнік Кітая Hunan TV зацікаўлены ў тым, каб удзельнічаць у конкурсе. Вяліся перамовы з Еўрапейскім вяшчальным саюзам аб магчымасці ўдзелу Кітая. ЕВС, у сваю чаргу, заявіў: «Мы адкрытыя і заўсёды радыя новым элементам у кожным Еўрабачанні». Чакалася, што Кітай прыме ўдзел у конкурсе, але ЕВС у Твітэры заявіў, што краіна ўсё ж не будзе ўдзельнічаць у конкурсе, але, магчыма, такі шанец будзе ў будучым. Кітай транслюе конкурс з 2013 года. У 2015 годзе краіна транслявала 2 паўфіналы Еўрабачання 2015 і ў жывым эфіры а 3:00 по мясцовым часе фінал музычнага конкурсу на тэлеканале Hunan TV. * {{Сцяг Лівана}} [[Ліван на конкурсе песні Еўрабачанне|Ліван]] — 16 кастрычніка 2015 было аб’яўлена, што, магчыма, Ліван дэбютуе на конкурсе 2016 года, аднак гэтага не сталася. * {{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйн на конкурсе песні Еўрабачанне|Ліхтэнштэйн]] — Пасля многіх няўдалых спроб дэбютаваць (асабліва ў 2014—2015 гг.) нацыянальны вяшчальнік 1FLTV заявіў, што гатовы адправіць прадстаўніка сваёй краіны ў 2016 годзе. Але 16 верасня 2015 было аб’яўлена, што Ліхтэнштэйн не дэбютуе на конкурсе 2016 года. * {{Сцяг Фарэрскіх астравоў}} [[Фарэрскія астравы на конкурсе песні Еўрабачанне|Фарэрскія астравы]] — Фарэрскі штотыднёвик «Партал» паведаміў, што мясцовая тэлекампания Kringvarp Føroya (SVF) даследавала магчымасць удзелу ў Еўрабачанні ў 2016 годзе, плануючы стаць членам ЕВС, але прапанова была адхілена, бо Фарэрскія астравы з’яўляюцца часткай Даніі. Міністр адукацыі Фарэрскіх астравоў Б’ёрн Калсё падтрымаў ідэю ўдзелу, заявіўшы: «Каб удзельнічаць у конкурсе, патрэбна, каб ААН вызнала нашую краіну незалежнай. Але мы маглі б гэта пераадолець, бо маем цвёрдыя намеры ўдзельнічаць. Усё залежыць ад SVF: паказаць ЕВС, што яна можа быць паўнапраўным членам нароўні з іншымі краінамі-удзельнікамі». === Выканаўцы, якія вярнуліся === * {{ESC|Балгарыя}}: [[Полі Генава]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|Еўрабачанне 2011]] — 12 месца ў паўфінале) * {{ESC|Боснія і Герцагавіна}}: [[Дзін]] (сумесна з Далал Мідхат Талакіч і Аной Руцнэр) ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|Еўрабачанне 2004]] — 9 месца) * {{ESC|Ісландыя}}: [[Грэта Салоумэ]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|Еўрабачанне 2012]], у дуэце з [[Йоунсі]] — 20 месца) * {{ESC|Літва}}: [[Донні Монтэл]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|Еўрабачанне 2012]] — 14 месца) * {{ESC|Македонія}}: [[Каліёпі]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 1996|Еўрабачанне 1996]] — не прайшла кваліфікацыйны этап, [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|Еўрабачанне 2012]] — 12 месца) * {{ESC|Мальта}}: [[Іра Лоско]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|Еўрабачанне 2002]] — 2 месца) * {{ESC|Чарнагорыя}}: Боян Йовавіч (у складзе групы «[[Highway (група)|Highway]]») ([[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|Еўрабачанне 2005]], у складзе групы «No Name» ад {{сцяг|Сербія і Чарнагорыя}} [[Сербія і Чарнагорыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Сербіі і Чарнагорыі]] — 7 месца) == Лёсаванне == Лёсаванне па паўфіналах прайшло 25 студзеня 2016 года ў [[Стакгольмская ратуша|Стакгольмскай ратушы]]. Вядучымі былі Аляксандра Паскаліду ды Іёван Радамір — шведскі тэлевядучы і абвеснік Еўрабачання [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] и [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] гадоў. Акрамя таго ў гэты дзень былі аб'яўлены афіцыйныя дэвіз і лагатып конкурсу. На першым этапе лёсавання было вырашана, у якіх паўфіналах будуць галасаваць краіны «Вялікай пяцёркі» і краіна-гаспадар. У сувязі з просьбай нямецкага тэлеканала [[ARD]] Германіі дазволілі галасаваць у другім паўфінале без лёсавання. Па просьбе шведскага канала SVT Швецыя выступала ў першым паўфінале. Размеркаванне астатніх краін сталася паводле лёсавання.<ref name="allocation">{{cite web |url = https://www.youtube.com/watch?v=_Pcc4Mnppyk |title = Semi-Final Allocation Draw 2016 |author = [[ESC]] |date = 25.01.2016 |access-date = 05.06.2016 |lang = en }}</ref> Гл. табліцу ніжэй. На другім этапе 37 краін-удзельнікаў былі размеркаваны па 2-х паўфіналах. 18 краін трапілі ў першы паўфінал і 19 — у другі. Рзмеркаванне адбывалася наступным чынам: Першыя 6 краін (па адной краіне з кожнага кошыка), «выцягнутыя» у выніку лёсавання, павінны ўдзельнічаць у першым паўфінале, наступныя 6 краін — у другім паўфінале. Потым працэс паўтараўся некалькі разоў. Па заяве камісіі, Ізраіль выказаў просьбу, удзельнічаць у другім паўфінале, таму што дата правядзення супадала з днём памяці ў краіне. Аднак Ізраіль па выніках лёсавання і так патрапіў у другі паўфінал, таму дадатковых вырашэнняў не спатрэбілася. У табліцы ніжэй паказана чарговасць «выцягвання» краін-удзельнікаў.<ref name="allocation" /> {| class="wikitable" |- ! Кошык 1 ! style="width:16%;"| Кошык 2 ! style="width:16%;"| Кошык 3 ! style="width:16%;"| Кошык 4 ! style="width:16%;"| Кошык 5 ! style="width:16%;"| Кошык 6 |- | valign="top" |{{ESC|Албанія}}(7)<br>{{ESC|Боснія і Герцагавіна}}(13)<br>{{ESC|Македонія}}(19)<br>{{ESC|Сербія}}(37)<br>{{ESC|Славенія}}(31)<br>{{ESC|Харватыя}}(1)<br>{{ESC|Чарнагорыя}}(25) | valign="top" |{{ESC|Данія}}(20)<br>{{ESC|Ісландыя}}(26)<br>{{ESC|Латвія}}(8)<br>{{ESC|Нарвегія}}(32)<br>{{ESC|Эстонія}}(14)<br>{{ESC|Фінляндыя}}(2) | valign="top" |{{ESC|Азербайджан}}(3)<br>{{ESC|Арменія}}(15)<br>{{ESC|Беларусь}}(9)<br>{{ESC|Грузія}}(21)<br>{{ESC|Расія}}(27)<br>{{ESC|Украіна}}(33) | valign="top" |{{ESC|Аўстралія}}(22)<br>{{ESC|Бельгія}}(34)<br>{{ESC|Балгарыя}}(10)<br>{{ESC|Грэцыя}}(16)<br>{{ESC|Кіпр}}(4)<br>{{ESC|Нідэрланды}}(28) | valign="top" |{{ESC|Ірландыя}}(11)<br>{{ESC|Літва}}(23)<br>{{ESC|Мальта}}(5)<br>{{ESC|Польшча}}(35)<br>{{ESC|Сан-Марына}}(29)<br>{{ESC|Чэхія}}(17) | valign="top" |{{ESC|Аўстрыя}}(30)<br>{{ESC|Венгрыя}}(18)<br>{{ESC|Ізраіль}}(36)<br>{{ESC|Малдова}}(6)<br>{{ESC|Румынія}}(24)<br>{{ESC|Швейцарыя}}(12) |} {| class="wikitable" |- !width=50% colspan=2|Першы паўфінал !width=50% colspan=2|Другі паўфінал |- valign=top |- valign=top |- ! style="width:25%;"| Першая палова ! style="width:25%;"| Другая палова ! style="width:25%;"| Першая палова ! style="width:25%;"| Другая палова |- |width=25%|{{ESC|Харватыя}}<br>{{ESC|Фінляндыя}}<br>{{ESC|Малдова}}<br>{{ESC|Грэцыя}}<br>{{ESC|Арменія}}<br>{{ESC|Венгрыя}}<br>{{ESC|Расія}}<br>{{ESC|Нідэрланды}}<br>{{ESC|Сан-Марына}} |width=25%|{{ESC|Азербайджан}}<br>{{ESC|Кіпр}}<br>{{ESC|Мальта}}<br>{{ESC|Боснія і Герцагавіна}}<br>{{ESC|Эстонія}}<br>{{ESC|Чэхія}}<br>{{ESC|Чарнагорыя}}<br>{{ESC|Ісландыя}}<br>{{ESC|Аўстрыя}} |width=25%|{{ESC|Латвія}}<br>{{ESC|Беларусь}}<br>{{ESC|Ірландыя}}<br>{{ESC|Швейцарыя}}<br>{{ESC|Македонія}}<br>{{ESC|Аўстралія}}<br>{{ESC|Літва}}<br>{{ESC|Польшча}}<br>{{ESC|Ізраіль}}<br>{{ESC|Сербія}} |width=25%|{{ESC|Албанія}}<br>{{ESC|Балгарыя}}<br>{{ESC|Данія}}<br>{{ESC|Грузія}}<br>{{ESC|Румынія}}<br>{{ESC|Славенія}}<br>{{ESC|Нарвегія}}<br>{{ESC|Украіна}}<br>{{ESC|Бельгія}} |- valign=top |colspan=2|'''Галасуюць:''' усе краіны-удзельнікі першага паўфіналу +<br>{{ESC|Іспанія}}<br>{{ESC|Францыя}} <br>{{ESC|Швецыя}} |colspan=2|'''Галасуюць:''' усе краіны-удзельнікі другога паўфіналу +<br>{{ESC|Вялікабрытанія}}<br>{{ESC|Германія}}<br>{{ESC|Італія}} |} Румынія павінна была выступаць у другім паўфінале пад нумарам 12, але была дыскваліфікавана. Антон Овідыў павінен быў выконваць песню «[[:en:Moment of Silence (song)|Moment of Silence]]». == Першы паўфінал == Першы паўфінал адбыўся 10 мая 2016 года а 21:00 па летім [[Цэнтральнаеўрапейскі час|цэнтральнаеўрапейскім часе]]. У ім узялі удзел 18 краін.<br> У табліцы ніжэй, 10 краін, якія вышлі ў фінал, вылучаны аранжавым колерам. === Размеркаванне месцаў === {|class="sortable wikitable" |+ ! №<ref name="SEMI">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=running_order_of_the_semi-finals_revealed Running order of the Semi-Finals revealed]</ref> ! Краіна<ref name=":14">{{Cite web|access-date = 2016-01-18|title = 43 countries represented in Stockholm!|url = https://www.eurovision.tv/page/news?id=176263|publisher = Eurovision.tv}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|access-date = 2016-01-25|title = Allocation Draw: The results!|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=allocation_draw_the_results|publisher = Eurovision.tv}}</ref> ! Мова !! Артыст !! Песня !! Пераклад !! Балы <br>журы !! Балы <br>гледачоў !! Агульныя <br>балы !! Месца |- | 01 | {{ESC|Фінляндыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Санддзя]]<ref name="F16">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=sandhja_to_represent_finland_in_2016|title=Sandhja to represent Finland in 2016!}}</ref> | «[[Sing It Away]]»<ref name="F16" /> | «Спявай на ўсю моц» | 35|| 16|| 51|| 15 |- | 02 | {{ESC|Грэцыя}} | [[Грэцкая мова|Грэч.]], [[Пантыйская мова|пант.]], [[Англійская мова|англ.]]<ref>{{cite web|url=http://eurovisionworld.com/?esc=greece-argo-to-stockholm|title=Greece: Argo to Stockholm}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ogaegreece.com/archives/33490|title=ΕΛΛΑΔΑ: Ο τίτλος και οι στίχοι του τραγουδιού!|access-date=9 мая 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032441/http://ogaegreece.com/archives/33490|archive-date=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> | [[Argo (група)|Argo]]<ref name="autogenerated5">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=argo_to_represent_greece|title=Argo to represent Greece}}</ref> | «[[Utopian Land]]»<ref name="autogenerated5" /> | «Утапічная краіна» | 22|| 22|| 44|| 16 |- | 03 | {{ESC|Малдова}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Лідыя Ісак]]<ref name="M16">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=lidia_isac_will_sing_for_moldova_in_stockholm|title=Lidia Isac will sing for Moldova in Stockholm}}</ref> | «[[Falling Stars]]»<ref name="M16" /> | «Падаюць зоркі» | 24|| 9|| 33|| 17 |-bgcolor="#ED9121" | 04 | {{ESC|Венгрыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Фрэдзі (спявак)|Фрэдзі]]<ref name="H16">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=freddie_wins_in_hungary|title=Freddie wins in Hungary!}}</ref> | «[[Pioneer (песня)|Pioneer]]»<ref name="H16" /> | «Піянер» | 78|| 119|| 197|| 4 |-bgcolor="#ED9121" | 05 | {{ESC|Харватыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Ніна Краліч]]<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=croatia_nina_kraljic_will_sing_lighthouse|title=Croatia: Nina Kraljic will sing «Lighthouse»|publisher=Eurovision.tv|lang=en-GB}}</ref> | «[[Lighthouse]]»<ref name=":3" /> | «Маяк» | 80|| 53|| 133|| 10 |-bgcolor="#ED9121" | 06 | {{ESC|Нідэрланды}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Дауэ Боб]]<ref name="ND">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=the_netherlands_douwe_bob_to_stockholm|title=The Netherlands: Douwe Bob to Stockholm!}}</ref> | «[[Slow Down]]»<ref name="ND2">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=the_netherlands_video_premiere_of_slow_down|title=The Netherlands: Video premiere of «Slow Down»}}</ref> | «Павольней» | 102|| 95|| 197|| 5 |-bgcolor="#ED9121" | 07 | {{ESC|Арменія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Івета Мукучан]]<ref name="Armenia">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=armenia_iveta_mukuchyan_to_sing_lovewave|title=Hungary: Armenia: Iveta Mukuchyan to sing LoveWave}}</ref> | «[[LoveWave]]» | «Хваля кахання» | 127|| 116|| 243|| 2 |- | 08 | {{ESC|Сан-Марына}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Серхат]]<ref>{{Cite web|access-date = 2016-01-13|title = Serhat to represent San Marino|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=serhat_to_represent_san_marino|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | «[[I Didn’t Know]]»<ref name="SM">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=san_marino_serhat_presents_i_didnt_know|title=San Marino: Serhat presents «I Didn’t Know»}}</ref> | «Я не ведаў» | 19|| 49|| 68|| 12 |-bgcolor="#ED9121" | 09 | {{ESC|Расія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Сяргей Лазараў]] | «[[You Are the Only One]]»<ref name="RU">{{cite web|url=http://esctoday.com/109644/russia-sergey-lazarev-releases-his-eurovision-entry/|title=Russia: Sergey Lazarev releases his Eurovision entry}}</ref> | «Ты — адзіная» | 148|| 194|| 342|| 1 |-bgcolor="#ED9121" | 10 | {{ESC|Чэхія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Габрыэла Гунчыкава]]<ref name="CZE">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_gabriela_guncikova_with_i_stand_for_the_czech_republic|title=It's Gabriela Gunčíková with «I Stand» for the Czech Republic}}</ref> | «[[I Stand]]»<ref name="CZE" /> | «Я стаю» | 120|| 41|| 161|| 9 |-bgcolor="#ED9121" | 11 | {{ESC|Кіпр}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Minus One]]<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/11/04/cyprus-minus-one-internally-selected-for-eurovision/|title=Cyprus: Minus One internally selected for Eurovision}}</ref> | «[[Alter Ego]]»<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/01/31/cyprus-minus-one-to-perform-alter-ego/|title=Cyprus: Minus One to perform «Alter Ego»}}</ref> | «Іншае я» | 71|| 93|| 164|| 8 |-bgcolor="#ED9121" | 12 | {{ESC|Аўстрыя}} | [[Французская мова|Французская]] | [[Зоі Штрауб]]<ref name="AUT" /> | «[[Loin d’ici]]»<ref name="AUT">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=zoe_to_represent_austria|title=Austria: ZOË to represent Austria!}}</ref> | «Далёка адсюль» | 37|| 133|| 170|| 7 |- | 13 | {{ESC|Эстонія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Юры Поотсманн]]<ref name="EE">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=estonia_chooses_jueri_pootsmann_to_fly_the_flag_in_stockholm|title=Jüri Pootsmann to represent Estonia in Stockholm}}</ref> | «[[Play (песня Юры Поотсманна)|Play]]»<ref name="EE" /> | «Гуляць» | 9|| 15|| 24|| 18 |-bgcolor="#ED9121" | 14 | {{ESC|Азербайджан}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Семра Рагімлі]] | «[[Miracle]]» | «Цуд» | 92|| 93|| 185|| 6 |- | 15 | {{ESC|Чарнагорыя}} | [[Англійская мова|Англійская]]<ref name=":8">{{Cite web|access-date = 2016-01-05|author = Anthony Granger • 2 days ago|title = Montenegro: Highway To Sing In English|url = http://eurovoix.com/2016/01/03/montenegro-highway-to-sing-in-english/|publisher = Eurovoix}}</ref> | [[Highway (група)|Highway]]<ref>{{cite web|last1=Muldoon|first1=Padraig|title=Eurovision 2016:Highway will sing for Montenegro|url=http://wiwibloggs.com/2015/10/02/eurovision-2016-highway-will-sing-for-montenegro/103712/|website=wiwibloggs.com|access-date=2 October 2015|date=2 October 2015}}</ref> | «[[The Real Thing]]»<ref>{{cite web|url=http://www.escunited.com/home/highway-to-perform-real-thing-in-stockholm/|title=Highway to perform ‘Real Thing’ in Stockholm}}</ref> | «Рэальная рэч» | 46|| 14|| 60|| 13 |- | 16 | {{ESC|Ісландыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Грэта Салоумэ]]<ref name=":I3">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=greta_salome_to_represent_iceland Greta Salóme to represent Iceland again!]</ref> | «[[Hear Them Calling]]»<ref name=":I3" /> | «Пачуць іх заклік» | 27|| 24|| 51|| 14 |- | 17 | {{ESC|Боснія і Герцагавіна}} | [[Баснійская мова|Баснійская]] | <small>[[Дзін]], [[Далал Мідхат-Талакіч]], [[Ана Руцнэр]], [[Джала (спявак)|Джала]]</small><ref name="Bosnia&Herzegovina">{{cite web|last1=Brey|first1=Marco|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=dalal_midhat_talakic_fuad_backovic-deen_and_ana_rucner_to_represent_bosnia_and_herzegovina|title=Dalal Midhat Talakić, Fuad Backović-Deen and Ana Rucner to represent Bosnia & Herzegovina|website=www.eurovision.tv|publisher=Eurovision.tv|access-date=25 November 2015|date=25 Novenber 2015}}</ref> | «[[Ljubav je]]»<ref>[http://eurovoix.com/2016/02/18/bosnia-herzegovina-ljubav-je-is-off-to-stockholm/ Bosnia & Herzegovina: «Ljubav je» Is Off To Stockholm]</ref> | «Каханне — гэта…» | 26|| 78|| 104|| 11 |-bgcolor="#ED9121" | 18 | {{ESC|Мальта}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Іра Лоско]]<ref name="MT">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=malta_sends_ira_losco_to_stockholm|title=Malta sends Ira Losco to Stockholm}}</ref> | «[[Walk on Water]]»<ref name="MT" /> | «Шпацыроўка па вадзе» | 155|| 54|| 209|| 3 |} === Галасаванне === {| class="standard" style="text-align:center; font-size:90%; width: 48%" |- ! Краіна ! Месца ! colspan="2"| Балы ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ф<br>і<br>н<br>л<br>я<br>н<br>д<br>ы<br>я<br> {{сцяг Фінляндыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Г<br>р<br>э<br>ц<br>ы<br>я<br> {{сцяг Грэцыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| М<br>а<br>л<br>д<br>о<br>в<br>а<br> {{сцяг Малдовы|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| В<br>е<br>н<br>г<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Венгрыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Х<br>а<br>р<br>в<br>а<br>т<br>ы<br>я<br> {{сцяг Харватыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Н<br>і<br>д<br>э<br>р<br>л<br>а<br>н<br>д<br>ы<br> {{сцяг Нідэрландаў|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>р<br>м<br>е<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Арменіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| С<br>а<br>н<br>-<br>М<br>а<br>р<br>ы<br>н<br>а<br> {{сцяг Сан-Марына|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Р<br>а<br>с<br>і<br>я<br> {{сцяг Расіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ч<br>э<br>х<br>і<br>я<br> {{сцяг Чэхіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| К<br>і<br>п<br>р<br> {{сцяг Кіпра|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>ў<br>с<br>т<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Аўстрыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Э<br>с<br>т<br>о<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Эстоніі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>з<br>е<br>р<br>б<br>а<br>й<br>д<br>ж<br>а<br>н<br> {{сцяг Азербайджана|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ч<br>а<br>р<br>н<br>а<br>г<br>о<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Чарнагорыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>с<br>л<br>а<br>н<br>д<br>ы<br>я<br> {{сцяг Ізраіля|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>о<br>с<br>н<br>і<br>я<br>-<br>Г<br>е<br>р<br>ц<br> {{сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| М<br>а<br>л<br>ь<br>т<br>а<br> {{сцяг Мальты|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ф<br>р<br>а<br>н<br>ц<br>ы<br>я<br> {{сцяг Францыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>с<br>п<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Іспаніі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ш<br>в<br>е<br>ц<br>ы<br>я<br> {{сцяг Швецыі|20px}} |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{FIN}} | rowspan="2"| 15 | rowspan="2"| 51 |35||style="background:#ddd;"| || || || 4|| || 2|| 8|| || || 7|| || 2|| || || || || || 5|| || 3|| 4 |-style="background:#ffebad" |16||style="background:#ddd;"| || || || 1|| || || || || || || || || 7|| || || 2|| || || || || 6 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{GRE}} | rowspan="2"| 16 | rowspan="2"| 44 |22|| ||style="background:#ddd;"| || || || || || 3|| || 7|| || 3 || || || 6|| 3|| || || || || || |-style="background:#ffebad" |22|| ||style="background:#ddd;"| || || || || || 7|| || 3|| ||'''12'''|| || || || || || || || || || |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{MDA}} | rowspan="2"| 17 | rowspan="2"| 33 |24|| || 3||style="background:#ddd;"| || || || || 6|| || 6|| || || || || 5|| || || || 4|| || || |-style="background:#ffebad" |9 || || ||style="background:#ddd;"| || || || || || || 5|| || 2|| || || || || || || || 2|| || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{HUN}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 4 | rowspan="2"| 197 | 78|| || 7|| 3||style="background:#ddd;"| || 8|| 3|| || || 4||'''12'''|| 6|| || 5|| 8|| 1|| 2|| 4|| || 5||10|| |-style="background:#ffebad" |119|| 4|| 7|| 6||style="background:#ddd;"| || 8|| 6|| 6|| 7|| 6|| 6 || 6|| 8|| 5|| 7|| 6|| 6|| 1|| 8|| 7|| 5|| 4 |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{HRV}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 10 | rowspan="2"| 133 |80|| 5|| || 5|| 3||style="background:#ddd;"| ||'''12'''|| 2|| 1|| 1|| 6|| 7|| 7|| 3|| || 7|| 7|| 5 || || 6|| || 3 |-style="background:#ffebad" |53|| 2|| 4|| 2|| ||style="background:#ddd;"| || 5 || 3|| || 4|| 2|| 1|| 6|| || || 8|| ||'''12'''|| || 1|| 2|| 1 |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{NLD}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 5 | rowspan="2"| 197 |102||'''12'''|| 1|| 4|| 6|| 2||style="background:#ddd;"| || 4||'''12'''|| ||10|| || 6||'''12'''|| || 2||'''12'''|| 1|| || 8|| 4|| 6 |-style="background:#ffebad" | 95|| 6 || 2|| || 6|| 5||style="background:#ddd;"| || 4|| 6 || || 3|| 4||10|| 10 || 4|| || 10 || || 7|| 4|| 6||10 |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{ARM}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 2 | rowspan="2"| 243 |127|| 7|| 10|| 10|| 5|| 5|| 5 ||style="background:#ddd;"| || ||'''12'''|| ||10|| 5|| 2|| ||'''12'''|| 5|| 7||'''12'''|| 3||'''12'''|| 5 |-style="background:#ffebad" |116|| 1|| 8 || 8 || 2|| 3||'''12'''||style="background:#ddd;"| || 8||'''12'''||'''12'''|| 7|| 4|| 1|| || 3|| 3|| 3|| 4||'''12'''|| 10|| 3 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{SMR}} | rowspan="2"| 12 | rowspan="2"| 68 |19|| || || || || || || ||style="background:#ddd;"| || || || || || || 3|| || ||10|| 6|| || || |-style="background:#ffebad" |49|| 3|| 6|| 4|| 5|| || 4|| ||style="background:#ddd;"| || || || || 5|| 4||10|| 2|| 1|| || 5|| || || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{RUS}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 1 | rowspan="2"| 342 | 148 || 6||'''12'''||'''12'''||10|| 6|| 1|| 7 || 3 ||style="background:#ddd;"| || ||'''12'''|| 8|| 1 ||'''12'''|| 8 || 10|| 8|| 10|| 2|| 8||'''12''' |-style="background:#ffebad" |'''194'''|| 8|| 10 || 10 ||10||10|| 8||'''12'''||'''12'''||style="background:#ddd;"| || 8|| 10|| 7||'''12'''||'''12'''|| 10||'''12'''|| 7||'''12'''|| 8|| 8|| 8 |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{CZE}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 9 | rowspan="2"| 161 |120||10|| || 8|| 8||'''12'''|| 4|| 5|| 4|| 5||style="background:#ddd;"| || 5||10|| 6|| 2|| 4|| 8||'''12'''|| 3|| 1|| 6|| 7 |-style="background:#ffebad" | 41|| || 3|| 3|| 3|| 4 || 2|| 2|| 2|| 1||style="background:#ddd;"| || || 1|| || 3|| 1|| || 4|| 2|| 3|| 7|| |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{CYP}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 8 | rowspan="2"| 164 | 71|| || 8 || 7|| 2||10||10|| || 8|| || 1||style="background:#ddd;"| || ||10|| || || 1|| || 8|| 4|| 1|| 1 |-style="background:#ffebad" | 93|| 7||'''12'''|| || 7|| 2|| 3|| 8|| 5|| 8|| 4||style="background:#ddd;"| || 2|| 6|| 1|| 5|| 5|| 2|| 6|| 5|| 3|| 2 |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{AUT}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 7 | rowspan="2"| 170 | 37|| 3|| 2|| || || || 6|| || || || 5|| 2||style="background:#ddd;"| || || || || 4|| || 1||'''12'''|| || 2 |-style="background:#ffebad" |133||10|| 5|| 7|| 8|| 7||10|| 5|| 3||10|| 5|| 3||style="background:#ddd;"| ||10|| 6|| || 8|| 6|| 1||10||'''12'''|| 7 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{EST}} | rowspan="2"| 18 | rowspan="2"| 24 | 9|| 1 || || 2|| || || || || || 2|| || || 1||style="background:#ddd;"| || 1|| || || || 2|| || || |-style="background:#ffebad" |15||'''12'''|| || 1|| || || || || || || || || ||style="background:#ddd;"| || 2|| || || || || || || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{AZE}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 6 | rowspan="2"| 185 |92|| 2|| 5|| || 7 || 3|| 7|| || 6||10|| 3|| 4|| 4|| 7||style="background:#ddd;"| || 5|| 3|| 6|| || 7|| 5|| 8 |-style="background:#ffebad" |93|| || ||'''12'''||'''12'''|| || || ||10|| 7||10|| 8|| || ||style="background:#ddd;"| || 7|| 7||10||10|| || || |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{MNE}} | rowspan="2"| 13 | rowspan="2"| 60 |46|| || 6|| || || || ||10||10|| 3|| || || || || 7||style="background:#ddd;"| || || 3|| 7|| || || |-style="background:#ffebad" |14|| || || || || 6|| || || || || || || || || ||style="background:#ddd;"| || || 8|| || || || |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{ISL}} | rowspan="2"| 14 | rowspan="2"| 51 |27|| 4|| || || 1|| 1|| || || 7|| || 4|| 1|| 3|| 4|| || ||style="background:#ddd;"| || || || || 2|| |-style="background:#ffebad" |24|| 5|| || || || || || || 1|| || || || 3|| 3|| || ||style="background:#ddd;"| || || 3|| || 4|| 5 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{BIH}} | rowspan="2"| 11 | rowspan="2"| 104 |26|| || || 1|| || 4|| || 1|| 2|| || 2|| || || ||10|| 6|| ||style="background:#ddd;"| || || || || |-style="background:#ffebad" |78|| || || || ||'''12'''|| 7|| 1|| 4|| || 7|| ||'''12'''|| || 5||'''12'''|| ||style="background:#ddd;"| || || 6|| ||'''12''' |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{MLT}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 3 | rowspan="2"| 209 |'''155'''|| 8|| 4|| 6||'''12'''|| 7|| 8||'''12'''|| 5|| 8|| 8|| 8||'''12'''|| 8|| 4||10|| 6|| 2||style="background:#ddd;"| ||10|| 7|| 10 |-style="background:#ffebad" | 54|| || 1|| 5|| 4|| 1|| 1|| 8|| || 2|| 1|| 5|| || 2|| 10|| 4|| 4|| 5||style="background:#ddd;"| || || 1|| |} == Другі паўфінал == Доугі паўфінал адбыўся 12 мая 2016 года а 21:00 па летім [[Цэнтральнаеўрапейскі час|цэнтральнаеўрапейскім часе]]. У ім узялі ўдзел 18 краін. У табліцы ніжэй, 10 краін, якія выйшлі ў фінал, вылучаны аранжавым колерам. === Размеркаванне месцаў === {|class="sortable wikitable" ! №<ref name="SEMI" /> ! Краіна<ref name=":14" /><ref name=":7" /> ! Мова !! Артыст !! Песня !! Пераклад !! Балы <br>журы !! Балы <br>гледачоў !! Агульныя <br>балы !! Месца |-bgcolor="#ED9121" | 01 | {{ESC|Латвія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Юстс Сірмайс]]<ref name="LAT2016" /> | «[[:en:Heartbeat (Justs song)|Heartbeat]]»<ref name="LAT2016">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=justs_to_represent_latvia_in_2016_with_heartbeat Justs to represent Latvia in 2016 with Heartbeat]</ref> | «Біццё сэрца» | 64|| 68|| 132|| 8 |-bgcolor="#ED9121" | 02 | {{ESC|Польшча}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Міхал Шпак]]<ref name="POL">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=michal_szpak_with_color_of_your_life_for_poland Michał Szpak with «Color Of Your Life» for Poland!]</ref> | «[[Color of Your Life]]»<ref name="POL" /> | «Колер вашага жыцця» | 20|| 131|| 151|| 6 |- | 03 | {{ESC|Швейцарыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Rykka]]<ref name="SW2016">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_rykka_for_switzerland It’s Rykka for Switzerland!]</ref> | «[[The Last of Our Kind]]»<ref name="SW2016" /> | «Апошні з нашага роду» | 25|| 3|| 28|| 18 |-bgcolor="#ED9121" | 04 | {{ESC|Ізраіль}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Хові Стар]]<ref name="IL">{{cite web|url=http://esctoday.com/110300/israel-to-stockholm/|title=Israel: Hovi Star goes to Stockholm!}}</ref> | «[[Made of Stars]]»<ref name="IL" /> | «Зроблены з зорак» | 127|| 20|| 147|| 7 |- | 05 | {{ESC|Беларусь}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[IVAN]]<ref name="Belarus">{{cite web|last=Brey|first=Marco|title=IVAN will represent Belarus!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=ivan_will_represent_belarus|website=eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union|date=22 January 2016|access-date=22 January 2016}}</ref> | «[[:en:Help You Fly|Help You Fly]]»<ref name="Belarus" /> | «Дапамагчы табе лётаць» | 32|| 52|| 84|| 12 |-bgcolor="#ED9121" | 06 | {{ESC|Сербія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Саня Вучыч]]<ref name="SRB">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_zaa_with_goodbye_for_serbia It’s ZAA with 'Goodbye' for Serbia!]</ref> | «[[:en:Goodbye (Sanja Vučić song)|Goodbye]]»<ref name="SRB" /> | «Бывай» | 55|| 50|| 105|| 10 |- | 07 | {{ESC|Ірландыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Нікки Бірн]]<ref name=":10">{{Cite web|access-date = 2016-01-13|title = Nicky Byrne with the song 'Sunlight' for Ireland|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=nicky_byrne_with_the_song_sunlight_for_ireland|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | «[[Sunlight (песня)|Sunlight]]»<ref name=":10" /> | «Свет сонца» | 15|| 31|| 46|| 15 |- | 08 | {{ESC|Македонія}} | [[Македонская мова|Македонская]]<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=fyr_macedonia_kaliopis_song_premiere_on_7th_march|title=F.Y.R. Macedonia: Kaliopi's song premiere on 7th March}}</ref> | [[Каліёпі]]<ref>{{Cite web|access-date = 2015-11-24|title = Kaliopi returns for FYR Macedonia!|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=kaliopi_returns_for_fyr_macedonia|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | «[[Дона (песня)|Дона]]»<ref>{{Cite web|access-date = 2016-02-17|title = Macedonia: Kaliopi To Sing «Dona»|url = http://eurovoix.com/2016/02/16/macedonia-kaliopi-to-sing-dona/|publisher = Eurovoix}}</ref> | «Донна» | 34|| 54|| 88|| 11 |-bgcolor="#ED9121" | 09 | {{ESC|Літва}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Донні Монтэл]]<ref name="LT">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_donny_montell_for_lithuania It’s Donny Montell for Lithuania!]</ref> | «[[I've Been Waiting for This Night]]»<ref name="LT" /> | «Я чакаў гэтую ноч» | 104|| 118|| 222|| 4 |-bgcolor="#ED9121" | 10 | {{ESC|Аўстралія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Дамі Ім]]<ref name=autogenerated4>{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=dami_im_to_represent_australia_at_the_2016_eurovision_song_contest|title=Dami Im to represent Australia at the 2016 Eurovision Song Contest!|publisher=Eurovision.tv|lang=en-GB|access-date=2016-03-03}}</ref> | «[[Sound of Silence]]» | «Гукі цішыні» |188|| 142|| 330|| 1 |- | 11 | {{ESC|Славенія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[ManuElla]]<ref name=SLO16>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_manuella_for_slovenia|title=It's ManuElla for Slovenia!}}</ref> | «[[Blue and Red]]»<ref name="SLO16" /> | «Сіняе і чырвонае» | 49|| 8|| 57|| 14 |-bgcolor="#ED9121" | 12 | {{ESC|Балгарыя}} | [[Англійская мова|Англійская]], [[Балгарская мова|балгарская]] | [[Полі Генава]]<ref name=":PGB">{{cite web|access-date = 2016-02-19|author = Marco Brey|title = Bulgaria: Poli Genova returns to Eurovision|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=bulgaria_poli_genova_returns_to_eurovision|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | «[[If Love Was a Crime]]»<ref name="BG">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=bulgaria_if_love_was_a_crime_presented_next_week|title=Bulgaria: «If Love Was A Crime» presented next week}}</ref> | «Калі каханне было злачынствам» | 98|| 122|| 220|| 5 |- | 13 | {{ESC|Данія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Lighthouse X]]<ref name="D2016">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=lighthouse_x_to_represent_denmark_in_stockholm Lighthouse X to represent Denmark in Stockholm!]</ref> | «[[:en:Soldiers of Love (Lighthouse X song)|Soldiers of Love]]»<ref name="D2016" /> | «Салдаты кахання» | 10|| 24|| 34|| 17 |-bgcolor="#ED9121" | 14 | {{ESC|Украіна}} | [[Англійская мова|Англійская]],<br>[[Крымскататарская мова|крымскататарская]] | [[Джамала]]<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=jamala_will_represent_ukraine_in_stockholm Jamala will represent Ukraine in Stockholm!]</ref> | «[[1944 (песня)|1944]]»<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=participants_in_ukrainian_national_selection_revealed Participants in Ukrainian national selection revealed]</ref> | — | 135|| 152|| 287|| 2 |- | 15 | {{ESC|Нарвегія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Агнэт Йонсэн]]<ref name="NOR16">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=agnete_to_represent_norway_in_2016|title=Agnete to represent Norway in 2016}}</ref> | «[[:en:Icebreaker (song)|Icebreaker]]»<ref name="NOR16" /> | «Ледакол» | 29|| 34|| 63|| 13 |-bgcolor="#ED9121" | 16 | {{ESC|Грузія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Nika Kocharov & Young Georgian Lolitaz]]<ref>{{cite web|title = Nika Kocharov & Young Georgian Lolitas to represent Georgia|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=nika_kocharov_and_young_georgian_lolitas_to_represent_georgia|website = eurovision.tv|publisher = Marco Brey|access-date = 15 December 2015|date = 15 December 2015}}</ref> | «[[:en:Midnight Gold|Midnight Gold]]»<ref>{{Cite web|access-date = 2016-02-16|title = Georgia: «Midnight Gold» Is Off To Eurovision 2016|url = http://eurovoix.com/2016/02/15/georgia-midnight-gold-is-off-to-eurovision-2016/|publisher = Eurovoix}}</ref> | «Паўночнае золата» | 84|| 39|| 123|| 9 |- | 17 | {{ESC|Албанія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Энеда Тарыфа]]<ref name="Albania">{{cite web|last=Brey|first=Marco|title=Eneda Tarifa to represent Albania with a "Fairytale"|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=eneda_tarifa_to_represent_albania_with_a_fairytale|website=eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union|access-date=27 December 2015|date=27 December 2015}}</ref> | «[[:en:Fairytale(Eneda Tarifa song)|Fairytale]]»<ref name="AL">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=eneda_tarifa_to_represent_albania_with_a_fairytale/|title=Eneda Tarifa to represent Albania with a fairytale}}</ref> | «Казка» | 10|| 35|| 45|| 16 |-bgcolor="#ED9121" | 18 | {{ESC|Бельгія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Лаура Тэсоро]]<ref name=":4">{{Cite web|access-date = 2016-01-18|author = Anthony Granger • 6 hours ago|title = Belgium: Laura Tesoro is off to Eurovision 2016|url = http://eurovoix.com/2016/01/17/belgium-laura-tesoro-is-off-to-eurovision-2016/|publisher = Eurovoix}}</ref> | «[[:en:What's the Pressure|What’s the Pressure?]]»<ref name=":4" /> | «Што за ціск?» | 139|| 135|| 274|| 3 |- |} === Галасаванне === {| class="standard" style="text-align:center; font-size:90%; width: 48%" |- ! Краіна ! Месца ! colspan="2"| Балы ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Л<br>а<br>т<br>в<br>і<br>я<br> {{сцяг Латвіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| П<br>о<br>л<br>ь<br>ш<br>ч<br>а<br> {{сцяг Польшчы|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ш<br>в<br>е<br>й<br>ц<br>а<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Швейцарыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>з<br>р<br>а<br>і<br>л<br>ь<br> {{сцяг Ізраіля|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>е<br>л<br>а<br>р<br>у<br>с<br>ь<br> {{сцяг Беларусі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| С<br>е<br>р<br>б<br>і<br>я<br> {{сцяг Сербіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>р<br>л<br>а<br>н<br>д<br>ы<br>я<br> {{сцяг Ірландыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| М<br>а<br>к<br>е<br>д<br>о<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Македоніі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Л<br>і<br>т<br>в<br>а<br> {{сцяг Літвы|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>ў<br>с<br>т<br>р<br>а<br>л<br>і<br>я<br> {{сцяг Аўстраліі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| С<br>л<br>а<br>в<br>е<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Славеніі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>а<br>л<br>г<br>а<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Балгарыі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Д<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{Сцяг Даніі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| У<br>к<br>р<br>а<br>і<br>н<br>а<br> {{сцяг Украіны|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Н<br>а<br>р<br>в<br>е<br>г<br>і<br>я<br> {{сцяг Нарвегіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Г<br>р<br>у<br>з<br>і<br>я<br> {{сцяг Грузіі|20px}}<br> ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>л<br>б<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Албаніі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>е<br>л<br>ь<br>г<br>і<br>я<br> {{сцяг Бельгіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Г<br>е<br>р<br>м<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Германіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>т<br>а<br>л<br>і<br>я<br> {{сцяг Італіі|20px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| В<br>я<br>л<br>і<br>к<br>а<br>б<br>р<br>ы<br>т.<br> {{сцяг Вялікабрытаніі|20px}} |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{LVA}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 8 | rowspan="2"| 132 |64||style="background:#ddd;"| || 6|| 6|| 7|| || || 4|| 2|| 7|| ||10|| || 3|| 6|| 2|| 5|| 1|| || 5|| || |-style="background:#ffebad" |68||style="background:#ddd;"| || 5|| || || 5|| || 7|| 7||'''12'''|| 5|| || || 2|| 3|| 3|| 8|| || 3|| 3|| || 5 |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{POL}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 6 | rowspan="2"| 151 | 20|| ||style="background:#ddd;"| || || || || 1|| || || 3|| || 3|| || || 1|| 4|| 3|| 2|| || || 3|| |-style="background:#ffebad" |131|| 4||style="background:#ddd;"| || 7|| 6|| 6|| 1||10|| 1|| 7|| || 4|| 6|| 6||'''12'''||10|| 7|| ||'''12'''||'''12'''||10||10 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{CHE}} | rowspan="2"| 18 | rowspan="2"| 28 |25|| || ||style="background:#ddd;"| || 1|| || || 5|| || || 1|| 7|| || 2|| || || 7|| || 1|| 1|| || |-style="background:#ffebad" | 3|| || ||style="background:#ddd;"| || || || || || || || || || || || || || || 3|| || || || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{ISR}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 7 | rowspan="2"| 197 |127|| 2|| 8||10||style="background:#ddd;"| || 1|| 7|| 7|| 6|| 6||10|| 4|| 5|| 5|| 7|| 5|| 6|| 4||10||'''12'''|| 8|| 4 |-style="background:#ffebad" | 20|| || || ||style="background:#ddd;"| || 1|| || 2|| || || 6|| || 2|| || 2|| 1|| 1|| || 1|| 2|| || 2 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{BLR}} | rowspan="2"| 12 | rowspan="2"| 84 |32|| 1|| 4|| 1|| ||style="background:#ddd;"| || || 1|| || || 6|| 2|| 6|| || 5|| || || || || 2|| || 3 |-style="background:#ffebad" |52|| 7|| 8|| || 3||style="background:#ddd;"| || 5|| 2|| || 6|| || || 4|| 1||10|| || 6|| || || || 1|| |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{SRB}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 10 | rowspan="2"| 105 |55|| 5|| 1|| 3|| || 5||style="background:#ddd;"| || ||'''12'''|| || 3|| || 8|| || 3|| || || 8|| 2|| || 5|| |-style="background:#ffebad" |50|| || ||'''12'''|| || ||style="background:#ddd;"| || ||10|| || 2||'''12'''|| 5|| || || || 2|| || || 1|| 6|| |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{IRL}} | rowspan="2"| 15 | rowspan="2"| 46 |15|| || || || 2|| || ||style="background:#ddd;"| || || || || || || 4|| 2|| 3|| || || || || 2|| 2 |-style="background:#ffebad" |31|| 1|| 2|| 2|| 1|| || ||style="background:#ddd;"| || || 1|| 7|| || || 4|| || 2|| || || 4|| || || 7 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{MKD}} | rowspan="2"| 11 | rowspan="2"| 88 |34|| || || || 8|| ||'''12'''|| ||style="background:#ddd;"| || || 2|| || || || || || ||'''12'''|| || || || |-style="background:#ffebad" |54|| || || 4|| 2|| ||'''12'''|| ||style="background:#ddd;"| || || 4||10|| 8|| || || || ||'''12'''|| || || 2|| |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{LTU}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 4 | rowspan="2"| 222 |104||'''12'''|| 3|| 8|| 4||10|| 5|| 3|| 5||style="background:#ddd;"| || 7|| 1|| 3||10|| 8|| 8|| 1|| || 3|| 3|| 1|| 8 |-style="background:#ffebad" |118||10|| 3|| || 5||10|| ||'''12'''|| ||style="background:#ddd;"| || 8|| || 3|| 7|| 6||'''12'''||10|| 4|| 8|| 4|| 4||'''12''' |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{AUS}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 1 | rowspan="2"| 330 |188|| 8||10||'''12'''||'''12'''|| 8|| 4|| 6|| 4||'''12'''||style="background:#ddd;"| || 5||'''12'''||'''12'''||'''12'''||'''12'''|| 8||10||'''12'''|| 7||'''12'''||10 |-style="background:#ffebad" |142|| 8||10|| 6||'''12'''|| 7|| 7|| 8|| 4|| 5||style="background:#ddd;"| || 6|| 7|| 8|| 7|| 8|| 4|| 6||10||10|| 3|| 6 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{SVN}} | rowspan="2"| 14 | rowspan="2"| 53 |45|| 3|| || || || || 6|| 8|| 7|| 1|| 4||style="background:#ddd;"| || 1|| || || || || 6|| 7|| || 6|| |-style="background:#ffebad" | 8|| || || || || || 4|| || 3|| || ||style="background:#ddd;"| || || || || || || 1|| || || || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{BGR}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 5 | rowspan="2"| 220 | 98|| 7|| 5|| 4|| 3|| 4|| 2||10|| 8|| 2|| 8|| 6||style="background:#ddd;"| || 7|| ||10|| || 7|| 6|| 4|| || 5 |-style="background:#ffebad" |122|| 3|| 4|| 3||10|| 8|| 8|| 5|| 8|| 3||10|| 5||style="background:#ddd;"| || 3|| 5|| 6|| 5|| 7|| 7|| 7|| 7|| 8 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{DEN}} | rowspan="2"| 17 | rowspan="2"| 34 |10|| || || || || 3|| || || || || || || ||style="background:#ddd;"| || || || 4|| 3|| || || || |-style="background:#ffebad" |24|| 2|| 1|| 1|| 4|| || || 3|| || || 1|| || ||style="background:#ddd;"| || || 5|| || 2|| 5|| || || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{UKR}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 2 | rowspan="2"| 287 |132||10||'''12'''|| 5||10|| 7||10|| ||10|| 8|| || 8|| 4|| 1||style="background:#ddd;"| || 6||'''12'''|| 5|| 5|| 6||10|| 6 |-style="background:#ffebad" |152||'''12'''||'''12'''|| 5|| 7||'''12'''|| 6|| 4|| 6||10|| 3|| 8||'''12'''|| 5||style="background:#ddd;"| || 4||'''12'''|| 5|| 6|| 8||'''12'''|| 3 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{NOR}} | rowspan="2"| 13 | rowspan="2"| 63 |29|| || || 2|| || 6|| || || || 4|| 5|| || || 6|| ||style="background:#ddd;"| || 1|| || 4|| || || 1 |-style="background:#ffebad" |34|| || || || || 3|| 3|| || 2|| 2|| || 2|| 1||10|| 1||style="background:#ddd;"| || ||10|| || || || |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{GEO}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 9 | rowspan="2"| 123 |39|| 5|| 7|| || || 2|| 2|| || || 8|| || 1|| || || 8|| ||style="background:#ddd;"| || || || 5|| ||'''12''' |-style="background:#ffebad" |84|| 6|| 7|| || 5|| 2|| 3|| 1|| 1||10|| || || 7|| || 4|| 1||style="background:#ddd;"| || || 8||10|| 7|| 1 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{ALB}} | rowspan="2"| 16 | rowspan="2"| 45 |10|| || || || || || 8|| || || || || || 2|| || || || ||style="background:#ddd;"| || || || || |-style="background:#ffebad" |35|| || ||10|| || || || ||'''12'''|| || || 3|| || || || || ||style="background:#ddd;"| || 2|| || 8|| |- | style="background:#ED9121;" rowspan="2" align="left"|{{BEL}} | rowspan="2" bgcolor="#ED9121"| 3 | rowspan="2"| 274 |139|| 4|| 2|| 7|| 6||'''12'''|| ||'''12'''|| 3|| 5||'''12'''||'''12'''||10|| 8||10|| 7||10|| ||style="background:#ddd;"| || 8|| 4|| 7 |-style="background:#ffebad" |135|| 6|| 6|| 8|| 8|| 4||10|| 6|| 5|| 4||'''12'''|| 7||10||'''12'''|| 3|| 7|| 4|| 8||style="background:#ddd;"| || 6|| 5|| 4 |} == Фінал == У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|мінулым годзе]] ў фінале ўдзельнічалі 27 краін, таму што [[Аўстралія на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстралія]] сумесна з «Вялікай пяцёркай» и [[Аўстрыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстрыяй]] трапіла адразу ў фінал. З 2016 года фінал абмежаваны 26 краінамі<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/11/10/esc16-final-capped-at-26-countries-6-pre-qualified-countries-only/|title=ESC'16: Final capped at 26 countries, 6 pre-qualified countries only}}</ref>. Так, у фінале конкурсу 2016 года ўдзельнічалі 26 краін: па 10 краін з кожнага паўфінала, краіны «Вялікай пяцёркі» ([[Германія на конкурсе песні Еўрабачанне|Германія]], [[Велікабрытанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Вялікабрытанія]], [[Іспанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Іспанія]], [[Італія на конкурсе песні Еўрабачанне|Італія]], [[Францыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Францыя]]), краіна-гаспадар гэтага года — [[Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швецыя]]. === Размеркаванне месцаў === {|class="sortable wikitable" |+ ! №<ref name="SEMI"/> ! Краіна<ref name=":14"/><ref name=":7"/> ! Мова !! Артыст !! Песня !! Пераклад !! Балы <br>журы !! Балы <br>гледачоў !! Агульныя <br>балы !! Месца |- | 01 | {{ESC|Бельгія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Лаура Тэсоро]] | «[[:en:What's the Pressure|What’s the Pressure?]]» | «Што за ціск?» | 130|| 51|| 181|| 10 |- | 02 | {{ESC|Чэхія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Габрыэла Гунчыкава]] | «[[I Stand]]» | «Я стаю» | 41|| 0|| 41|| 25 |- | 03 | {{ESC|Нідэрланды}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Дауэ Боб]] | «[[Slow Down]]» | «Павольней» | 114|| 39|| 153|| 11 |- | 04 | {{ESC|Азербайджан}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Семра Рагімлі]] | «[[Miracle]]» | «Цуд» | 44|| 73|| 117|| 17 |- | 05 | {{ESC|Венгрыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Фрэдзі (спявак)|Фрэдзі]] | «[[Pioneer (песня)|Pioneer]]» | «Піянер» | 52|| 56|| 108|| 19 |- | 06 | {{ESC|Італія}} | [[Італьянская мова|Італьянская]],<br>[[Англійская мова|англійская]] | [[Франчэска Мікьелін]]<ref name=":FMI">{{cite web|title=Francesca Michielin to represent Italy!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=francesca_michielin_to_represent_italy}}</ref> | «[[Nessun grado di separazione|No Degree of Separation]]» | «Няма ступені падзелу» | 90|| 34|| 124|| 16 |- | 07 | {{ESC|Ізраіль}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Хові Стар]] | «[[Made of Stars]]» | «Зроблены з зорак» | 124|| 11|| 135|| 14 |- | 08 | {{ESC|Балгарыя}} | [[Англійская мова|Англійская]], [[Балгарская мова|балгарская]] | [[Полі Генава]] | «[[If Love Was a Crime]]» | «Калі каханне было злачынствам» | 127|| 180|| 307|| 4 |- | 09 | {{ESC|Швецыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Франс (спявак)|Франс]] | «[[If I were Sorry]]»<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=frans_wins_melodifestivalen_in_sweden Frans wins Melodifestivalen in Sweden]</ref> | «Калі б я шкадаваў» | 122|| 139|| 261|| 5 |- bgcolor="#FE8080" | 10 | {{ESC|Германія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Джэймі-Лі]]<ref name=":JLKG">{{cite web|access-date = 2016-02-25|author = Marco Brey|title = Jamie-Lee Kriewitz to represent Germany|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=jamie-lee_kriewitz_to_represent_germany|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | «[[Ghost]]»<ref name=":JLKG" /> | «Прывід» | 1|| 10|| 11|| 26 |- | 11 | {{ESC|Францыя}} | [[Французская мова|Французская]],<br>[[Англійская мова|англійская]]<ref>{{Cite web|access-date = 2016-02-09|title = The French entry to be announced on 12th March|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=the_french_entry_to_be_announced_on_march_12th|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | [[Амір Хаддад]]<ref name="FRA16">{{cite web|title=Amir is the French choice for Stockholm!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=amir_haddad_is_the_french_choice_for_stockholm}}</ref> | «[[J’ai cherché]]»<ref name="FRA16" /> | «Я шукаў» | 148|| 109|| 257|| 6 |- | 12 | {{ESC|Польшча}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Міхал Шпак]] | «[[Color of Your Life]]» | «Колер вашага жыцця» | 7|| 222|| 229|| 8 |- bgcolor="silver" | 13 | {{ESC|Аўстралія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Дамі Ім]] | «[[Sound of Silence]]» | «Гукі цішыні» | 320|| 191|| 511|| 2 |- | 14 | {{ESC|Кіпр}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Minus One]] | «[[Alter Ego]]» | «Іншае я» | 43|| 53|| 96|| 21 |- | 15 | {{ESC|Сербія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Саня Вучыч]] | «[[:en:Goodbye (Sanja Vučić song)|Goodbye]]» | «Бывай» | 35|| 80|| 115|| 18 |- | 16 | {{ESC|Літва}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Донні Монтэл]] | «[[I've Been Waiting for This Night]]» | «Я чакаў гэтую ноч» | 104|| 96|| 200|| 9 |- | 17 | {{ESC|Харватыя}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Ніна Краліч]] | «[[Lighthouse]]» | «Маяк» | 40|| 33|| 73|| 23 |- bgcolor="#CC9966" | 18 | {{ESC|Расія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Сяргей Лазараў]] | «[[You Are the Only One]]» | «Ты — адзіная» | 130|| 361|| 491|| 3 |- | 19 | {{ESC|Іспанія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Barei]]<ref name="ESP">{{cite web|title=Barei to represent Spain in Stockholm!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=barei_to_represent_spain_in_stockholm}}</ref><ref name="ESP1">{{Cite web|access-date = 2016-02-03|lang = en-EN|title = Barei: "'Say Yay!' sonará íntegramente en inglés en el festival de Eurovisión 2016"|url = http://www.rtve.es/television/20160202/barei-say-yay-sonara-integramente-ingles-festival-eurovision-2016/1295020.shtml|publisher = RTVE.es}}</ref> | «[[:en:Say Yay!|Say Yay!]]»<ref name="ESP" /><ref name="ESP1" /> | «Скажыце Ура!» | 67|| 10|| 77|| 22 |- | 20 | {{ESC|Латвія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Юстс Сірмайс]] | «[[:en:Heartbeat (Justs song)|Heartbeat]]» | «Біццё сэрца» | 69|| 63|| 132|| 15 |- bgcolor="gold" | 21 | {{ESC|Украіна}} | [[Англійская мова|Англійская]],<br>[[Крымскататарская мова|крымскататарская]] | [[Джамала]] | «[[1944 (песня)|1944]]» | — | 211|| 323|| 534|| 1 |- | 22 | {{ESC|Мальта}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Іра Лоско]] | «[[Walk on Water]]» | «Шпацыроўка па вадзе» | 137|| 16|| 153|| 12 |- | 23 | {{ESC|Грузія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Nika Kocharov & Young Georgian Lolitaz]] | «[[:en:Midnight Gold|Midnight Gold]]» | «Паўночнае золата» | 80|| 24|| 104|| 20 |- | 24 | {{ESC|Аўстрыя}} | [[Французская мова|Французская]] | [[Зоі Штрауб]] | «[[Loin d’ici]]» | «Далёка адсюль» | 31|| 120|| 151|| 13 |- | 25 | {{ESC|Вялікабрытанія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Joe & Jake]]<ref name="UK6">{{cite web|title = Joe & Jake to represent the United Kingdom in Stockholm|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=joe_and_jake_to_represent_the_united_kingdom_in_stockholm|publisher = Eurovision.tv}}</ref> | «[[You’re Not Alone]]»<ref name="UK6" /> | «Ты не адзінокі» | 54|| 8|| 62|| 24 |- | 26 | {{ESC|Арменія}} | [[Англійская мова|Англійская]] | [[Івета Мукучан]] | «[[LoveWave]]» | «Хваля кахання» | 115|| 134|| 249|| 7 |- |} === Галасаванне === 26 краін, якія ўдзельнічалі ў фінале, размешчаны ў табліцы парадкова зверху ўніз у парадку выступу.<br> 42 краіны, якія ўзялі ўдзел у галасаванні, размешчаны ў слупках злева направа, у алфавітным (лацінскі) парадку.<br> Вынікі галасавання журы намаляваны ў радку з белым фонам, вынікі галасавання гледачоў намаляваны ў радку з жоўтым фонам.<br> Лепшыя і горшыя вынікі вылучаныя зялёным і чырвоным колерамі адпаведна. {| class="standard" style="text-align:center; font-size:90%;" |+ Вынікі галасавання па краінах<ref name="ESC-2016-Final">{{cite web |url = http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2113#Scoreboard |title = Eurovision Song Contest 2016 Grand Final |publisher = [[Евровидение]] |date = 14.05.2016 |access-date = 24.07.2016 |lang = en}}</ref> ! rowspan="2"| Краіна |- ! Месца ! colspan="2"| Балы ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>л<br>б<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Албаніі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>р<br>м<br>е<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Арменіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>ў<br>с<br>т<br>р<br>а<br>л<br>і<br>я<br> {{сцяг Аўстраліі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>ў<br>с<br>т<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Аўстрыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| А<br>з<br>е<br>р<br>б<br>а<br>й<br>д<br>ж<br>а<br>н<br> {{сцяг Азербайджана|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>е<br>л<br>а<br>р<br>у<br>с<br>ь<br> {{сцяг Беларусі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>е<br>л<br>ь<br>г<br>і<br>я<br> {{сцяг Бельгіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>о<br>с<br>н<br>і<br>я<br>-<br>Г<br>е<br>р<br>ц<br> {{сцяг Босніі і Герцагавіны|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Б<br>а<br>л<br>г<br>а<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Балгарыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Х<br>а<br>р<br>в<br>а<br>т<br>ы<br>я<br> {{сцяг Харватыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| К<br>і<br>п<br>р<br> {{сцяг Кіпра|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ч<br>э<br>х<br>і<br>я<br> {{сцяг Чэхіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Д<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Даніі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Э<br>с<br>т<br>о<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Эстоніі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ф<br>і<br>н<br>л<br>я<br>н<br>д<br>ы<br>я<br> {{сцяг Фінляндыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ф<br>р<br>а<br>н<br>ц<br>ы<br>я<br> {{сцяг Францыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Г<br>р<br>у<br>з<br>і<br>я<br> {{сцяг Грузіі|18px}}<br> ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Г<br>е<br>р<br>м<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Германіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Г<br>р<br>э<br>ц<br>ы<br>я<br> {{сцяг Грэцыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| В<br>е<br>н<br>г<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Венгрыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>с<br>л<br>а<br>н<br>д<br>ы<br>я<br> {{сцяг Ісландыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>р<br>л<br>а<br>н<br>д<br>ы<br>я<br> {{сцяг Ірландыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>з<br>р<br>а<br>і<br>л<br>ь<br> {{сцяг Ізраіля|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>т<br>а<br>л<br>і<br>я<br> {{сцяг Італіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Л<br>а<br>т<br>в<br>і<br>я<br> {{сцяг Латвіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Л<br>і<br>т<br>в<br>а<br> {{сцяг Літвы|18px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| М<br>а<br>к<br>е<br>д<br>о<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Македоніі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| М<br>а<br>л<br>ь<br>т<br>а<br> {{сцяг Мальты|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| М<br>а<br>л<br>д<br>о<br>в<br>а<br> {{сцяг Малдовы|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ч<br>а<br>р<br>н<br>а<br>г<br>о<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Чарнагорыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Н<br>і<br>д<br>э<br>р<br>л<br>а<br>н<br>д<br>ы<br> {{сцяг Нідэрландаў|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Н<br>а<br>р<br>в<br>е<br>г<br>і<br>я<br> {{сцяг Нарвегіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| П<br>о<br>л<br>ь<br>ш<br>ч<br>а<br> {{сцяг Польшчы|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Р<br>а<br>с<br>і<br>я<br> {{сцяг Расіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| С<br>а<br>н<br>-<br>М<br>а<br>р<br>ы<br>н<br>а<br> {{сцяг Сан-Марына|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| С<br>е<br>р<br>б<br>і<br>я<br> {{сцяг Сербіі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| С<br>л<br>а<br>в<br>е<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Славеніі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| І<br>с<br>п<br>а<br>н<br>і<br>я<br> {{сцяг Іспаніі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ш<br>в<br>е<br>ц<br>ы<br>я<br> {{сцяг Швецыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| Ш<br>в<br>е<br>й<br>ц<br>а<br>р<br>ы<br>я<br> {{сцяг Швейцарыі|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| У<br>к<br>р<br>а<br>і<br>н<br>а<br> {{сцяг Украіны|17px}} ! style="vertical-align:bottom; font-size:90%; line-height:1"| В<br>я<br>л<br>і<br>к<br>а<br>б<br>р<br>ы<br>т.<br> {{сцяг Вялікабрытаніі|17px}} ! colspan="2"| Гала-<br>соў |- | style="background:#f2f2f2" rowspan="2" align="left"|{{BEL}} | rowspan="2"| 10 | rowspan="2"| 181 |130||-||4||'''12'''||5||-||4||style="background:#ddd"| ||-||10||-||-||2||8||-||-||-||10||5||-||-||3||'''12'''||6||-||-||5||4||-||-||3||4||5||-||-||-||-||8||-||-||10||10||-||20 | rowspan="2"| 29 |-style="background:#ffebad" | 51||-||-||'''12'''||-||-||-||style="background:#ddd"| ||-||-||-||-||-||8||-||-||4||-||-||-||-||3||-||1||-||-||-||4||-||-||-||'''12'''||2||-||-||-||5||-||-||-||-||-||-||9 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{CZE}} | rowspan="2"| 25 | rowspan="2"| 41 |41||-||1||-||4||-||-||1||6||-||10||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||3||-||-||-||-||2||5||2||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||4||-||-||-||-||-||3||-||-||-||11 | rowspan="2"| 11 |-style="background:#ffebad" | style="color:red"|'''0'''||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="color:red"|'''0''' |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{NED}} | rowspan="2"| 11 | rowspan="2"| 153 |114||-||-||3||-||-||-||4||-||2||-||-||7||7||6||10||7||-||4||-||6||'''12'''||8||-||4||3||-||2||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||6||-||-||4||5||1||3||5||5||-||-||22 | rowspan="2"| 30 |-style="background:#ffebad" |39||-||-||-||6||-||-||10||-||-||-||-||-||7||-||-||-||-||3||-||2||6||-||-||-||-||-||-||3||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||2||-||-||-||8 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{AZE}} | rowspan="2"| 17 | rowspan="2"| 117 |44||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||2||-||1||-||-||2||-||-||-||-||-||-||-||1||7||-||-||-||-||-||-||1||-||-||-||1||-||-||10||-||-||-||2||10||-||7||-||11 | rowspan="2"| 24 |-style="background:#ffebad" |73||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||8||-||8||1||-||-||6||-||-||-||-||7||-||-||-||1||-||2||-||3||-||-||6||8||7||-||-||-||6||-||-||-||-||-||-||10||-||13 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{HUN}} | rowspan="2"| 19 | rowspan="2"| 108 |52||1||-||-||-||4||-||-||-||-||5||4||10||-||-||-||-||-||-||3||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||7||-||-||-||1||2||-||3||10||-||-||2||-||12 | rowspan="2"| 28 |-style="background:#ffebad" |56||1||3||-||-||7||3||-||1||-||3||4||3||-||-||-||-||2||-||2||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||2||-||5||-||3||-||-||6||-||1||10||-||-||-||-||-||-||16 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{ITA}} | rowspan="2"| 16 | rowspan="2"| 124 |90||8||-||-||-||-||-||10||-||-||3||3||-||-||-||2||'''12'''||-||3||-||-||-||6||-||style="background:#ddd"| ||-||-||-||8||-||-||6||'''12'''||-||-||10||-||-||5||-||2||-||-||14 | rowspan="2"| 22 |-style="background:#ffebad" |34||10||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||1||7||-||4||-||-||-||-||-||-||1||3||-||7||-||-||8 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{ISR}} | rowspan="2"| 14 | rowspan="2"| 135 |124||3||-||10||-||3||-||2||-||-||7||5||-||2||-||7||-||3||'''12'''||-||-||-||4||style="background:#ddd;"| ||8||2||6||5||1||-||-||7||3||7||-||-||7||2||1||-||8||6||3||25 | rowspan="2"| 28 |-style="background:#ffebad" |11||-||-||-||-||6||-||-||-||2||-||-||-||-||-||-||3||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||3 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{BGR}} | rowspan="2"| 4 | rowspan="2"| 307 |127||4||7||8||-||8||1||6||3||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||6||-||-||10||-||-||-||-||-||10||7||-||1||2||10||10||-||2||-||8||3||-||-||4||10||-||-||1||1||5||23 | rowspan="2"| 57 |-style="background:#ffebad" |180||8||-||10||5||8||4||5||2||style="background:#ddd"| ||1||'''12'''||5||-||-||4||5||3||4||7||4||-||5||7||7||1||-||10||8||2||5||1||5||3||-||3||8||2||'''12'''||4||-||2||8||34 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{SWE}} | rowspan="2"| 5 | rowspan="2"| 261 |122||-||-||-||8||-||8||-||-||-||-||-||'''12'''||4||'''12'''||'''12'''||5||6||10||-||4||6||5||-||2||8||-||-||-||6||-||10||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd"| ||-||4||-||17 | rowspan="2"| 46 |-style="background:#ffebad" |139||3||2||-||7||-||2||1||-||3||7||1||2||'''12'''||10||10||2||-||8||-||7||'''12'''||2||-||-||7||7||-||-||-||-||2||7||10||2||4||1||5||1||style="background:#ddd"| ||-||1||1||29 |- | style="background:#FE8080;" rowspan="2" align="left"|{{GER}} | style="color:red" rowspan="2"|'''26''' | style="color:red" rowspan="2"|'''11''' | style="color:red"|'''1'''||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="color:red"|'''1'''|| style="color:red" rowspan="2"|'''3''' |-style="background:#ffebad" |10||-||-||-||2||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||8||-||-||2 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{FRA}} | rowspan="2"| 6 | rowspan="2"| 257 |148||10||'''12'''||6||7||-||-||8||7||-||8||7||5||-||1||1||style="background:#ddd;"| ||4||-||6||-||2||3||8||7||-||1||-||6||-||5||5||-||1||7||-||-||-||7||8||-||-||6||26 | rowspan="2"| 52 |-style="background:#ffebad" |109||-||7||7||1||4||-||8||4||-||2||6||-||2||2||3||style="background:#ddd;"| ||-||-||4||1||5||-||'''12'''||5||-||3||-||2||6||1||4||1||-||3||-||-||-||10||3||3||-||-||26 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{POL}} | rowspan="2"| 8 | rowspan="2"| 229 |7||-||-||-||-||2||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||3||-||-||-||1||-||1||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||4 | rowspan="2"| 39 |-style="background:#ffebad" |222||5||1||-||'''12'''||3||6||'''12'''||-||6||4||2||7||5||1||5||7||4||10||3||8||10||10||4||10||5||6||2||-||-||-||10||10||style="background:#ddd;"| ||5||7||-||4||5||10||5||8||10||35 |- | style="background:silver;" rowspan="2" align="left"|{{AUS}} | rowspan="2"| 2 | rowspan="2"| 511 | style="color:green"|'''320'''||'''12'''||5||style="background:#ddd;"| ||'''12'''||7||6||'''12'''||10||8||'''12'''||10||-||10||10||8||6||8||6||7||'''12'''||10||-||10||6||5||'''12'''||8||3||10||4||'''12'''||10||10||2||-||6||6||8||'''12'''||'''12'''||5||8|| style="color:green"| '''38''' | style="color:green" rowspan="2"| '''75''' |-style="background:#ffebad" |191||'''12'''||-||style="background:#ddd;"| ||3||2||1||4||3||5||5||5||1||10||4||7||-||1||5||5||3||8||6||5||-||6||5||3||'''12'''||5||-||5||8||7||4||5||6||3||4||'''12'''||1||4||6||37 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{CYP}} | rowspan="2"| 21 | rowspan="2"| 96 |43||-||6||-||-||-||-||-||-||-||1||style="background:#ddd;"| ||-||-||4||-||-||-||-||8||-||-||-||-||1||-||-||-||5||2||-||-||-||-||4||5||-||-||-||-||-||-||7||10 | rowspan="2"| 21 |-style="background:#ffebad" |53||-||6||-||-||-||-||-||-||7||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||3||1||-||-||-||'''12'''||5||-||-||-||6||-||-||-||-||-||-||-||-||1||7||-||3||-||-||-||-||-||2||11 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{SRB}} | rowspan="2"| 18 | rowspan="2"| 115 |35||-||-||-||-||-||-||-||8||5||2||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||7||-||-||6||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||5||-||-||-||-||2||7 | rowspan="2"| 15 |-style="background:#ffebad" |80||-||-||-||4||-||-||-||'''12'''||-||'''12'''||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||4||-||-||'''12'''||-||-||'''12'''||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||'''12'''||-||-||'''12'''||-||-||8 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{LTU}} | rowspan="2"| 9 | rowspan="2"| 200 |104||-||-||7||1||5||10||-||-||1||-||-||3||5||5||6||-||5||1||-||3||-||-||1||-||10||style="background:#ddd;"| ||-||-||4||-||-||2||2||-||-||8||-||-||2||7||'''12'''||4||22 | rowspan="2"| 39 |-style="background:#ffebad" |96||4||-||1||-||-||-||-||-||-||-||3||-||6||5||-||-||5||-||-||-||4||'''12'''||-||2||8||style="background:#ddd"| ||-||-||3||2||-||'''12'''||-||-||8||-||-||-||6||-||3||'''12'''||17 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{CRO}} | rowspan="2"| 23 | rowspan="2"| 73 |40||-||-||1||6||-||-||-||4||-||style="background:#ddd;"| ||1||8||-||-||-||-||2||-||-||-||7||-||3||-||-||-||6||-||1||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1||11 | rowspan="2"| 16 |- style="background:#ffebad" |33||-||-||-||-||-||-||-||10||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||5||-||-||6||-||-||-||-||-||4||8||-||-||-||-||-||5 |- | style="background:#CC9966;" rowspan="2" align="left"|{{RUS}} | rowspan="2"| 3 | rowspan="2"| 491 |130||7||2||-||3||'''12'''||'''12'''||-||5||6||6||'''12'''||-||-||-||-||1||-||-||'''12'''||-||8||-||-||-||7||-||-||4||7||8||-||-||-||style="background:#ddd"| ||7||1||-||4||6 ||-||-||-||20 | rowspan="2"| 61 |-style="background:#ffebad" | style="color:green"| '''361''' ||7||'''12'''||5||8||'''12'''||'''12'''||6||6||'''12'''||8||10||10||4||'''12'''||8||6||8||'''12'''||10||10||7||8||10||8||'''12'''||8||8||10||'''12'''||10||3||6||8||style="background:#ddd;"| ||10||'''12'''||10||8||8||6||'''12'''||7||style="color:green"| '''41''' |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{ESP}} | rowspan="2"| 22 | rowspan="2"| 77 |67||6||3||5||-||1||-||-||-||4||-||-||-||1||-||-||3||-||-||-||5||-||-||4||'''12'''||-||-||-||2||8||-||-||7||5||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||1||-||-||-||15 | rowspan="2"| 20 |- style="background:#ffebad" |10||-||-||2||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||1||2||-||4||5 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{LVA}} | rowspan="2"| 15 | rowspan="2"| 132 |69||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1||-||8||-||-||7||2||-||8||-||1||5||-||style="background:#ddd;"| ||7||3||-||-||-||-||-||6||3||-||-||7||-||-||3||8||-||14 | rowspan="2"| 27 |- style="background:#ffebad" |63||-||-||-||-||-||5||-||-||-||-||-||-||-||7||2||-||6||-||-||-||-||7||-||-||style="background:#ddd;"| ||'''12'''||-||-||1||-||-||3||5||1||6||-||-||-||-||-||5||3||13 |- | style="background:gold;" rowspan="2" align="left"|{{UKR}} | style="color:green" rowspan="2"| '''1''' | style="color:green" rowspan="2"| '''534''' |211||-||-||2||-||10||7||3||'''12'''||-||-||-||-||'''12'''||7||-||-||'''12'''||7||2||-||-||-||'''12'''||10||'''12'''||8||'''12'''||-||'''12'''||-||3||4||'''12'''||-||'''12'''||'''12'''||'''12'''||-||-||6||style="background:#ddd;"| ||10||24 | rowspan="2"| 64 |-style="background:#ffebad" |323||6||10||8||10||10||10||2||7||10||10||7||'''12'''||3||8||'''12'''||10||10||6||6||'''12'''||-||4||8||'''12'''||10||10||6||4||10||8||7||4||'''12'''||10||'''12'''||7||7||7||7||4||style="background:#ddd;"| ||5||40 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{MLT}} | rowspan="2"| 12 | rowspan="2"| 153 |137||2||8||-||10||6||5||-||-||7||-||6||6||-||2||5||4||-||-||4||10||4||-||-||5||4||-||-||style="background:#ddd;"| ||3||'''12'''||-||-||-||8||3||10||-||6||7||-||-||-||23 | rowspan="2"| 26 |- style="background:#ffebad" |16||-||5||6||-||5||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||3 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{GEO}} | rowspan="2"| 20 | rowspan="2"| 104 |80||-||10||-||-||-||-||7||-||3||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||8||5||-||-||-||-||3||-||10||-||-||-||-||-||-||8||5||6||-||-||-||-||-||3||'''12'''||12 | rowspan="2"| 18 |- style="background:#ffebad" |24||-||8||-||-||1||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||-||-||-||-||3||2||4||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||6||-||6 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{AUT}} | rowspan="2"| 13 | rowspan="2"| 151 |31||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||-||-||5||-||-||-||-||-||-||-||4||8||-||-||-||-||1||-||-||-||-||-||-||-||-||-||8||-||-||-||1||-||-||-||-||4||-||-||7 | rowspan="2"| 34 |- style="background:#ffebad" |120||-||4||3||style="background:#ddd;"| ||-||-||3||5||4||6||-||4||1||6||6||8||-||7||1||6||2||1||3||-||4||1||-||-||4||-||6||-||4||8||-||-||6||2||5||10||-||-||27 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{GBR}} | rowspan="2"| 24 | rowspan="2"| 62 |54||5||-||4||-||-||-||-||-||-||-||-||4||3||3||-||-||-||-||-||-||-||7||-||-||-||-||-||'''12'''||-||-||-||-||-||6||8||2||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||10 | rowspan="2"| 13 |- style="background:#ffebad" |8||-||-||4||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||3||-||-||-||-||-||1||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="background:#ddd;"| ||3 |- | style="background:#f2f2f2;" rowspan="2" align="left"|{{ARM}} | rowspan="2"| 7 | rowspan="2"| 249 |115||-||style="background:#ddd;"| || ||2|| ||3|| ||2||'''12'''||4||8|| || || || ||2|| || ||10||1|| || ||2|| ||6||4|| ||7||5||10||2|| || ||'''12'''|| ||3||4||'''12'''||4|| || || ||21 | rowspan="2"| 42 |- style="background:#ffebad" |134||2||style="background:#ddd;"| || || || ||7||7|| ||8|| ||8||8|| || || ||'''12'''||'''12'''||2||8|| || || ||6||1|| || ||7|| ||7|| ||8|| ||2||'''12'''||2||2|| ||6|| || ||7|| ||21 |} {{Фотарад|ESC2016_-_Ukraine_03.jpg|ESC2016_-_Australia_11.jpg|ESC2016_-_Russia_06.jpg|ш1={{#expr:trunc(2000/1300*240)}}|ш2={{#expr:trunc(2000/1300*240)}}|ш3={{#expr:trunc(2000/1300*240)}}|color=#fee|тэкст=Злева направа: [[Джамала]], пераможца конкурса «Еўрабачанне 2016» ([[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіна]]); [[Дамі Ім]], якая заняла 2-е месца ([[Аўстралія на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстралія]]); [[Сяргей Лазараў]], які заняў 3-е месца ([[Расія на конкурсе песні Еўрабачанне|Расія]])}} == Звязаныя падзеі == === Прэмія OGAE === [[Файл:ESC2016 - France 12.jpg|міні|Амір Хаддад на сцэне]] [[OGAE]] ([[Французская мова|фр]]. ''Organisation Generale des Amateurs d’Eurovision;'' [[Англійская мова|англ]]. ''General Organisation of Eurovision Fans'') — штогадовая і традыцыйная прэмія некамерцыйнай арганізацыі, якая праводзіць галасавання сярод сваіх клубаў<ref>{{Cite web|url=http://www.ogaeinternational.com/|title=OGAE International - Eurovision fan clubs around the world|author=Administrator|publisher=www.ogaeinternational.com|access-date=2016-05-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6HPAWUlpj?url=http://www.ogaeinternational.com/|archive-date=2013-06-15}}</ref>. Галасаванне пачалося 29 красавіка і скончылася 2 мая. Ніжэй прадстаўлены ТОП-5 краін<ref>{{Cite web|url=http://www.ogaeinternational.com/index.php?option=com_content&view=article&id=88&Itemid=72|title=Poll Results 2016|author=Administrator|publisher=www.ogaeinternational.com|access-date=2016-05-06}}</ref>: {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! Краіна ! Песня ! Артыст ! Кампазітар(ы) ! Вынік |- style="background:gold;" | {{ESC|Францыя}} | «[[J’ai cherché]]» | [[Амір Хаддад]] | [[Амір Хаддад]], Johan Errami, Nazim Khaled | 425 |- style="background:silver;" | {{ESC|Расія}} | «[[You Are the Only One]]» | [[Сяргей Лазараў]] | [[Дзімітрыс Кантопулос]], [[Філип Кіркораў]] | 392 |- style="background:#c96;" | {{ESC|Аўстралія}} | «[[Sound of Silence]]» | [[Дамі Ім]] | Anthony Egizii, David Musumeci | 280 |- | {{ESC|Балгарыя}} | «[[If Love Was a Crime]]» | [[Полі Генава]] | Borislav Milanov, Sebastian Arman, Joachim Bo Persson | 175 |- | {{ESC|Італія}} | «[[Nessun grado di separazione]]» | [[Франчэска Мікьелін]] | [[Франчэска Мікьелін]], Фэдэрыка Аббатэ, Кеопэ | 170 |- |} === Прэмія Марсэля Безансона === [[Прэмія Марсэля Безансона]] была створана падчас [[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|Еўрабачання 2002]] у [[Талін]]е ([[Эстонія]]) шведскім прадзюсарам і прадстаўніком [[Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швецыі]] на [[Конкурс песні Еўрабачанне 1992|Еўрабачанні 1992]] [[Крыстэн Б'ёркман|Крыстэнам Б'ёркманам]] і ўдзельнікам гурта «[[Herreys]]», які перамог на Еўрабачанні ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 1984|1984]] годзе, у гонар стваральніка конкурсу Еўрабачанне [[Марсэль Безансон|Марсэля Безансона]]. Прэмія даецца ў трох катэгорыях: прэмія прэсы, прэмія кампазітараў і прэмія ўдзельнікаў. Вынікі конкурсаў 2016 года прыведзены ў табліцы: {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! Катэгорыя ! Краіна ! Песня ! Артыст ! Кампазітар(ы) |- | Прэмія ўдзельнікаў | {{ESC|Украіна}} | «[[1944 (песня)|1944]]» | [[Джамала]] | [[Джамала]] |- | Прэмія кампазітараў | {{ESC|Аўстралія}} | «Sound of Silence» | [[Дамі Ім]] | Anthony Egizii, David Musumeci |- | Прэмія прэсы |{{ESC|Расія}} |«[[You Are the Only One]]» |[[Сяргей Лазараў]] |[[Філіп Кіркораў]], [[Дзімітрыс Кантопулос]] |- |} === Прэмія Барбары Дэкс === [[Файл:ESC2016 - Croatia 23 (zoom).jpg|міні|Ніна Краліч у сваім адзенні]] Барбара Дэкс — прадстаўніца Бельгіі на [[Конкурс песні Еўрабачанне 1993|конкурсе песні Еўрабачанне 1993]]. Нягледзячы на выдатнае выкананне, было адзначана, што сукенка і макіяж моцна сапсавалі агульны выгляд, і спявачка заняла апошняе месца, атрымаўшы ўсяго 3 балы<ref name=barbaradex>[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=235 Eurovision Song Contest 1993 | Year page | Eurovision Song Contest — Baku 2012]</ref>. У 1997 годзе зацверджана аднайменная прэмія, якая ўручаецца штогод ўдзельніку Еўрабачання, які мае самы недарэчны вобраз. Вызначэнне пераможца штогод праводзіцца сайтам EurovisionHouse.nl. Прагаласаваць за аднаго з канкурсантаў можа любы ахвотнік<ref name=barbaradex />. У гэтым годзе прэмія адзначыла свой дваццацігадовы ювілей. ТОП-5 удзельніказ паказаны ў табліцы ніжэй<ref name="Nina Kraljić">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=nina_kraljic_wins_the_barbara_dex_award_2016 Nina Kraljić wins the Barbara Dex Award 2016]</ref>: {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! Краіна ! Артыст ! Вынік |- style="background:gold;" | {{ESC|Харватыя}} | [[Ніна Краліч]] | 770 |- style="background:silver;" | {{ESC|Германія}} | [[Джэймі-Лі]] | 335 |- style="background:#c96;" | {{ESC|Швейцарыя}} | [[Rykka]] | 201 |- | {{ESC|Балгарыя}} | [[Полі Генава]] | 140 |- | {{ESC|Боснія і Герцагавіна}} | [[Дзін]], [[Далал Мідхат-Талакіч]], [[Ана Руцнэр]] і [[Джала (спявак)|Джала]] | 127 |- |} == Інцыдэнты == === Спроба пераглядзець вынікі галасавання === Вынікі галасавання і тэлегледачоў былі вельмі розныя, гэта прывяло да таго, што з’явілася некалькі петыцый з патрабаваннямі пераглядзець вынікі і змяніць правілы галасавання. [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] разглядзеў адну з петыцый, якая з’явілася на сайце Change.org, але [[17 мая]] [[2016 год]]а афіцыйна заявіў, што не мае права адмяніць рэзультаты галасавання.<ref>[http://ria.ru/culture/20160517/1435244758.html Европейский вещательный союз решил оставить Украину победителем Евровидения]{{ref-ru}}</ref>. === Забарона на сцягі === [[29 красавіка]] [[2016 год]]а [[Рэспубліка Косава|Косава]] ды [[Іспанія]] выступілі са змяненнем правілаў аб выкарыстанні сцягоў спрэчных тэрыторый<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/29/esc16-kosovo-spain-challenge-flag-rules/|title=ESC'16: Kosovo and Spain Challenge Flag Rules|date=2016-04-29|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-29}}</ref>. Былі забаронены сцягі [[Дзяржава Палестына|Палестыны]], [[Ісламская дзяржава|тэрарыстычнай арганізацыі «Ісламская дзяржава»]], сцяг [[Крымскія татары|крымскіх татар]] і сцяг [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыма]], сцяг [[Паўночны Кіпр|Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра]], сцяг [[Прыднястроўе|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]], сцяг [[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]], сцяг [[Луганская Народная Рэспубліка|ЛНР]], сцяг [[Краіна Баскаў|Краіны Баскаў]] і сцяг [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорнага Карабаха]]<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2016/04/29/eurovision/|title=На «Евровидение» запретили проносить крымские и донецкие флаги|publisher=lenta.ru|access-date=2016-04-29}}</ref><ref name="НИ">{{Cite web|url=http://newsru.co.il/rest/29apr2016/flages8018.html|title=На "Евровидении" запрещены флаги ИГ, Палестины и ДНР|publisher=Новости Израиля|access-date=2016-04-30}}</ref>. Былі дазволены сцягі 42 краін-удзельніц конкурса 2016 года, краін, якія нядаўна бралі ўдзел у конкурсе, такіх як [[Турцыя]], [[Партугалія]] і [[Румынія]], а таксама сцяг [[Еўрапейскі саюз|Еўрасаюза]], [[вясёлкавы сцяг]] ды сцягі краін, якія ўваходзяць у [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]<ref name="НИ" />. Нягледзячы на гэта, 10 мая пад час другога паўфіналу Івета Мукучан, прадстаўніца Арменіі на конкурсе, разгарнула сцяг [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорнага Карабаха]]. У сувязі з гэтым арганізатары конкурсу рашуча асудзілі паводзіны Мукучан<ref>[http://newsarmenia.am/news/culture/flag-karabakha-v-rukakh-ivety-mukuchyan-na-evrovidenii-mozhet-dorogo-oboytis-armenii/ Флаг Карабаха в руках Иветы Мукучян на Евровидении может дорого обойтись Армении<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> і прыгразілі Арменіі санкцыямі, назваўшы інцыдэнт «сур’ёзным парушэннем» забароны на палітычныя паведамленні. У выпадку паўторнага парушэння забароны будзе ўзнята пытанне аб вызначэнні санкцый і аб дыскваліфікацыі краіны з конкурсу<ref>[http://ria.ru/culture/20160511/1431429700.html Организаторы «Евровидения» грозят Армении санкциями] // [[РИА Новости]]: МИА «Россия сегодня», 11 мая 2016.</ref>. === Палітызацыя === У дачыненні да спявачкі Джамалы паступалі выказванні пра палітызаванасць яе песні «1944», аднак [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|ЕВС]] неаднаразова абвяргаў падобныя заявы. Пасля перамогі на конкурсе спявачка заявіла, што лічыць няправільным казаць аб наяўнасці палітыкі ў яе песні, нягледзячы на тое, што да конкурсу неаднаразова сама заяўляла аб наяўнасці такога кантэксту ў сваёй песні<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/culture/20160515/1433640338.html|title=Джамала считает неуместным говорить о наличии политики в ее песне|date=2016-05-14|publisher=РИА Новости}}</ref>. == Цікавыя факты == === Арганізацыя ды інтэрвал-акты === * пад час правядзення конкурсу «[[Глобен-Арэна]]» прасела на 3,5 сантыметра. * У фінале конкурсу ў інтэрвал-акце быў паказаны відэаролік «42 гады шведскай музыкі ў чатырох хвілінах». * У фінале конкурсу выступіў вядомы амерыканскі спявак [[Джасцін Тымберлейк]] з дзвюма песнямі. Удзел быў прымеркаваны да першага паказу Еўрабачання ў ЗША. * Таксама ў фінале на сцэну выйшла пераможца «[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|Дзіцячага Еўрабачання 2015]]» [[Дэстыні Чукуньерэ]]. === Вынікі конкурсу === * Упершыню не трапілі ў фінал [[Грэцыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Грэцыя]] і [[Боснія і Герцагавіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Боснія і Герцагавіна]]; адначасова [[Чэхія на конкурсе песні Еўрабачанне|Чэхія]] ўпершыню прайшла ў фінал. * [[Швейцарыя на конкурсе персні Еўрабачанне|Швейцарыя]] другі год запар заняла апошняе месца ў паўфінале, а Германія другі год запар заняла апошняе месца ў фінале. * У другім паўфінале Балгарыя заняла 5 месца, а ў фінале - 4, абыйшоўшы Бельгію і Літву, якія занялі ў другім паўфінале адпаведна 3 і 4 месцы. * [[Эстонія на конкурсе песні Еўрабачанне|Эстонія]] з'яўляецца адзінай [[Прыбалтыка|прыбалтыйскай]] краінай, якая не прайшла ў фінал. З краін [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у фінал таксама не прайшлі [[Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне|Беларусь]] и [[Малдова на конкурсе песні Еўрабачанне|Малдова]]. Прадстаўнік Эстоніі ў паўфінале заняў апошняе месца, што стала горшым вынікам гэтай краіны за ўсю гісторыю ўдзелу. * Па выніках галасавання журы найбольшую колькасць балаў набрала [[Аўстралія на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстралія]], па выніках галасавання гледачоў — [[Расія на конкурсе песні Еўрабачанне|Расія]]. У суме найбольшую колькасць балаў атрымала, і ў выніку перамагла [[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіна]]. == Міжнароднае галасаванне і тэлетрансляцыя == === Абвеснікі === Абвеснікі агучвалі толькі адзнакі 12 балаў (астатнія балы паказваліся на экране) у наступным парадку:<ref>{{Cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/de-presenterar-jurygruppernas-roster-i-eurovision-song-contest-2016|title=De presenterar jurygruppernas röster 2016|publisher=svt.se|access-date=2016-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/14/esc16-42-spokespersons-revealed-tonight/|title=ESC'16: 42 Spokespersons Revealed For Tonight|date=2016-05-14|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-14}}</ref>. {{Div col|cols=2}} # {{ESC|Аўстрыя}} — Катарына Беловіч ([[Нямецкая мова|ням.]] ''Katharina Bellowitsch'')<ref>{{Cite web|url=http://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160408_OTS0148/startnummer-12-fuer-oesterreich-im-ersten-esc-semifinale-am-10-mai|title=Startnummer 12 für Österreich im ersten ESC-Semifinale am 10. Mai|publisher=ots.at|access-date=2016-04-29}}</ref> # {{ESC|Ісландыя}} — Уннстэйдн Мануэль Стефаунсан ([[Ісландская мова|ісл.]] ''Unnsteinn Manuel Stefánsson'' # {{ESC|Азербайджан}} — Турал Асадаў ([[Азербайджанская мова|азерб.]] ''Tural Əsədov'') # {{ESC|Сан-Марына}} — Ірол МС ([[Італьянская мова|італ.]] ''Irol MC'')<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/02/san-marino-irol-mc-announced-eurovision-2016-spokesperson/|title=San Marino: Irol MC Announced as Eurovision 2016 Spokesperson|author=Anthony Granger • 5 days ago|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-07}}</ref> # {{ESC|Чэхія}} — Даніэла Пісаржовіцава ([[Чэшская мова|чэшск.]] ''Daniela Písařovicová'') # {{ESC|Ірландыя}} — Шынейд Кенэдзі ([[Ірландская мова|ірл.]] ''Sinéad Kennedy'') # {{ESC|Грузія}} — Ніна Сублаці ([[Грузінская мова|груз.]] ''ნინა სუბლატი'')<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/26/georgia-nina-sublatti-announcing-jury-points/|title=Georgia: Nina Sublatti is Announcing the Jury Points|author=Anthony Granger • 5 days ago|date=2016-04-25|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-01}}</ref> #: <small>(Прадстаўніца Грузіі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|Еўрабачанне 2015]]»)</small> # {{ESC|Боснія і Герцагавіна}} — Івана Црногорац ([[Баснійская мова|бас.]] ''Ivana Crnogorac'') # {{ESC|Мальта}} — Бэн Каміль ([[Англійская мова|англ.]] ''Ben Camille'')<ref name=":9">{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/09/esc16-malta-poland-announce-spokespersons/|title=ESC'16: Malta & Poland Announce Their Spokespersons|date=2016-05-09|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-09}}</ref> # {{ESC|Іспанія}} — Хота Абрыль ([[Іспанская мова|ісп.]] ''Jota Abril'')<ref>{{Cite web|url=http://www.rtve.es/television/20160429/xuso-jones-salvador-beltran-electric-nana-maverick-coral-segovia-jurado-profesional-tve-para-eurovision/1347440.shtml|title=Xuso Jones, Salvador Beltrán, Electric Nana, Maverick y Coral Segovia, jurado profesional de TVE para Eurovisión - RTVE.es|date=2016-04-29|publisher=RTVE.es|lang=es-ES|access-date=2016-05-01}}</ref> # {{ESC|Фінляндыя}} — Юсі-Пекка Рантанэн ([[Фінская мова|фін.]] ''Jussi-Pekka Rantanen'')<ref name=":2">{{Cite web|url=http://yle.fi/aihe/artikkeli/2016/04/29/viisukommentaattori-mikko-silvennoinen|title=Viisukommentaattori on Mikko Silvennoinen|publisher=yle.fi|access-date=2016-05-01}}</ref> # {{ESC|Швейцарыя}} — Sebalter ([[Італьянская мова|італ.]] ''Sebalter'')<ref>{{Cite web|url=http://sebalteritalia.weebly.com/ultime-notizie/esc-2016-sebalter-annuncera-i-12-punti-della-giuria-svizzera|title=ESC 2016: Sebalter annuncerà i 12 punti della giuria svizzera|publisher=Sebalter - Italia|access-date=2016-04-20}}</ref> #: <small>(Прадстаўнік Швейцарыі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|Еўрабачанне 2014]]»)</small> # {{ESC|Данія}} — Ула Эссендроп ([[Дацкая мова|дац.]] ''Ulla Essendrop'')<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/06/denmark-ulla-essendrop-announce-danish-points/|title=Denmark: Ulla Essendrop To Announce The Danish Points|author=Anthony Granger • 1 min ago|date=2016-05-06|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-07}}</ref> # {{ESC|Францыя}} — Элод Госсюэн ([[Французская мова|фран.]] ''Élodie Gossuin'')<ref>{{Cite web|url=http://www.jeanmarcmorandini.com/article-352932-eurovision-2016-elodie-gossuin-devoilera-les-points-de-la-france.html|title=Eurovision 2016: Elodie Gossuin dévoilera les points de la France|publisher=www.jeanmarcmorandini.com|access-date=2016-05-01}}</ref> # {{ESC|Малдова}} — Алівія Фуртунэ ([[Румынская мова|румын.]] ''Olivia Furtună'') # {{ESC|Арменія}} — Арман Маргаран ([[Армянская мова|арм.]] ''Արման Մարգարյանը'') # {{ESC|Кіпр}} — Лукас Хамацас ([[Грэчаская мова|грэч.]] ''Λουκάς Χάματσος'') # {{ESC|Балгарыя}} — Анна Ангелава ([[Балгарская мова|балг.]] ''Анна Ангелова'') # {{ESC|Нідэрланды}} — Трэйнтье Остэрхёйс ([[Нідэрландская мова|нід.]] ''Trijntje Oosterhuis'')<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/04/netherlands-trijntje-oosterhuis-dutch-spokesperson/|title=The Netherlands: Trijntje Oosterhuis is the Dutch Spokesperson|author=Anthony Granger • 1 min ago|date=2016-05-04|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-04}}</ref> #: <small>(Прадстаўніца Нідэрландаў на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|Еўрабачанне 2015]]»)</small> # {{ESC|Латвія}} — Томс Грэвіньш ([[Латышская мова|лат.]] ''Toms Grēviņš'')<ref name=":11" /> # {{ESC|Ізраіль}} — Офер Нахшон ([[іўрыт]]. עופר נחשון)<ref name=":6">{{Cite web|url=http://www.iba.org.il/spokesman/spokesman.aspx?entity=1157916&type=1|title=Spokesman|access-date=2016-05-06}}</ref> # {{ESC|Беларусь}} — [[Юзары]] ([[Англійская мова|англ.]] ''Uzari'') #: <small>(Прадстаўнік Беларусі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|Еўрабачанне 2015]]»)</small> # {{ESC|Германія}} — Барбара Шёнэбергер ([[Нямецкая мова|ням.]] ''Barbara Schöneberger'')<ref name=":1" /> # {{ESC|Расія}} — [[Нюша]] ([[Англійская мова|англ.]] ''Nyusha'') # {{ESC|Нарвегія}} — Элізабэт Андрэасэн ([[Нарвежская мова|нарв.]] ''Elisabeth Andreassen'') #: <small>(Прадстаўніца Нарвегіі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 1985|Еўрабачанне 1985]]», «[[Конкурс песні Еўрабачанне 1994|Еўрабачанне 1994]]» і «[[Конкурс песні Еўрабачанне 1996|Еўрабачанне 1996]]»; пераможца «[[Конкурс песні Еўрабачанне 1985|Еўрабачанне 1985]]»; прадстаўніца Швецыі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 1982|Еўрабачанне 1982]]»)</small> # {{ESC|Аўстралія}} — Лі Лін Чын ([[Англійская мова|англ.]] ''Lee Lin Chin'')<ref>{{Cite web|url=http://www.sbs.com.au/programs/eurovision/article/2016/04/29/australias-eurovision-2016-jury-and-spokesperson-revealed|title=Australia’s Eurovision 2016 jury and spokesperson is revealed! {{!}} SBS Eurovision|publisher=Programs|access-date=2016-05-01}}</ref> # {{ESC|Бельгія}} — Умеш Вангавэр ([[Нідэрландская мова|нід.]] ''Umesh Vangaver'')<ref name=":11">{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/11/esc16-three-countries-reveal-eurovision-spokesperson/|title=ESC'16: Three Countries Reveal Their Eurovision Spokesperson|date=2016-05-11|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-12}}</ref> # {{ESC|Вялікабрытанія}} — Рычард Осман ([[Англійская мова|англ]] ''Richard Osman'')<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/11/united-kingdom-richard-osman-announced-spokesperson/|title=United Kingdom: Richard Osman Announced As Spokesperson|author=Anthony Granger • 1 min ago|date=2016-05-11|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-11}}</ref> # {{ESC|Харватыя}} — Нявена Рэндэлі ([[Харвацкая мова|харв.]] ''Nevena Rendeli'')<ref name="autogenerated6">{{Cite web|url=http://eurosong.hr/predstavljena-hrvatska-delegacija-stockholm/|title=Predstavljena hrvatska delegacija za Stockholm - Eurosong.hr|publisher=Eurosong.hr|lang=hr-HR|access-date=2016-04-26}}</ref> # {{ESC|Грэцыя}} — Канстантынас Хрыстафору ([[Грэчаская мова|грэч]]. ''Κωνσταντίνος Χριστοφόρου'')<ref>{{Cite web|url=http://www.star.gr/Pages/Lifestyle.aspx?art=323840&artTitle=deite_poios_tragoudistis_tha_pei_ti_vathmologia_tis_elladas_stin_eurovision|title=ΔΕΙΤΕ ποιος τραγουδιστής θα πει τη βαθμολογία της Ελλάδας στην Eurovision|date=2016-05-10|publisher=star.gr|access-date=2016-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160511031857/http://www.star.gr/Pages/Lifestyle.aspx?art=323840&artTitle=deite_poios_tragoudistis_tha_pei_ti_vathmologia_tis_elladas_stin_eurovision|archive-date=11 мая 2016|url-status=dead}}</ref> #: <small>(Прадстаўнік Кіпра ка конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 1996|Еўрабачанне 1996]]», «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|Еўрабачанне 2002]]» і «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|Еўрабачанне 2005]]»</small> # {{ESC|Літва}} — Угнэ Галадаускайте ([[Літоўская мова|літ.]] ''Ugnė Galadauskaitė'')<ref>{{Cite web|url=http://www.lrt.lt/projektai/eurovizija/naujienos/31/135606/u_galadauskaite_bijojau_kad_nepavyks_dziugiai_paskelbti_balu_skirtu_nepatikusioms_dainoms#skip|title=U. Galadauskaitė: bijojau, kad nepavyks džiugiai paskelbti balų, skirtų nepatikusioms dainoms - LRT|publisher=Lietuvos Radijas ir Televizija|access-date=2016-05-06}}</ref> # {{ESC|Сербія}} — Драгана Касьерына ([[Сербская мова|серб.]] ''Драгана Косјерина'') # {{ESC|Македонія}} — Дыяна Гогава ([[Македонская мова|макед.]] ''Дијана Гогова'') # {{ESC|Албанія}} — Андры Джаху ([[Албанская мова|алб.]] ''Andri Xhahu'')<ref name=":0">{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/24/albania-andri-xhahu-eurovision-2016-spokesperson/|title=Albania: Andri Xhahu is Eurovision 2016 Spokesperson|author=Anthony Granger • 1 min ago|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-25}}</ref> # {{ESC|Эстонія}} — Даніэль Леві Вііналас ([[Эстонская мова|эст.]] ''Daniel Levi Viinalass'')<ref name=":5">{{Cite web|url=http://etv.err.ee/v/meelelahutus/eurovisioon/saated/e011b3c3-31f1-4dec-b07f-07c06fcfa40e/eurovisiooni-lauluvoistlus-2016-finaal|title=Eurovisiooni lauluvõistlus 2016: Finaal|publisher=ETV|access-date=2016-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506065816/http://etv.err.ee/v/meelelahutus/eurovisioon/saated/e011b3c3-31f1-4dec-b07f-07c06fcfa40e/eurovisiooni-lauluvoistlus-2016-finaal|archive-date=6 мая 2016|url-status=dead}}</ref> # {{ESC|Украіна}} — [[Андрэй Міхайлавіч Данілка|Андрэй Данілка (Верка Сярдзючка)]] ([[Украінская мова|укр]]. ''Андрiй Данилко'') #: <small>(Прадстаўнік Украіны на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|Еўрабачанне 2007]]»)</small> # {{ESC|Італія}} — Клаўдыя Андрэцці ([[Італьянская мова|італ.]] ''Claudia Andreatti'')<ref>{{Cite web|url=http://www.eurofestivalnews.com/2016/04/29/eurovision-2016-claudia-andreatti-spokesperson-annuncera-i-voti-dellitalia-in-finale/|title=Eurovision 2016: Claudia Andreatti spokesperson, annuncerà i voti dell'Italia in finale|author=eurofestival|date=2016-04-29|publisher=Eurofestival NEWS|access-date=2016-05-01}}</ref> # {{ESC|Польшча}} — Анна Попек ([[Польская мова|польск.]] ''Anna Popek'')<ref name=":9" /> # {{ESC|Славенія}} — Марьетка Вовк ([[Славенская мова|славен.]] ''Marjetka Vovk'') #: <small>(Прадстаўніца Славеніі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|Еўрабачанне 2015]]»)</small> # {{ESC|Венгрыя}} — Чылла Татар ([[Венгерская мова|венг.]] ''Csilla Tatár'') # {{ESC|Чарнагорыя}} — Даніэл Алібабіч ([[Чарнагорская мова|чарн.]] ''Danijel Alibabić '') #: <small>(Прадстаўнік Сербіі і Чарнагорыі на конкурсе «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|Еўрабачанне 2005]]»)</small> # {{ESC|Швецыя}} — Джына Дзіраві ([[Шведская мова|швед.]] ''Gina Dirawi'')<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/20/sweden-gina-dirawi-announce-swedish-vote/|title=Sweden: Gina Dirawi To Announce The Swedish Vote|author=Anthony Granger • 4 hours ago|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-20}}</ref> #: <small>(Вядучая «Мелодыфестывалена 2016»)</small> {{Div col end}} === Каментатары === ==== Краіны-удзельнікі ==== {{Div col|cols=2}} * {{ESC|Аўстралія}} — Джулія Земіра ([[Англійская мова|англ.]] ''Julia Zemiro'') і Сэм Пэнг ([[Англійская мова|англ.]] ''Sam Pang'') (SBS, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.9news.com.au/entertainment/2015/11/17/14/35/australia-to-compete-in-eurovision-song-contest-for-the-second-year-in-a-row|title=Australia to compete in Eurovision Song Contest for the second year in a row|publisher=news|access-date=2016-04-15|archive-date=18 лістапада 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118031913/http://www.9news.com.au/entertainment/2015/11/17/14/35/australia-to-compete-in-eurovision-song-contest-for-the-second-year-in-a-row|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Аўстрыя}} — Эндзі Нол ([[Англійская мова|англ.]] ''Andi Knoll'') (ORF eins, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.tvinfo.de/fernsehprogramm/347011901|title=Eurovision Song Contest 2016 - Semifinale 1 - Vorstellung der Songs Teil 1 - Unterhaltung / Musikshow|publisher=www.tvinfo.de|access-date=2016-04-19}}</ref> * {{ESC|Азербайджан}} — Азэр Сулейманлы ([[Азербайджанская мова|азер.]] ''Azər Süleymanlı'') (ITV, усе шоу)<ref>[http://www.primetime.az/news,4949,92dccb8c/page,1/lang,az/ Azərbaycan dilində "Eurovision"u o, şərh edəcək] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160910132429/http://www.primetime.az/news,4949,92dccb8c/page,1/lang,az/ |date=10 верасня 2016 }} // Primetime.az, 9 мая 2016.</ref> * {{ESC|Албанія}} — Эндры Джаху ([[Албанская мова|албан.]] ''Andri Xhahu'') (TVSH, RTSH HD, RTSH muzikë и Radio Tirana, усе шоу)<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=http://www.imalbania.com/andri-xhahu-konfirmohet-si-komentues-dhe-prezantues-i-pikeve-te-shqiperise-ne-eurovision-2016/|title=Andri Xhahu konfirmohet si komentues dhe prezantues i pikëve të Shqipërisë në Eurovision 2016|author=Niko Lako|publisher=IMA - InfoMedia Albania|lang=sq-AL|access-date=2016-04-25}}</ref> * {{ESC|Арменія}} — Авет Барсегян ([[Армянская мова|арм.]] ''Ավետ Բարսեղյան'') (Арменія 1 і Грамадскае радыё Арменіі, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/PublicTVArmenia/photos/a.285856124855194.64797.273072886133518/1004237053017094/?type=3|title=Հետևեք #եվրատեսիլ 2016-ի ընթացքին Առաջին... - Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերություն {{!}} Facebook|publisher=www.facebook.com|access-date=2016-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.eurovision.am/hy/eurovision/news/2016/05/13/Իվետա-Մուկուչյանը-Եվրատեսիլի-եզրափակչում-ելույթ-կունենա-26-րդ-համարի-ներքո/507|title=Իվետա Մուկուչյանը «Եվրատեսիլ»-ի եզրափակչում ելույթ կունենա 26-րդ համարի ներքո|author=Helix Consulting LLC|publisher=www.eurovision.am|access-date=2016-05-13}}</ref> * {{ESC|Беларусь}} — Яўген Перлін ([[Беларусь 1|Беларусь-1]] и [[Беларусь 24|Беларусь-24]], усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.tvr.by/company/novosti-kompanii/ivan-vystupit-na-evrovidenii-vo-vtorom-polufinale-pod-5-m-nomerom/|title=IVAN выступит на "Евровидении" во втором полуфинале под 5-м номером|publisher=www.tvr.by|access-date=2016-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505211018/http://www.tvr.by/company/novosti-kompanii/ivan-vystupit-na-evrovidenii-vo-vtorom-polufinale-pod-5-m-nomerom/|archive-date=5 мая 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sputnik.by/culture/20160425/1022031474.html|title=БТ: выступление Иванова никак не дискредитирует Беларусь|author=Sputnik|publisher=sputnik.by|access-date=2016-04-27}}</ref> * {{ESC|Бельгія}} — ''Нідэрландская'': Пэтэр Ван дэ Вейре ([[Нідэрландская мова|нідэр]]. ''Peter Van de Veire'') (één, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.vrt.be/nieuws/2016/04/eurovisiesongfestival-tegen-wie-neemt-laura-het-op|title=Eurovisiesongfestival: tegen wie neemt Laura het op? {{!}} VRT|publisher=www.vrt.be|access-date=2016-04-29}}</ref>; ''Французская'': Жан-Луі Лаэ ([[Французская мова|фран.]] ''Jean-Louis Lahaye'') і Морын Луйс ([[Французская мова|фран.]] ''Maureen Louys'') (La Une, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.rtbf.be/tv/guide-tv/detail_eurovision-de-la-chanson?uid=1169954645668&idschedule=56ec1df00f7134282827872b9be237ba|title=Eurovision de la chanson, le mardi 10 mai à 22:00 sur laune|publisher=RTBF TV|access-date=2016-04-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rtbf.be/tv/laune/guide-tv/detail_eurovision-de-la-chanson?uid=1169954933668&idschedule=93afac2c9263a7a2542da76979c21927|title=Eurovision de la chanson, le jeudi 12 mai à 21:00 sur laune|publisher=RTBF TV|access-date=2016-04-29}}</ref> * {{ESC|Балгарыя}} — Елена Розберг ([[Балгарская мова|балг.]] ''Елена Розберг'') і Георгій Кушваліеў ([[Балгарская мова|балг.]] ''Георги Кушвалиев'') (БНТ 1 і БНТ HD, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/eurovision.bnt.bg/photos/a.437789509587765.103160.426060767427306/1173776782655697/?type=3&theater|title=BNT Eurovision Bulgaria|publisher=www.facebook.com|access-date=2016-05-11}}</ref> * {{ESC|Боснія і Герцагавіна}} — Дзяян Кукрыч ([[Баснійская мова|бас]]. ''Dejan Kukrić'') (BHT 1, BHT HD і BH Radio 1, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/bheurosong/photos/a.497696235897.312380.406760675897/10154810978190898|title=BH EUROSONG - Danas je važan dan za učesnike prvog... {{!}} Facebook|publisher=www.facebook.com|access-date=2016-05-11}}</ref> * {{ESC|Вялікабрытанія}} — Грэм Нортан ([[Англійская мова|англ.]] ''Graham Norton'') ([[BBC One]], фінал); Скотт Мілз ([[Англійская мова|англ.]] ''Scott Mills'') і Мэл Гідройк ([[Англійская мова|англ.]] ''Mel Giedroyc'') (BBC Four, паўфіналы)<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/eurovision/entries/118b972a-f22b-4c62-bead-ecbe07294a4f|title=This year YOU DECIDE our UK Eurovision 2016 act!|publisher=Eurovision|access-date=2016-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.whatsontv.co.uk/eurovision/news/eurovision-song-contest-joe-and-jake-take-uk-spot-in-sweden|title=Eurovision Song Contest: Joe and Jake take UK spot in Sweden - Eurovision - What’s on TV|publisher=What’s on TV|access-date=2016-04-15|archive-date=15 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315091740/http://www.whatsontv.co.uk/eurovision/news/eurovision-song-contest-joe-and-jake-take-uk-spot-in-sweden|url-status=dead}}</ref>; Кен Брус ([[Англійская мова|англ.]] ''Ken Bruce'') (BBC Radio 2, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/mediapacks/eurovision2016/ken|title=BBC - Radio 2 info and Q&A with Ken Bruce - Media Centre|publisher=www.bbc.co.uk|access-date=2016-05-03}}</ref> * {{ESC|Венгрыя}} — Габор Гундэль Такач ([[Венгерская мова|венг.]] ''Gábor Gundel Takács'') (Duna TV, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://tv.24.hu/musorok/musor/eurovizios-dalfesztival-2016/|title=Eurovíziós Dalfesztivál, 2016|publisher=tv.24.hu|access-date=2016-04-27}}</ref> * {{ESC|Германія}} — Пэтэр Урбан ([[Нямецкая мова|ням.]] ''Peter Urban'') (EinsFestival і Phoenix, паўфіналы; Das Erste, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/05/germany-phoenix-broadcast-semi-finals/|title=Germany: Phoenix To Broadcast Both Semi Finals|author=Anthony Granger • 1 week ago|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurovision.de/news/ESC-2016-Die-Sendetermine-im-Fernsehen-und-Online,fernsehtermine106.html|title=ESC 2016: Sendetermine im TV und als Livestream|author=NDR|publisher=www.eurovision.de|access-date=2016-05-03|archive-date=22 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422170702/https://www.eurovision.de/news/ESC-2016-Die-Sendetermine-im-Fernsehen-und-Online,fernsehtermine106.html|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Грэцыя}} — Марыя Козаку ([[Грэчаская мова|грэч.]] ''Μαρία Κοζάκου'') і Йоргас Капудзідіс ([[Грэчаская мова|грэч.]] ''Γιώργος Καπουτζίδης'') (ERT1, ERT HD и ERT World, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://news247.gr/eidiseis/psixagogia/music/eurovision-2016-pws-sas-fanhke-to-ellhniko-tragoudi-pshfiste.3948671.html|title=Eurovision 2016: Πως σας φάνηκε το ελληνικό τραγούδι; ΨΗΦΙΣΤΕ|publisher=news247.gr|access-date=2016-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160404214046/http://news247.gr/eidiseis/psixagogia/music/eurovision-2016-pws-sas-fanhke-to-ellhniko-tragoudi-pshfiste.3948671.html|archive-date=4 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Грузія}} — Тута Чхеідзэ ([[Грузінская мова|груз.]] თუთა ჩხეიძე) (GPB First Channel, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://eurovision-georgia.ge/?page=news&id=124278|title=2016 წლის ევროფესტივალის პირდაპირ ეთერს პირველ არხზე თუთა ჩხეიძე გაუძღვება|publisher=1tv.ge|access-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514120507/http://eurovision-georgia.ge/?page=news&id=124278|archive-date=2016-05-14}}</ref> * {{ESC|Данія}} — Оле Тёпхольм ([[Датская мова|дат.]] ''Ole Tøpholm'') (DR 1, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.dr.dk/event/melodigrandprix/nyheder/historisk-aendring-af-afstemningen-nu-bliver-eurovision-mere|title=Historisk ændring af afstemningen: Nu bliver Eurovision mere spændende|publisher=DR|access-date=2016-04-15}}</ref> * {{ESC|Ізраіль}} — ''Іўрыт'': Субтытры іўрытам (Channel 1, 2-і паўфінал і фінал, 1-ы паўфінал з затрымкай); ''Арабская:'' Субтытры арабскай (Channel 33, 2-і паўфінал і фінал); Кобі Менора ([[іўрыт]] קובי מנורה), Ігі Ваксман ([[іўрыт]] איגי וקסמן) і Нэнсі Брандэс (88 FM, 2-і паўфінал і фінал)<ref name=":6" /><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/IL88FM/posts/1212644195419903|title=88 FM - הדף הרשמי|publisher=www.facebook.com|access-date=2016-05-13}}</ref> * {{ESC|Ірландыя}} — Марці Уілан ([[Ірландская мова|ірлан.]] ''Marty Whelan'') (RTÉ2, паўфіналы; RTÉ One, фінал); Ніл Доэрці ([[Ірландская мова|ірлан.]] ''Neil Doherty'') і Збігнеў Залінскі ([[Ірландская мова|ірлан.]] ''Zbyszek Zalinski'') (RTÉ Radio 1, 2-і паўфінал і фінал)<ref>{{Cite web|url=http://m.rte.ie/ten/blogs/television/2016/0506/786118-tv-preview-ten-shows-you-shouldnt-miss/|title=TV Preview: TEN shows you shouldn't miss|author=The nice people at RTE Digital|publisher=RTE.ie|access-date=2016-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514071107/http://m.rte.ie//ten/blogs/television/2016/0506/786118-tv-preview-ten-shows-you-shouldnt-miss/|archive-date=14 мая 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Ісландыя}} — Гіслі Мартэйдн Бальдюрсан ([[Ісландская мова|іслан]]. ''Gísli Marteinn Baldursson'') (RÚV, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.ruv.is/frett/gisli-marteinn-kynnir-eurovision-a-ny|title=Gísli Marteinn kynnir Eurovision á ný|publisher=RÚV|access-date=2016-04-23}}</ref> * {{ESC|Іспанія}} — Хосэ Марыя Иньіга ([[Іспанская мова|іспан.]] ''José María Íñigo'') і Джулія Варэла ([[Іспанская мова|іспан.]] ''Julia Varela'') (La 2, паўфіналы; La 1, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://ww.rtve.es/television/20160413/jose-maria-inigo-julia-varela-repiten-como-comentaristas-eurovision-2016-para-tve/1336582.shtml|title=José María Iñigo y Julia Varela repiten como comentaristas de Eurovisión 2016 para TVE|publisher=RTVE.es|lang=es-ES|access-date=2016-04-15|archive-date=29 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729203331/https://www.rtve.es/television/20160413/jose-maria-inigo-julia-varela-repiten-como-comentaristas-eurovision-2016-para-tve/1336582.shtml|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Італія}} — Філіпо Солібэла ([[Італьянская мова|італ.]] ''Filippo Solibello'') і Марко Ардэманьі ([[Італьянская мова|італ.]] ''Marco Ardemagni'') (Rai 4, паўфінал; Rai Radio 2, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/02/10/italy-rai-4-to-broadcast-both-semi-finals/|title=Italy: RAI 4 To Broadcast Both Semi Finals|author=Anthony Granger • 2 months ago|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-15}}</ref>; Федэрыка Русо ([[Італьянская мова|італ.]] ''Federico Russo'') і Флавіо Інсіна ([[Італьянская мова|італ.]] ''Flavio Insinna'') (Rai 1, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://wiwibloggs.com/2015/10/02/italy-eurovision-rai-1/103696/|title=Italy migrates Eurovision to RAI 1, Sanremo is national selection|author=William Lee Adams|publisher=Eurovision 2016 Predictions, Polls, Odds, Rankings {{!}} wiwibloggs|access-date=2016-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/04/italy-flavio-insinna-federico-russo-announced-commentators/|title=Italy: Flavio Insinna & Federico Russo Announced As Commentators|author=Anthony Granger • 2 weeks ago|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-15}}</ref> * {{ESC|Кіпр}} — Меліна Карагеоргіу ([[Грэчаская мова|грэч.]] ''Μελίνα Καραγεωργίου'') (RIK 1, RIK SAT, RIK HD і Trito Programma, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.foni-lemesos.com/agenda/politismos/23476-stin-teliki-eftheia-oi-proetoimasies-gia-ton-diagonismo-tragoudioy-tis-eurovision.html|title=Στην τελική ευθεία οι προετοιμασίες για τον διαγωνισμό τραγουδιού της Eurovision|publisher=Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΛΕΜΕΣΟΥ|access-date=2016-05-06}}</ref> * {{ESC|Латвія}} — Валтэрс Фрыдэнбергс ([[Латышская мова|лат.]] ''Valters Frīdenbergs'') (усе шоу) і Томс Грэвіньш ([[Латышская мова|лат.]] ''Toms Grēviņš'') (фінал) (LTV, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://ltv.lsm.lv/lv/raksts/10.05.2016-tiesraide-starptautiskais-eirovizijas-dziesmu-konkurss.-1.-pusfi.id71333/|title=TIEŠRAIDE! Starptautiskais Eirovīzijas dziesmu konkurss. 1. pusfināls|date=10.05.2016|publisher=LTV|access-date=10.05.2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603062347/http://ltv.lsm.lv/lv/raksts/10.05.2016-tiesraide-starptautiskais-eirovizijas-dziesmu-konkurss.-1.-pusfi.id71333/|archive-date=3 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Літва}} — Дарыус Ужкурайціс ([[Літоўская мова|літ.]]. ''Darius Užkuraitis'') (LRT, LRT HD і LRT Ladijas, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.veidas.lt/%E2%80%9Eeurovizija%E2%80%9C-loterija-be-pralaimejimo|title=„Eurovizija“: loterija be pralaimėjimo|author=Dovaidas PABIRŽIS|date=10.05.2016|publisher=veidas.lt|access-date=10.05.2016|archive-date=10 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510101336/http://www.veidas.lt/%E2%80%9Eeurovizija%E2%80%9C-loterija-be-pralaimejimo|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Македонія}} — Караліна Петкоўска ([[Македонская мова|макед.]] ''Каролина Петковска'') (MRT 1, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.vest.mk/?ItemID=060F2D720CD07C438DC5C57DCD2B59CE|title=Специјално со трите дами на македонската евровизиска делегација - Евросонг е забава и непроспиени ноќи|publisher=Вест|access-date=2016-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413130020/http://www.vest.mk/?ItemID=060F2D720CD07C438DC5C57DCD2B59CE|archive-date=13 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mrt.com.mk/node/32135|title=МРТ|publisher=mrt.com.mk|access-date=2016-05-10}}</ref> * {{ESC|Мальта}} — Артур Каруана ([[Англійская мова|англ.]] ''Arthur Caruana'') (TVM, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/arts/music/65090/live_blogging_the_eurovision_semifinal_as_ira_sings_for_maltas_glory#.VzM_24QrKHs|title=Ira Losco takes Malta to the Eurovision Song Contest finals|publisher=MaltaToday.com.mt|access-date=2016-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/TelevisionMalta/photos/a.193398227464510.52255.138329512971382/807373332733660/|title=Segwi b'mod DIRETT l-ewwel semi-finali... - Television Malta {{!}} Facebook|publisher=www.facebook.com|access-date=2016-05-12}}</ref> * {{ESC|Малдова}} — Глорыя Горчаг ([[Румынская мова|рум.]] ''Gloria Gorceag'') (Moldova 1, Radio Moldova, Radio Moldova Muzical і Radio Moldova Tineret, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/ceremonia-de-deschidere-a-eurovision-2016-lidia-isac-a-stralucit-pe-covorul-rosu/|title=Ceremonia de deschidere a Eurovision 2016: Lidia Isac a strălucit pe covorul roşu|publisher=Stiri Moldova, video, stiri, stiri online {{!}} IPNA "Teleradio-Moldova"|access-date=2016-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731043257/http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/ceremonia-de-deschidere-a-eurovision-2016-lidia-isac-a-stralucit-pe-covorul-rosu/|archive-date=31 ліпеня 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://kankan.md/moldova-nu-sa-calificat-in-finala-eurovision-2016-iata-toata-lista-tarilor-din-prima-semifinala-care-merg-mai-departe---74314.html|title=Moldova NU S-A CALIFICAT în FINALA Eurovision 2016! Iată toată lista țărilor din prima semifinală care merg mai departe|publisher=kankan.md|access-date=2016-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160519162334/http://kankan.md/moldova-nu-sa-calificat-in-finala-eurovision-2016-iata-toata-lista-tarilor-din-prima-semifinala-care-merg-mai-departe---74314.html|archive-date=19 мая 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/prima-semifinala-internationala-quot-euvision-song-contest-quot-2016-partea-i-a/|title=PRIMA Semifinală Internaţională "Euvision Song Contest" 2016. Partea I-a|publisher=Stiri Moldova, video, stiri, stiri online {{!}} IPNA "Teleradio-Moldova"|access-date=2016-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731035436/http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/prima-semifinala-internationala-quot-euvision-song-contest-quot-2016-partea-i-a/|archive-date=31 ліпеня 2020|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Нідэрланды}} — Ян Сміт ([[Нідэрландская мова|нідэр.]] ''Jan Smit'') і Корналд Маас ([[Нідэрландская мова|нідэр.]] ''Cornald Maas'') (NPO 1, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.npo.nl/eurovisie-songfestival-2016-halve-finale/10-05-2016/AT_2047246?ns_linkname=&ns_source=npo-shortener|title=Eurovisie Songfestival 2016 halve finale kijk je op npo.nl|publisher=www.npo.nl|access-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604024233/http://www.npo.nl/eurovisie-songfestival-2016-halve-finale/10-05-2016/AT_2047246?ns_linkname=&ns_source=npo-shortener|archive-date=4 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.npo.nl/eurovisie-songfestival-2016-halve-finale/12-05-2016/AT_2047247?ns_linkname=&ns_source=npo-shortener|title=Eurovisie Songfestival 2016 halve finale kijk je op npo.nl|publisher=www.npo.nl|access-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604021957/http://www.npo.nl/eurovisie-songfestival-2016-halve-finale/12-05-2016/AT_2047247?ns_linkname=&ns_source=npo-shortener|archive-date=4 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.npo.nl/AT_2047245|title=Eurovisie Songfestival 2016 finale kijk je op npo.nl|publisher=www.npo.nl|access-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729203339/https://www.npostart.nl/eurovisie-songfestival-2016-finale/14-05-2016/AT_2047245|archive-date=29 ліпеня 2021|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Нарвегія}} — Улаў Віксма Слэтан ([[Нарвежская мова|нарв.]] ''Olav Viksmo Slettan'') (NRK 1, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=https://tv.nrk.no/serie/eurovision-song-contest/MUHU12006316/14-05-2016|title=NRK TV - Se Eurovision Song Contest 2016 - Finale|publisher=NRK TV|access-date=2016-04-25}}</ref>; Роні Брэдэ Осэ ([[Нарвежская мова|нарв.]] ''Ronny Brede Aase''), Сілье Рэйтан Норднэс ([[Нарвежская мова|нарв.]] ''Silje Reiten Nordnes'') і Маркус Экрэм Нэбі ([[Нарвежская мова|нарв.]], ''Markus Ekrem Neby'') (NRK3, фінал)<ref>{{Cite web|url=https://tv.nrk.no/serie/p3morgens-store-eurovisions-fest/MYNR50200216/14-05-2016|title=NRK TV - Se P3morgens store Eurovision-fest|publisher=NRK TV|access-date=2016-04-25}}</ref> * {{ESC|Польшча}} — Артур Ожэх ([[Польская мова|польск.]] ''Artur Orzech'') (TVP 1 і TVP Polonia, усе шоу; TVP Rozrywka і TVP HD, паўтор)<ref>{{Cite web|url=http://centruminformacji.tvp.pl/21982056/telewizja-polska-potwierdza-udzial-w-przyszlorocznym-konkursie-piosenki-eurowizji-sztokholm-2016|title=Telewizja Polska potwierdza udział w przyszłorocznym Konkursie Piosenki Eurowizji – Sztokholm 2016 - Telewizja Polska S.A. - tvp.pl|author=Telewizja Polska SA - OMI|publisher=centruminformacji.tvp.pl|access-date=2016-04-15|archive-date=23 лістапада 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123170715/http://centruminformacji.tvp.pl/21982056/telewizja-polska-potwierdza-udzial-w-przyszlorocznym-konkursie-piosenki-eurowizji-sztokholm-2016|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Расія}} — Эрнэст Мацкявічус ([[Руская мова|рус.]] ''Эрнест Мацкявичюс'') і Дзмітрый Губерніеў ([[Руская мова|рус.]] ''Дмитрий Губерниев'') ([[Расія-1 (тэлеканал)|Расія 1]] і Расія HD, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=https://life.ru/t/евровидение/406384/laifu_stali_izviestny_imiena_rossiiskikh_kommientatorov_konkursa_ievrovidieniie-2016|title=Лайфу стали известны имена российских комментаторов конкурса "Евровидение-2016"|publisher=Life.ru|access-date=2016-05-06}}</ref> * {{ESC|Сан-Марына}} — Лія Ф'ёрыё ([[Італьянская мова|італ.]] ''Lia Fiorio'') Джыджы Рэстыва ([[Італьянская мова|італ.]] ''Gigi Restivo'') (SMtv San Marino і Радыё Сан-Марына, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.eurofestivalnews.com/2016/01/13/eurovision-2016-san-marino-rtv-conferma-al-commento-duo-fiorio-restivo/|title=Eurovision 2016: San Marino RTV conferma al commento il duo Fiorio-Restivo|author=eurofestival|publisher=Eurofestival NEWS|access-date=2016-04-19}}</ref> * {{ESC|Сербія}} — Драган Іліч ([[Сербская мова|серб.]] ''Драган Илић'') (RTS 1, RTS HD и RTS SAT, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.rts.rs/page/tv/ci/story/17/rts-1/2308252/pesma-evrovizije-2016-polufinale-1-prenos.html|title=Песма Евровизије 2016, полуфинале 1, пренос|author=RTS, Radio televizija Srbije, Radio Television of Serbia|publisher=www.rts.rs|access-date=2016-05-07}}</ref> * {{ESC|Славенія}} — Андрэй Хофер ([[Славенская мова|славен.]]. ''Andrej Hofer'') (RTV SLO2, 2-і паўфінал; RTV SLO1, фінал; Radio Val 202, 2-і паўфінал і фінал; Radio Maribor, все шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.rtvslo.si/sporocila-za-javnost/evrovizijski-teden-na-televiziji-slovenija/391496|title=Evrovizijski teden na Televiziji Slovenija|publisher=Prvi interaktivni multimedijski portal, MMC RTV Slovenija|access-date=2016-04-27}}</ref> * {{ESC|Украіна}} — Цімур Мірашнічэнка ([[Украінская мова|укр.]] ''Тимур Мірошниченко'') (UA:Перший, усе шоу), Таццяна Церахава ([[Украінская мова|укр.]] ''Тетяна Терехова'') («Эра», усе шоу) і Алена Зінчанка ([[Украінская мова|укр.]] ''Олена Зінченко'') ([[:en:Radio Ukraine|Radio Ukraine]], усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://1tv.com.ua/news/channel/78211|title=Джамала виступить 15-ю у другому півфіналі Євробачення-2016 - Перший канал|publisher=1tv.com.ua|access-date=2016-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425161825/http://1tv.com.ua/news/channel/78211|archive-date=25 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Францыя}} — Марыан Джэймс ([[Французская мова|фран.]] ''Marianne James'') і Джэры ([[Французская мова|фран.]] ''Jarry'') (France 4, паўфіналы); Марыан Джэймс ([[Французская мова|фран.]] ''Marianne James'') і Стэфан Берн ([[Французская мова|фран.]] ''Stéphane Bern'') (France 2, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=amir_haddad_is_the_french_choice_for_stockholm|title=Amir is the French choice for Stockholm!|publisher=Eurovision.tv|lang=en-GB|access-date=2016-04-15}}</ref> * {{ESC|Фінляндыя}} — ''Фінская:'' Міко Сільвеннойнэн ([[Фінская мова|фін.]] ''Mikko Silvennoinen'') (Yle TV2 і TV Finland, усе шоу)<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=http://areena.yle.fi/1-3257835|title=Semifinaali 1 {{!}} Eurovision Song Contest 2016|publisher=areena.yle.fi|access-date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514120455/http://areena.yle.fi/1-3257835|archive-date=14 мая 2016|url-status=dead}}</ref>; Санна Пірккалайнэн ([[Фінская мова|фін.]] ''Sanna Pirkkalainen'') і Йорма Хіетамякі ([[Фінская мова|фін.]] ''Jorma Hietamäki'') (Yle Radio Suomi, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://areena.yle.fi/1-3409781|title=Eurovision laulukilpailu 2016: Ensimmäinen semifinaali|publisher=areena.yle.fi|access-date=2016-05-03}}</ref>; ''Шведская:'' Ева Франтц ([[Шведская мова|швед.]] ''Eva Frantz'') і Йохан Ліндрос ([[Шведская мова|швед]]. ''Johan Lindroos'') (Yle TV2, TV Finland, Yle Radio Vega, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://arenan.yle.fi/1-3396198|title=ESC 2016 - Eurovisionens FINAL {{!}} De Eurovisa i Vega|publisher=arenan.yle.fi|access-date=2016-05-03}}</ref> * {{ESC|Харватыя}} — Душко Чурліч ([[Харвацкая мова|харв.]] ''Duško Ćurlić'') (HRT 1, усе шоу)<ref name="autogenerated6" />; і Златко Туркаль Туркі ([[Харвацкая мова|харв.]] ''Zlatko Turkalj Turki'') (HR 2, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.index.hr/black/clanak/otkriveni-posljednji-detalji-uoci-odlaska-na-eurosong-nina-kraljic-je-stvorena-za-velike-pozornice/889389.aspx|title=Otkriveni posljednji detalji uoči odlaska na Eurosong: "Nina Kraljić je stvorena za velike pozornice"|publisher=www.index.hr|access-date=2016-04-27}}</ref> * {{ESC|Чарнагорыя}} — Дражэн Бауковіч ([[Чарнагорская мова|чарн.]] ''Dražen Bauković'') і Тамара Іванковіч ([[Чарнагорская мова|чарн.]] ''Tamara Ivanković'') (TVCG 1 и TVCG SAT, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.rtcg.me/eurosong/eurosong-2016/128197/highway-bez-finala.html|title="Highway" bez finala|author=inbox-online.com|publisher=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|access-date=2016-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rtcg.me/tv/tvcg-1/ostalo/128195/eurosong-2016.html|title=Eurosong 2016|author=inbox-online.com|publisher=RTCG - Radio Televizija Crne Gore - Nacionalni javni servis|access-date=2016-05-11}}</ref> * {{ESC|Чэхія}} — Лібор Боучак (Libor ''Bouček'') (ČT2, паўфінал; [[ČT1]], фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.ceskatelevize.cz/porady/11340274960-eurovision-song-contest-2016/|title=Eurovision Song Contest 2016|publisher=Česká televize|access-date=2016-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://escportal.cz/letosni-eurovize-pobezi-zive-na-ct1-a-ct2/|title=Letošní Eurovize poběží živě na ČT1 a ČT2 {{!}} ESCPORTAL|publisher=escportal.cz|access-date=2016-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160502051036/http://escportal.cz/letosni-eurovize-pobezi-zive-na-ct1-a-ct2/|archive-date=2 мая 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Швейцарыя}} — ''Нямецкая'': Свэн Эпінэй ([[Нямецкая мова|ням.]] ''Sven Epiney'') (SRF zwei, паўфінал; SRF 1 фінал); Пэтэр Шнайдэр ([[Англійская мова|англ.]] ''Peter Schneider'') і Габрыэль Вэттэр ([[Англійская мова|англ.]] ''Gabriel Vetter'') (SRF 1 і Radio SRF 3, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.srf.ch/sendungen/eurovision-song-contest/eurovision-song-contest-2016-der-countdown|title=«Eurovision Song Contest» 2016 – Der Countdown|date=2016-04-18|lang=de-CH|access-date=2016-04-19}}</ref>; ''Французская:'' Жан-Марк Рышар ([[Французская мова|фран.]] ''Jean-Marc Richard'') і Нікола Танэр ([[Французская мова|фран.]] ''Nicolas Tanner'') (RTS Deux, 2-і паўфінал і фінал)<ref>{{Cite web|url=http://tvprogramm.srf.ch/details/1954458265|title=SRF TV-Programm, Eurovision Song Contest 2016|publisher=tvprogramm.srf.ch|access-date=2016-05-03}}</ref>; ''Итальянская:'' Кларыса Тамі ([[Італьянская мова|італ.]] ''Clarissa Tami'') (RSI La 2, 2-і паўфінал)<ref>{{Cite web|url=http://tvprogramm.srf.ch/details/1952833898|title=SRF TV-Programm, Eurovision Song Contest 2016|publisher=tvprogramm.srf.ch|access-date=2016-05-03}}</ref>; Кларыса Тамі ([[Італьянская мова|італ.]] ''Clarissa Tami'') і Михеле Каробіё ([[Італьянская мова|італ.]] ''Michele «Cerno» Carobbio'') (RSI La 1, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://tvprogramm.srf.ch/details/1964076089|title=SRF TV-Programm, Eurosong 2016|publisher=tvprogramm.srf.ch|access-date=2016-05-03}}</ref> * {{ESC|Швецыя}} — Лотта Бромэ ([[Шведская мова|швед.]] ''Lotta Bromé'') (SVT 1, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/lotta-brome-kommenterar-eurovision-song-contest-2016-det-ar-lite-av-en-drom|title=Lotta Bromé kommenterar Eurovision Song Contest 2016: ”Det är lite av en dröm”|publisher=svt.se|access-date=2016-04-15}}</ref>; Караліна Норэн ([[Шведская мова|швед.]] ''Carolina Norén'') і Бьёрн Чьелльман ([[Шведская мова|швед.]] ''Björn Kjellman'') (SR P4, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=4922&artikel=6415442|title=Eurovisionfesten kan börja – här är Sveriges Radios bevakning - Eurovision Song Contest|author=Sveriges Radio|access-date=2016-05-03}}</ref> * {{ESC|Эстонія}} — ''Эстонская'': Марко Рейкоп ([[Эстонская мова|эстон]]. ''Marko Reikop'') (ETV, усе шоу)<ref name=":5" />; ''Руская:'' Аляксандр Хобатаў ([[Руская мова|рус.]] ''Александр Хоботов'') (ETV+, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://etvpluss.err.ee/v/eurovision/008204ee-5938-484f-9e85-bd9d01b76b91/evrovidenie-vmeste-s-etv|title=Евровидение вместе с ETV+|publisher=ETV+|access-date=2016-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810111704/http://etvpluss.err.ee/v/eurovision/008204ee-5938-484f-9e85-bd9d01b76b91/evrovidenie-vmeste-s-etv|archive-date=10 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref>; {{Div col end}} ==== Краіны, якія не ўдзельнічалі ==== {{Div col|cols=2}} * {{сцяг Казахстана|25px}} [[Казахстан]] — Дыяна Снегіна і Калдыбек Жайсанбай ([[:en:Khabar Agency|Khabar TV]], усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/02/kazakhstan-khabar-broadcasting-three-shows/|title=Kazakhstan: Khabar Broadcasting All Three Shows|author=Anthony Granger • 1 min ago|date=2016-05-02|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://khabar.kz/ru/news/kultura/item/54877-khabar-pokazhet-pryamuyu-translyatsiyu-pervogo-polufinala-konkursa-eurovision-2016|title=«Хабар» покажет прямую трансляцию первого полуфинала конкурса Eurovision-2016 - Телеканал Хабар. Официальный сайт. Новости. Программы. Онлайн трансляция.|date=2016-05-10|publisher=Телеканал Хабар. Официальный сайт. Новости. Программы. Онлайн трансляция.|lang=ru-RU|access-date=2016-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525222415/http://khabar.kz/ru/news/kultura/item/54877-khabar-pokazhet-pryamuyu-translyatsiyu-pervogo-polufinala-konkursa-eurovision-2016|archive-date=25 мая 2017|url-status=dead}}</ref> * {{сцяг КНР|25px}} [[КНР]] — Куберт Лэунг ([[Кітайская мова|кіт.]] ''梁翹柏'') і У Чжоутун ([[Кітайская мова|кіт.]] ''吳洲仝'') ([[:en:Hunan Television|Hunan TV]], усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/25/china-hunan-television-broadcast-eurovision-live-tv/|title=China: Hunan Television To Broadcast Eurovision Live on TV|author=Anthony Granger • 4 mins ago|date=2016-04-25|publisher=Eurovoix|access-date=2016-04-27}}</ref> * {{сцяг Новай Зеландыі|25px}} [[Новая Зеландыя]] — ''Без каментароў'' ([[:en:UKTV|UKTV]], фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.bbcnewzealand.com/shows/eurovision/|title=The Eurovision Song Contest {{!}} UKTV {{!}} Shows {{!}} BBC Worldwide New Zealand|publisher=BBC Worldwide New Zealand|access-date=2016-05-03}}</ref> * {{сцяг Косава|25px}} [[Рэспубліка Косава|Косава]] — TBA (RTK, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/05/kosovo-broadcasting-61st-eurovision-song-contest/|title=Kosovo: Broadcasting the 61st Eurovision Song Contest|author=Anthony Granger • 7 mins ago|date=2016-05-05|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-06}}</ref> * {{сцяг Партугаліі|25px}} [[Партугалія]] — Элдэр Рэйш ([[Партугальская мова|парт.]] ''Hélder Reis'') (RTP, усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.dn.pt/media/interior/rtp-volta-atras-afinal-habemus-eurovisao-5128565.html|title=Eurovisão - RTP volta atrás. Afinal, "habemus" Eurovisão!|publisher=DN|lang=pt-PT|access-date=2016-05-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/15/portugal-rtp-will-now-broadcast-eurovision-2016/|title=Portugal: RTP Will Now Broadcast Eurovision 2016|author=Anthony Granger • 2 weeks ago|date=2016-04-15|publisher=Eurovoix|access-date=2016-05-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.escportugal.pt/2016/04/esc2016-helder-reis-sera-o-comentador.html|title=ESC2016: Hélder Reis será o comentador da RTP - ESC PORTUGAL {{!}} A Eurovisão em Português|publisher=www.escportugal.pt|access-date=2016-05-06}}</ref> * {{сцяг ЗША|25px}} [[ЗША]] — Карсан Крэслі ([[Англійская мова|англ.]] ''Carson Kressley'') і Мішэль Колінз ([[Англійская мова|англ.]] ''Michelle Collins'') (Logo TV, фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.logotv.com/shows/eurovision-song-contest-2016|title=Eurovision Song Contest 2016 {{!}} Episodes (TV Series) {{!}} LOGOtv.com|publisher=Logo TV|access-date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602193932/http://www.logotv.com/shows/eurovision-song-contest-2016|archive-date=2 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/music/see-kim-chi-bob-the-drag-queen-and-naomi-smalls-173047105.html|title=See Kim Chi, Bob the Drag Queen, and Naomi Smalls Serve ‘Realness’ in Exclusive ‘RuPaul’s Drag Race’ Music Video Preview|publisher=www.yahoo.com|access-date=2016-05-11}}</ref> {{Div col end}} === Трансляцыя на мове жэстаў === Шведскае нацыянальнае тэлебачанне [[Sveriges Television|SVT]] прапанавата трансляцыю на [[Мова жэстаў|міжнароднай мове жэстаў]] для паўфіналаў і фіналу конкурсу<ref>{{Cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=eurovision_2016_to_be_broadcast_with_international_sign_performances|title=Eurovision 2016 to be broadcast with international sign performances|publisher=Eurovision.tv|lang=en-GB|access-date=2016-05-10}}</ref>. Выступы ўдзельнікаў і вядучых былі перакладзены сурдперакладчыкамі: Эбра Білен Базаран (Данія), Аміна Оуахід (Швецыя), Томі Рангсйе (Швецыя), Ксуейія Ренні Зашко (Швецыя), Лаіта Фахтула (Швецыя), Лаура Левінца Валіт (Літва), Павел Радыёнаў (Расія), Колбран Валкудацір (Ісландыя) і Рафаэль-Эвітан Громбелка (Германія)<ref>{{Cite web|url=http://www.dovastidning.se/kultur/item/685-dansande-hander-i-eurovision|title=Dansande händer i Eurovision|author=Niclas Martinsson|publisher=www.dovastidning.se|access-date=2016-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017222841/http://www.dovastidning.se/kultur/item/685-dansande-hander-i-eurovision|archive-date=17 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref>. Нижэй прадстаўлены спіс краін-удзельнікаў, якія транслявалі конкурс на мове жэстаў: * {{ESC|Аўстрыя}} — ORF 2 (фінал)<ref>{{Cite web|url=http://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160509_OTS0073/eurovision-song-contest-zoe-glaenzt-in-mintgruener-traumrobe-am-roten-teppich|title=„Eurovision Song Contest“: ZOE glänzt in mintgrüner Traumrobe am Roten Teppich|publisher=ots.at|access-date=2016-05-10}}</ref> * {{ESC|Данія}} — DR Ramasjang (усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.dr.dk/om-dr/nyheder/grand-prix-fest-doeve-paa-ramasjang|title=Grand Prix-fest for døve på Ramasjang|publisher=DR|access-date=2016-05-10}}</ref> * {{ESC|Літва}} — LRT Kultūra (усе шоу)<ref>{{Cite web|url=http://www.lrt.lt/naujienos/eurovizija_2016/31/134968|title=LRT KULTŪRA transliuos „Euroviziją“ kurtiesiems - LRT|publisher=Lietuvos Radijas ir Televizija|access-date=2016-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017222505/http://www.lrt.lt/naujienos/eurovizija_2016/31/134968|archive-date=17 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> * {{ESC|Нарвегія}} — NRK1 Tegnspråk (усе шоу)<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/NRKtegnsprak/videos/1140410382667097/|title=NRK Tegnspråk {{!}} Facebook|publisher=www.facebook.com|access-date=2016-05-10}}</ref> * {{ESC|Швецыя}} — SVT24 (усе шоу) == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://www.eurovision.tv/ Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * [http://eurofo.ru/m/ Афіцыйны рускамоўны форум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180517115826/http://eurofo.ru/m/ |date=17 мая 2018 }} {{ref-ru}}{{ref-uk}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Конкурс песні Еўрабачанне}} [[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне 2016| ]] [[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне паводле гадоў|2016]] [[Катэгорыя:Май 2016 года]] 40xibvygx6sv36cyhoyl7f0hf1kson9 Кісева 0 236105 5189104 5136195 2026-08-28T22:04:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189104 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кісева |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Валкалацкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Кі́сева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kisieva}}, {{lang-ru|Кисево}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валкалацкі сельсавет|Валкалацкага сельсавета]]. == Назва == Было [[Германавічы|германавіцкае]] прозвішча Кісевіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-XQV5-H?i=595&cc=4166194&cat=1116636</ref>. На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы ''Кісько, Кіскевіч, Кисин, Кискин'' звязаныя з рус., укр ''киса'' — «кашалёк, машна», «мех, мяшок»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 203.</ref>. Ёсць украінскае прозвішча ''Кись''<ref>Ю. К. Редько. Довідник українських прізвищ. Київ, 1968. С. 124.</ref>. Апроч таго, аснова ''Кіс''- у шэрагу інтэрнацыянальных імёнаў і прозвішчаў: * Вядома біблейскае імя ''Кіс'' — бацька цара Саула. * Ёсць венгерскае прозвішча ''Kiss'', якое азначае «маленькі»<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/3838/1 Kiss // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * Ёсць нямецкія прозвішчы ''Kies''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/7616/1 Kies // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>, ''Kiess''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/22933/1 Kiess // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>, ''Kieß''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/14143/1 Kieß // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>. З іншага боку, ёсць літоўскае патранімічнае ''Kisūnas'', латышскае ''Kīss''<ref>https://uzvardi.lv/surname/791298 https://pavardes.lki.lt/?pv=5884e6aaf174b44c296102eaeff32cd5</ref>. Было двухасноўнае заходнелітоўскае прозвішча Кістоўт<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext/view/268100120</ref>. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёскі Кісева I i Кісева II ў складзе гміны Валкалата [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Струцкі сельсавет|Струцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 132 жыхары, 25 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 37.</ref>. * 1931 год — 128 жыхароў, 29 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 43</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|VI|110|Kisiewo, wieś, powiat wilejski, gmina Wołkołata}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Валкалацкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валкалацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] l15mbzsd41eya7og4tbdhf5k5b4s3y9 Казімірава (Жлобінскі раён) 0 246537 5189020 5087891 2026-08-28T15:53:57Z Dzmitry133 154509 У артыкул «Казімірава (Жлобінскі раён)» дадаў інфармацыю пра заснаванне паселішча ў 1713 годзе рэчыцкім падкаморым Антоніем Казімірам Юдзіцкім і паходжанне назвы Казімірава. Дапоўніў гісторыю заснавання базыльянскага манастыра, аднаўлення праваслаўнага прыхода і стварэння Свята-Успенскага жаночага манастыра. Дадаў асобны падраздзел пра Казіміраўскую ікону Божай Маці, сучасныя аўтарскія фотаздымкі царквы і фота іконы. Таксама дадаў і аформіў новыя крыніцы — матэрыялы сайтаў «Гісторыя Жлобіна» і « 5189020 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Казімірава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Казімірава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = 20190704_Kazimirava,_Zhlobin_District_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 54|lat_sec = 17 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 49|lon_sec = 57 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Жлобінскі |сельсавет = Малевіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Kazimirava |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243041623 }} '''Казімі́рава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kazimirava}}, {{lang-ru|Казимирово}}) — [[вёска]] ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Малевіцкі сельсавет|Малевіцкага сельсавета]]. За 3,7 км ад вёскі знаходзіцца чыгуначны [[Казімірава (прыпыначны пункт)|прыпыначны пункт Казімірава]]. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Казіміраўскі сельсавет (Жлобінскі раён)|Казіміраўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядома з [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] як дзяржава (дзяржаўнае зямельнае ўладанне ў распараджэнні прыватнай асобы).<ref>{{cite web |url=https://www.zhlobin.site/dziarzhava-luke/ |title=Дзяржава Лукі |website=Гісторыя Жлобіна |access-date=2026-08-28 |language=be }}</ref> У 1713 годзе рэчыцкі падкаморы [[Антоні Юдзіцкі|Антоні Казімір Юдзіцкі]] заснаваў мястэчка Казімірава, назваўшы яго ў свой гонар. У тым жа годзе ён заснаваў тут мужчынскі ўніяцкі манастыр [[Базыльяне|ордэна базыльян]].<ref>{{cite web |url=https://www.zhlobin.site/relihijnaya-kvyaciscast-xviii-stagodzya/ |title=Рэлігійныя канфесіі ў Жлобіне XVIII ст. |website=Гісторыя Жлобіна |access-date=2026-08-28 |language=be }}</ref><ref>{{cite web |url=https://monasterium.ru/monastyri/svjatiny/ikona-bozhiey-materi-kazimirovskaya-svyato-uspenskiy-zhenskiy-monastyr-d-kazimirovo/ |title=Икона Божией Матери «Казимировская» |website=Монастырский вестник |access-date=2026-08-28 |language=ru }}</ref> У 1834 годзе пазначана як мястэчка. Пасля адкрыцця ў лістападзе 1873 года руху па чыгунцы [[Асіповічы]]—[[Гомель]] пачала дзейнічаць чыгуначная станцыя. У 1886 годзе мястэчка, 12 крам, вадзяны млын і вятрак. У 1897 годзе царква, яўрэйскі малітоўны дом, заезны дом. Побач быў аднайменны фальварак. 3 сакавіка 1920 года польскія войскі пасля прарыву фронту каля вёскі [[Радуша]] захапілі вёску і ўчынілі жорсткую расправу над палоннымі. Былі расстраляны супрацаўнікі ваенкаматa і чырвонаармейцы — усяго 23 чалавек (пахаваны ў брацкай магіле каля могілак). З 1921 года дзейнічала школа. З 20 жніўня 1924 года да 16 ліпеня 1954 года цэнтр [[Казіміраўскі сельсавет (Жлобінскі раён)|Казіміраўскага сельсавета]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай]] (да 26 ліпеня 1930 года) акругі, з 20 лютага 1938 года [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У 1930 годзе арганізаваны калгас. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] некаторы час у вёсцы захоўвалася друкарня Рагачоўскага падпольнага райкома [[КП(б)Б]]. На фронце загінулі 73 вяскоўцы. У 1962 годзе да вёскі далучаны пасёлак Жальвін, у 1966 годзе — вёска [[Касагі]]. У складзе саўгаса імя В. І. Казлова (цэнтр — вёска [[Малевічы]]). Ёсць аддзел сувязі, фельчарска-акушэрскі пункт. Планіровачна складаецца з прамалінейнай вуліцы, блізкай да мерыдыянальнай арыентацыі, да якой на поўначы далучаюцца кароткія, шчыльна забудаваныя шыротныя вуліцы. Забудова драўляная, сядзібнага тыпу<ref name=":0">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|1-1|Казімірава|435-436}}</ref>. == Насельніцтва == * 1765 год — 2 вёскі з 45 дварамі. * 1897 год — 60 двароў. * 1925 год — 61 двор. * 1959 год — 165 жыхароў<ref name=":0" />. * 2019 год — 48 жыхароў. == Славутасці == * [[Свята-Успенскі Казіміраўскі жаночы манастыр]]. Праваслаўны прыход у Казіміраве быў адноўлены ў 1996 годзе, а ў 2000 годзе пераўтвораны ў жаночы манастыр. Новую драўляную царкву асвяцілі 9 жніўня 2002 года.<ref name="monasterium">{{cite web |url=https://monasterium.ru/monastyri/svjatiny/ikona-bozhiey-materi-kazimirovskaya-svyato-uspenskiy-zhenskiy-monastyr-d-kazimirovo/ |title=Икона Божией Матери «Казимировская» |website=Монастырский вестник |access-date=2026-08-28 |language=ru }}</ref> === Казіміраўская ікона Божай Маці === [[Файл:Ікона Маці божай Казіміраўскай. 2024.jpg|міні|Казіміраўская ікона Божай Маці, 2024 год]] Паводле царкоўнага падання, Казіміраўская ікона Божай Маці дасталася заснавальніку паселішча [[Антоні Юдзіцкі|Антонію Казіміру Юдзіцкаму]] ад продкаў і лічылася цудатворнай. Пасля аднаўлення прыхода мясцовая жыхарка, якая захоўвала абраз, перадала яго вернікам. 16 кастрычніка 2013 года Сінод Беларускай Праваслаўнай Царквы ўстанавіў святкаванне ў гонар Казіміраўскай іконы Божай Маці.<ref name="monasterium" /> === Галерэя === <gallery mode="packed" heights="190"> Царква ў Казімірава. Сучасны выгляд. 2025.png|Царква ў Казіміраве. Сучасны выгляд, 2025 год Царква ў Казімірава. Сучасны выгляд.png|Царква ў Казіміраве. Сучасны выгляд </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Kazimirava}} {{Малевіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Малевіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Казімірава (Жлобінскі раён)| ]] 4ucfem1fx74nxvl7pnwicxirg6izblv Лінава 0 249759 5189222 5156533 2026-08-29T09:27:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189222 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |беларуская назва = Лінава |статус = аграгарадок |герб = |сцяг = |гімн = |дата заснавання = |першае згадванне = 1563 |статус з = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі |гарадскі савет = |від главы = |глава = |плошча = |вышыня цэнтра НП = 170 |унутраны падзел = |насельніцтва = 1691 |год перапісу = 2010 |нацыянальны склад = |двароў = |Крыніца колькасці двароў = |паштовы індэкс = 225149<ref>{{Спасылка|url = http://zip.belpost.by/street/linovo-brest-pruzhanskiy-linovskiy|загаловак = Алфавитный список улиц по Линово|выданне = Пружанский район|выдавецтва = [[Белпошта]]|дата = 28 кастрычніка 2011|мова = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |КААТА = 1256835021 |выява = |подпіс = |lat_deg = 52 |lat_min = 28 |lat_sec = 28 |lon_deg = 24 |lon_min = 31 |lon_sec = 5 |катэгорыя ў Commons = Linava |сайт = |OpenStreetMap = 242985324 }} '''Лі́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ліно́ва'''</ref> ({{lang-be-trans|Linava}}, {{lang-ru|Линово}}) — [[аграгарадок]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назвы вёсак Лінова Пружанскага раёна і Лінкоўшчына Браслаўскага звязаныя з прозвішчамі Лінёў, Лінкоў<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 202.</ref>. Вёскі з такой жа назвай ёсць у Сумскай вобласці (укр. [[:uk:Линове|Линове]]) і Пскоўскай (рус. [[:ru:Линово (Псковская область)|Линово]]). == Гісторыя == Першыя згадкі пра вёску Лінава адносяцца да часоў [[ВКЛ]], калі яна з [[Лінаўскае войтаўства|аднайменным войтаўствам]] уваходзіла ў склад [[Кобрынская эканомія|Кобрынскай эканоміі]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляскага ваяводства]]. Паводле рэвізіі [[Дзмітрый Сапега|Дзмітрыя Сапегі]] [[1563]] года вёска мела 49 [[валока]]ў. [[Войтаўства]] складалася з вёсак Лінава, [[Сланімцы]], [[Гарадняны (Пружанскі раён)|Гарадняны]], [[Альшаны (Пружанскі раён)|Альшаніца]], Машчоны і Абшар<ref name="gskp">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV-II|230}}</ref>. У 1567 уладальнікамі Лінава называюцца Ізбіцкія, аднак неўзабаве яны былі пазбаўлены правоў на маёнтак, які стаў каралеўскім уладаннем у складзе [[Ключ, маёнтак|Пружанскага ключу]]. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] маёнтак Лінава, які меў 4 тыс. дзесяцінаў зямлі, увайшоў у склад [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], цэнтр [[Лінаўская воласць|воласці]]. Расійская імператрыца [[Кацярына II]] падарыла гэтыя землі генералу [[Пётр Румянцаў-Задунайскі|Пятру Румянцаву]], нашчадкі якога неўзабаве па яго смерці распрадалі маёнткі розным уласнікам. Лінава з хутарам Ізабелін і ўрочышчам Ператэсы набыў Вінцэнт Трэмбіцкі (1762—1842) гербу «[[Слепаўрон]]», былы прэзідэнт судоў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]], галоўны кобрынскі [[лоўчы]] і [[камергер|шамбелян]] апошняга караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]<ref name="aftanazy64">{{кніга|аўтар = [[Раман Афтаназы|Roman Aftanazy]].|частка = [http://orda.of.by/.lib/aftanazy/rezyd/t2/65 Linowa]|загаловак = [[Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej]]|месца = [[Уроцлаў|Wrocław]]|выдавецтва = [[Асалінеюм|Zakład Narodowy imienia Ossolińskich]]|год = 1992|том = 2. Województwa Brzesko-Litewskie, Nowogródzkie|старонкі = 64|isbn = 9788304037014}}</ref>. Тут было 52 двары, 751 мяшканец, 898 дзесяцін зямлі<ref name="gskp" />. Вінцэнт з жонкай Ізабелай з Пашкоўскіх заснавалі каля вёскі [[Палацава-паркавы комплекс Трэмбіцкіх|сядзібу]]. Пасля іх маёнтак перайшоў да сына Багуслава (1804—1896), пасля да яго сына Уладзіслава (1845—1907). У 1890 годзе зямельныя ўладанні маёнтку складалі 1970 дзесяцінаў<ref>{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины|артыкул = [http://orda.of.by/.add/gallery.php?internacio/manor_main/art/sub Линово]|старонкі = 285}}</ref>. Апошнім уладальнікам Лінава быў Казімір Трэмбіцкі, які перабудаваў родавую сядзібу. У 1903 у вёсцы атрымалі магчымасць сяліцца [[яўрэі]], у 1913 ім належалі ўсе 8 бакалейных шапікаў і шынок<ref>{{cite web|date = 15 лютага 2012|url = http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE|title = Линова|work = Российская еврейская энциклопедия|language = ru|access-date = 15 ліпеня 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304063039/http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE|archive-date = 4 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. За [[Другая Рэч Паспалітая|польскім]] часам — мястэчка, сядзіба [[гміна Лінова|гміны]] ў [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскім павеце]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref>{{cite web | url = http://www.radzima.net/be/miejsce/linowo_3.html| title = Linowo, вёска| publisher = Radzima.net| date = 15 лютага 2012}}</ref>. У [[1939]] годзе [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўключаныя ў склад БССР]], з 1940 — Цэнтр [[Лінаўскі сельсавет|сельсавета]]. У чэрвені 1941 года занятае [[Трэці рэйх|нацысцкімі]] войскамі, тут размяшчалася ўправа [[Украінская дапаможная паліцыя|ўкраінскай паліцыі]]. Было створанае [[Лінаўскае гета|гета]], арганізаваны [[юдэнрат]]. Улетку [[1942]] года гета было ліквідавана, амаль усе яго насельнікі былі расстраляныя. У 1987 годзе да вёскі Лінава 1 была далучана суседняя вёска [[Лінава 2]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Насельніцтва == * 2010 год — 1691 чалавек * 1999 год — 1786 чалавек == Транспарт == [[Аранчыцы (станцыя)|Чыгуначная станцыя Аранчыцы]] на лініі [[Баранавічы]] — [[Брэст]]. Побач з вёскай праходзіць [[аўтамабільная дарога]] {{Код дарогі|Дарога Р81, Беларусь|Р81|red|white}} [[Пружаны]] — [[Беларуска-польская граніца|мяжа Рэспублікі Польшча]]. == Турыстычная інфармацыя == === Страчаная спадчына === * [[Ліноўскі касцёл|Драўляны касцёл]] 1936 г. Разбураны ў 1995 == Вядомыя асобы == * {{нп5|Бесі Абрамовіч Хілман||en|Bessie Abramowitz Hillman}} (1889—1970) — амерыканская прафсаюзная дзяячка. * [[Мікола Папека]] (нар. 1961) — беларускі [[паэт]], пчаляр. == Іншае == У гэтым рэгіёне фіксавалася [[Косава (горад)|косаўскае]] прозвішча Лін, было далейшае слонімскае Ліноўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-4WMF?i=198&cat=1054770&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9T3-L9MK-9?i=585&cat=2356543</ref>. Засведчанае віленскае Лінэйка<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-K36Q-F?cat=1647808&i=426&lang=pl</ref>. Ёсць літоўскія ''Linas, Linionis'', латышскія ''Lins,'' ''Līnis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=edc66028445f916bbb6f9c30faf1432a</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/798601</ref>. Аснова ''Lin''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 108.</ref>. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Linn''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/3511/1 Linn // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>, ''Linne''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/5764/1 Linne // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Сядзібна-паркавы комплекс Трэмбіцкіх (Інтэрнацыянальны)|Сядзіба Трэмбіцкіх «Лінова»]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * {{кніга|аўтар = [[Яўген Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]|загаловак = Слоўнік назваў населеных пунктаў Брэсцкай вобласці|адказны = Рэд. П. П. Шуба|месца = {{Мн.}}|выдавецтва = [[Навука і тэхніка]]|год = 1980|старонак = 176}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Linava}} * {{Радзіма майго духу|linova}} * [http://globustut.by/linovo/index.htm Фатаздымкі]{{ref-ru}} на «[[Глобус Беларусі|Глобусе Беларусі]]» * [http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE Расійская яўрэйская энцыклапедыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304063039/http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * [http://www.linovo.by/ Лінава і наваколле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141013223119/http://www.linovo.by/ |date=13 кастрычніка 2014 }} {{Лінаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Лінава| ]] e2ff0vdljoe3m292yumjbmduqk6hdpb Князева (Зэльвенскі раён) 0 251586 5189043 4910380 2026-08-28T17:49:22Z Siliyiw 169172 5189043 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Князева}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Князева |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 13|lat_sec = 18 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 44|lon_sec = 31 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Зэльвенскі |сельсавет = Крамяніцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242986301 }} '''Кня́зева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kniazieva}}, {{lang-ru|Князево}}) — [[аграгарадок]] у [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр [[Крамяніцкі сельсавет|Крамяніцкага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крамяніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Крамяніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зэльвенскага раёна]] 7otjmrwnsraobsubkzj1377xkozy7sn Лідскі летапісец 0 260284 5189218 5017025 2026-08-29T08:57:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189218 wikitext text/x-wiki {{Часопіс}} '''«Лідскі летапісец»''' — краязнаўчы, гісторыка-літаратурны часопіс. Выходзіць з [[1997]] года ў [[Ліда|Лідзе]] на беларускай мове. Змяшчае матэрыялы па гісторыі Ліды і краю. Заснавальнік — [[Валерый Васільевіч Сліўкін]], рэдактар [[Станіслаў Вацлававіч Суднік]]. У 2006 годзе [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] вынесла папярэджанні рэдакцыі і заснавальніку часопіса<ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2006-06-07|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=2251|title=Двайное папярэджаньне часопісу «Лідзкі летапісец»|format=|work=|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2020-07-03|language=|postscript=}}</ref><ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2006-06-06|url=http://old.baj.by/node/663|title=Папярэджаны "Лідскі летапісец"|format=|work=|publisher=Сайт [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]]|accessdate=2020-07-03|language=|postscript=}}</ref>. Да 2020 года выйшла 90 нумароў. У кастрычніку 2021 года паводле ліста Валерыя Сліўкіна Міністэрства інфармацыі анулявала Пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі выдання, часопіс працягвае выхад<ref>[http://pawet.net/files/l/95_96.pdf Лідскі Летапісец № 3-4 (95-96)]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_miscellany/l/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86.html Старонка на pawet.net] * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://kamunikat.org/lidski_letapisiec.html|title=«Лідскі Летапісец»|format=|work=|publisher=[[Kamunikat.org]]|accessdate=2020-07-03|language=|postscript=|archive-date=10 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710183628/https://kamunikat.org/lidski_letapisiec.html|url-status=dead}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ліды]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Беларусі, ліквідаваныя рэжымам Лукашэнкі (2021)]] 1k75bgchwu3psscj4cl2ttbzvjtmnqr Кураслеп дуброўны 0 274418 5189075 4843969 2026-08-28T19:30:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189075 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Кураслеп дуброўны | image file = Anemone nemorosa 01012005.jpg | image title = | image descr = | regnum = Расліны | parent = Anemone | rang = Від | latin = Anemone nemorosa | author = [[L.]], 1753 | syn = | typus = | children = | range map =Anemone nemorosa map1.jpg | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Anemone nemorosa | commons = Category:Anemone nemorosa | iucn = | itis = 181875 | ncbi = 37489 | eol = 596862 | grin = 3392 | ipni = 708515 | tpl = }} '''Кураслеп дуброўны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|14}}</ref> (''Anemone nemorosa'') — расліна роду {{bt-bellat|кураслеп|Anemone}} сямейства {{bt-bellat|казяльцовыя|Ranunculaceae}}. == Назвы == Кураслеп дуброўны, белыя пралескі<ref>[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897</ref>, пралеска<ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914</ref>, казадрост белы, канапелька<ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Anemone nemorosa/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref><ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref>, кураслеп гаёвы<ref>Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref>, кураслеп, кураслёп, слепет<ref>[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927</ref><ref>[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Cleaned-Illustration Anemone nemorosa.jpg|ш=250|left|тэкст={{Бат.іл.|3}}|color=lightgreen}} {{Біяфота|2014.03.14.-3-Buchklingen--Busch-Windroeschen.jpg|ш=250|тэкст=Кветка буйным планам|color=lightgreen}} {{Біяфота|Apis mellifera - Anemone nemorosa - Keila2.jpg|ш=250|тэкст={{bt-bellat||Apis mellifera}} на кветцы кураслепа|color=lightgreen}} Шматгадовая [[трава|травяністая расліна]] вышынёй да 25 см. [[Карэнішча]] патоўшчанае, гарызантальнае, цыліндрычнае. Яно галінастае і хутка разрастаецца, забяспечваючы ўтварэнне густых зараснікаў. [[Лісце]] тройчы рассечанае. [[Кветканос]]ы адзінкавыя і нясуць па адной кветцы. [[Кветка|Кветкі]] белыя з фіялетавым адценнем на вонкавым боку [[пялёстак|пялёсткаў]]. Яны дасягаюць 2-6 см у дыяметры. Пялёсткі яйкападобныя. Іх колькасць змяняецца ад шасці да васьмі. Расліна цвіце з канца красавіка да сярэдзіны мая. [[Формула кветкі]]: {{Nobr|<math>\ast P_{6-8}\; A_{\infty}\; G_{\underline\infty}</math>}}<ref name="Экофлора">{{кніга|загаловак=Экафлора Украіны|арыгінал=Екофлора України (укр.)|адказны=Відпов. редактор Я. П. Дідух|месца=Київ|выдавецтва=Фітосоціоцентр|год=2004|том=2|старонак=480}}.</ref>. Шматлікае [[насенне]] спее ў чэрвені і наступнай вясной забяспечвае з’яўленне масавага самасеву. == Распаўсюджанне і экалогія == Расліна распаўсюджана ў [[Беларусь|Беларусі]], [[лес|лясной]] зоне [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]], [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] і [[Міжземнамор'е|Міжземнамор’і]]. Кураслеп дуброўны расце звычайна ў шыракалістых лясах, часам у ялова-шырокалісцевых, можа дамінаваць у травастоі. Наяўнасць віду ў [[елка|яловым]] лесе звычайна сведчыць пра выцясненне елкай былых тут калісьці [[дуб]]овых лясоў<ref>{{Cite web |url=http://flower.onego.ru/lukov/anemon_d.html |title=Ветреницы с длинным корневищем |access-date=15 верасня 2015 |archive-date=15 снежня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091215023129/http://flower.onego.ru/lukov/anemon_d.html |url-status=dead }}</ref>. == Значэнне і выкарыстанне == Кураслеп дуброўны дае пчолам [[Нектар (цукрысты сок)|нектар]] і бледна-жоўты [[пылок]]<ref>{{кніга|аўтар=Абрикосов Х. Н. и др.|частка=Ветреница|загаловак=Словарь-справочник пчеловода|спасылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|адказны=Сост. Федосов Н. Ф|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1955|старонкі=48|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|archivedate=7 студзеня 2012}}</ref>. == Таксанамія == {{Табліца122222 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Казяльцовакветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін <br />(згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |c1=яшчэ 9 сямействаў (згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]), у тым ліку [[Макавыя]] |c2=сямейства '''[[Казяльцовыя]]''' |d1=род '''[[Кураслеп]]''' (''Anemone'') |d2=яшчэ каля 50 родаў |e1=яшчэ каля 120 відаў |e2=<span style{{eq}}"background-color:#40E0D0; font-size:150%">від '''Кураслеп дуброўны''' |color=darkgreen |bgcolor=lightblue }} {{зноскі}} == Літаратура == * {{ІВРСР|частка=580. ''Anemone nemorosa'' L. [''Anemonoides nemorosa'' (L.) Holub] — Ветреница дубравная|том=2|стар=195}} * {{крыніцы/ОВРБ|45, 50|''Anemone'' L. — Ветреница}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кураслеп]] [[Катэгорыя:Травы]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Клумбавыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] 3e4f08wk7kb46wv00k0fpw8vbyqz69o Селішча (Вішнеўскі сельсавет) 0 276097 5189078 4453016 2026-08-28T19:43:07Z Pierre L'iserois 100315 5189078 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Селішча}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Селішча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет2 = Вішнеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Се́лішча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sielišča}}, {{lang-ru|Селище}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)|Вішнеўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Да 2016 года вёска ўваходзіла ў склад [[Войстамскі сельсавет|Войстамскага сельсавета]]<ref>[http://kodeksy-by.com/norm_akt/source-Гродненский%20облсовет/type-Решение/143-31.05.2016.htm РЕШЕНИЕ ГРОДНЕНСКОГО ОБЛАСТНОГО СОВЕТА ДЕПУТАТОВ 31 мая 2016 г. № 143 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Сморгонского района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == * 2009 год — 26 чалавек<ref name="pop">[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасць насельніцтва Беларусі на кастрычнік 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 1999 год — 33 чалавекі * 1931 год — 57 чалавек, 11 гаспадарак {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Смаргонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] i3l2ti615f7n2hekp704rjayml3dal0 Лізінг 0 302789 5189221 5140600 2026-08-29T09:15:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189221 wikitext text/x-wiki {{фінансы}} '''Лі́зінг''' ({{lang-en|leasing}}) — доўгатэрміновая [[арэнда]] машын і абсталявання, набытых арэндадаўцам для арандатара для вытворчага выкарыстоўвання, пры захаванні права ўласнасці на іх за арэндадаўцам на ўвесь тэрмін дагавора. Па сваёй сутнасці лізінг спалучае ў сабе рысы арэнды і [[Крэдыт|крэдыту]]: кліент карыстаецца маёмасцю (як пры арэндзе), але з правам яе наступнага выкупу ва ўласнасць (як пры крэдыце).<ref>{{Cite web|url=https://fingramota.by/be/guide/credits/leasing|title=Лізінг: што гэта такое і як ён працуе|website=Адзіны партал фінансавай пісьменнасці Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь|date=22.05.2024|access-date=12 мая 2026|archive-date=18 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418141422/https://fingramota.by/be/guide/credits/leasing|url-status=dead}}</ref> == Сутнасць паняцця == Дагавор арэнды прадугледжвае прадмет лізінгу (абсталяванне, [[Машына|машыны]], [[Камп’ютар|ЭВМ]], аргтэхніка, [[Транспартны сродак|транспартныя сродкі]], [[Збудаванне|збудаванні]] вытворчага, гандлёвага і складскога прызначэння), вызначэнне тэрміна арэнды, пэўнае ўзнагароджанне (арэндная плата), якое ўключае працэнтную стаўку (кошт прыцягнення сродкаў арэндадаўцам на грашовым рынку з улікам неабходнага прыбытку [[банк]]а) і [[Амартызацыя|амартызацыю]] маёмасці<ref>{{cite web|url=http://www.asbleasing.by/about-leasing/leasing-history/|title=История лизинга|publisher=ООО «АСБ Лизинг»|accessdate=2021-10-06|ref=asb|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151127145539/http://www.asbleasing.by/about-leasing/leasing-history/|archivedate=27 лістапада 2015|url-status=dead}}</ref>. == Лізінг у Беларусі == Станам на 2024 года, у [[Беларусь|Беларусі]] лізінгавыя аперацыі ажыццяўлялі 96 спецыялізаваных лізінгавых арганізацый і 9 [[Банк|банкаў]]. Беларускі рынак класіфікуюць як умеранаканцэнтраваны — доля трох найбуйнейшых кампаній складае 50,8 %, а найбуйнейшая лізінгавая арганізацыя (ААТ «[[Прамагралізінг|Прамгаралізінг]]») кантралюе 27,98 % агульнага аб’ёму бізнесу<ref>{{Cite web|url=https://finstore.by/blog/rynok-lizinga-belarusi|title=Рынок лизинга Беларуси вырос на 48 % в 2024 году, до 9,3 млрд рублей|website=finstore.by|access-date=2026-02-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://leasing-belarus.by/wp-content/uploads/2025/04/belorusskij-rynok-lizinga.-obzor-2024-g.pdf|title=''Шиманович, С. В.'' Белорусский рынок лизинга. Обзор 2024 г. / С. В. Шиманович, А. И. Цыбулько. — Минск: УП «Энциклопедикс», 2025. — 142 с. ISBN 978-985-7340-14-9.|website=leasing-belarus.by|access-date=2026-02-27}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Грамадзянска-прававыя дагаворы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фінансы]] [[Катэгорыя:Арэнда]] ganyhn6m44o9nwhphpzezrahqv6f65v Святлана Віктараўна Ходчанкава 0 326525 5189021 4452633 2026-08-28T15:57:07Z ~2026-46813-24 173294 /* Біяграфія */ 5189021 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Святлана Віктараўна Ходчанкава |арыгінал імя = {{lang-ru|Светлана Викторовна Ходченкова}} |выява = SvetlanaKhodchenkova (cropped).jpg |шырыня = 220px |апісанне выявы = Святлана Ходчанкава на прэм'еры фільма «[[Мы з будучыні 2]]» у кінатэатры «Кастрычнік» |імя пры нараджэнні = Святлана Віктараўна Ходчанкава |месца нараджэння = |прафесія = |гады актыўнасці = [[2003]] — н. ч. |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = }} '''Святла́на Віктараўна Хо́дчанкава''' (у замужжы — '''Яглыч'''; нар. {{ДН|21|1|1983}}, [[Масква]], [[СССР]]) — [[Расія|расійская]] {{Актрыса|Расіі}} тэатра, кіно і тэлебачання. == Біяграфія == Святлана Ходчанкава нарадзілася ў [[Масква|Маскве]] [[21 студзеня]] [[1983]] года. Доўгі час жыла з маці ў горадзе [[Жалезнадарожны (Балашыха)|Жалезнадарожны]]. У 16 гадоў нядоўга працавала ў мадэльным агенцтве. Дэбют у кіно — у фільме [[Станіслаў Сяргеевіч Гаварухін|Станіслава Гаварухіна]] «[[Блаславіце жанчыну]]» (2003). За гэты фільм была намінавана на [[Прэмія «Ніка» за лепшую жаночую ролю|кінапрэмію «Ніка» за лепшую жаночую ролю]]. Працягнула кар’еру роллю празорлівай Касандры ў гістарычным тэлесерыяле «[[Талісман кахання]]» (2005). У [[2005]] годзе скончыла [[Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна]], курс М. Барысава. У 2011 годзе адбыўся галівудскі дэбют актрысы<ref>[http://www.sobaka.ru/oldmagazine/portrety/13770#pr Светлана Ходченкова в рубрике «Портреты»] — Журнал «Собака.ru» — [http://www.webcitation.org/6OBkWmZuC архивировано от 19.03.2013]</ref> — карціну «[[Шпіён, выйдзі прэч!]]»<ref>{{Cite web|url = http://www.marieclaire.ru/razgovori/svetlana-hodchenkova-v-rossii-pleyboy-eto-kompliment-a-ne-kompromat-/|title = Светлана Ходченкова: "В России плейбой – это комплимент, а не компромат"|author = |date = 18 октября|publisher = marieclaire.ru}}</ref> Святлана прадставіла разам з амерыканскімі калегамі на [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]]. У 2013 годзе знялася ў тэлесерыяле «[[СашаТаня]]». Член партыі «[[Адзіная Расія]]»<ref>[http://www.fontanka.ru/2010/02/27/141/ Светлана Ходченкова: «Вторая Юлия Тимошенко из меня не выйдет» // Фонтанка.ру 27.02.2010]</ref>. Член [[Саюз кінематаграфістаў Расіі|Саюза кінематаграфістаў Расіі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{imdb name|1300303|Святлана Ходчанкава}} * {{twitter|skhodchenkova|Святлана Ходчанкава}} * {{instagram|svetlana_khodchenkova|Афіцыйная старонка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ходчанкава Святлана Віктараўна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Тэатральнага інстытута імя Барыса Шчукіна]] [[Катэгорыя:Члены «Адзінай Расіі»]] a5vaemrde8di0hqngv866tkxq6i7vqc Сендэр Давыдавіч Палеес 0 333321 5189147 5187734 2026-08-29T02:18:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189147 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Сендэр Палеес | Арыгінал імя = {{lang-he|סנדר פלייס}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|31|7|1898}} | Месца нараджэння = [[Мінск]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|26|9|1964}} | Месца смерці = [[Мінск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|БССР}} | Род дзейнасці = [[мастацтвазнаўства|мастацтвазнавец]], гісторык, [[этнограф]], публіцыст | Месца працы = [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускі дзяржаўны музей]]<br>[[Інстытут беларускай культуры]]<br>[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны мастацкі музей БССР]] | Навуковая ступень = | Навуковае званне = | Альма-матэр = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1926) | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Се́ндэр (Алякса́ндр) Давы́давіч Пале́ес''' ({{ДН|31|7|1898}}, [[Мінск]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|26|9|1964}}, [[Мінск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — беларускі мастацтвазнавец, гісторык, [[этнаграфія|этнограф]] і публіцыст. Даследчык яўрэйскай гісторыі і матэрыяльнай культуры Беларусі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў сям'і работніка піваварнага завода, які ў 1920 годзе стаў інвалідам. Маці займалася дробным гандлем. У маладосці атрымаў традыцыйную яўрэйскую рэлігійную адукацыю. Да 1914 года вучыўся ў сярэдняй навучальнай установе і падзарабляў хатнім настаўнікам. Добра валодаў [[Руская мова|рускай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]] мовамі і [[ідыш]]<ref name="botvinnik">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160805192305/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/xx/xx020105.html|title=Первые шаги Джойнта в Беларуси|author=Ботвинник М.|publisher=homoliber.org|lang=ru|accessdate=29 жніўня 2026}}</ref>. У юнацкія гады (1915—1917) прымаў удзел у яўрэйскай гісторыка-этнаграфічнай экспедыцыі пад кіраўніцтвам вядомага этнографа і пісьменніка [[Сямён Акімавіч Ан-скі|С.&nbsp;А.&nbsp;Ан-скага]]. Экспедыцыя займалася зборам прадметаў яўрэйскай матэрыяльнай культуры ў [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Віленская губерня|Віленскай]] губернях. З 1915 па 1920 год С.&nbsp;Д.&nbsp;Палеес з'яўляўся актыўным удзельнікам працы [[Яўрэйскае гісторыка-этнаграфічнае таварыства|Яўрэйскага гісторыка-этнаграфічнага таварыства]]<ref name="sovet">{{cite web|url=http://jewishfreedom.org/page161.html|title=Советизация через идишизацию, или Как пролетарская диктатура пришла на «еврейскую улицу»|publisher=jewishfreedom.org|lang=ru|accessdate=29 жніўня 2026}}</ref>. Свае першыя артыкулы і вершы ён пачаў публікаваць на рускай мове ў газеце «[[Паўночна-Заходняя думка]]». Да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] 1917 года працаваў настаўнікам, а таксама выконваў абавязкі хранікёра ў Яўрэйскім камітэце дапамогі ахвярам вайны<ref name="botvinnik" />. === Дзейнасць у 1920-я гады === У перыяд з 1917 па 1921 год С.&nbsp;Д.&nbsp;Палеес з'яўляўся членам яўрэйскай сацыялістычнай рабочай партыі [[Паалей Цыён]]. Са студзеня па лістапад 1922 года ўваходзіў у склад школьна-гаспадарчага савета горада Мінска. Пасля ўсталявання савецкай улады ён працаваў сакратаром часопіса «[[Эканамічнае жыццё]]» — афіцыйнага органа Савета народнай гаспадаркі [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Літвы і Беларусі|Беларуска-Літоўскай Рэспублікі]]. Некаторы час з'яўляўся супрацоўнікам Народнага камісарыята рабоча-сялянскай інспекцыі Беларусі, адкуль быў звольнены ў сувязі са скарачэннем штатаў<ref name="botvinnik" />. У гэты час ён пражываў у Мінску па адрасе [[Нова-Мясніцкая вуліца|вуліца Нова-Мясніцкая]], 39<ref name="botvinnik" />. З 1 лютага 1923 года стаў працаваць кантралёрам-інспектарам дзіцячых устаноў Мінскай яўрэйскай абшчыны ад беларускага аддзялення Амерыканскага яўрэйскага аб'яднанага размеркавальнага камітэта ([[Джойнт (арганізацыя)|Джойнт]]), маючы службовы аклад у памеры 20 долараў<ref name="botvinnik" />. У сваіх службовых анкетах таго часу ён пазначаў свае палітычныя перакананні як «спачуваючы камунізму» і лічыў савецкую ўладу адзіна магчымай і пажаданай<ref name="botvinnik" />. Адначасова з працоўнай і грамадскай дзейнасцю працягваў вучобу. У 1926 годзе паспяхова скончыў факультэт грамадскіх навук [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="sovet" />. == Навуковая і музейная праца == З 1922 па 1928 год С.&nbsp;Д.&nbsp;Палеес з'яўляўся супрацоўнікам [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]] (Інбелкульта), а з 1924 па 1931 год — навуковым супрацоўнікам [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]]. У 1925 годзе па даручэнні [[Народны камісарыят асветы БССР|Народнага камісарыята асветы БССР]] ён арганізаваў [[Яўрэйскі аддзел Беларускага дзяржаўнага музея|яўрэйскі аддзел]] народнага побыту пры Беларускім дзяржаўным музеі. Падчас працы ў музеі ім было складзена падрабязнае апісанне яўрэйскіх культурна-гістарычных помнікаў на тэрыторыі Беларусі<ref name="rujen">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160806074227/http://rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%95%D0%A1_%D0%90.|title=Палеес А.|publisher=Российская еврейская энциклопедия|lang=ru|accessdate=29 жніўня 2026}}</ref>. У 1928 годзе сумесна з даследчыкам Г. Аляксандравым выявіў і навукова апрацаваў унікальны архіў мінскага [[кагал]]а першай паловы XIX стагоддзя. У тым жа годзе завяршыў грунтоўнае даследаванне «Матэрыялы бібліяграфіі для вывучэння яўрэйскага насельніцтва мястэчак Беларусі». У перыяд з 1928 па 1930 год працаваў на пасадзе старшага кансультанта ў арганізацыі «[[Дзяржгандальбел]]» па пытаннях народнай творчасці і мастацкай прамысловасці<ref name="sovet" />. З'яўляўся рэдактарам шэрагу выданняў, сярод якіх зборнік дакументаў «Пракламацыі 1905 года», а таксама зборнікі артыкулаў, прысвечаныя яўрэйскаму мастацтву і культуры. Актыўна публікаваў свае гістарычныя і краязнаўчыя артыкулы ў мінскай яўрэйскамоўнай газеце «[[Акцябер]]» («Кастрычнік»)<ref name="rujen" />. Пазней яго прафесійны шлях быў звязаны з [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным мастацкім музеем БССР]], дзе ён працаваў навуковым супрацоўнікам спачатку ў 1939—1941 гадах, а пасля заканчэння вайны — з 1947 па 1961 год. Працуючы ў мастацкім музеі, цесна супрацоўнічаў з яго дырэктарам [[Алена Васільеўна Аладава|А.&nbsp;В.&nbsp;Аладавай]], сумесна з якой выступіў складальнікам каталога выставы «Выяўленчае мастацтва Беларускай ССР» у 1940 годзе<ref name="catalog">{{кніга |загаловак=Изобразительное искусство Белорусской ССР: Каталог выставки |адказны=Сост. А. В. Аладова, С. Д. Палеес |месца=М.—Л. |выдавецтва=Искусство |год=1940}}</ref>. == Бібліяграфія == * {{кніга |загаловак=Изобразительное искусство Белорусской ССР: Каталог выставки |адказны=Составители: научные сотрудники Государственной картинной галереи БССР А. В. Аладова и С. Д. Палеес |месца=М.—Л. |выдавецтва=Искусство |год=1940}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160805192305/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/xx/xx020105.html|title=Первые шаги Джойнта в Беларуси|author=Ботвинник М.|publisher=homoliber.org|lang=ru|accessdate=29 жніўня 2026}} * {{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160806074227/http://rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%95%D0%A1_%D0%90.|title=Палеес А.|publisher=Российская еврейская энциклопедия|lang=ru|accessdate=29 жніўня 2026}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Палеес Сендэр Давыдавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 31 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 26 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Паалей Цыён]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інбелкульта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] a4fackmay0f3ww57isa6wpbtgiw84e8 Леў Георгіевіч Ходскі 0 335499 5189163 4120217 2026-08-29T02:57:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189163 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} '''Леў Георгіевіч Хо́дскі'''<ref name="БЭ17">{{крыніцы/БелЭн|17к}}</ref> (нар. {{ДН|22|9|1924}}, г. {{МН|Ізюм||}}, [[Харкаўская вобласць]], [[Украіна]]) — [[беларусь|беларускі]] вучоны ў галіне [[Неарганічная хімія|неарганічнай хіміі]]. [[Доктар тэхнічных навук]] ([[1984]]), [[прафесар]] ([[1986]]). == Біяграфія == Скончыў у [[1953]] годзе [[Харкаўскі політэхнічны інстытут]]. З [[1956]] года ў [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН РБ|Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі]] [[НАН Беларусі]], у [[1964]]—[[1989]] гадах загадчык лабараторыі. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы па вывучэнні заканамернасцей сувязі «склад—уласцівасць—мікраструктура» ў аксідных шклоўтваральных сістэмах, а таксама ўмоў сінтэзу токаправодных і {{нп3|антыкаразійныя пакрыцці|антыкаразійных пакрыццяў|ru|Антикоррозионная защита}}, па сінтэзе і фізіка-хімічным даследаванні паўправадніковага шкла. Аўтар і сааўтар шэрагу [[патэнт]]аў<ref name="ПДБ">[https://patentdb.ru/author/844294 PatentDB.ru — База патентов РФ на изобретения и промышленные образцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190815004615/https://patentdb.ru/author/844294 |date=15 жніўня 2019 }}{{ref-ru}}</ref>. Сярод апублікаваных прац: * Влияние добавок окислов R<sub>2</sub>O<sub>5</sub>(RO<sub>3</sub>) на электропроводность кристаллизующегося титанодержащего стекла (разам з [[Вячаслаў Уладзіміравіч Таўгень|В. У. Таўгенем]]) // Весці АН БССР. Сер. хім. навук. 1976. № 6; * Об оценке температурной зависимости вязкости стекол и эмалей // Весці АН БССР. Сер. хім. навук. 1980. № 5; * Химически устойчивые стекло-эмали. — Мн., 1991. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17}} — С. 40. == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/AUTH/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-189327&strq=l_siz=20 Ходский, Лев Георгиевич (доктор технических наук ; род. 1924)]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] {{DEFAULTSORT:Ходскі Леў Георгіевіч}} [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] jf4yqcefjqttqi359jybunnwdiwmbck Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў 4 337353 5189090 5180552 2026-08-28T20:50:20Z DBatura 73587 5189090 wikitext text/x-wiki * Разбуральнае '''[[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]]''' здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. <small>''(10&nbsp;жніўня)''</small> * [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі '''[[Меканскае абарончае пагадненне]]'''. <small>''(7&nbsp;жніўня)''</small> * У выніку '''[[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасення]]''' пацярпеў японскі [[замак Кумамота]]. <small>''(28&nbsp;ліпеня)''</small> * Славенскі велагоншчык '''[[Тадэй Пагачар]]''' у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». <small>''(26&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Эндзі Бернэм]]''' заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. <small>''(20&nbsp;ліпеня)''</small> * Завяршыўся '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]]''' па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. <small>''(19&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]]''' прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. <small>''(16&nbsp;ліпеня)''</small> * Апублікавана апісанне новага віду [[малпы|малпаў]] — '''''[[Colobus congoensis]]'''''. <small>''(15&nbsp;ліпеня)''</small> * [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, '''[[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]]''' самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. <small>''(29&nbsp;чэрвеня)''</small> * [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя '''[[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]'''. <small>''(24&nbsp;чэрвеня)''</small> * У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] '''[[Ліянель Месі]]''' забіў рэкордны 17-ы гол. <small>''(22&nbsp;чэрвеня)''</small> * Баскетбалісты '''«[[Нью-Ёрк Нікс]]»''' сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка '''[[Ілан Маск|Ілана Маска]]''' першым доларавым трыльянерам. <small>''(12&nbsp;чэрвеня)''</small> * Стартаваў фінальны турнір '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]]''' па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> * У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма '''[[Саграда Фамілія]]'''. <small>''(10&nbsp;чэрвеня)''</small> * Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — '''«[[The Boys of Dungeon Lane]]»'''. <small>''(29&nbsp;мая)''</small> * Памерла '''[[Раіса Баравікова]]''', беларуская пісьменніца, перакладчыца. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] '''«[[Magnifica humanitas]]»''', прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * Завяршыўся '''[[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]]''', [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. <small>''(23&nbsp;мая)''</small> * У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся '''[[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]'''. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * Нанесены '''[[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|ўдар БПЛА]]''' па [[Старабельск]]у. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены '''[[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|тэрарыстычны акт]]'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за '''[[Успышка ліхаманкі Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі ліхаманкі Эболы]]''' ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). <small>''(17&nbsp;мая)''</small> * Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана '''[[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]'''. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны '''[[Петэр Мадзьяр]]'''. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з '''[[АПЕК]]'''. <small>''(1&nbsp;мая)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Падчас '''[[Напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]]''' у [[Малі]] загінуў міністр абароны '''[[Садзіё Камара]]'''. <small>''(25&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]]''', якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Здзейснена '''[[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства]]''' ў школе ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). <small>''(15&nbsp;красавіка)''</small> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. <small>''(7&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> * Нямецкі матэматык '''[[Герд Фальтынгс]]''' ганараваны [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміяй]]. <small>''(19&nbsp;сакавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены '''[[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]]''' ў [[Кабул]]е. <small>''(16&nbsp;сакавіка)''</small> * Адбылася '''[[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]]''' ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. <small>''(15&nbsp;сакавіка)''</small> * Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а абраны '''[[Маджтаба Хаменеі]]'''. <small>''(8&nbsp;сакавіка)''</small> * Памёр '''[[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]]''', беларускі паэт, перакладчык. <small>''(5&nbsp;сакавіка)''</small> * [[Ізраіль]] і [[ЗША]] '''[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]]''' па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. <small>''(28&nbsp;лютага)''</small> * На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб '''[[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]]''' з [[Афганістан]]ам. <small>''(27&nbsp;лютага)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Храм '''[[Саграда Фамілія]]''' ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці '''[[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]]''', уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] '''[[Юн Сок Ёль]]''' прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. <small>''(19&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Забіты '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]''', лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. <small>''(3&nbsp;лютага)''</small> * На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга]] здарыўся '''[[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]'''. <small>''(28&nbsp;студзеня)''</small> * На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся '''[[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]'''. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Статут '''[[Савет міру|Савета міру]]''', створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]]''' [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм '''«[[Сентыментальная каштоўнасць]]»''' [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. <small>''(17&nbsp;студзеня)''</small> * Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе '''[[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]]''' ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. <small>''(8&nbsp;студзеня)''</small> * [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў '''[[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]'''. <small>''(4&nbsp;студзеня)''</small> * [[ЗША]] нанеслі '''[[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]]''' па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. <small>''(3&nbsp;студзеня)''</small> * [[Балгарыя]] далучылася да '''[[еўразона|еўразоны]]'''. <small>''(1&nbsp;студзеня)''</small> * [[/2025|Архіў 2025]] * [[/2024|Архіў 2024]] * [[/2023|Архіў 2023]] * [[/2022|Архіў 2022]] * [[/2021|Архіў 2021]] * [[/2020|Архіў 2020]] * [[/2019|Архіў 2019]] * [[/2018|Архіў 2018]] * [[/2017|Архіў 2017]] * [[/2016|Архіў 2016]] ktqv4ruvzjb9w8vi1z0evm79fvlakw9 Купон (філатэлія) 0 339363 5189069 5161179 2026-08-28T19:17:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189069 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Купон}} [[Файл:Stamp US 1966 5c Cassatt with Zippy.jpg|thumb|Марка [[ЗША]] з купонам.]] '''Купо́н''' ({{lang-en|label}}<ref>{{cite web|url=http://www.askphil.org/b25l.htm|title=Label; Label, commemorative; Label, dominical; Labeled stamps; Label, semi-postal|work=Glossary of Stamp Collecting Terms — L|publisher=AskPhil; Collectors Club of Chicago|lang=en|accessdate=2010-06-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/65k9ZambO?url=http://www.askphil.org/b25l.htm|archivedate=26 лютага 2012|url-status=dead}}</ref><ref>[http://stamps8.com/blog//index.php?blog=2&title=stamp_with_label_attached&more=1&c=1&tb=1&pb=1 «Stamps news and stories».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100213071752/http://stamps8.com/blog/index.php?blog=2&title=stamp_with_label_attached&more=1&c=1&tb=1&pb=1 |date=13 лютага 2010 }}{{ref-en}}{{v|12|12|2008}}</ref>, ''coupon''<ref>{{cite web|url=http://www.askphil.org/b25c.htm|title=Coupon|work=Glossary of Stamp Collecting Terms — C|publisher=AskPhil; Collectors Club of Chicago|lang=en|accessdate=2010-06-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/65k9a1JHg?url=http://127.0.0.1/|archivedate=26 лютага 2012|url-status=live}}</ref> або ''tab''<ref>[http://www.kenmorestamp.com/stamp-glossary.asp «Kenmore Stamps».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120319144646/http://www.kenmorestamp.com/stamp-glossary.asp |date=19 сакавіка 2012 }}{{ref-en}}{{v|12|12|2008}}</ref>) — частка марачнага аркуша, аддзеленая ад [[паштовая марка|паштовых марак]] [[Перфарацыя|перфарацыяй]] або вузкім белым полем у [[Зубцоўка|беззубцовых]] марак. Купон не з'яўляецца [[Знак паштовай аплаты|знакам паштовай аплаты]], не мае [[Намінал|наміналу]] і слова «''[[Пошта]]''». Ён узнікае або праз спецыяльнае размяшчэнне марак у аркушы, або з мэтай паведамлення дадатковай інфармацыі ці дэкаратыўнага афармлення маркі. Купоны бываюць гарызантальныя (збоку), вертыкальныя (зверху або знізу) і прамежкавыя (пасярод марак). == Гісторыя і апісанне == Маюцца розныя версіі паходжання купона. У адпаведнасці з першай, купоны з'явіліся для зручнасці падліку марак у прадажным марачным аркушы, колькасць якіх павінна была быць круглай. Калі па ўмовах друку (памер аркуша і памер маркі) гэтага не атрымлівалася, лішнія марачныя месцы займалі купоны. Напрыклад, калі на аркушы былі 42 асобнікі (6 × 7), друкавалі 40 марак і 2 купоны. Радзей купон атрымлівалі з паласы паперы (поля), што аддзяляла сектары ў тыпаграфскім [[Аркуш|аркушы]], напрыклад, на марцы [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] з партрэтам [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедава]] [[1959]] г. або праз дадатковую лінію перфарацыі на шырокім полі аркуша — на некаторых марках СССР серыі «''25-годдзе першынцаў савецкай індустрыі''» [[1958]] г. Купон таксама часам адрываўся падчас праходжання паштовым адпраўленнем пошты (гашэння). На купоне таксама размяшчаліся ўмовы дастаўкі карэспандэнцыі, напрыклад, дастаўляць або не дастаўляць у выхадныя і святочныя дні (своеасаблівая інструкцыя для [[Паштальён|паштальёнаў]]). Купоны, якія выкарыстоўваліся для падліку марак у аркушы, першапачаткова былі пустымі — на іх адсутнічалі надпісы або малюнкі, але потым гэтыя месцы сталі выкарыстоўваць для нанясення розных знакаў, малюнкаў, тэкстаў службовага, [[Рэклама|рэкламнага]] або дэкаратыўнага характару. У сучаснасці аформлены купон з'яўляецца дадаткам да зместу малюнка або тэксту на паштовай марцы, з якой ён надрукаваны. Марачныя аркушы з купонамі друкуюцца ў многіх краінах. == Філатэлістычныя аспекты == Марка з асобным купонам захоўвае ўсе ўласцівасці знака паштовай аплаты, аднак у [[Філатэлія|філатэлістычных]] калекцыях гэта жа марка з купонам ацэньваецца вышэй. Купон, аддзелены ад маркі, не мае ніякай каштоўнасці — ні намінальнай, ані філатэлістычнай. == Цікавыя факты == Купоны дзяржаўнай пошты ў розны час у розных краінах выкарыстоўваліся для [[Палітыка|палітычнай]] і [[Рэлігія|рэлігійнай]] [[Прапаганда|прапаганды]], размяшчэння [[Паэзія|паэтычных]] і [[Проза|празаічных]] тэкстаў, інфармацыі аб будучых падзеях, [[Рэклама|рэкламы]] і нават як [[Латарэя|латарэйныя білеты]]. == Гл. таксама == * [[Гатар, філатэлія]] * [[Міжнародны адказны купон]] {{зноскі}} == Літаратура == * Азбука филателиста // Филателия. — 1994. — № 12. — С. 52. * ''Алойц В.'' [http://pk.awards-su.com/2005/white-kupon/white-kupon.htm Тайны белых купонов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161210024919/http://pk.awards-su.com/2005/white-kupon/white-kupon.htm |date=10 снежня 2016 }} // Петербургский коллекционер. — 2005. — № 1 (31). — С. 44. * Большой филателистический словарь / Под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — {{М.}}: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2. [См. статьи, начинающиеся на [http://www.philately.h14.ru/BS/K.html ''Купон''], [http://www.philately.h14.ru/BS/L.html ''Листы марок с купонами''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090201022428/http://philately.h14.ru/BS/L.html |date=1 лютага 2009 }} и [http://www.philately.h14.ru/BS/N.html ''Надпечатки купона''].] * [http://standard-collection.ru/en/catalogs/3-philately/7-1992-2009.html Каталог листов марок 1992—2009. Российская Федерация] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211019000122/https://www.standard-collection.ru/en/catalogs/3-philately/7-1992-2009.html |date=19 кастрычніка 2021 }} / Под ред. [[Загорский, Валерий Борисович|В. Б. Загорского]]. — {{СПб.}}: [[Стандарт-Коллекция]], 2009. — 72 с. — ISBN 978-5-902275-41-1.{{v|20|4|2011}} (Включает описание листов марок с купонами.) * [[Тет-беш]], купон, [[Сцепка (филателия)|сцепка]] // [[Календарь филателиста]] — 1974. — {{М.}}: Связь, 1973. — 16—22 декабря. * Филателистический словарь / Сост. О. Я. Басин. — {{М.}}: Связь, 1968. — 164 с. [См. [http://www.philately.h14.ru/FS/K.html ''Купон''], [http://www.philately.h14.ru/FS/R.html ''Регистрационные купоны'' и ''Рекламные купоны''].] == Спасылкі == {{Commons|Category:Labels attached to stamps|выгляд=міні}} {{Паштовыя маркі}} {{Філатэлія}} [[Катэгорыя:Філатэлістычныя тэрміны]] be43586wwv70bl5dl9tfvgd3y0qledr Кіеўская рысавальная школа 0 340023 5189086 3717479 2026-08-28T20:38:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189086 wikitext text/x-wiki '''Кіеўская рысавальная школа''' — навучальная мастацкая ўстанова ў [[Кіеў|Кіеве]] ([[1875]]—[[1901]]), заснаваная ўкраінскім мастаком-педагогам {{нп3|Мікалай Іванавіч Мурашка|Мікалаем Мурашкам|ru|Мурашко, Николай Иванович}}. Фінансавалася за кошт гарадскога бюджэту і ахвяраванняў мецэната {{нп3|Іван Мікалаевіч Цярэшчанка|Івана Цярэшчанкі|ru|Терещенко, Иван Николаевич}}. == Гісторыя == У 1901 годзе на аснове малявальнай школы М. І. Мурашкі было арганізавана вучылішча, якое перайшло ў падпарадкаванне [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай акадэміі мастацтваў]]. == Адрасы == Спачатку школа знаходзілася ў доме Тарноўскага на {{нп3|Трохсвяціцельская вуліца|Трохсвяціцельскай вуліцы|ru|Трёхсвятительская улица}}, у 1876—1880 гг. — у адным з памяшканняў гарадской думы, у 1880—1882 гг. — доме на {{нп3|Вуліца Івана Франко (Кіеў)|Афанасьеўскай вуліцы|ru|Улица Ивана Франко (Киев)}}, у 1882—1991 гадах — на вуліцы {{нп3|Уладзімірская вуліца (Кіеў|Вялікай Уладзімірскай|ru|Владимирская улица (Киев)}}. == Вядомыя вучні == У школе вучыліся [[Валянцін Аляксандравіч Сяроў|В. А. Сяроў]] (1876—1878), [[Янкель Мордухавіч Кругер|Я. М. Кругер]] (1883—1886), [[Казімір Севярынавіч Малевіч|К. С. Малевіч]] (1895—1896). Школа адыграла вялікую ролю ў падрыхтоўцы ўкраінскіх нацыянальных мастакоў, у ёй атрымалі адукацыю {{нп3|Мікалай Карнільевіч Піманенка|М. К. Піманенка|ru|Пимоненко, Николай Корнильевич}}, {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Мурашка|А. А. Мурашка|ru|Мурашко, Александр Александрович}}, {{нп3|Сяргей Пятровіч Кастэнка|С. П. Кастэнка|uk|Костенко Сергій Петрович}}, {{нп3|Рыгор Конанавіч Дзядчанка|Р. К. Дзядчанка|ru|Дядченко, Григорий Кононович}}, {{нп3|Серафіма Іасонаўна Блонская|С. І. Блонская|ru|Блонская, Серафима Иасоновна}}, [[Іван Сідаравіч Іжакевіч|І. С. Іжакевіч]], а таксама {{нп3|Рыгор Пятровіч Святліцкі|Р. П. Святліцкі|ru|Светлицкий, Григорий Петрович}}, {{нп3|Міхаіл Іванавіч Жук|М. І. Жук|uk|Жук Михайло Іванович}}, {{нп3|Віктар Дзмітрыевіч Замірайла|В. Д. Замірайла|ru|Замирайло, Виктор Дмитриевич}}, {{нп5|Аляксандр Авакумавіч Куранной|А. А. Куранной|ru|Куренной, Александр Аввакумович}}, {{нп3|Фоцій Сцяпанавіч Красіцкі|Ф. С. Красіцкі|uk|Красицький Фотій Степанович}}, {{нп3|Фёдар Уладзіміравіч Шаўрын|Ф. У. Шаўрын|ru|Шаврин, Фёдор Владимирович}} і іншыя. == Выкладчыкі == У 1875—1901 гадах школай кіраваў і выкладаў у ёй {{нп3|Мікалай Іванавіч Мурашка|Мікалай Мурашка|ru|Мурашко, Николай Иванович}}. Тут таксама выкладалі {{нп3|Харытон Платонавіч Платонаў|X. П. Платонаў|ru|Платонов, Харитон Платонович}}, {{нп3|Мікалай Карнільевіч Піманенка|М. К. Піманенка|ru|Пимоненко, Николай Корнильевич}}, {{нп3|Іван Фёдаравіч Селязнёў|І. Ф. Селязнёў|ru|Селезнёв, Иван Фёдорович}}. == Гл. таксама == * [[:ru:Киевское художественное училище|Кіеўскае мастацкае вучылішча]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://geo.ladimir.kiev.ua/pq/dic/a--RISOVALXNAYA_SHKOLA_N._I._MURASHKO РИСОВАЛЬНАЯ ШКОЛА Н.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161006140329/http://geo.ladimir.kiev.ua/pq/dic/a--RISOVALXNAYA_SHKOLA_N._I._MURASHKO |date=6 кастрычніка 2016 }} [http://geo.ladimir.kiev.ua/pq/dic/a--RISOVALXNAYA_SHKOLA_N._I._MURASHKO І. МУРАШКА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161006140329/http://geo.ladimir.kiev.ua/pq/dic/a--RISOVALXNAYA_SHKOLA_N._I._MURASHKO |date=6 кастрычніка 2016 }} * [http://www.history.org.ua/?termin=Kyivska_rysuvalna_shkola КИЇВСЬКА РИСУВАЛЬНА ШКОЛА] {{Ref-uk}}(укр.) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Кіева]] [[Катэгорыя:рысавальныя школы]] fvsgytogup64xokfx47tvudhlp07v8x Кінець Фільму 0 340289 5189095 4285711 2026-08-28T21:18:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189095 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом}} '''«Кінець Фільму»''' — фанацкі (19-ы неафіцыйны) [[Музычны альбом|альбом]]-зборнік апошніх песень [[Кузьма Скрябін|Андрэя Кузьменка]] і гурта «{{нп5|Скрябін||uk|Скрябін (гурт)}}». Афіцыйна не выдаваўся, даступны для праслухоўвання ў інтэрнэце.<ref>[http://7tor.org/viewtopic.php?t=2828478&p=2829935#p2829935 Кінець фільму (Alternative Pop / Rock / Synth Pop) Скрябин (Скрябiн) — Кiнець фiльму — 2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160813100315/http://7tor.org/viewtopic.php?t=2828478&p=2829935#p2829935 |date=13 жніўня 2016 }}</ref> Апублікаваны летам 2015 года пасля смерці Кузьмы.<ref>[https://vk.com/wall-51502229_36676 Альбом «Кінець Фільму» на сторінці «Український рок»]</ref> У альбом уваходзяць апошнія студыйныя запісы і дэма-запісу, таксама песня Маршрутка якая павінна была ўвайсці ў альбом «Радые Каханне», але па невядомых прычынах не ўвайшла. Дызайн вокладкі — Леанід Валашанюк.<ref>[http://hromadskeradio.org/news/2016/02/02/sogodni-rivno-rik-yak-pishov-u-vichnist-kuzma-skryabin Після смерті Андрія Кузьменка у мережі з’явився 19-ий неофіційний, фанатський збірник пісень музиканта]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Кампазіцыі == # «Прогноз погоди» # «Лист до президентів» # «Українці» # «Сука війна» # «Маленька дівчинка» # «Останній ангел» # «Сінтіпоп» # «Екскаватор» # «Кінець фільму» # «Маршрутка» {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ex.ua/93464214 «Канец фільма» на] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160830074127/http://www.ex.ua/93464214 |date=30 жніўня 2016 }} EX.UA<span> </span> * [https://myzuka.fm/Album/594983/Skryabin-Kinets-Filmu-2015 «Канец фільма» на myzuka.fm] * [https://populyarne.com.ua/evoliutsiia-tvorchosti-kuzmy-skriabina/ Ти назавжди у наших серцях! Життя Кузьми Скрябіна у піснях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509151238/https://populyarne.com.ua/evoliutsiia-tvorchosti-kuzmy-skriabina/ |date=9 травня 2018 }} * [http://discography.net.ua/sites/default/files/skryabin_discography_book.pdf Скрябін — Студійна дискографія] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920104636/http://discography.net.ua/sites/default/files/skryabin_discography_book.pdf |date=20 вересня 2018 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=7FPR5hpI0Q0 Скрябін - Кінець фільму (альбом 2015)] *[https://porokhivnytsya.com.ua/2017/08/01/andriy-kuzma-skryabin_positive-energy/ Кузьма Скрябін — згусток позитивної енергії]{{Недаступная спасылка}} * [http://1tv.com.ua/news/99473 Автопробігом пам’ять Андрія Кузьменка вшанували у Кривому Розі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191223020029/http://1tv.com.ua/news/99473 |date=23 снежня 2019 }} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Альбомы 2015 года]] j5ejolll9mykcz39e5p7fpy44a4293d Лагер НКУС для нямецкіх ваеннапалонных № 189 0 342123 5189116 5134148 2026-08-28T22:36:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189116 wikitext text/x-wiki '''Лагер НКУС для нямецкіх ваеннапалонных № 189''' — канцэнтрацыйны лагер у г. [[Орша]], дзе трымалі нямецкіх ваеннапалонных, вайскоўцаў саюзных гітлераўскай Германіі армій і інтэрніраваных НКУС цывільных нямецкіх грамадзян. Дзейнічаў з 1944 г. па пач. 1950-х. Разлічаны на 6 тыс. чал<ref>В. Федорович [http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/10/ic_articles_116_167749 Пленные немцы в белорусских лагерях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160922150409/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/10/ic_articles_116_167749 |date=22 верасня 2016 }} // Naviny.by</ref>. Як і ў іншых аналагічных лагерах нацыянальны склад яго зняволеных быў разнастайным: акрамя немцаў, аўстрыйцаў і венграў маглі сустракацца «румыны, італьянцы, французы, палякі, чэхаславакі, яўрэі, югаславы, бельгійцы і нават люксембуржцы<ref>В. Черкасова [http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_17/obschestvo/3129/ ЗАЛОЖНИКИ ВОЙНЫ. После окончания боев ими остаются военнопленные] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220815215955/http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_17/obschestvo/3129/ |date=15 жніўня 2022 }}// Белгазета 17.09.2001, № 36 (302)</ref>». Як і ў іншых гарадах ваеннапалонныя былі «базай па забяспячэнню рабочай сілай» пры аднаўленні гаспадаркі Оршы<ref>[http://www.pobeda.witebsk.by/shadow/archive/orsha/ Весна Победы на Оршанщине]{{Недаступная спасылка}}//Выстояли и победили: cвидетельствуют архивы</ref>. == Гл. таксама == * [[Нямецкія вайсковыя могілкі 1941-1944 гг. пад Мінскам]] * [[Выкарыстанне прымусовай працы нямецкага цывільнага насельніцтва ў СССР]] * [[Інтэрніраванне немцаў у ЗША]] * [[Нямецкія ваеннапалонныя ў СССР]] {{зноскі}} {{Лагеры НКУС для нямецкіх ваеннапалонных у Беларусі}} [[Катэгорыя:Лагеры НКУС для нямецкіх ваеннапалонных|189]] [[Катэгорыя:Гісторыя Оршы]] kiwicb12u4q4wksy9vd2r9jdz6zi33d Лагер НКУС для нямецкіх ваеннапалонных № 183 0 342126 5189115 5009914 2026-08-28T22:36:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189115 wikitext text/x-wiki '''Лагер НКУС для нямецкіх ваеннапалонных № 183''' — лагер НКУС/МУС СССР у [[Барысаў|Барысаве]], у якім трымалі палонных салдат [[Вермахт]]а, вайскоўцаў саюзных гітлераўскай Германіі армій і інтэрніраваных НКУС цывільных нямецкіх і венгерскіх грамадзян для выканання прымусовай працы. Дзейнічаў з лета 1944 г<ref>В. Черкасова [http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_17/obschestvo/3129/ ЗАЛОЖНИКИ ВОЙНЫ. После окончания боев ими остаются военнопленные] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220815215955/http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_17/obschestvo/3129/ |date=15 жніўня 2022 }}// Белгазета 17.09.2001, № 36 (302)</ref>. па пач. 1950-х. Ёсць звесткі, што ён быў разлічаны на 1 тыс. чал<ref>В. Федорович [http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/10/ic_articles_116_167749 Пленные немцы в белорусских лагерях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160922150409/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/10/ic_articles_116_167749 |date=22 верасня 2016 }} // Naviny.by</ref>, але па факту яго прайшло значна больш людзей. Як і ў іншых аналагічных лагерах на тэрыторыі [[БССР]] у першыя гады была высокая смяротнасць сярод зняволенных лагеру, аб чым сведчыць падрабязны мамарыяльны ліст венграў памерлых у савецкіх лагерах<ref>[http://www.mfa.gov.hu/NR/rdonlyres/1DE7FFF4-B02B-417A-9734-54B2CA48D40E/0/memorial_list.pdf memorial list]{{Недаступная спасылка}}//Список венгерских граждан, умерших в советских лагерях для военнопленных</ref>. З другога боку, некалькі немцаў, якія рэгулярна перавыконвалі план работы, у прыватнасці, Эрнст Дзістрагрэфт, Франц Бруна, Карл Шыфер і Макс Больдэ атрымалі ў якасці прэміі па 50 рублёў і дадатковы камплект бялізны<ref>А. В. Шарков [http://www.dokst.ru/main/sites/default/files/dateien/texte/Sharkov_ru.pdf Содержание и трудовое использование немецких военнопленных на территории Беларуси (1944-51 гг)]//Советские и немецкие военнопленные в годы Второй мировой войны, с. 391</ref>. Могілкі лагера лічыліся аднымі з найбуйнейшых з могілак для ваеннапалонных у Беларусі, параўнаць магчыма толькі з аналагічным некропалем у Масюкоўшчыне<ref>В. Черкасова [http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_17/obschestvo/3129/ ЗАЛОЖНИКИ ВОЙНЫ. После окончания боев ими остаются военнопленные] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220815215955/http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_17/obschestvo/3129/ |date=15 жніўня 2022 }}// Белгазета 17.09.2001, № 36 (302)</ref>. Пасля расфарміравання лагера, яны былі ліквідаваны. У [[1979]] г. астанкі 3479 чал. перанеслі на спецыяльныя могілкі за 3 км ад Барысава на тэрыторыі мясцовага лясніцтва<ref>А. В. Шарков [http://www.dokst.ru/main/sites/default/files/dateien/texte/Sharkov_ru.pdf Содержание и трудовое использование немецких военнопленных на территории Беларуси (1944-51 гг)]//Советские и немецкие военнопленные в годы Второй мировой войны, с. 405</ref>. == Гл. таксама == * [[Нямецкія вайсковыя могілкі 1941-1944 гг. пад Мінскам]] * [[Выкарыстанне прымусовай працы нямецкага цывільнага насельніцтва ў СССР]] * [[Інтэрніраванне немцаў у ЗША]] * [[Нямецкія ваеннапалонныя ў СССР]] {{зноскі}} {{Лагеры НКУС для нямецкіх ваеннапалонных у Беларусі}} [[Катэгорыя:Лагеры НКУС для нямецкіх ваеннапалонных|183]] [[Катэгорыя:Гісторыя Барысава]] lifzsil4e1ju69onqeycy6qmj7jjr2v Лупалава (станцыя) 0 343052 5189169 4434118 2026-08-29T04:26:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189169 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Лупалава (значэнні)}} {{Чыгуначная станцыя |Тып = станцыя |Назва = Лупалава |Лінія = Лінія Магілёў I — Крычаў I |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Магілёўскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Магілёўскае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53.8778|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 30.4019|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = 3 клас |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = |Поўная колькасць шляхоў = |Тып платформы = |Форма платформы = |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = 142,201 |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = |Код станцыі = 157705<ref>[http://osm.sbin.ru/esr/esr:157705 Адзіная сеткавая разметка]</ref> |Код Экспрэс-3 = 2100051 |Наменклатура = N-36-73 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }} '''Лу́палава''' ({{lang-be-trans|Lupolava}}, {{lang-ru|Луполово}})<ref>{{maps.by|viewrw/492}}</ref> — [[чыгуначная станцыя|станцыя]] [[Магілёўскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Магілёўскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Размешчана ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]<ref>[http://wikimapia.org/23212481/ru/%D1%81%D1%82-%D0%9B%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE Wikimapia. Лупалава (Магілёў)]</ref>; на лініі [[Магілёў I]] — [[Крычаў I]], паміж [[Магілёў III|станцыяй Магілёў III]] і [[Бароўка (прыпыначны пункт)|прыпыначным пунктам Бароўка]]. Праз станцыю ажыццяўляюцца пасажырскія перавозкі на [[Магілёў]], [[Крычаў]], [[Чавусы]], [[Унеча|Унечу]], [[Гродна]].<ref>{{Cite web |url=http://railwayz.info/photolines/showstation.php?stat_id=65 |title=Чыгуначная станцыя Лупалава |access-date=18 лютага 2017 |archive-date=25 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025221415/http://railwayz.info/photolines/showstation.php?stat_id=65 |url-status=dead }}</ref> == Дзейнасць == * Продаж пасажырскіх білетаў; * Прыём і выдача багажу; * Прыём і выдача павагонных адправак грузаў (адкрытыя пляцоўкі); * Прыём і выдача павагонных і дробных адправак (пад'язныя шляхі); * Прыём і выдача дробных адправак грузаў (крытыя склады); * Прыём і выдача павагонных адправак грузаў (крытыя склады). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/492}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Магілёў I — Крычаў I}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Магілёў I]] — [[Крычаў I]] |before= [[Магілёў III]] |after= [[Бароўка (прыпыначны пункт)|Бароўка]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Магілёўскага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Станцыі 3 класа]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Магілёва]] 71x09fltxsalj91vnzn8qc4wrvayohs Леў Мікалаевіч Рымінскі 0 343710 5189165 4653546 2026-08-29T03:13:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189165 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Рымінскі}} '''Леў Мікалаевіч Рымі́нскі''' ({{ДН|19|5|1913}}, г. [[Зарасай]], цяпер [[Літва]] — {{ДС|3|12|1971}}) — савецкі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў {{ДН|19|5|1913}} года ў г. [[Зарасай]] у сям’і афіцэра [[царская армія|царскай арміі]]. У сувязі са службай бацькі сям’і даводзілася шмат пераязджаць, а пасля яго смерці злучыцца з сям’ёй сваякоў. Стрыечная сястра Льва, вядомая кінаактрыса {{нп3|Таццяна Кірылаўна Акунеўская|Таццяна Акунеўская|ru|Окуневская, Татьяна Кирилловна}}, з якой яны выраслі разам, успамінала пра яго так: «…Лёвушка быў самавітым, сарамлівым, марудлівым. Яго трэба было абараняць — пакуль ён паварочваўся, яму разбівалі нос»<ref name="bntu">[[І. Чыжык|Чижик И. А.]], [[Т. Рачкевіч|Рачкевич Т. Е.]] [https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/5867/%D0%A1.%2084-89.pdf?sequence=1&isAllowed=y РЫМИНСКИЙ ЛЕВ НИКОЛАЕВИЧ — АРХИТЕКТОР, ХУДОЖНИК И ПЕДАГОГ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181104102849/https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/5867/%d0%a1.%2084-89.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=4 лістапада 2018 }}</ref>. У Астахавых, знаёмых па [[Смаленск]]у, Таццяна і Леў пазнаёміліся з архітэктарам [[Міхаіл Паруснікаў|Міхаілам Паруснікавым]], які, убачыўшы ў хлопца здольнасць да лепкі і малявання, параіў паступаць у [[Маскоўскі архітэктурны інстытут]], але спачатку пайсці працаваць памочнікам дзясятніка на будоўлю<ref name="bntu"/>. Вучыўся ў [[1933]]—[[1938]] гадах у [[Маскоўскі архітэктурны інстытут|Маскоўскім архітэктурным інстытуце]]<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|Рымінскі Леў Мікалаевіч|старонкі=602}}</ref>. Па начах разгружаў дровы<ref name="bntu"/>. Увесну [[1938]] года, быўшы студэнтам пятага курсу, Леў Мікалаевіч быў рэпрэсаваны за анекдот, расказаны ў інстытуцкай курыльні. Быў асуджаны за [[антысавецкая агітацыя|антысавецкую агітацыю]] і адпраўлены на пяць гадоў у лагер на [[Мядзведжая Гара|Мядзведжай Гары]] ў [[Карэльская АССР|Карэльскай АССР]], дзе размяшчалася ўпраўленне [[Беламорканал]]а. У сярэдзіне [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] лагер перавялі ў [[Пячорлаг]] у [[Абезь|Абезі]] ([[Комі АССР]]). Тут Рымінскі працаваў памочнікам прараба, будаваў дамы начальнікам, [[лазня|лазню]], [[клуб]]. Таццяна Акунеўская, якая ўзімку 1939 года наведала брата ў Мядзведжагорску, пісала: «У вачах смутак, горкая ўсмешка і сівыя віскі, хоць яму толькі 24 гады!». Пасля заканчэння тэрміну ў [[1943]] годзе яму, на падставе таго, што ідзе вайна, не далі дазволу на выезд з Абезі<ref name="bntu"/>. З лютага [[1943]] года працаваў мастаком у Тэатры Пячорскага чыгуначнага будаўніцтва. Адзін з вязняў абезскага лагера Ясны ўспамінаў: ''«Бракавала палатна, матэрыялу для дэкарацый, фарбаў. Але лагер не мог адняць густ у аднаго з таленавітых выпускнікоў Маскоўскага архітэктурнага інстытута Лёвы Рымінскага. Ён літаральна згаладаўся па творчай працы. Цудоўнае спалучэнне ўмоўнасці, часам гратэску, некалькі рэалістычных мазкоў — і лёгка, вытанчана ствараецца фон, на якім разгортваецца дзеянне»''. Рымінскі стварыў дэкарацыі да спектакля «Мадэмуазель Нітуш» [[Эрвэ]], пастаўленаму ў [[1945]] г. Разам з мастаком Васілём Пракошавым ён афармляў канцэртныя праграмы і стаў ініцыятарам адкрыцця выстаўкі мастакоў у Абезі<ref name="bntu"/>. Улетку [[1945]] года ў [[Сыктыўкар]]ы адкрылася Рэспубліканская мастацкая выстаўка, на якой быў прадстаўлены і Л. М. Рымінскі. Сярод выстаўленых прац: «Партрэт маці», «Крыгаход на Усе», «Каля Абезі», «каля станцыі Уса», «Буравая свідравіна», а таксама пяць [[эскіз]]аў да аперэты «Мадэмуазель Нітуш» і адзін да спектакля «Простая дзяўчына». Эцюд «Буравая свідравіна» быў перададзены ў [[Нацыянальная галерэя Рэспублікі Комі|Мастацкі музей Комі АССР]], дзе захоўвацца дагэтуль<ref name="bntu"/>. Працаваў таксама ў гарадах [[Пожва]] [[Пермская вобласць|Пермскай вобласці]], [[Варкута]] [[Комі АССР]]<ref name="АБ"/>. У [[1946]] годзе пры садзейнічанні [[М. П. Паруснікаў|М. П. Паруснікава]] вярнуўся ў [[Масква|Маскву]]. У [[1947]] годзе па пратэкцыі таго ж Паруснікава, які з’яўляўся ў той час магістральным архітэктарам [[Мінск]]а, пераведзены ў сталіцу Беларусі<ref name="bntu"/>. Увесну [[1945]] года пачалося ўзвядзенне [[Будынак КДБ Беларусі|будынка КДБ і тэатра]] (цяпер вядомы як [[клуб імя Дзяржынскага]]; арх. [[М. П. Паруснікаў]] і [[Г. П. Баданаў]]), але Паруснікаў заявіў тагачаснаму кіраўніцтву, што будынак немагчыма пабудаваць без архітэктара, які б увесь час курыраваў будоўлю, але ён можа прылятаць у Мінск не часцей, чым раз на месяц, і што ў яго такі архітэктар ёсць — адзін з яго найлепшых і ўлюблёных вучняў Леў Рымінскі, а на яго асуджанасць, у выглядзе выключэння, можна не зважаць<ref name="bntu"/>. Працаваў архітэктарам у [[Дзіпрагар]]ы. У [[1947]] годзе скончыў [[БПІ]]<ref name="АБ"/>, паспяхова абараніўшы ў якасці дыпломнага праект аднаўлення [[галоўны корпус БПІ|галоўнага корпуса БПІ]], які быў прыняты да будаўніцтва. Органамі дзяржбяспекі яму было адмоўлена ў мінскай прапісцы<ref name="bntu"/>. У [[1949]] годзе пераведзены ў [[Магілёў]], [[галоўны архітэктар]] [[Магілёўскі філіял інстытута Белдзяржпраект|Магілёўскага філіяла інстытута]] «[[Белдзяржпраект]]»<ref name="АБ"/>. У [[1953]] годзе, пасля смерці [[Сталін]]а, перавёўся ў [[Мінск]], дзе актыўна займаўся праектнай і навуковай дзейнасцю. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1953]] года. Галоўны архітэктар праектаў інстытута «[[Белдзяржпраект]]»<ref name="bntu"/>. [[14 лістапада]] [[1955]] года быў цалкам рэабілітаваны<ref name="bntu"/>. У [[1958]]—[[1961]] гадах галоўны архітэктар [[Інстытут будаўніцтва і архітэктуры АН Беларусі|Інстытута будаўніцтва і архітэктуры АН Беларусі]], з [[1961]] галоўны архітэктар інстытута «[[Белпрампраект]]», з [[1963]] выкладчык [[БПІ]], дацэнт. Пахаваны на мінскіх [[Чыжоўскія могілкі|Чыжоўскіх могілках]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com?c=ar&i=248472|title=Чыжоўскiя могiлкi. Нечаканыя сустрэчы|website=Наша Ніва|access-date=2023-09-15}}</ref>. == Творчасць == [[Файл:Lieninski District, Mogilev, Belarus - panoramio (495).jpg|міні|[[Дом па Першамайскай вуліцы, 12 (Магілёў)|143-кватэрны дом]] па Першамайскай вуліцы, 12]] [[Файл:BNTU.JPG|thumb|Галоўны корпус [[БНТУ]] (былы БПІ) у Мінску.]] Асноўныя работы: адміністрацыйны будынак ([[1939]]—[[1940]], у сааўтарстве) і чыгуначны вакзал ([[1940]]—[[1941]]) у [[Мядзвежагорск]]у, [[галоўны корпус БНТУ|галоўны корпус Беларускага політэхнічнага інстытута]] ([[1946]]—[[1948]]), [[тыпавыя серыі жылых дамоў|тыпавыя праекты жылых дамоў]] серый 1-414 (1955<ref name="АСБ"/>), 434 ([[1957]]<ref name="АСБ"/>), 1-433 (усе [[1956]]—[[1957]])<ref name="АБ"/>, 53-кватэрны (1953) і 48-кватэрны (1957) жылыя дамы з буйных элементаў<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Рыминский Лев Николаевич}}</ref>, санітарна-кантрольны пункт [[Мінскі завод лічыльных машын|завода лічыльных машын]] ([[1965]]—[[1967]]), генеральная рэканструкцыя [[станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава|станкабудаўнічага завода імя С. М. Кірава]] ([[1963]]; усе ў сааўтарстве) у [[Мінск]]у; жылыя 48-і [[Дом па Першамайскай вуліцы, 12 (Магілёў)|143-кватэрныя дамы]] ([[1951]]—[[1955]]) і праект рэканструкцыі цэнтра ([[1963]], у сааўтарстве) у [[Магілёў|Магілёве]]; карпусы завода «[[Электрапрылада, завод|Электрапрылада]]» ў [[Брэст|Брэсце]] ([[1961]]—[[1962]], у сааўтарстве); гасцініца ў [[Орша|Оршы]] ([[1955]]—[[1959]]); [[Помнік Янку Купалу (Радашковічы)|помнік Я. Купалу]] ў [[Радашковічы|Радашковічах]] ([[1959]])<ref name="АБ"/>. == Узнагароды == 1-я прэмія за помнік Я. Купалу ў Мінску (1957) і 2-я прэмія за помнік Героям Брэсцкай крэпасці (1956) на рэспубліканскіх конкурсах<ref name="АСБ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|Рымінскі Леў Мікалаевіч|старонкі=602}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Рыминский Лев Николаевич}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рымінскі Леў Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БНТУ]] [[Катэгорыя:Архітэктары СССР]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Магілёва]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] 1t63vp99hv5fnxz6lyq9c24s9gpzyx9 Леанід Мікалаевіч Апанасюк 0 345485 5189145 4433422 2026-08-29T01:30:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189145 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Леанід Мікалаевіч Апанасюк | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання]] | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[18 кастрычніка]] [[2012]] | перыядканец = <!--[[]]--> [[2016]] | папярэднік = | пераемнік = | прэм'ер = [[Міхаіл Уладзіміравіч Мясніковіч|Міхаіл Мясніковіч]]<br>[[Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў|Андрэй Кабякоў]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] | губернатар = | тытул_2 = | парадак_2 = | парадак-жан_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Леанід Мікалаевіч Апанасюк''' ({{ДН|8|1|1956}}, в. [[Партызанская (Хойніцкі раён)|Партызанская]], {{МН|Хойніцкі раён|у Хойніцкім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|24|6|2021}}) — [[Беларусь|беларускі]] палітык, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|V склікання]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[8 студзеня]] [[1956]] года ў в. [[Партызанская (Хойніцкі раён)|Партызанская]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Скончыў [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію]], [[заатэхнік]]. Працаваў галоўным заатэхнікам, старшынёй калгаса «Чырвоная Армія» [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]; старшынёй камітэта па сельскай гаспадарцы і харчаванні [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]]; старшынёй [[Жлобінскі раённы выканаўчы камітэт|Жлобінскага раённага выканаўчага камітэта]]. У 2012—2016 гадах дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|V склікання]]. == Узнагароды == * [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|Медаль «За працоўныя заслугі»]] (4 кастрычніка 1999 года)<ref>{{cite web|url = https://nagrady.by/persona/64088|title = Апанасюк Леанід Мікалаевіч|author = |date = |work = Узнагароды Беларусі|language = |accessdate = 2020-09-04|archive-date = 10 жніўня 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220810171617/https://nagrady.by/persona/64088/|url-status = dead}}</ref> == Асабістае жыццё == Жанаты, мае дваіх дзяцей. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://house.gov.by/index.php/,17041,73815,,,2,,,0.html Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304160036/http://house.gov.by/index.php/,17041,73815,,,2,,,0.html |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-be}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Апанасюк Леанід Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Старшыні калгасаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Катэгорыя:Старшыні Жлобінскага раённага выканаўчага камітэта]] f87zgywvcgilr3pvtlnd5glodm75z5r Кюдза Ката 0 346891 5189085 4432551 2026-08-28T20:27:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189085 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Ката Кюдза |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень||}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Ката Кюдза''' ({{ДН|18|5|1922}}, {{нп3|Паўночная правінцыя Кёнсан|правінцыя Кёнсан|uk|Північна провінція Кьонсан}}, {{МН|Паўднёвая Карэя|ў Паўднёвай Карэі|}} — {{ДС|11|9|2016}}, {{МС|Тэрмез|ў Тэрмезе|Горад Тэрмез}}) — японскі археолаг, антраполаг, гісторык, этнограф і {{перакладчык|Японіі|з рускай на японскую|||}}. Ганаровы прафесар {{нп3|Нацыянальны музей этналогіі, Японія|Нацыянальнага музея этналогіі|en|National Museum of Ethnology (Japan)}} ў [[Осака|Осацы]] і {{нп3|Універсітэт Сока|ўніверсітэта Сока||Sōka University}} (Осака), кавалер [[Ордэн «Дустлік»|ордэна «Дустлік»]], ганаровы грамадзянін горада [[Тэрмез]]. Спецыялізаваўся на вывучэнні азіяцкай культурнай гісторыі, у тым ліку спадчыны, гісторыі, помнікаў {{нп3|Архітэктура Узбекістана|архітэктуры Узбекістана|en|Architecture of Uzbekistan}}<ref name="ВУС">[https://regnum.ru/news/accidents/2178787.html В Узбекистане скончался известный японский археолог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160914154208/https://regnum.ru/news/accidents/2178787.html |date=14 верасня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся на тэрыторыі Карэі, [[Карэя пад уладай Японіі|якая знаходзілася пад кіраваннем Японіі]], цяпер {{нп3|Паўночная правінцыя Кёнсан|правінцыя Кёнсан|uk|Північна провінція Кьонсан}}, [[Паўднёвая Карэя]]. Будучы студэнтам ўніверсітэта быў прызваны ў [[Квантунская армія|войска]] ўлетку 1945 года і служыў у сапёрных войсках. Трапіў {{нп3|Японскія ваеннапалонныя ў Савецкім Саюзе|у палон|ru|Японские военнопленные в Советском Союзе}} 21 жніўня непадалёк ад Мудандзяна. У палоне пачаў вывучаць [[Руская мова|рускую мову]]. Па вяртанні на радзіму паступіў на трэці курс універсітэта. Упершыню пасля палону наведаў СССР ў 1972 годзе на чале першай японскай археалагічнай экспедыцыі Універсітэта Сока для даследаванняў перыяду [[Кушанскае царства|Кушанскай імперыі]], у прыватнасці, тэрыторыі {{нп3|Дальверзін-тэпе||ru|Дальверзин-Тепе}}<ref name="ВУС"/>. Выяўляў вялікую цікавасць да старажытнай гісторыі Узбекістана. Многія гады навуковец цесна супрацоўнічаў з {{нп3|Акадэмія навук Узбекістана|Акадэміяй навук Узбекістана|ru|Академия наук Узбекистана}}, удзельнічаў у археалагічных раскопках у {{нп3|Сурхандар'інская вобласць|Сурхандар'інскай вобласці|ru|Сурхандарьинская область}} ({{нп3|Дальверзін-тэпе||ru|Дальверзин-Тепе}}, {{нп3|Кара-тэпе||ru|Кара-тепе}}, {{нп3|Халчаян||ru|Халчаян}}, {{нп3|Фаязтэпа||ru|Фаязтепа}}). Ката Кюдза добра ведаў [[Узбекская мова|узбекскую мову]]<ref name="ВУС"/>. Ён з’яўляўся папулярызатарам гісторыі Узбекістана ў Японіі, шмат зрабіў для папулярызацыі узбекскіх традыцый і культуры, арганізаваў пастаянна дзеючыя выстаўкі, экспазіцыі ўзбекскай культуры і мастацтва ў многіх гарадах Японіі. Ва Узбекістане ён стаў ці ледзь не самым вядомым замежнікам, не толькі паважаным, але і любімым і ўшанаваным<ref name="ВУС"/>. У 2016 годзе Ката Кюдза праводзіў ва Узбекістане даследаванні і дакументаванне старажытнага пячорнага комплексу «{{нп3|Кара-тэпе||ru|Кара-тепе}}» на ўзбярэжжы [[Амудар’я|Амудар’і]], які з’яўляецца помнікам будыйскай эпохі. Падчас знаходжання ў краіне захварэў і памёр у горадзе [[Тэрмез]]е {{нп3|Сурхандар'інская вобласць|Сурхандар'інскай вобласці|ru|Сурхандарьинская область}} [[Узбекістан]]а ад прастуды, якая перайшла ў [[запаленне лёгкіх]]<ref name="ВУС"/>. == Узнагароды == Кавалер узбекскага [[Ордэн Дустлік|ордэна «Дустлік»]]<ref name="ВУС"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://baikal-info.ru/sm/2005/12/013001.html Солдаты Квантунской армии] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археолагі Японіі]] [[Катэгорыя:Археолагі Узбекістана]] [[Катэгорыя:Антраполагі]] [[Катэгорыя:Этнографы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Японіі]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Японіі]] [[Катэгорыя:Антраполагі Японіі]] oca3p90r2fvdijnetcofti5tyvmnw3e Лявон Арсенавіч Джулфалакян 0 350714 5189199 5073610 2026-08-29T07:05:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189199 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен |імя = [[Файл:Wrestling pictogram.svg|25 px]] Лявон Джулфалакян |выява = Levon Julfalakyan 2012 Armenia stamp.jpg |поўнае імя = Лявон Арсенавіч Джулфалакян |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}→<br />{{Сцягафікацыя|Арменія}} |дата нараджэння = 5.4.1964 |месца нараджэння = {{МН|Ленінакан|ў Гюмры|Горад Гюмры}}, [[Армянская ССР]], [[СССР]] |гады кар'еры = [[1981]]—[[1993]] |трэнеры = [[Арам Акопавіч Саркісян|Арам Саркісян]] |рост = 167 см |вага = 68 кг |медалі = {{АГ-спорт|[[Грэка-рымская барацьба]]}} {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 1988|Сеул 1988]]|[[Грэка-рымская барацьба на летніх Алімпійскіх гульнях 1988|да 68 кг]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па барацьбе|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па барацьбе 1986|Будапешт 1986]]|да 68 кг}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па барацьбе 1989|Мартыньі 1989]]|да 68 кг}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па барацьбе|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па барацьбе 1986|Пірэй 1986]]|да 68 кг}} {{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Дружбы народаў}} {{!!}} {{Ордэн Знак Пашаны}} {{!!}} {{Медаль «За заслугі перад Бацькаўшчынай» 1-й ступені, Арменія}} {{!!}} {{Медаль «За заслугі перад Бацькаўшчынай» 2-ой ступені, Арменія}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Заслужаны майстар спорту СССР}} {{!!}} {{Заслужаны дзеяч фізічнай культуры і спорту Рэспублікі Арменія}} {{!}}} }} '''Ляво́н Арсе́навіч Джулфалакя́н''' ({{lang-hy|Լևոն Ջուլֆալակյան}}; нар. {{ДН|5|4|1964}}, [[Гюмры|Ленінакан]], [[Армянская ССР]], [[СССР]]) — савецкі і армянскі [[Грэка-рымская барацьба|барэц грэка-рымскага стылю]], чэмпіён Еўропы (1986), свету (1986) і Алімпійскіх гульняў (1988), [[Заслужаны майстар спорту СССР]] (1986). Другі (пасля [[Сурэн Рубенавіч Налбандзян|Сурэна Налбандзяна]]) этнічны армянін — чэмпіён Алімпійскіх гульняў па грэка-рымскай барацьбе<ref name="vayr.ucoz.ru">[http://vayr.ucoz.ru/publ/sport/drugie_vidy/dzhulfalakjan_levon/31-1-0-150 Левон Джулфалакян]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 красавіка 1964 года ў [[Ленінакан]]е. Паколькі абое бацькоў у яго былі гімнастамі, з ранняга ўзросту наведваў секцыю [[Спартыўная гімнастыка|спартыўнай гімнастыкі]], потым пачаў займацца грэка-рымскай барацьбой у Гюмрыйскай [[ДЮСШ]]. На працягу ўсёй сваёй спартыўнай кар’еры трэнаваўся пад кіраўніцтвам Арама Саркісяна. У 1983 годзе перамог на юнацкім першынстве СССР, у 1984 і 1985 гадах быў прызёрам [[Чэмпіянат СССР па класічнай барацьбе|чэмпіянату СССР сярод дарослых]]. У 1985 годзе быў уключаны ў склад зборнай СССР і стаў уладальнікам [[Кубак свету па барацьбе|Кубка свету]], у 1986 годзе заваяваў званні чэмпіёна Еўропы і чэмпіёна свету. На [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|Летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]] ў [[Сеул]]е змагаўся ў вагавай катэгорыі да 68 кілаграмаў. У сутычках: * у першым коле на 3-й хвіліне за выяўнай перавагай з лікам 15-0 выйграў у Дуга Етса ([[Канада]]); * у другім коле на 1-й хвіліне за выяўнай перавагай з лікам 16-0 выйграў у Кіпту Салбея ([[Кенія]]); * у трэцім коле па балах з лікам 9-2 выйграў у Эндзі Сераса ([[ЗША]]); * у чацвёртым коле па балах з лікам 8-4 выйграў у Петрыча Карарэ ([[Румынія]]); * у пятым коле на 1-й хвіліне [[тушэ|тушыраваў]] Ежы Капаньскага ([[Польшча]]) і выйшаў у фінал. У фінале змагаўся з Кім Сонг Мунгам ([[Паўднёвая Карэя]]), выйграў у яго па балах з лікам 9-3 і стаў алімпійскім чэмпіёнам. == Асноўныя спаборніцтвы і месцы == {|class="wikitable" |- ! Год ! Турнір ! Занятае месца |- bgcolor = #FFD700 | 1983 | Чэмпіянат СССР сярод юнакоў | 1 |- bgcolor = #FFD700 | 1984 | Чэмпіянат СССР сярод моладзі | 1 |- bgcolor = #FFD700 | 1984 | Чэмпіянат Еўропы сярод моладзі | 1 |- bgcolor = #FFD700 | 1985 | Кубак свету | 1 |- bgcolor = #FFD700 | 1986 | Чэмпіянат Еўропы | 1 |- bgcolor = #FFD700 | 1986 | Чэмпіянат свету | 1 |- bgcolor = #C0C0C0 | 1987 | Гран-пры | 2 |- | 1987 | Гран-пры ФІЛА | 5 |- bgcolor = #FFD700 | 1988 | Алімпійскія гульні | 1 |- bgcolor = #B8860B | 1989 | Чэмпіянат свету | 3 |} <ref>{{Cite web |url=http://www.fila-official.com/index.php?option=com_database&act=ficheLutteur&act2=listeEvent&Itemid=&id_lutteur=208CA85BC6404AA6BFBD5B86B37A232C&filtre_pays=&lettre=&recherche_lutteur=&lang=en |title=International Federation of Associated Wrestling Styles |access-date=7 лістапада 2016 |archive-date=27 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127092621/http://www.fila-official.com/index.php?option=com_database&act=ficheLutteur&act2=listeEvent&Itemid=&id_lutteur=208CA85BC6404AA6BFBD5B86B37A232C&filtre_pays=&lettre=&recherche_lutteur=&lang=en |url-status=dead }}</ref> Скончыў [[Гюмрыйскі дзяржаўны педагагічны інстытут|Ленінаканскі дзяржаўны педагагічны інстытут ім. М. Налбандзяна]] (1985)<ref name="vayr.ucoz.ru"/>. Кавалер [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэна Дружбы народаў]], ордэна «Знак Пашаны», узнагароджаны медалямі «За заслугі перад Бацькаўшчынай» 1 і 2 ступені<ref>{{Cite web |url=http://www.president.am/hy/decrees/item/2763/ |title=Указ Президента РА |access-date=7 лістапада 2016 |archive-date=19 верасня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919074708/http://www.president.am/hy/decrees/item/2763/ |url-status=dead }}</ref>. З 1999 года галоўны трэнер зборнай [[Арменія|Арменіі]] па грэка-рымскай барацьбе, прэзідэнт Саюза армянскіх алімпійцаў. З 2002 года першы віцэ-прэзідэнт Федэрацыі барацьбы Арменіі. Чалец выканаўчага камітэта [[Алімпійскі камітэт Арменіі|Нацыянальнага алімпійскага камітэта Арменіі]]. Жыве ў [[Ерэван]]е. Сыны Лявона Джулфалакяна таксама сур’ёзна займаюцца грэка-рымскай барацьбой. Старэйшы сын [[Арсен Лявонавіч Джулфалакян|Арсен Джулфалакян]] (нар. 1987) з’яўляецца чэмпіёнам Еўропы (2009) і свету (2014), срэбным прызёрам Алімпійскіх гульняў (2012)<ref>[http://www.allsportinfo.ru/index.php?id=48918 Роман Власов: Как говорит Александр Карелин, с бронзовой медали лучше начинать, чем заканчивать]</ref>. У Арменіі праводзіцца традыцыйны турнір на прызы Лявона Джулфалакяна<ref>[http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2006-11/250.html Армянские мелодии на борцовских коврах Москвы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005014513/http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2006-11/250.html |date=5 кастрычніка 2013 }}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Джулфалакян Лявон Арсенавіч}} [[Катэгорыя:Барцы СССР]] [[Катэгорыя:Барцы Арменіі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па барацьбе]] [[Катэгорыя:Барцы на летніх Алімпійскіх гульнях 1988 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1988 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па грэка-рымскай барацьбе]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па грэка-рымскай барацьбе]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 4wbzei4ocz5phc5pljpf9eamgpwo9vr Літоўскі праспект 0 357009 5189237 5100496 2026-08-29T10:26:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189237 wikitext text/x-wiki {{Вуліца2|Кіева |горад = Кіеў |вобласць = |краіна = {{сцягафікацыя|Украіна}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = UA |CoordScale = |назва = Літоўскі праспект |арыгінальная назва = {{lang-uk|Литовський проспект}} |статус = |на карце = |памер = |фота = |памер фота = |подпіс = |акруга-спасылка = |акруга = [[Мінскі масіў (Кіеў)|Мінскі масіў]],<br />[[Кінь-Грусць, мясцовасць|Кінь-Грусць]],<br />[[Прыёрка (Кіеў)|Прыёрка]] |раён-спасылка = |раён = [[Абалонскі раён (Кіеў)|Абалонскі]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |суд = |сусветны суд = |метро = |індэкс = 04201 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = [[Вышгарадская вуліца (Кіеў)|Вышгарадская вуліца]], Дымерская шаша, Мінскі праспект |працягласць = 7,4 км |на карце яндэкс = |на карце гугл = |на вікісховішчы = }} '''Літоўскі праспект''' ({{lang-uk|Литовський проспект}}) — праспект у [[Абалонскі раён (Кіеў)|Абалонскім раёне]] горада Кіева. Пралягае ад [[Плошча Тараса Шаўчэнкі (Кіеў)|плошчы Тараса Шаўчэнкі]] да гарадской мяжы. Прымыкаюць вуліцы [[Палярная вуліца (Кіеў)|Палярная]], [[Вуліца Юрыя Кандрацюка, Кіеў|Юрыя Кандрацюка]] і [[Вялікая Кальцавая дарога, Кіеў|Вялікая Кальцавая дарога]]. == Гісторыя == Развіццё праспекта пачалося ў 1971 годзе. Да 1973 года ён быў часткай вуліцы Вышгарадскай, іншая назва — Дымерскае шаша. У 1973 годзе ён быў названы ''Мінскім праспектам''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://81412.livejournal.com/14410.html|title=Улицы Киева — 1973|website=81412.livejournal.com|access-date=2026-02-18}}</ref>, з боку горада [[Мінск]]. На нумарных знаках некаторых дамоў ён быў пазначаны як Мінскае шаша. Сучасная назва ў гонар Літвы — з 2022 года<ref>{{Cite web|url=https://kmr.gov.ua/sites/default/files/5443-5484.pdf|title=Wayback Machine|website=kmr.gov.ua|access-date=2026-02-18|archive-date=26 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126105307/https://kmr.gov.ua/sites/default/files/5443-5484.pdf|url-status=dead}}</ref>. == Транспарт == Фактычна ў пачатку праспекта размешчана аўтастанцыя «Палессе», трамвайнае кальцо «Плошча Шаўчэнкі» і трамвайныя шляхі ў [[Пушча-Вадзіца (Кіеў)|Пушчу-Вадзіцу]]. Гэтак жа канцавы прыпынак «Літоўскі праспект» для [[Кіеўскі аўтобус|аўтобусаў]]: 32, 99 і [[Кіеўскае маршрутнае таксі|маршрутных таксі]]: 204, 219, 227, 506, 525, 537, 552, 581. == Установы == * Рынак «Палессе» (д. № 2) * Супермаркет «Сельпо» (д. № 4-А) * Дзіцячы сад № 135 (д. № 8-В) * Дзіцячы сад № 190 (д. № 10-Б) == Геаграфічныя каардынаты == Каардынаты пачатку {{Coord|50|31|15.7|N|30|26|58.5|E|scale:6000}} Каардынаты канца {{Coord|50|35|9.15|N|30|26|49.12|E|scale:6000}} Працягласць праспекта 7,4 км. Пакрыццё — [[асфальт]]. == Спасылкі == * [http://maps.yandex.ru/?text=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%2C%20%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%2C%20%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%2C%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%20&sll=37.617671%2C55.75576799999372&sspn=0.939331%2C0.418193&ll=30.450859%2C50.522448&spn=0.014677%2C0.002640&z=16&l=map%2Csta%2Cstv&ol=stv&oll=30.45085897%2C50.52244837&oid=&ost=dir%3A21.99119036783653%2C-1.8428467094851038~spn%3A90%2C53.79826713765306 Мінскі праспект] на сэрвісе [[Яндэкс.Панарамы]]. * [http://www.promap.ua/street/705.minskiy-prospekt/ Спіс будынкаў па Мінскім праспекце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120115211228/http://promap.ua/street/705.minskiy-prospekt |date=15 студзеня 2012 }} {{Мінскі масіў}} {{Праспекты Кіева}} [[Катэгорыя:Вуліцы Кіева]] 2rhddhd4oqz5j8wtfglqec2eohxeuxm Лазаніца манетчатая 0 359074 5189120 4736107 2026-08-28T22:47:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189120 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Лазоўка}} {{Таксон | name = | image file = Lysimachia nummularia kz.jpg | image title = | image descr = Агульны выгляд квітнеючай расліны | regnum = Расліны | parent = Lysimachia | rang = Від | latin = Lysimachia nummularia | author = [[L.]], [[Sp. Pl.]] 1: 148 (1753){{sfn|Linnaeus|1753}} | syn = ''[[#Сінонімы|Гл. тэкст]]'' | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Lysimachia nummularia | iucn = 167913 | grin = 316741 }} '''Лазаніца манетчатая'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|79}}</ref> (''Lysimachia nummularia'') — [[Шматгадовыя расліны|шматгадовая]] [[Трава|травяністая]] расліна з паўзучымі [[Парастак|парасткамі]]{{Пераход|#Біялагічнае апісанне}}; [[Біялагічны від|від]] роду {{bt-bellat|лазаніца|Lysimachia}}. Раней гэты род уваходзіў у сямейства {{bt-bellat||Myrsinaceae}}, аднак у Сістэме класіфікацыі APG III (2009) гэта сямейства было скасавана, цяпер гэты род ставіцца да сямейства {{bt-bellat|Першакветныя|Primulaceae}}. Расліна распаўсюджана ў [[Еўразія|Еўразіі]], як заноснае — у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Культывуецца як глебапакроўная або [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўная]] расліна. Раней лазаніцу манетчатую выкарыстоўвалі як гарбату, у [[Народная медыцына|народнай медыцыне]], а таксама для вытворчасці фарбы. == Назва == [[Біялагічны від|Відавы эпітэт]] у навуковай назве расліны ({{Lang-la|nummulária}} [нумулярыя]) утвораны ад слова ''nummulus'' [нумулюс] («манета») і звязаны з амаль круглай формай лісця. Беларускамоўныя назвы: лазаніца, зімазелень, самазелень<ref>[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897</ref>, базановец, зарослік<ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Lysimachia Nummularia/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref>, бязыменкі, расходнік абложны<ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref><ref>[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927</ref>, лугавы чай, лазоўка, падбярэжнік. == Распаўсюджанне == У [[Еўразія|Еўразіі]] расліна распаўсюджана ад [[Атлантычны акіян|Атлантыкі]] на захадзе да [[Анатолія|Малой Азіі]] і [[Каўказ]]а на ўсходзе — і ад [[Міжземнамор'е|Міжземнамор’я]] на поўдні прыкладна да 62° паўночнай шыраты ў [[Швецыя|Швецыі]] і [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. Як заносная расліна сустракаецца ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]{{Sfn|Фёдоров|1981}} і [[Японія|Японіі]]{{Sfn|Штейнберг|1952}}. Расліна звычайна расце ў цяністых лясах, на пойменных і іншых вільготных [[луг]]ах, па берагах азёр і сажалак; у [[стэп]]ах сустракаецца ў тых месцах, дзе паніжаецца рэльеф{{Sfn|Фёдоров|1981}}. == Біялагічнае апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая]] [[Трава|травяністая]] {{Abbr|голое|без опушения|0}} расліна, усе часткі якой — і вегетатыўныя і генератыўныя — пакрыты залозкамі. [[Сцябло]] паўзучае, аблісцвенае, месцамі укараняецца ў вузлах; яго даўжыня ў дарослай расліны складае ад 20 да 60 см{{Sfn|Новиков, Губанов|2008}}. [[Ліст|Лісце]] супраціўнае, даўжынёй ад 9 да 25 мм і шырынёй ад 5 да 20 мм, на кароткіх [[Ліст|хвосціках]] (даўжынёй ад 2 да 5 мм). Ліставыя пласцінкі яйкападобна-круглявыя або амаль круглыя (манетападобныя), зрэдку злёгку сэрцападобныя; могуць быць як тупымі, так і завостранымі{{Sfn|Штейнберг|1952}}; цэльнакрайнія, з дробнымі рэдкімі цёмнымі залозкамі, светла-зялёныя, шаўкавістыя навобмацак{{Sfn|Новиков, Губанов|2008}}{{Sfn|Чухно (ред.)|2007}}. Парасткі і лісце зімуюць{{Sfn|Фёдоров|1981}}. [[Плод]] — шарападобная [[каробачка]], якая адкрываецца пяццю створкамі. [[Насенне]] дробнае{{Sfn|Фёдоров|1981}}. Час паспявання пладоў — жнівень—верасень{{Sfn|Новиков, Губанов|2008}}. Размнажэнне ў асноўным адбываецца [[Вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўна]], з дапамогай доўгіх парасткаў, якія ўкараняюцца. Насенная прадуктыўнасць раслін вельмі нізкая{{Sfn|Чухно (ред.)|2007}}{{Не перакладзена 5|Bittrich, Kadereit|1988}}, на гэты факт яшчэ ў 1876 годзе паказваў [[Чарльз Роберт Дарвін|Чарлз Дарвін]]{{Sfn|Bittrich, Kadereit|1988}}. Адной з прычын гэтага, па ўсёй бачнасці, з’яўляюцца [[Меёз|меятычныя]] збоі, у выніку якіх доля пылковых зерняў, якія ўтвараюцца нежыццяздольнымі, аказваецца вельмі вялікая. Яшчэ адной прычынай насеннай стэрыльнасці, назіранай у віда, з’яўляецца, магчыма, спалучэнне ў многіх рэгіёнах яго пражывання такіх двух адначасова дзеючых фактараў, як пераважна вегетатыўнае размнажэнне, у выніку якога зараснікі расліны звычайна ўяўляюць сабой клон, то ёсць сукупнасць раслін, якія адбыліся ад аднаго продка, — і саманесумеснасць, то ёсць няўспрыемнасць гінецэем пылка раслін, які адносіцца да таго ж клону. Поўнай насеннай стэрыльнасці ў раслін не назіраецца, пры гэтым у працэнтных адносінах найбольшая насенная актыўнасць назіраецца ў [[Балканскі паўвостраў|Паўднёва-Усходняй Еўропе]]. Ёсць здагадка, што гэты рэгіён паслужыў для віда рэфугіўмам у часы апошняга ледніковага перыяду. Калі льды сталі адступаць і расліна стала распаўсюджвацца на поўнач, адбылося выраджэнне яго сістэмы палавога размнажэння — магчыма, у прасоўванні расліны на поўнач прымалі ў першую чаргу ўдзел асобіны з генатыпам, якія вызначаюць пераважна вегетатыўнае размнажэнне, у выніку колькасць ўтваральнага насення моцна паменшылася з-за саманесумеснасці; іншым фактарам, які выклікаў сур’ёзнае памяншэнне колькасці ўтваральнага насення, магла быць адсутнасць або недастатковая колькасць на новых тэрыторыях неабходных для палавога працэсу апыляльнікаў — [[Восы|вос з роду]] [[Macropis]] . Лік храмасом: 2n = 32{{Sfn|Головкин и др. (том 2)|2001|loc=Рутин (rutin, quercetine-3-rhamnoglycoside, quercetine-3betaD-rutinoside)|с=524}}. == Хімічны склад == У расліне знойдзены розныя біялагічна актыўныя рэчывы: флаваноіды гіперын (у каранях){{Sfn|Головкин и др. (том 1)|2001|loc=Гиперин (гиперозид, кварцетин-3-галактозид) (hyperin, hyperoside, quercetin-3-galactoside)|с=157}} і рутын (у сцябле, лісці і кветках){{Sfn|Головкин и др. (том 2)|2001|loc=Рутин (rutin, quercetine-3-rhamnoglycoside, quercetine-3betaD-rutinoside)|с=524}}, азотазмяшчальныя рэчывы ацэтылхалін (у сцеблах, лісці і кветках){{Sfn|Головкин и др. (том 1)|2001|loc=Ацетилхолин (acetylcholine)|с=55}} і халін (у сцеблах і лісці){{Sfn|Головкин и др. (том 2)|2001|loc=Холин (choline, 2-hydroxyethyl trimethylammoniumhydroxide)|с=670}}, арганічныя кіслоты — кававая{{Sfn|Головкин и др. (том 1)|2001|loc=Кофейная кислота (caffeic acid, 3,4-dihydroxycinnamic acid)|с=327}} і хларагенавая (у сцябле, лісці і кветках){{Sfn|Головкин и др. (том 2)|2001|loc=Хлорогеновая кислота (chlorogenic acid)|с=664}}. Акрамя таго, у лісці расліны знойдзены [[дубільныя рэчывы]] і [[Аскарбінавая кіслата|вітамін C]]{{sfn|БСЭ|1974}}. [[Кветка|Кветкі]] абодваполыя, адзінкавыя, выходзяць з [[Ліст|пазух]] сярэдніх лістоў, з пяціраздзельным [[Чашачка|кубачкам]], на адносна доўгіх кветаножках — па даўжыні прыкладна роўных даўжыні лісця. [[Чашалісцік]]і востраканцовыя, яйкападобна-сэрцападобныя (яйкападобна-трохкутныя), шырынёй пры падставе ад 4 да 8 мм і даўжынёй ад 6 да 10 мм{{Sfn|Штейнберг|1952}}, з чорнымі кропкамі і рыскамі{{Sfn|Фёдоров|1981}}. Вяночак у два разы даўжэй чашачкі, жоўты, пяціраздзельны, дыяметрам ад 18 да 30 мм, з кароткай трубкай і залозістымі [[Пялёстак|пялёсткамі]], складзенымі ў пупышкаскладанні. Пялёсткі яйкападобныя, да абодвух канцоў звужаныя, з дробнымі чорнымі кропкамі і рыскамі{{Sfn|Штейнберг|1952}}{{Sfn|Фёдоров|1981}}. Як на знешнім, так і на ўнутраным боку вяночка, у тым ліку і па яго краі, у вялікай колькасці прысутнічаюць дробныя празрыстыя залозкі на кароткіх ножках{{Sfn|Штейнберг|1952}}. [[Тычынка|Тычынак]] пяць, яны залозістыя, у два з паловай разы карацей вяночка; у сваёй ніжняй часткі, ля падставы пялёсткаў, тычынкі пашыраныя і зрослыя паміж сабой, знаходзяцца ў трубцы вяночка і прымацаваныя да яе{{Sfn|Фёдоров|1981}}; паверхня тычынак пакрыта дробнымі залозкамі. [[Песцік]] адзін. [[Завязь]] [[Завязь|верхняя]], круглявая або яйкападобная, слупок ніткападобны, [[Песцік|лычык]] залозісты, галоўкавы, тупы. Апыленне адбываецца з дапамогай [[Насякомыя|насякомых]]{{Sfn|Фёдоров|1981}}. Час [[Цвіценне|цвіцення]] — з мая па жнівень{{Sfn|Штейнберг|1952}}. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{БРЭ|Вербейник|5|аўтар=Л. И. Крупкина|ref=Крупкина}} * {{БСЭ3|Вербейник|4}} * {{БСЭ3|Луговой чай|15|ref=БСЭ}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Вербейник|[[Гаўрыла Іванавіч Танфільеў|Танфильев Г. И.]]}} * {{кніга|частка=Вербейник|загаловак=Лесная энциклопедия: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. Воробьёв Г. И.; Ред. кол.: Анушин Н. А., Атрохин В. Г., Виноградов В. Н. и др|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1985|том=1|старонкі=133|старонак=563}}{{ref-ru}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Новиков В. С., Губанов И. А.|частка=Род Вербейник (''Lysimachia'')|загаловак=Популярный атлас-определитель. Дикорастущие растения|выданне=5-е изд., стереотип|месца=М.|выдавецтва=Дрофа|год=2008|старонкі=307—310|старонак=415|серыя=Популярный атлас-определитель|мова=ru|isbn=978-5-358-05146-1|тыраж=5000|ref=Новиков, Губанов}} * {{Публікацыя|кніга|частка=Вербейник монетный|загаловак=Животные и растения. Иллюстрированный энциклопедический словарь|адказны=Научн. ред. издания Т. М. Чухно|месца=М.|выдавецтва=Эксмо|год=2007|старонкі=188|старонак=1248|мова=ru|isbn=5-699-17445-1|тыраж=5000|ref=Чухно (ред.)}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Головкин Б. Н. и др.|загаловак=Биологически активные вещества растительного происхождения|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/biol_aktivn_vesh_rast_proiskh_2001_1.djvu|адказны=Отв. ред. В. Ф. Семихов|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2001|том=I|старонак=350|мова=ru|isbn=5-02-013183-0|тыраж=1000|ref=Головкин и др. (том 1)}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Головкин Б. Н. и др.|загаловак=Биологически активные вещества растительного происхождения|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/biol_aktivn_vesh_rast_proiskh_2001_2.djvu|адказны=Отв. ред. В. Ф. Семихов|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2001|том=II|старонак=764|мова=ru|isbn=5-02-013184-9|тыраж=1000|ref=Головкин и др. (том 2)}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Фёдоров Ан. А.|частка=Род Вербейник — Lysimachia L.|загаловак=Флора европейской части СССР|спасылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/fedorov1981_fl_evr_chasti_5.djvu|адказны=Отв. ред. Ан. А. Фёдоров|месца=Л.|выдавецтва=Наука. Ленинградское отделение|год=1981|том=V. Редактор тома Р. В. Камелин|старонкі=62, 80—82|старонак=380|тыраж=4200|мова=ru|ref=Фёдоров}} * {{ФлораСССР|том=18|стар=255—268|аўтар=Штейнберг Е. И.|частка=Род Вербейник — Lysimachia L.|ref=Штейнберг}}<!--1952--> * {{Публікацыя|артыкул|аўтар=Bittrich V., Kadereit J.|загаловак=Cytogenetical and geographical aspects of sterility in ''Lysimachia nummularia''|спасылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1756-1051.1988.tb00504.x/abstract|выданне=Nordic Journal of Botany|тып=часопіс|месца=Copenhagen|месяц=September|год=1988|issue=4|volume=8|pages=325—328|мова=en|issn=0107-055X|doi=10.1111/j.1756-1051.1988.tb00504.x|ref=Bittrich, Kadereit}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=[[Карл Ліней|Linnaeus C.]]|частка=Lysimachia|частка спасылка=http://www.biodiversitylibrary.org/page/358167|загаловак='''Species plantarum''', exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas|тамоў=2|том=I|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/linnaeus1753_sp_1.djvu|месца=[[Стакгольм|Holmiae]]|выдавецтва=(Impensis Laurentii Salvii)|год=1753|старонкі=148|старонак=560|мова=la|ref=Linnaeus}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|23542||{{V|10|3|2015}}}} * {{ФСРЦР|1396|Вербейник монетчатый; Lysimachia nummularia L.|{{V|28|04|2016}}}} * {{cite web|title=Вербейник (Lysimachia)|url=http://flower.onego.ru/other/lysimach.html|date=2016-04-28|publisher=Энциклопедия декоративных садовых растений|access-date=29 студзеня 2017|archive-date=11 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160511131848/http://flower.onego.ru/other/lysimach.html|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] dlg3unk1ujo97th4vxldpucwo0v8sdu Лабірынт фаўна 0 420308 5189112 5142105 2026-08-28T22:28:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189112 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Лабірынт фаўна |Арыгінальная назва = {{lang-es|El Laberinto del Fauno}} |Выява = El laberinto del fauno (poster).jpg |Памер = 270px |Прадзюсар = Гільерма дэль Тора<br />[[Берта Навара]]<br />[[Альфонса Куарон]]<br />[[Фрыда Торэсбланка]]<br />[[Альвара Агусцін]] |Кампанія = Telecinco Cinema<br />Estudios Picasso<br />Tequila Gang<br />Esperanto Filmoj<br />Sententia Entertainment |Бюджэт = [[Долар ЗША|$]]19 млн.<ref name="Box Office Mojo" /> |Зборы = $83,8 млн.<ref name="Box Office Mojo" /> }} '''«Лабіры́нт фа́ўна»''' ({{lang-es|El Laberinto del Fauno}}) — [[Іспанія|іспанска]]-[[мексіка]]нскі<ref name="MCU" /> фільм у жанры [[Цёмнае фэнтэзі|цёмнага фэнтэзі]]<ref name="MTV, on Dark fantasy" /><ref name="Scene4, Miles David Moore review" />, зняты ў [[2006 год у гісторыі кіно|2006]] годзе мексіканскім [[кінарэжысёр]]ам [[Гільерма дэль Тора]] па ўласным сцэнарыі. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Івана Бакера]], [[Сержы Лопес]], [[Марыбэль Верду]], [[Даг Джонс (акцёр)|Даг Джонс]], [[Арыядна Хіль]] і [[Алекс Ангула]]<ref name="IMDb" />. Дзеянне фільма адбываецца ў [[Іспанія|Іспаніі]] ў маі — чэрвені [[1944]] года, праз пяць гадоў пасля [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны]], у пачатку [[Франкісцкая Іспанія|франкісцкага]] перыяду. Змрочная рэальнасць пераплятаецца з не менш змрочным і небяспечным чароўным светам. Гісторыя разварочваецца вакол зарослага закінутага [[лабірынт]]а і загадкавага [[фаўн]]а, якога сустракае галоўная гераіня фільма — Афелія. Тым часам як яе айчым палюе на іспанскіх партызан, што змагаюцца супраць рэжыму, а цяжарная маці ўсё больш жорстка пакутуе з-за хваробы, Афелія сустракае дзіўных міфічных істот, якія праводзяць яе праз шэраг выпрабаванняў<ref name="Guardian, Mark Kermode review" />. {{Пераход|Сюжэт|1}} Прэм’ера карціны адбылася 27 мая 2006 года ў межах конкурснай праграмы [[Канскі кінафестываль 2006|59-га Канскага кінафестывалю]], дзе фільм быў ушанаваны 22-хвіліннай авацыяй стоячы, адной з самых працяглых авацый у гісторыі кінафестывалю<ref name="Emanuel Levy" />. У шырокі пракат фільм упершыню выйшаў 11 кастрычніка 2006 года ў Іспаніі, пасля чаго 20 кастрычніка — у Мексіцы. [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Амерыканская]] прэм’ера адбылася 29 снежня 2006 года. Пры бюджэце ў 19 млн. долараў фільм сабраў 83,8 млн. у сусветным пракаце<ref name="Box Office Mojo" />. {{Пераход|Пракат і зборы|1}} «''Лабірынт фаўна''» атрымаў шырокае прызнанне крытыкаў, якія ўсхвалялі рэжысёра за майстарскае змяшанне жанраў ваеннай драмы і цёмнага фэнтэзі, а таксама за тонкае перапляценне рэальнага і казачнага светаў. Высокай ацэнкі ўдастоілася акцёрская ігра, праца кампазітара, аператара і мастака-пастаноўшчыка, а таксама спецыялістаў па візуальных эфектах. Фільм быў адзначаны больш чым сотняй узнагарод, сярод якіх дзевяць мексіканскіх прэмій «''[[Арыэль (прэмія)|Арыэль]]''», сем іспанскіх прэмій «''[[Гоя (прэмія)|Гоя]]''», тры прэміі «''[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]''» і тры прэміі «''[[BAFTA]]''»<ref name="IMDb, Awards" />. {{Пераход|Узнагароды|1}} Аўтар сцэнарыя і рэжысёр Гільерма дэль Тора сцвярджае, што ён лічыць гэтую гісторыю прытчай, якая ўзнікла пад уплывам [[Казка|казак]]. Паводле каментарыяў Дэль Тора «''Лабірынт фаўна''» тэматычна звязаны з яго ранейшым фільмам «''[[Хрыбет д’ябла]]''» (2001) і з’яўляецца яго духоўным пераемнікам{{sfn|Mar Diestro-Dópido, Pan's Labyrinth|2013|p=9}}. У [[2019]] годзе выйшла навелізацыя фільма за аўтарствам [[Карнелія Функе|Карнеліі Функе]] і Гільерма дэль Тора. {{Пераход|Навелізацыя|1}} == Сюжэт == {| class="toccolours" style="font-size:100%; background:#FFF8E8; color:black;" cellspacing="3" |style="text-align:left"| [[Cлоган]] фільма: «''Нявіннасць мае сілу, якую зло не можа нават уявіць''»<ref name="Guardian, Mark Kermode review" />. |} Паданне сцвярджае, што здавён-даўна ў падземным царстве, дзе не было ні хлусі, ні болю, жыла прынцэса Маана, якая марыла патрапіць у свет людзей. Яна марыла аб блакіце нябёсаў, лёгкім ветрыку і сонечным святле. Аднойчы, уцёкшы ад аховы, прынцэса збегла. Выйшаўшы на паверхню, яна была аслеплена сонцам, якое сцерла з яе памяці ўсе ўспаміны. Прынцэса забылася, хто яна і адкуль прыйшла. Яе цела пакутавала ад холаду, хвароб і болю, і ўрэшце рэшт яна памерла. Аднак яе Айцец кароль заўжды ведаў, што душа прынцэсы вернецца, магчыма ў іншым целе, у іншым месцы і ў іншы час. [[1944]] год. Пасляваенная [[Іспанія]] пад уладай [[Франсіска Франка]]. Тым не менш, асобныя групы партызан працягваюць барацьбу з дыктатурай. Для іх ліквідацыі ўлады ствараюць спецыяльныя карныя атрады. Адзін з такіх атрадаў узначальвае капітан Відаль. Ён і яго людзі размясціліся на старым млыне ў правінцыяльнай глыбінцы. Відаль заўзяты фалангіст — жорсткі і бязлітасны, ён ставіць перад сабой мэту любой цаной знайсці і вынішчыць партызан, што хаваюцца ў гарах. Па патрабаванні Відаля да яго едзе цяжарная жонка Кармэн са сваёй дачкой Афеліяй, бацька якой загінуў на вайне. Дарогай Афелія заўважае вялікае [[Насякомыя|насякомае]], якое яна прымае за [[Фея|фею]]. Па прыездзе Афелія зноў сустракае фею і, ідучы за ёй, апынаецца ля ўваходу ў старадаўні каменны [[лабірынт]]. Там яе пераймае Мерсэдэс, дамашняя прыслужніца Відаля, і папярэджвае, што хадзіць у лабірынт небяспечна, бо можна заблукаць. Той жа ноччу насякомае з’яўляецца ў спальні Афеліі, дзе прымае выгляд феі, і кліча дзяўчынку за сабой у лабірынт. У цэнтры лабірынта Афелія сустракае старога [[фаўн]]а, які абвяшчае ёй, што яна — прынцэса Маана. Яна можа вярнуцца да свайго Айца ў падземнае царства, але каб упэўніцца, што яна не стала звычайнай смяротнай, яна мусіць прайсці тры выпрабаванні да наступлення [[Поўня (фаза Месяца)|поўні]]. Фаўн дае ёй чароўную кнігу, якая мусіць накіроўваць яе. Першае выпрабаванне — уратаваць зачахлую [[Інжыр|смакоўніцу]] ад велізарнай [[жабы]], што пасялілася ў яе каранях. Для гэтага Афелія павінна скарміць жабе тры чароўныя каменьчыкі. На наступны дзень на млыне плануецца сустрэча важных гасцей. Пакуль свецкае грамадства святкуе, Афелія тайком збягае з дому. Чароўная кніга паказвае ёй шлях да смакоўніцы. Прабраўшыся праз трэшчыну ў ствале, Афелія патрапляе да каранёў дрэва, дзе сутыкаецца з велізарнай жабай, і, перахітрыўшы яе, дае ёй з’есці каменьчыкі. Тады жабу літаральна выварочвае і яна памірае. Афелія здабывае ключ, які быў у жабы ў жываце. Капітан Відаль, праследуючы партызан, знаходзіць ампулу з антыбіётыкамі і пачынае падазраваць, што паўстанцам дапамагае нехта з яго людзей. Тым часам маці Афеліі становіцца горш, і дзяўчынка адмаўляецца выконваць наступнае заданне. Каб супакоіць яе, Фаўн дае Афеліі корань [[мандрагора|мандрагоры]]. Яна мусіць пакласці яго ў місу з малаком пад ложкам у маці і штодня капаць туды дзве кроплі крыві. Нечакана Кармэн становіцца значна лепей. Доктар Ферэйра, які лечыць Кармэн, не можа знайсці тлумачэння такому хуткаму выздараўленню. Надыходзіць час другога задання. Фаўн дае Афеліі чароўную крэйду і адпраўляе яе ў надзвычай небяспечнае месца, дзе жыве «''не чалавек''». Фаўн дае ў дапамогу Афеліі трох фей. Афелія малюе крэйдай на сцяне дзверы і ўваходзіць у калідор, у канцы якога знаходзіцца зала з доўгім сталом, поўным ежы. У галаве стала́ сядзіць страшэнная бледная істота без вачэй, а вочы ляжаць перад ёй на блюдзе. На сценах залы адлюстраваны сцэны, дзе Бледны чалавек забівае дзяцей. Збоку ляжыць гара дзіцячых пантофляў. Феі нагадваюць Афеліі пра заданне. Яны ўказваюць ёй на адну з трох дзверцаў у сцяне — сярэднюю. Дзяўчынка дастае ключ, аднак адчыняе іншую дзверцу — левую. Там Афелія знаходзіць кінжал. Не гледзячы на папярэджанне Фаўна нічога не піць і не есці, яна спакушаецца і з’ядае некалькі вінаградзін, што ўмомант абуджае Бледнага Чалавека. Ён зжырае дзвюх фей і кіруецца ўдагонку за Афеліяй, і ёй ледзьве ўдаецца ўцячы. Раззлаваўшыся на яе непаслушэнства, Фаўн адмаўляецца даць Афеліі трэцяе заданне. На наступны дзень паўстанцы пускаюць пад адхон цягнік, і пакуль капітан Відаль даследуе справу з цягніком, рабуюць яго склад. Вярнуўшыся, Відаль знаходзіць склад разрабаваным, але дзверы — непашкоджанымі. Ён канчаткова ўпэўніваецца, што побач з ім здраднік. Між тым, яму ўдаецца ўзяць у палон аднаго паўстанца. Відаль катуе палоннага мяцежніка, пасля чаго выклікае доктара Ферэйра, каб той прывёў таго да прытомнасці, але доктар робіць палоннаму смяротную ін’екцыю. Відаль забівае доктара Ферэйра як здрадніка. У той жа дзень Відаль знаходзіць Афелію, якая клапоціцца пра корань мандрагоры пад ложкам у маці. Кармэн не верыць тлумачэнням Афеліі і выкідае мандрагору ў агонь, дзе тая выгінаецца і курчыцца ў агоніі. Знянацку Кармэн апаноўвае моцны боль, і яна памірае, нараджаючы сына. Неўзабаве пасля гэтага, Відаль выяўляе, што яго прыслужніца Мерсэдэс заадно з паўстанцамі, і што праз яе паўстанцы атрымалі ключ ад склада. Ён вядзе Мерсэдэс на катаванне. Аднак, як толькі яны застаюцца адзін на адзін, Мерсэдэс удаецца вызваліцца, ударыць Відаля нажом і ўцячы. Яна далучаецца да атрада паўстанцаў. Нечакана за дзень да поўні Фаўн вяртаецца да Афеліі, замкнёнай у пакоі, і дае ёй яшчэ адзін шанец. Трэцяе выпрабаванне заключаецца ў тым, што Афелія мусіць прынесці свайго маленькага брата ў лабірынт. Афелія выбіраецца з замкнёнага пакою пры дапамозе чароўнай крэйды і выкрадае немаўля, але Відаль заўважае гэта і праследуе яе да цэнтра лабірынта. У цэнтры лабірынта Афелію сустракае Фаўн і гаворыць ёй, што адкрыццё партала ў іншы свет патрабуе крыві нявіннага. Фаўн дастае кінжал, здабыты Афеліяй у логаве Бледнага Чалавека, і прапануе ўзяць кроў яе малодшага брата. Афелія ж катэгарычна адмаўляецца пашкодзіць брату; калі яна не падпарадкоўваецца яго загаду, Фаўн адмаўляецца дапамагаць ёй. Відаль даганяе Афелію і бачыць, што тая размаўляе з кімсьці, але нікога апроч Афеліі не бачыць. Ён забірае немаўля і страляе ў Афелію. На выхадзе з лабірынта яго акружаюць паўстанцы. Ведаючы, што будзе забіты, ён аддае дзіця на рукі Мерсэдэс, патрабуючы, каб яна сказала яго сыну дакладны час смерці бацькі. Мерсэдэс жа адказвае, што дзіця і імя яго не даведаецца. Яе брат Пэдра забівае Відаля. Мерсэдэс уваходзіць у лабірынт і суцяшае дзяўчыну пры смерці, спяваючы ёй калыханку. Кроплі крыві Афеліі падаюць у цэнтр каменнай вінтавой лесвіцы на [[алтар]]. Нечакана Афелія знаходзіць сябе ў залатым тронным зале. Кароль падземнага свету кажа, што яна прайшла апошняе, трэцяе выпрабаванне, праліўшы сваю кроў замест крыві свайго маленькага брата. Фаўн, які стаіць побач з тронам, ухваляе яе ўчынак і звяртаецца да яе са словамі «''ваша вялікасць''». Каралева падземнага свету запрашае дачку Маану сесці побач з Айцом. Паміраючы ў каменным лабірынце, Афелія ўсміхаецца. Паданне сцвярджае, што прынцэса Маана вярнулася ў сваё каралеўства і кіравала ім доўга і з мудрасцю, і што на зямлі засталіся непрыкметныя сляды яе жыцця, якія могуць убачыць тыя, хто ведае, куды глядзець. На старой смакоўніцы распускаецца кветка. == Акцёрскі склад == <gallery mode="packed" heights="180px" style="float:left; background:#f5f5f5"> Выява:Ivana Baquero.jpg|[[Івана Бакера]] Выява:Sergi Lopez San Sebastian cropped.jpg|[[Сержы Лопес]] Выява:Maribel Verdú - Seminci 2011 (2).jpg|[[Марыбэль Верду]] Выява:Doug Jones 2007.jpg|[[Даг Джонс (акцёр)|Даг Джонс]] Выява:Ariadna gil.jpg|[[Арыядна Хіль]] Выява:Álex Angulo - ukberri.net 02 (cropped).jpg|[[Алекс Ангула]] </gallery>{{clear}} {{Спіс роляў | [[Івана Бакера]] | ''Афелія'' / ''прынцэса Маана'' | [[Сержы Лопес]] | ''капітан Відаль, айчым Афеліі'' | [[Марыбэль Верду]] | ''Мерсэдэс, дамашняя прыслужніца Відаля'' | [[Даг Джонс (акцёр)|Даг Джонс]] | ''Фаўн'' / ''Бледны Чалавек'' | [[Арыядна Хіль]] | ''Кармэн, маці Афеліі і жонка Відаля'' / ''Каралева падземнага свету, маці прынцэсы Мааны'' | [[Алекс Ангула]] | ''доктар Ферэйра, лекар на службе ў Відаля'' | [[Манола Сола]] | ''Гарсэс, адзін з лейтэнантаў Відаля'' | [[Сесар Веа]] | ''Серана, адзін з лейтэнантаў Відаля'' | [[Ражэр Касамажор]] | ''Пэдра, брат Мерсэдэс і адзін з паўстанцаў'' | [[Іван Масагэ]] | ''заіка, адзін з паўстанцаў'' | {{нп5|Гансала Урыартэ (акцёр)|Гансала Урыартэ|es|Gonzalo Uriarte (actor)}} | ''Франсэс'' | {{нп5|Эўсебіа Ласара||es|Eusebio Lázaro}} | ''фермер, які паляваў на трусоў'' | [[Франсіска Відаль|Пака Відаль]] | ''святар'' | {{нп5|Хуанха Кукалон||es|Juanjo Cucalón}} | ''мэр'' | [[Ліна Міра]] | ''жонка мэра'' | {{нп5|Марыа Сарылья||es|Mario Zorrilla}} | ''кіраўнік фельчарскай брыгады'' | {{нп5|Себасцьян Хара||es|Sebastián Haro}} | ''капітан грамадзянскай гвардыі'' | [[Міла Эспіга]] | ''жонка доктара'' | {{нп5|Пепа Педрочэ||es|Pepa Pedroche}} | ''Канчыта'' | [[Марыя Хесус Гата]] | ''Хасінта'' | [[Ана Саэс]] | ''Паз'' | {{нп5|Чані Марцін||es|Chani Martín}} | ''Трыго'' | [[Федэрыка Лупі]] | ''Цар падземнага свету, айцец прынцэсы Мааны'' | [[Пабла Адан]] | ''расказчык'' / ''голас Фаўна'' }} == Вытворчасць == === Перадгісторыя === {{Некалькі выяў|image1=Guillermo del Toro (4840406830) (cropped).jpg|width1=130|image2=Alfonso Cuarón 2013 (cropped).jpg|width2=144|footer=Рэжысёр, сцэнарыст і прадзюсар [[Гільерма дэль Тора]] (злева), прадзюсар [[Альфонса Куарон]] (справа).}} «''Лабірынт фаўна''» — другі фільм [[Гільерма дэль Тора]], дзеянне якога адбываецца на гістарычным фоне [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] (1936—1939). Вайна пачалася, калі група правых ваенных генералаў паспрабавала зрынуць нядаўна абраны левы ўрад, які, сярод іншага, імкнуўся правесці значную зямельную рэформу для сялян-фермераў краіны. Паўстанцы пад камандаваннем [[Франсіска Франка]] былі падтрыманы іерархіяй [[Каталіцтва|каталіцкай царквы]] і іспанскай землеўладальніцкай элітай, а таксама атрымалі матэрыяльную дапамогу і ўзброеную падтрымку ад урадаў [[Адольф Гітлер|Гітлера]] і [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]]. Многія простыя іспанцы разам з [[Камунізм|камуністамі]] і [[Анархізм|анархістамі]] далучыліся да ўрадавай рэспубліканскай арміі; рэспубліканцы таксама атрымалі людскія рэсурсы і падтрымку ад прагрэсіўных інтэрнацыянальных брыгад, [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]] і [[Мексіка|Мексікі]]. Ацэнкі ахвяраў вайны вар’іруюцца ад 250 000 да 1 мільёна чалавек<ref name="Emanuel Levy" />. Інтарэс Дэль Тора да вайны і [[Франкізм|рэжыму Франка]] ўзыходзіць да яго дзяцінства ў Мексіцы, дзе многія іспанскія выгнаннікі шукалі прытулку. Гэтыя экспатрыянты моцна паўплывалі на мексіканскую культуру і кінематограф. Дэль Тора адзначае: «''Некаторыя з іх сталі ключавымі настаўнікамі майго сталення. Яны апавядалі гісторыі, як дзяцьмі пакінулі Іспанію. Гэтыя расказы моцна паўплывалі на мяне''»<ref name="Emanuel Levy" />. Дэль Тора ўпершыню даследаваў гэты перыяд у сваёй гісторыі пра прывідаў «''[[Хрыбет д’ябла]]''» (2001), дзеянне якой адбывалася ў прытулку для хлопчыкаў у апошнія дні вайны. Першапачаткова ён задумваў «''Лабірынт фаўна''» як працяг гэтага фільма, але ў выніку адкінуў ідэю. Пасля «''Хрыбта д’ябла''» ён заняўся рэжысурай «''{{нп5|Блэйд II|Блэйда II|en|Blade II}}''» (2002), а затым зняў адаптацыю серыі коміксаў {{нп5|Майк Міньёла|Майка Міньёлы|en|Mike Mignola}} «''{{нп5|Хелбой (фільм, 2004)|Хелбой|en|Hellboy (2004 film)}}''» (2004)<ref name="Emanuel Levy" />. Калі ў 2003 годзе Дэль Тора змог вярнуцца да працы над «''Лабірынтам фаўна''», у яго была іншая ідэя для фільма: зрабіць яго ў форме [[Казка|казкі]]<ref name="Emanuel Levy" />. Дэль Тора мяркуе, што казкі мелі адзін з найбольш ранніх уплываў на яго. Створаныя на аснове вусных народных гісторый, якія перадаюцца з глыбіні стагоддзяў, пісьмовыя казкі XVII—XIX стагоддзяў былі напоўнены крывёй і гвалтам, а таксама прыгажосцю і чараўніцтвам. Якімі б фантастычнымі яны ні былі, гісторыі апавядалі пра страхі і трывогі, з якімі сутыкалася іх аўдыторыя, як дарослыя, так і дзеці<ref name="Emanuel Levy" />. «''Я быў зачараваны казкамі і механікай, якая ў іх працуе, з ранняга дзяцінства''», — кажа Дэль Тора. — «''Мне падабалася чытаць арыгінальныя версіі казак [[Браты Грым|братоў Грым]], і я заўсёды выяўляў, што сама форма лёгка стварае глыбока трывожныя вобразы. У [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ханса Крысціяна Андэрсена]] і [[Оскар Уайльд|Оскара Уайльда]] насамрэч ёсць некалькі гісторый аб тонка завуаляваным {{нп5|Садамазахізм|садамазахізме|en|Sadomasochism}}, што былі поўныя жудасных і жорсткіх момантаў''»<ref name="Emanuel Levy" />. Дэль Тора абмеркаваў канцэпцыю «''Лабірынта фаўна''» з [[Альфонса Куарон]]ам, сваім блізкім сябрам і калегам на працягу больш чым дваццаці гадоў. Ідэя Куарону спадабалася, гэтаксама зацікаўленасць праявіла і яго партнёрка па прадзюсарскай кампаніі «''{{нп5|Esperanto Filmoj||en|Esperanto Filmoj}}''» [[Фрыда Торэсбланка]]. У выніку, «''Esperanto Filmoj''» аб’яднала сілы з «''The Tequila Gang''», прадзюсарскай кампаніяй Дэль Тора і яго даўняй калегі {{нп5|Берта Навара|Берты Навара|d|Q97925345}}. Торэсбланка адзначае, што дамоўленасць дазваляла Дэль Тора працаваць без аніякіх творчых абмежаванняў. Сярод іншага, гэта было выклікана жывым інтарэсам Куарона да задумкі Дэль Тора<ref name="Emanuel Levy" />. === Ідэя фільма і праца над сцэнарыем === Ідэя фільма нарадзілася на старонках нататнікаў Дэль Тора. Па яго словах, яны запоўнены «''крамзолямі, ідэямі, малюнкамі і дробязямі сюжэту''», якія ён занатоўваў на працягу дваццаці гадоў. «''Тут мы знаходзім арыгінальныя малюнкі „расліннага немаўля“, якога Афелія кладзе пад ложак сваёй маці, выкармленага малаком і магіяй, і жахлівага „бледнага чалавека“, гнеў якога яна выклікае, крадучы з яго стала''»<ref name="Guardian, Mark Kermode review" />. Аднаго разу падчас вытворчасці фільма, рэжысёр забыўся свой нататнік у [[лондан]]скім таксі і быў моцна засмучаны, але таксіст вярнуў яму нататнік праз два дні<ref name="Los Angeles Times, on Del Toro's notebook" />. [[Файл:Fantasy Worlds of Myth and Magic, EMP, Seattle (15388051142).jpg|thumb|Твар фаўна з «''Лабірынта фаўна''».]] Першапачаткова гэта была гісторыя пра сямейную пару: цяжарная жонка трапляла ў лабірынт і ўлюблялася ў фаўна. Фаўн казаў ёй: «''Калі ты аддасі мне сваё дзіця і даверышся мне, каб я забіў яго, ты знойдзеш нас абодвух — яго і мяне — па іншы бок, і лабірынт зноў заквітнее''», і яна здзяйсняла гэты скачок веры. Паводле слоў Дэль Тора, гэта была «''шакіруючая гісторыя''», якая аднак у яго выкананні цалкам змянілася<ref name="Collider, Guillermo Del Toro interview" />. Сержы Лопес распавядае, што Дэль Тора апісаў яму канчатковую версію сюжэта за паўтара гады да здымкаў: «''за дзве з паловай гадзіны ён патлумачыў мне цалкам фільм з усімі падрабязнасцямі, гэта было неверагодна. Калі ён скончыў, я запытаўся, ці ёсць у яго сцэнарый? Ён адказаў: „Не, нічога не напісана“''». Лопес пагадзіўся здымацца і атрымаў сцэнарый праз год. «''Гэта было дакладна тое самае, гэта было нешта неверагоднае. У сваёй маленькай галаве ён трымаў усю гісторыю з вялікай колькасцю дробных дэталяў, з мноствам персанажаў, як быццам, калі вы зараз глядзіце фільм, то бачыце менавіта тое, што было ў яго галаве''»<ref name="CanMag, Sergi Lopez interview" />. Паводле слоў Дэль Тора, ён пачарпнуў ідэю фаўна з дзіцячых «''усвядомленых сноў''»<ref name="NPR" />. Дэль Тора сцвярджае: «''Кожную ноч дакладна апоўначы ў маёй спальні з шафы выходзіў фаўн. Мабыць, гэта былі ўсвядомленыя сны, але для дзіцяці гэта было рэальнасцю. Я бачыў яго''»<ref name="Guardian, Guillermo del Toro interview" />. === Падбор акцёраў і праца над ролямі === Дэль Тора распавядаў, што вельмі нерваваўся з-за кастынгу на галоўную ролю, і што знайшоў 10-гадовую іспанскую актрысу чыста выпадкова. «''Гераіня, якую я апісаў першапачаткова, была маладзейшай, каля 8 або 9 гадоў, а Івана была крыху старэйшай за свой персанаж, з кучаравымі валасамі, якіх я зусім не ўяўляў у сваёй гераіні. Але мне спадабалася яе першае чытанне, жонка плакала, і аператарка плакала пасля яе чытання, і было нескладана зразумець, што Івана — найлепшая актрыса з праслуханых, але я ведаў, што мне прыйдзецца змяніць сцэнарый, улічыўшы яе ўзрост''»<ref name="FilmMonthly" />. На момант здымкаў актрысе было 11 гадоў. Бакера распавядае, што Дэль Тора паслаў ёй шмат коміксаў і казак, каб дапамагчы «''паглыбіцца ў атмасферу Афеліі і ў тое, што яна адчувае''». Актрыса адзначае, што фільм паводле яе меркавання «''дзівосны''», і што «''ён адначасова можа прынесці вам і боль, і смутак, і спалох, і шчасце''»<ref name="SciFi, Del Toro and Baquero interview" />. Дэль Тора сустрэўся з Лопесам у [[Барселона|Барселоне]] за палтара гады да пачатку здымкаў, каб прапанаваць яму ролю Відаля. У Іспаніі Лопес лічыўся меладраматычным і камедыйным акцёрам, і прадзюсары папярэдзілі Дэль Тора: «''Вы павінны быць вельмі асцярожным, бо не ведаеце некаторых рэчаў, бо Вы мексіканец. Гэты хлопец не справіцца з працай''»; на што Дэль Тора адказаў: «''Гэта не тое, чаго я не ведаю, гэта тое, што мяне не хвалюе''»<ref name="AwardsDaily" />. Наконт свайго персанажа Лопес гаворыць: «''Ён самы злы персанаж з усіх, што я іграў за сваю кар’еру. Яго немагчыма ўдасканаліць, настолькі цвёрды характар ён мае і так добра напісаны. Відаль — шалёны псіхапат, якога немагчыма абараняць. Не гледзячы на тое, што асоба яго бацькі мела вызначальную ролю ў яго жыцці — і, безумоўна, гэта з’яўляецца адной з прычын яго псіхічнага растройства — гэта не можа служыць апраўданнем. Было б вельмі цынічна выкарыстоўваць гэта, каб апраўдваць або тлумачыць яго жорсткія і баязлівыя ўчынкі. Я лічу, гэта выдатна, што фільм не дае ніякага апраўдання фашызму''»<ref name="IMDb, Sergi López Quotes" />. На ролю спагадлівай рэвалюцыянеркі Мерсэдэс Дэль Тора абраў актрысу Марыбэль Верду, таму што ён «''убачыў у ёй смутак, які, на яго думку, ідэальна падыходзіў для гэтай ролі''»<ref name="AwardsDaily" />. У адным з інтэрв’ю Дэль Тора падкрэслівае, што «''Мерсэдэс — гэта будучыня Афеліі, калі тая абярэ шлях нявер’я''»<ref name="ScreenAnarchy, Guillermo del Toro interview" />. Афелія і Мерсэдэс бачаць сябе адна ў адной. Мерсэдэс любіць чысціню гэтай дзяўчынкі, а Афелія інстынктыўна здагадваецца аб прыродзе гэтай жанчыны. Між імі ўтвараецца сувязь маці і дачкі. І ў гэтым, на думку Дэль Тора, заключаецца асаблівы трагізм фінала фільма, бо «''для Мерсэдэс дзяўчынка памерла, а мы ведаем, што гэта не так''»<ref name="ScreenAnarchy, Guillermo del Toro interview" />. [[Даг Джонс (акцёр)|Даг Джонс]], які зыграў у фільме адразу дзве ролі — Фаўна і Бледнага Чалавека — ужо раней працаваў з Дэль Тора над некалькімі фільмамі і распавядае, што рэжысёр адправіў яму электронны ліст, у якім было сказана: «''Ты павінен быць у гэтым фільме. Ніхто не зможа зыграць гэтую ролю, акрамя цябе''». Джонс з энтузіязмам успрыняў англійскі пераклад сцэнарыя, але потым даведаўся, што фільм будзе на іспанскай мове, якой ён не валодаў. Джонс быў у жаху і Дэль Тора прапанаваў вывучыць сцэнарый на слых, але Джонс адмовіўся, вырашыўшы самастойна вывучыць неабходную лексіку. Ён распавядае: «''Я сапраўды, сапраўды закасаў рукавы і ўзяў на сябе абавязак вучыць слова за словам, і ў мяне ўжо было напаўправільнае вымаўленне, калі мы пачалі працу''». Джонсу прыходзілася грыміравацца на працягу пяці гадзін штодня, і ён практыкаваўся ўвесь гэты час, пры гэтым грымёры папраўлялі яго, калі той памыляўся<ref name="CanMag, on Doug Jones" />. Пазней Дэль Тора вырашыў дубліраваць Джонса голасам Пабла Адана, «''аўтарытэтнага тэатральнага акцёра''», але намаганні Джонса ўсё адно мелі каштоўнасць, бо Адану было значна прасцей чытаць тэкст так, каб ён адпавядаў рухам вуснаў Джонса<ref name="Straight" />. === Здымкі і візуальныя эфекты === [[Файл:Pradera_del_Laberinto_del_Fauno.jpg|міні|Хваёвы лес непадалёк ад Cеговіі, у якім была знята большая частка фільма.]] Здымкі фільма адбываліся на працягу адзінаццаці тыдняў з [[11 ліпеня]] па [[15 кастрычніка]] [[2005]] года<ref name="IMDb, Filming & Production" />{{sfn|Mar Diestro-Dópido, Pan's Labyrinth|2013|p=100}}. Здымкі праходзілі ў [[Мадрыд]]зе і ў [[Хвоя звычайная|хваёвым]] лесе, што знаходзіцца ў Сьера-дэ-Гуадарама, у Цэнтральнай [[Іспанія|Іспаніі]]. Аператар [[Гільерма Навара]] казаў, што «''пасля працы ў Галівудзе над іншымі фільмамі і ў іншых рэжысёраў, праца на роднай мове і ў разнастайных дэкарацыях дапамагла яму вярнуцца да тых першапачатковых прычын, з-за якіх ён хацеў здымаць кіно. У асноўным гэта жаданне апавядаць гісторыі цалкам свабодна, дазваляючы відэашэрагу сапраўды спрыяць расказу''»<ref name="ASC, John Calhoun review" />. Пры здымках важным момантам было дабіцца візуальнага размежавання рэальнага і фэнтэзійнага свету. Рэжысёр тлумачыць: «''Гэта як інь і ян: фэнтэзійны свет жаноцкі, проста-такі вутробны, з усім круглым па форме і палітрай [[Фалопіевы трубы|фалопіевых]] колераў, малінавага і залатога ў цёплым святле, бо, насамрэч, ідэя Афеліі пра рай звяртаецца да мацярынскага ўлоння. Рэальны свет мае халодныя колеры і рэзкае святло, прамыя лінейныя межы, нічога круглага, ён мужчынскі і фашысцкі. Дызайн наўмысна абсалютна сімвалічны''»<ref name="AWFJ, Guillermo del Toro interview" />. Казачны свет «''Лабірынта фаўна''» і істоты, якія яго насяляюць, часткова былі створаны пры дапамозе [[CGI (графіка)|камп’ютарнай графікі]], але ў асноўным пры дапамозе працы грымёраў і аніматронікі. Стварэннем візуальных эфектаў для фільма займалася прадпрыемства па вытворчасці візуальных эфектаў «''{{нп5|Cafe FX||en|Cafe FX}}''», для якога «''Лабірынт фаўна''» стаў 58-ым мастацкім фільмам, над якім яно працавала<ref name="New Times, Craig Shafer review" />. Агулам з бюджэту ў сямнаццаць мільёнаў долараў на візуальныя эфекты было затрачана два мільёны.<ref name="New Times, Craig Shafer review" /> У адной з пачатковых сцэн фільма Афелія сустракае [[Палачнікі|насякомае-палачніка]], які пазней пераўтвараецца ў фею. Рухі насякомага, якое пазней было створана пры дапамозе камп’ютарнай графікі, імітавалі рухі сапраўдных палачнікаў, для чаго быў запрошаны мясцовы [[Энтамалогія|энтамолаг]], які прадставіў дызайнерам магчымасць назіраць жывых насякомых. Для стварэння феі, у якую ператвараецца насякомае, дызайнеры візуальных эфектаў даследавалі рухі [[калібры]], [[Стракозы|стракоз]], а таксама танцораў<ref name="New Times, Craig Shafer review" /><ref name="AWN, on VFX" />. Пры здымках казачных істот Гільерма дэль Тора імкнуўся максімальна выкарыстоўваць аніматроніку, аднак часам яе прыходзілася замяняць камп’ютарнай графікай. Так, адным з выпрабаванняў Афеліі было атрымаць залаты ключ ад вялізарнай жабы. Першапачаткова меркавалася, што пры здымках будзе выкарыстоўвацца лялька, але з-за сырасці асяроддзя, дзе адбываліся здымкі, прыйшлося замяніць ляльку камп’ютарнай графікай. «''Cafe FX''» таксама замяніла лялечны корань мандрагоры, бо пры здымках не атрымлівалася схаваць кабелі<ref name="New Times, Craig Shafer review" /><ref name="AWN, on VFX" />. Камп’ютарныя эфекты выкарыстоўваліся таксама для замены ўсёй піратэхнікі, бо ў час здымкаў панавала засуха і былі распаўсюджаны лясныя пажары. Лічбавыя эфекты дадаваліся для кожнай успышкі пры выстралах і нават для пылу, які ўзнікаў пры пападанні куляў у дрэвы і скалы<ref name="New Times, Craig Shafer review" />. Не гледзячы на значнасць работы спецыялістаў па візуальных эфектах, яны адзначылі, што поспех карціны — гэта цалкам заслуга Дэль Тора. «''Гэта яго гісторыя, яго бачанне. Мы толькі аказвалі падтрымку гэтай гісторыі''»<ref name="New Times, Craig Shafer review" />. === Музычнае суправаджэнне і гукавы дызайн === {{Асноўны артыкул|Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}} Для напісання саўндтрэка да фільма «''Лабірынт фаўна''» [[Гільерма дэль Тора]] запрасіў іспанскага кампазітара [[Хаўер Наварэтэ|Хаўера Наварэтэ]], з якім раней ужо працаваў над фільмам «''[[Хрыбет д’ябла]]''» (2001). Рэжысёр паставіў пытанне саўндтрэка яшчэ да пачатку здымкаў. Перш за ўсё ён перадаў [[Хаўер Наварэтэ|Наварэтэ]] некалькі музычных фрагментаў «''для натхнення''» і папрасіў напісаць [[Калыханка|калыханку]]. Апісваючы сваё ўяўленне аб цэнтральнай музычнай тэме фільма, Дэль Тора казаў: «''Гэта павінна быць калыханка, якая навявала б нешта кельцкае з поўначы Іспаніі і была б поўная смутку''»<ref name="Emanuel Levy" />. З’яўленне гэтай музычнай тэмы да пачатку здымкаў мела прынцыповае значэнне для рэжысёра. З аднаго боку, гэтую мелодую ў некалькіх сцэнах павінна была напяваць гераіня [[Марыбэль Верду]] Мерседэс. З іншага боку, рэжысёр адчуваў, што гэтая мелодыя стане вызначальнай для яго бачання ўсёй гісторыі<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />. Асноўным патрабаваннем Дэль Тора была меладычнасць і эмацыйнасць музыкі, што стала сапраўдным выпрабаваннем для кампазітара<ref name="Film Music Institute, Javier Navarrete interview" /><ref name="Movie Music International, Javier Navarrete interview" />. Калі Наварэтэ напісаў першы варыянт, рэжысёр музыку ўпадабаў, аднак палічыў яе недастаткова меладычнай. Дэль Тора адзначаў: «''Большасць кампазітараў баяцца мелодыі, але найлепшыя з калыханак якраз такія: просты матыў, што мае моц абудзіць цеплыню мацярынскага голасу''»<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />. Наступны варыянт, прапанаваны Наварэтэ, меў мелодыю, аднак, паводле Дэль Тора, «''у ім усё яшчэ не даставала некалькіх нот, быццам ён [кампазітар] любым коштам намагаўся пазбегнуць празмернай запамінальнасці, празмернай меладычнасці''»<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />. У выніку, мелодыя была дапрацавана, як таго жадаў рэжысёр. Па прызнанні Дэль Тора, ён канчаткова пераканаўся ў завершанасці калыханкі, калі яго дачка запатрабавала мелодую на свой {{нп5|iPod||en|iPod}}<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />. Сам рэжысёр выкарыстоўваў калыханку ў якасці натхнення пры працы над раскадроўкай фільма<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />. Выкарыстаны ў калыханцы [[Памер (музыка)|музычны памер]] 3/4 аказаў уплыў і на іншыя кампазіцыі саўндтрэка. Чым далей прасоўвалася праца над музычным суправаджэннем кінастужкі, тым больш рэжысёр і кампазітар прыходзілі да ўсведамлення, што музычная форма гэтай гісторыі — [[вальс]]. У выніку, асацыяцыі з вальсавай музыкай набылі добрыя персанажы і пачуцці — гэта і настальгічная іспанская мелодыя «''The Refuge''», і пачатак кампазіцыі «''The Funeral''», і мелодыя «''Waltz of the Mandrake''», дзе музычная форма адлюстравана ў назве<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />. Запіс саўндтрэка адбываўся паралельна са стварэннем гукавога афармлення фільма<ref name="El Laberinto del fauno booklet" />, працу над якім Дэль Тора даручыў {{нп5|Марцін Эрнандэс|Марціну Эрнандэсу|en|Martin Hernández}}<ref name="Emanuel Levy" />. Эрнандэс з камандай спецыялістаў падрыхтавалі тысячы гукавых дарожак для навакольнага асяроддзя і жывых істот<ref name="Emanuel Levy" />. Рэжысёр разумеў, што канчатковы выбар паміж гукавымі эфектамі і музыкай, а таксама іх камбінаванне будзе адбывацца на стадыі мантажа. Каб адчуваць сябе больш свабодна ў мантажным пакоі, ён папрасіў Наварэтэ напісаць і прадставіць у яго распараджэнне дадатковую колькасць музычных тэм. Паколькі такім чынам музыкі апынулася больш, чым патрэбна, у выніковым мантажы фільма некаторыя кампазіцыі прыйшлося моцна ўрэзаць, а ад некаторых увогуле адмовіцца. Аднак, пры выпуску саўндтрэка рэжысёр настаяў, каб у альбом былі ўключаны ўсе кампазіцыі, якія Наварэтэ напісаў да фільма<ref name="El Laberinto del fauno booklet" /><ref name="AllMusic" />. Альбом быў запісаны на студыі «''{{нп5|Barrandov Studio|Барандаў|en|Barrandov Studios}}''» ([[Прага]]), звядзенне музыкі выконвалася на студыі «''Soundtrack''» ([[Барселона]])<ref name="MusicBrainz" /><ref name="Discogs" />. Альбом быў выпушчаны 23 кастрычніка 2006 года [[Лэйбл гуказапісу|лэйблам]] «''{{нп5|Milan Records||en|Milan Records}}''»<ref name="Rate Your Music" />. Спалучэнне музыкі і гукавога дызайну стварыла атмасферу, якую Дэль Тора апісаў як «''вельмі выразную, вельмі грандыёзную, у некаторых аспектах падобную на казку''»<ref name="Emanuel Levy" />. == Выхад і прызнанне == === Пракат і зборы === [[Файл:Pan's_Labyrinth_premiere.jpg|злева|міні|264x264пкс|Івана Бакера і Гільерма дэль Тора ў Elgin Theatre у [[Таронта]].]] {| class="wikitable infobox collapsible sortable" style="float: right; font-size: 80%; text-align: center; vertical-align:middle; margin:0.5em 0 0.5em 1em; padding:0;" cellpadding="0" cellspacing="0"" !colspan="3" style="background:#d1dbdf; padding:0 0 0 2.5em; text-align: center; font-size:120%;"|Зборы |- !style="background-color: #e8f4f8;"|Краіна !style="background-color: #e8f4f8;"|Прэм’ера !style="background-color: #e8f4f8;"|Зборы |- |[[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] || align="center" data-sort-value="2006-12-29"|29.12.2006 || $37,634,615 |- |[[Іспанія]] || align="center" data-sort-value="2006-10-11"|11.10.2006 || $11,774,227 |- |[[Мексіка]] || align="center" data-sort-value="2006-10-20"|20.10.2006 || $6,883,588 |- |[[Вялікабрытанія]] || align="center" data-sort-value="2006-11-24"|24.11.2006 || $5,556,152 |- |[[Паўднёвая Карэя|Паўд. Карэя]] || align="center" data-sort-value="2006-11-30"|30.11.2006 || $2,897,045 |- |[[Францыя]] || align="center" data-sort-value="2006-11-01"|01.11.2006 || $2,411,020 |- |[[Германія]] || align="center" data-sort-value="2007-02-22"|22.02.2007 || $2,294,316 |- |[[Аўстралія]] || align="center" data-sort-value="2007-01-18"|18.01.2007 || $1,907,570 |- |[[Грэцыя]] || align="center" data-sort-value="2007-02-08"|08.02.2007 || $1,159,900 |} Прэм’ера фільма адбылася 27 мая [[2006]] года ў межах конкурснай праграмы [[Канскі кінафестываль 2006|59-га Канскага кінафестывалю]]<ref name="IMDb, Release Info" />. Пасля прэм’ернага паказу фільм быў ушанаваны 22-хвіліннай авацыяй стоячы, адной з самых працяглых авацый у гісторыі кінафестывалю<ref name="MTV, on Dark fantasy" /><ref name="Emanuel Levy" /><ref name="Seattle Times, Rene Rodriguez review" />. [[10 верасня]] [[2006]] года фільм быў сустрэты авацыяй стоячы на [[Кінафестываль у Таронта|Міжнародным кінафестывалі ў Таронта]]<ref name="FirstShowing" />, дзе адбыўся яго першы паказ на [[Амерыка|Амерыканскім кантыненце]]. У шырокі пракат стужка ўпершыню трапіла 11 кастрычніка 2006 года ў [[Іспанія|Іспаніі]], услед за тым 20 кастрычніка ў [[Мексіка|Мексіцы]]. На працягу лістапада прэм’еры адбыліся ў [[Францыя|Францыі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Італія|Італіі]], [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], [[Расія|Расіі]] і [[Сінгапур]]ы. У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] фільм спачатку быў выпушчаны ў абмежаваны пракат 29 снежня 2006 года, а калі 19 студзеня [[2007]] года пачаўся шырокі пракат, то фільм быў паказаны ў 1143 [[кінатэатр]]ах<ref name="Box Office Mojo" />. Прэм’ера фільма ў [[Беларусь|Беларусі]] адбылася 12 студзеня 2007 года ў межах праекту «''Канаманія''» ў [[Мінск]]у ў кінатэатры «''[[Дом кіно (Мінск)|Дом кіно]]''». Фільм ішоў у абмежаваным пракаце з 12 па 21 студзеня<ref name="Naviny.By, Канномания" />. Зборы карціны перавысілі мільён долараў у дзевяці краінах: [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ($37,634,615), [[Іспанія]] ($11,774,227), [[Мексіка]] ($6,883,588), [[Вялікабрытанія]] ($5,556,152), [[Паўднёвая Карэя]] ($2,897,045), [[Францыя]] ($2,411,020), [[Германія]] ($2,294,316), [[Аўстралія]] ($1,907,570), [[Грэцыя]] ($1,159,900)<ref name="Box Office Mojo" />. 12 сакавіка 2007 года фільм быў выпушчаны на [[DVD]] у Вялікабрытаніі фірмай «Optimum Releasing» спецыяльным двухдыскавым выданнем. 15 мая 2007 года кампанія «{{нп5|New Line Home Entertainment||en|New Line Home Entertainment}}» выпусціла дыск у ЗША. Гэты выпуск быў прадстаўлены як у аднадыскавай версіі, так і ў спецыяльнай двухдыскавай з дадатковай DTS-ES аўдыядарожкай, якой не было ў брытанскім выданні. Высакаякасная версія «''Лабірынта фаўна''» была выпушчана ў снежні 2007 года на [[Blu-ray]] і ў {{нп5|HD DVD||en|HD DVD}} фармаце. Неўзабаве студыя New Line заявіла, што пераходзіць выключна на Blu-ray, і такім чынам «''Лабірынт фаўна''» стаў першым і апошнім выданнем студыі ў фармаце HD DVD<ref name="High-Def Digest, New Line Transition to Blu-ray" />. У кастрычніку 2016 года «{{нп5|The Criterion Collection||en|The Criterion Collection}}» перавыдала фільм на Blu-ray у ЗША. Версія фільма на {{нп5|Ultra HD Blu-ray||en|Ultra HD Blu-ray}} была выпушчана 1 кастрычніка 2019 года кампаніяй «{{нп5|Warner Bros. Home Entertainment||en|Warner Bros. Home Entertainment}}» з рэмастэрынгам для 4K<ref name="HD Report, Pan’s Labyrinth 4K release" />. Да 20-й гадавіны выхаду фільма была зроблена 4K-рэстаўрацыя, якая праводзілася на аснове арыгінальнага 35-мм негатыва. Рэжысёр асабіста кантраляваў працэс рэстаўрацыі на кожным этапе. Фільм стаў удзельнікам [[Канскі кінафестываль 2026|79-га Канскага кінафестывалю]] ў межах праграмы «Cannes Classics» і быў паказаны 12 мая 2026 года перад фільмам адкрыцця<ref name="Variety, on 2026 restoration" />. === Ацэнкі і крытыка === {{Рэйтынгі |rev1 = ''[[AllMovie]]'' |rev1Score = {{rating|5|5}}<ref name="AllMovie" /> |rev2 = ''[[Chicago Reader]]'' |rev2Score = {{rating|4|4}}<ref name="Chicago Reader, Jonathan Rosenbaum review" /> |rev3 = ''[[Empire (часопіс)|Empire]]'' |rev3Score = {{rating|5|5}}<ref name="Empire, Kim Newman review" /> |rev4 = ''[[Internet Movie Database]]'' |rev4Score = {{rating|8.2|10}}<ref name="IMDb" /> |rev5 = ''[[Metacritic]]'' |rev5Score = {{rating|9.8|10}}<ref name="Metacritic" /> |rev6 = ''[[New York Daily News]]'' |rev6Score = {{rating|4|4}}<ref name="New York Daily News, Jack Mathews review" /> |rev7 = ''[[New York Post]]'' |rev7Score = {{rating|4|4}}<ref name="New York Post, Lou Lumenick review" /> |rev8 = ''[[Review Graveyard]]'' |rev8Score = {{rating|9|10}}<ref name="Review Graveyard" /> |rev9 = ''[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]'' |rev9Score = {{rating|4|4}}<ref name="Roger Ebert review" /> |rev10 = ''[[Rolling Stone]]'' |rev10Score = {{rating|4|4}}<ref name="Rolling Stone, Peter Travers review" /> |rev11 = ''[[Rotten Tomatoes]]'' |rev11Score = {{rating|9.5|10}}<ref name="Rotten Tomatoes" /> |rev12 = ''[[The Globe and Mail]]'' |rev12Score = {{rating|4|4}}<ref name="Globe and Mail, Liam Lacey review" /> |rev13 = ''[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]'' |rev13Score = {{rating|9|10}}<ref name="Nasha Niva" /> }} «''Лабірынт фаўна''» атрымаў практычна ўсеагульнае прызнанне крытыкаў. Так, агрэгатар крытычных аглядаў «''[[Metacritic]]''» дае фільму ўсярэдненую ацэнку ў 98 балаў са 100 на аснове 37 рэцэнзій прафесійных крытыкаў<ref name="Metacritic" />. Такі ўзровень ухвалення ўзносіць карціну на гэтым рэсурсе на першае месца ў дзесяцігоддзі<ref name="Metacritic, Best Movies of the Decade" /> і на сямнаццатае месца сярод найлепшых фільмаў усіх часоў<ref name="Metacritic, Best Movies of All Time" />. На агрэгатары крытычных аглядаў «''[[Rotten Tomatoes]]''» сярод 239 рэцэнзентаў станоўчую ацэнку фільму далі 227 крытыкаў, што складае 95 %<ref name="Rotten Tomatoes" />. Абагуленае меркаванне крытыкаў сфармулявана наступным чынам: {{Цытата|«Лабірынт фаўна» — гэта «Аліса ў краіне цудаў» для дарослых, у якой жахі рэальнасці і фантазіі зліліся ў адно неверагоднае чароўнае паданне<ref name="Rotten Tomatoes" />.}} Кінакрытык [[Роджэр Эберт]] у сваім аглядзе назваў «''Лабірынт фаўна''» «''адным з найлепшых фэнтэзі-фільмаў''», адзначыўшы яго чатырма зоркамі з чатырох і занёсшы ў свой спіс «''[[Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)|Выдатных фільмаў]]''». Падводзячы вынік, Роджэр Эберт заключыў: «''На маю думку, гэтакую магутнасць „Лабірынту фаўна“ надае тое, што Дэль Тора аб’ядноўвае дзве рэчаіснасці, яўна несумяшчальныя адна з другой, і прытым настойвае на праўдзівасці абедзвюх да канца . Тут няма сярэдніх выйсцяў і любыя небяспекі, што ёсць у адным свеце — будуць і ў другім''»<ref name="Roger Ebert review" />. Аглядальнік з «''{{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}''» таксама пацведзіў важнасць дваістасці ў фільме: «''Звычайна гэта блытае, але не гэтага разу. Непаразуменне наўмыснае і патрэбнае, і пад канец гісторыя (расказаная хоць па-іспанску, хоць англійскімі субцітрамі) становіцца такой жа пачуццёва гнятучай, як „Дзённік Ганны Франк“'', ''на які яна пэўным чынам падобна''»<ref name="New York Daily News, Jack Mathews review" />. Кінакрытык {{нп5|Кім Ньюман||en|Kim Newman}} прыйшоў у захапленне ад майстэрскага змяшання жанраў. У заключэнні сваёй рэцэнзіі ён ахарактарызаваў фільм наступным чынам: «''Змрочны, мудрагелісты і прыгожы, ён пераплятае казачнае фэнтэзі з ваенным фільмам жахаў, ствараючы ашаламляльны эфект''»<ref name="Empire, Kim Newman review" />. Падобную думку выказаў рэцэнзент з «''{{нп5|The Globe and Mail||en|The Globe and Mail}}''»: «''Гэта не падобна ні на адзін фільм, які вы бачылі раней, запамінальная сумесь жахаў, гісторыі і фэнтэзі, якая працуе адначасова на ўсіх узроўнях''»<ref name="Globe and Mail, Liam Lacey review" />. Рэцэнзенты высока ацанілі акцёрскую ігру ў кінакарціне. [[Кенет Туран]] з «''[[Los Angeles Times]]''» выказаў думку, што ў «''Лабірынце фаўна''» Дэль Тора ўдалося сабраць налепшы акцёрскі ансамбль у сваёй кар’еры<ref name="Los Angeles Times, Kenneth Turan review" />. Аглядальнік з «''[[The Hollywood Reporter]]''» зрабіў наступнае падагульненне: «''Усе выканаўцы добрыя: ураўнаважаная і прыгожая [[Івана Бакера|Бакера]] ў ролі Афеліі, энергічная і моцная духам [[Марыбэль Верду|Верду]] ў ролі мяцежнай Мерсэдэс. [[Сержы Лопес|Лопес]] выдатна іграе азвярэлага капітана, непапраўнага злыдня, якога можна параўнаць з нацыстам [[Рэйф Файнс|Рэйфа Файнса]] ў „[[Спіс Шындлера|Спісе Шындлера]]“''»<ref name="Hollywood Reporter, Ray Bennett review" />. Падобную пахвалу выказаў і рэцэнзент з «''{{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}''»: «''Лопес іграе капітана з такой жа спакойнай, сацыяпатычнай перакананасцю, з якой Рэйф Файнс паказаў камандзіра нацысцкага лагера Амона Гёта ў „Спісе Шындлера“. [[Арыядна Хіль|Хіль]] раздзірае душу роллю маці, якая не можа абараніць сваё дзіця, а Бакера ў сваёй першай буйной ролі паказвае найлепшую дзіцячую ігру ў год багаты добрымі дзіцячымі вобразамі''»<ref name="New York Daily News, Jack Mathews review" />. Высокай ацэнкі крытыкаў удастоіліся мастак-пастаноўшчык і майстры па візуальных эфектах. {{нп5|Джасцін Чанг||en|Justin Chang}} з «''[[Variety]]''» адзначыў умеранасць выкарстання камп’ютарнай графікі: «''Нягледзячы на высокі ўзровень стылізацыі выявы, лічбавыя эфекты прымяняецца ашчадна і дакладна, ніколі не ператвараючыся ў візуальную празмернасць''»<ref name="Variety, Justin Chang review" />. {{нп5|Пол Джуліян Сміт||en|Paul Julian Smith}}, аналізуючы фільм, заявіў: «''У тэхнічнай дасканаласці сюжэта, здымак і мантажу (не кажучы ўжо пра скрупулёзнае мастацкае афармленне і майстэрскія аніматронныя і лічбавыя эфекты), ён прапануе новую мадэль сусветнай кінавытворчасці''»<ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article" />. {{нп5|Лу Люменік||en|Lou Lumenick}} з «''[[New York Post]]''» назваў «''Лабірынт фаўна''» найлепшым фэнтэзі-фільмам з часоў «''[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Уладара пярсцёнкаў]]''»<ref name="New York Post, Lou Lumenick review" />. Аглядальнік з «''{{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}''» паставіў Гільерма Дэль Тора ў адзін шэраг з такімі класікамі, як [[Жан Както]], [[Федэрыка Феліні]] і [[Луіс Буньюэль]]<ref name="New York Daily News, Jack Mathews review" />. [[Марк Кермад]] з «''{{нп5|The Observer||en|The Observer}}''» заявіў, што Дэль Тора «''стварыў „[[Грамадзянін Кейн|Грамадзяніна Кейна]]“ фэнтэзійнага кіно, шэдэўр, цалкам створаны на яго ўласных умовах''»<ref name="Guardian, Mark Kermode review" />. Гледачы таксама адзначылі фільм высокімі рэйтынгамі на рэсурсах, прысвечаных кіно: 4.5/5 на сайце «''[[AllMovie]]''»<ref name="AllMovie" />, 3.9/5 на сайце «''[[AlloCiné]]''»<ref name="AlloCiné" />, 7.2/10 на сайце «''[[FilmAffinity]]''»<ref name="FilmAffinity" />, 8.2/10 на сайце «''[[Internet Movie Database|IMDb]]''»<ref name="IMDb" />, 91/100 на сайце «''[[Rotten Tomatoes]]''»<ref name="Rotten Tomatoes" />, 7.6/10 на сайце «''[[КиноПоиск]]''»<ref name="KinoPoisk" />. === Спісы === Падводзячы вынікі [[2006 год у гісторыі кіно|2006 года ў вобласці кіно]] многія крытыкі ўнеслі карціну ў дзясятку найлепшых фільмаў года. Амерыканскі кінакрытык [[Роджэр Эберт]] аддаў 1-е месца «''Лабірынту фаўна''» яшчэ да таго, як скончыў агляд усіх фільмаў таго года, выказаўшы перакананасць, што ніводзін фільм не прымусіць яго перамяніць меркаванне<ref name="Roger Ebert, Best of 2006" />. Ніжэй прыведзены спіс перыядычных выданняў, якія ўнеслі карціну ў свае спісы найлепшых фільмаў года<ref name="Metacritic, Top Ten Lists 2006" />: {{Калонкі|2}} * 1-е месца — [[Марк Кермад]], «''{{нп5|The Observer||en|The Observer}}''» * 1-е месца — [[Эндру О’Хехір]], «''{{нп5|Salon.com|Salon|en|Salon.com}}''» * 1-е месца — [[Роджэр Эберт]], «''{{нп5|Chicago Sun-Times||en|Chicago Sun-Times}}''» * 1-е месца — {{нп5|Лу Люменік||en|Lou Lumenick}}, «''[[New York Post]]''» * 1-е месца — [[Марджары Баўмгартэн]], «''{{нп5|The Austin Chronicle||en|The Austin Chronicle}}''» * 1-е месца — {{нп5|Рычард Корліс||en|Richard Corliss}}, «''[[Time]]''» * 1-е месца — {{нп5|Шон Леві (пісьменнік)|Шон Леві|en|Shawn Levy (writer)}}, «''{{нп5|The Oregonian||en|The Oregonian}}''» * 1-е месца — «''{{нп5|Film Threat||en|Film Threat}}''» * 2-е месца — «''[[Empire (часопіс)|Empire]]''» * 2-е месца — {{нп5|Энтані Олівер Скот||en|A. O. Scott}}, «''[[The New York Times]]''» * 2-е месца — [[Эн Хорнадэй]], «''[[Washington Post|The Washington Post]]''» * 2-е месца — [[Джэк Мэцьюз]], «''{{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}''» * 2-е месца — [[Марк Саўлаў]], «''{{нп5|The Austin Chronicle||en|The Austin Chronicle}}''» * 2-е месца — [[Пітэр Хартлаўб]], «''{{нп5|San Francisco Chronicle||en|San Francisco Chronicle}}''» * 2-е месца — {{нп5|Стывен Холдэн||en|Stephen Holden}}, «''[[The New York Times]]''» * 3-е месца — [[Кіт Фіпс]], «''[[The A.V. Club]]''» * 3-е месца — [[Лоўрэнс Топман]], «''{{нп5|The Charlotte Observer||en|The Charlotte Observer}}''» * 3-е месца — {{нп5|Ліза Шварцбаўм||en|Lisa Schwarzbaum}}, «''[[Entertainment Weekly]]''» * 3-е месца — [[Рэй Бэнэт]], «''[[The Hollywood Reporter]]''» * 3-е месца — [[Рэнэ Радрыгес]], «''{{нп5|The Miami Herald||en|Miami Herald}}''» * 3-е месца — [[Рычард Джэймс Хэвіс]], «''[[The Hollywood Reporter]]''» * 4-е месца — {{нп5|Стэфані Захарэк||en|Stephanie Zacharek}}, «''{{нп5|Salon.com|Salon|en|Salon.com}}''» * 5-е месца — [[Майкл Уілмінгтан]], «''[[Чыкага Трыб’юн|Chicago Tribune]]''» * 6-е месца — {{нп5|Глен Кені||en|Glenn Kenny}}, «''[[Premiere (часопіс)|Premiere]]''» * 6-е месца — [[Ноэль Мюрэй]], «''[[The A.V. Club]]''» * 7-е месца — {{нп5|Клаўдзія Пуіг||en|Claudia Puig}}, «''{{нп5|USA Today||en|USA Today}}''» * 8-е месца — [[Кенет Туран]], «''[[Los Angeles Times]]''» * 9-е месца — [[Кевін Краст]], «''[[Los Angeles Times]]''» * 9-е месца — {{нп5|Кірк Ханікат||de|Kirk Honeycutt}}, «''[[The Hollywood Reporter]]''» Без месцаў: * Топ-10 — {{нп5|Тай Бэр||en|Ty Burr}}, «''[[The Boston Globe]]''» * Топ-10 — {{нп5|Дана Стывенс (крытык)|Дана Стывенс|en|Dana Stevens (critic)}}, «''{{нп5|Slate (часопіс)|Slate|en|Slate (magazine)}}''» * Топ-10 — {{нп5|Джо Моргенштэрн||en|Joe Morgenstern}}, «''{{нп5|The Wall Street Journal||en|The Wall Street Journal}}''» * Топ-10 — [[Ліям Лэйсі]] і [[Рык Грын]], «''{{нп5|The Globe and Mail||en|The Globe and Mail}}''» * Топ-10 — [[Рут Штайн]], «''{{нп5|San Francisco Chronicle||en|San Francisco Chronicle}}''» * Топ-10 — {{нп5|Стывен Ры||en|Steven Rea}}, «''{{нп5|The Philadelphia Inquirer||en|The Philadelphia Inquirer}}''» {{Канец кал}} У 2010 годзе часопіс «''[[Empire (часопіс)|Empire]]''» аддаў «''Лабірынту фаўна''» 5 месца ў спісе 100 найлепшых неангламоўных фільмаў усіх часоў<ref name="Empire, 100 Best Films" />. У 2016 годзе фільм увайшоў у спіс [[100 найвялікшых фільмаў XXI стагоддзя па версіі BBC]]<ref name="BBC, 21st Century’s 100 greatest films" />. На сайце «''[[Internet Movie Database|IMDb]]''» станам на верасень 2022 года фільм уваходзіць у {{нп5|250 найлепшых фільмаў па версіі IMDb|спіс 250 найлепшых фільмаў|ru|250 лучших фильмов по версии IMDb}}<ref name="IMDb, Top 250" />. === Узнагароды === {{Асноўны артыкул|Спіс узнагарод і намінацый фільма «Лабірынт фаўна»}} Фестывальнае жыццё фільма «''Лабірынт фаўна''» пачалося з удзелу ў асноўным конкурсе [[Канскі кінафестываль 2006|59-га Канскага кінафестывалю]], дзе карціна была добра прынята, але не заваявала ніводнай узнагароды<ref name="Cinema Francais, Cannes 2006" />. Пазней, фільм стаў трыумфатарам фестывалю «''{{нп5|Fantasporto||en|Fantasporto}}''», дзе ўдастоіўся галоўнай узнагароды, Гран-пры Fantasporto за найлепшы фільм, а таксама ўзнагароды за найлепшую мужчынскую ролю ([[Сержы Лопес]]). На {{нп5|Кінафестываль у Палм-Спрынгс|Кінафестывалі ў Палм-Спрынгс|en|Palm Springs International Film Festival}} фільм атрымаў прэмію [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|ФІПРЭСІ]], як найлепшы замежны фільм. На фестывалі, прысвечаным ушанаванню працы кінааператараў, «''[[Camerimage]]''», аператар фільма [[Гільерма Навара]] атрымаў галоўны прыз — «''Залатую жабу''». Падчас падвядзення вынікаў 2006 года прэміі за найлепшы фільм, найлепшы замежны фільм або найлепшы фільм на замежнай мове «''Лабірынту фаўна''» прысудзілі наступныя арганізацыі: {{нп5|Анлайн-асацыяцыя кіно і тэлебачання||pt|Prémio Online Film & Television Association}}<ref name="OFTA 2007" />, {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Остына||en|Austin Film Critics Association}}<ref name="Austin Chronicle, AFCA 2006" />, {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Паўднёвага ўсходу ЗША||fr|Southeastern Film Critics Association}}<ref name="SEFCA 2006" />, {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Сент-Луіса||en|St. Louis Film Critics Association}}<ref name="SLFCA 2007" />, {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Турцыі||en|Turkish Film Critics Association}}, {{нп5|Кінакрытыкі Нью-Ёрка анлайн||en|New York Film Critics Online}}<ref name="Rotten Tomatoes, NYFCO 2006" />, {{нп5|Кола кінакрытыкаў Аклахомы||fr|Oklahoma Film Critics Circle}}, {{нп5|Кола кінакрытыкаў раёна заліва Сан-Францыска|Кола кінакрытыкаў Сан-Францыска|en|San Francisco Bay Area Film Critics Circle}}<ref name="SFGATE, SFFCC 2006" />, {{нп5|Кола кінакрытыкаў Фларыды||en|Florida Film Critics Circle}}, [[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША]]<ref name="NSFC 2007" />, {{нп5|Таварыства анлайн-кінакрытыкаў||en|Online Film Critics Society}}<ref name="OFCS 2007" />, {{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Бостана||en|Boston Society of Film Critics}}<ref name="BSFC 2000s" />, {{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Лас-Вегаса||fr|Las Vegas Film Critics Society}}<ref name="LVFCS, Sierra Award Winners" />. Прэміяльны сезон 2007 года прынёс «''Лабірынту фаўна''» шэраг нацыянальных кінапрэмій, сярод якіх: * 9 мексіканскіх прэмій «''[[Арыэль (прэмія)|Арыэль]]''» (Найлепшы фільм, Найлепшы рэжысёр, Найлепшая актрыса, Найлепшая аператарская праца, Найлепшая музыка, Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка, Найлепшы дызайн касцюмаў, Найлепшыя спецэфекты, Найлепшы грым)<ref name="El Mundo, Ariel 2007" /><ref name="El Pais, Ariel 2007" /><ref name="La Vanguardia, Ariel 2007" /> * 7 іспанскіх прэмій «''[[Гоя (прэмія)|Гоя]]''» (Найлепшы арыгінальны сцэнарый, Найлепшы дэбют актрысы, Найлепшая аператарская праца, Найлепшы мантаж, Найлепшыя грым і прычоскі, Найлепшы гук, Найлепшыя спецэфекты)<ref name="Goya 2007" /><ref name="El Mundo, Goya 2007" /> * 3 амерыканскія прэміі «''[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]''» (Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка, Найлепшая аператарская праца, Найлепшы грым)<ref name="Oscar 2007" /> * 3 брытанскія прэміі «''[[BAFTA]]''» (Найлепшы дызайн касцюмаў, Найлепшыя грым і прычоскі, Найлепшы неангламоўны фільм)<ref name="BAFTA 2007" /> * Дацкая прэмія «''[[Бодыль (прэмія)|Бодыль]]''» за Найлепшы неамерыканскі фільм<ref name="Bodil 2008" /> * Каталонская прэмія «''[[Сан Жордзі (кінапрэмія)|Сан Жордзі]]''» за Найлепшы фільм<ref name="Europa Press, Sant Jordi 2007" /> Паводле рэсурса «''[[Internet Movie Database]]''» агулам фільм быў адзначаны 109 кінаўзнагародамі і яшчэ 115 намінацыямі<ref name="IMDb, Awards" />. == Вобразы і тэмы == [[Файл:SekienTenome.jpg|злева|міні|Тарыяма Сэкіэн. «''Тэномэ''».]] Адну з найважнейшых роляў у кінастужцы мае вобраз Фаўна. Іспанская назва фільма адносіць гледачоў да [[фаўн]]аў [[Рымская міфалогія|Рымскай міфалогіі]], «''адначасова істотаў разбурэння і істотаў выхавання і жыцця''»<ref name="SciFi, Del Toro and Baquero interview" />. У той жа час, [[Англійская мова|англійская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]] і [[Французская мова|французская]] назвы адсылаюць гледача да фаўнападобнага грэчаскага бажаства [[Пан (міфалогія)|Пана]]. Дэль Тора, аднак, заяўляў, што гэта ўсяго толькі недакладнасць перакладу і яго Фаўн не мае да Пана ніякага дачынення<ref name="SciFi, Del Toro and Baquero interview" />. Паводле першапачатковай задумы, Фаўн мусіў быць класічным паўчалавекам паўказлом. Але ў выніку развіцця вобразу Фаўн стаў істотай з казліным тварам, якая амаль цалкам складаецца з зямлі, імху, лазы і кары дрэў. Ён падазроная істота, якая адначасова пакідае ўражанне надзейнасці і ў той жа час дае прычыны наогул яму не давяраць. «''Фаўн — сатыр, які ахоўвае лабірынт, — з’яўляецца загадкай, ён то гуллівы, то ўгодлівы, то люты. Па сутнасці, гэта яго характар''», — адзначае Дэль Тора. — «''У класічнай міфалогіі сатыры не з’яўляюцца ні добрымі, ні злымі. Гэта гарэзныя, неадназначныя істоты, здольныя забіць чалавека або спарадзіць поле кветак. Яны — прырода: раўнадушная, але нейтральная. Фаўн з’яўляецца пасланцам, выпрабавальнікам, які будзе падштурхоўваць Афелію да раскрыцця свайго ўласнага духу або да правалу ў гэтым''»<ref name="Emanuel Levy" />. Пры стварэнні вобраза Фаўна Дэль Тора імкнуўся пакласці ў яго аснову мужчынскі пачатак, не столькі агрэсіўнасць, колькі мудрагелістасць. «''Я памятаю, як размаўляў з Дагам Джонсам, калі ён упершыню пачаў працаваць над роллю і сказаў: „Больш [[Мік Джагер|Міка Джагера]], менш [[Дэвід Боўі|Дэвіда Боўі]]!“ Я хацеў, каб фаўн меў якасці рок-зоркі. Усё, што датычылася фаўна і яго асобы, мусіла быць мужчынскім, бо трэба было сутыкнуць жаночую энергію дзяўчынкі з нечым маналітным''»<ref name="Guardian, Mark Kermode review" />. Дэль Тора сцвярджае, што ў вобразах некаторых істот хацеў прадэманстраваць пэўныя палітычныя сілы. Так, па сцвярджэнні рэжысёра, Бледны Чалавек мусіў сімвалізаваць фашызм і царкву, якая паглынае дзяцей<ref name="Guardian, Mark Kermode review" /><ref name="ScreenAnarchy, Guillermo del Toro interview" />. Таксама правобраз Бледнага Чалавека — істоты з вачыма ў далонях — можна сустрэць у японскай міфалогіі. Імя пачвары {{нп5|Тэномэ||en|Tenome}} (''Te-no-me'') непасрэдна і азначае «''вочы на руках''»<ref name="Scary for Kids, Pale Man" />. Насуперак таму, што паводле задумы Дэль Тора, пачвара з вачыма ў далонях мусіла сімвалізаваць [[Каталіцтва|Каталіцкі касцёл]], сам фільм мае відавочны ўплыў каталіцкіх поглядаў і неадназначную рэлігійную ацэнку. Сам Дэль Тора сцвярджае, што лічыць «''Лабірынт фаўна''» «''чыста свецкім фільмам, імправізацыяй міраніна на тэму каталіцкіх догмаў''», у той час як яго сябар і калега [[Алехандра Гансалес Іньярыту]] назваў фільм «''сапраўдным каталіцкім фільмам''»<ref name="Guardian, Pan's people" />. Дэль Тора аднак пацвярджае, што «''адкупленне праз кроў''» і «''перараджэнне праз ахвярапрынашэнне''» ўзяты ім з каталіцтва<ref name="ScreenAnarchy, Guillermo del Toro interview" />. Адной з важных тэм, якія падымае Дэль Тора ў фільме, з’яўляецца бессмяроцце. Рэжысёр хацеў уключыць у фільм сцэну, дзе Афелія распавядае свайму яшчэ ненароджанаму браціку казку пра цмока. У гэтай казцы цмок па імені Вараніум Сілекс ахоўвае гару, акружаную цернямі, на вяршыні якой расце сіняя ружа, здольная дараваць несмяротнасць. Цмок і церні адпужвалі ад ружы многіх людзей, якія больш жадалі пазбегнуць болю, чым атрымаць яе дар. Хоць сцэна была тэматычна важнай, яна не была знята з-за недахопу часу і бюджэту і ў выніку з’явілася ў фільме ў візуальна больш спрошчанай версіі<ref name="John Howe, Forging (More) Dragons" />. У дачыненні да таго, ці з’яўляецца казачны свет у фільме рэальнасцю ці фантазіяй Афеліі, Дэль Тора заявіў у інтэрв’ю, што, хоць ён лічыць гэты свет рэальным, аднак фільм «''павінен успрымацца кожным па-свойму. Гэта мусіць быць пытаннем для асабістага абмеркавання''». Між тым ён згадаў, што ў фільме ёсць некалькі намёкаў, якія ўказваюць на сапраўднасць казачнага свету<ref name="ScreenAnarchy, Guillermo del Toro interview" />. У іншым месцы Дэль Тора ўдакладняе, што казачныя элементы фільма могуць успрымацца як «''духоўная рэальнасць''»<ref name="AwardsDaily" />. == Уплывы == === Літаратурныя ўплывы === Сярод літаратурных прац, з якіх Дэль Тора чэрпаў натхненне, варта адзначыць кнігі [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]] пра Алісу, збор апавяданняў [[Хорхэ Луіс Борхес|Хорхе Луіса Борхеса]] «''{{нп5|Вымыслы||en|Ficciones}}''», творы {{нп5|Артур Мэкен|Артура Мэкена|en|Arthur Machen}} «''{{нп5|Вялікі бог Пан||en|The Great God Pan}}''» і «''{{нп5|Белыя людзі||en|The White People}}''», кнігу {{нп5|Лорд Дансені|Лорда Дансені|en|Lord Dunsany}} «''Блаславенне Пана''», зборнік {{нп5|Алджэрнан Блэквуд|Алджэрнана Блэквуда|en|Algernon Blackwood}} «''Сад Пана''». Кінакрытык [[Марк Кермад]] называе сярод магчымых крыніц натхнення «''{{нп5|Кніга крыві|Кнігу крыві|en|Books of Blood}}''» {{нп5|Клайв Баркер|Клайва Баркера|en|Clive Barker}}<ref name="Guardian, Mark Kermode review" />. Даследчык {{нп5|Пол Джуліян Сміт||en|Paul Julian Smith}} звяртае ўвагу, што Афелію часта лаюць за чытанне казак. Па яго меркаванні, гэта моцна нагадвае нацыянальны наратыў Іспаніі, «''[[Дон Кіхот (раман)|Дон Кіхот]]а''», у якім фантастычная літаратура таксама пераўтварае штодзённы досвед ізгоя ў нешта фантастычнае. «''Можа быць, не выпадкова асноўнае месца дзеяння фільма — млын, хоць і пазбаўлены вялізных ветразяў, якія спарадзілі самы вядомы подзвіг рыцара''», — дадае даследчык<ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article" />. Яшчэ на пачатку вытворчасці карціны ў 2004 годзе Дэль Тора адзначаў: «''Пан — арыгінальная гісторыя. Некаторыя з маіх улюбёных пісьменнікаў (Борхес, Блэквуд, Мэкен, Дансені) даследавалі вобраз бога Пана і сімвал лабірынта. Гэтыя рэчы я лічу надзвычайнымі, спрабую змешваць іх і гуляцца з імі''»<ref name="Del Toro Films" />. === Уплыў выяўленчага мастацтва === [[Файл:Francisco de Goya, Saturno devorando a su hijo (1819-1823).jpg|thumb|[[Франсіска Гоя]]. «''[[Сатурн, які пажырае свайго сына]]''» (каля 1819—1823).]] Значны ўплыў на «''Лабірынт фаўна''» аказалі творы выяўленчага мастацтва, сярод якіх карціны вядомых майстроў, а таксама працы ілюстратараў. Сярод апошніх, Дэль Тора асабліва акцэнтуе ўвагу на працах [[Артур Рэкхэм|Артура Рэкхэма]]<ref name="Emanuel Levy" />. Падабенства «''Лабірынт фаўна''» з яго ілюстрацыямі можна ўбачыць, напрыклад, «''у вялікіх, вузлаватых, першабытных дрэвах''», — кажа рэжысёр<ref name="Guardian, Pan's people" />. У іншым месцы Дэль Тора дадае яшчэ некалькі важных для яго імён: «''Мне падабаюцца ілюстрацыі да казак за аўтарствам Артура Рэкхэма, {{нп5|Эдмунд Дзюлак|Эдмунда Дзюлака|en|Edmund Dulac}} і {{нп5|Кей Нільсэн|Кея Нільсэна|en|Kay Nielsen}}, і я застаюся ў захапленні ад таго, як яны зрабілі казкі пачуццёвымі і змрочнымі. Рэкхэм, у прыватнасці, быў ключавым у гэтым фільме. У яго творчасці ёсць скажоныя падтэксты. Ягонае бачанне пераследавалі вузлаватыя, перакручаныя рэчы, маючыя скажоную волю да жыцця''»<ref name="Emanuel Levy" />. Іншай крыніцай натхнення рэжысёр называе карціны [[Франсіска Гоя|Франсіска Гоі]]. Асабліва гэта тычыцца персанажа Бледнага Чалавека: «''У адной са сцэн Бледны Чалавек адкусвае галовы феям. Гэта сышло непасрэдна з карціны Гоі „[[Сатурн, які пажырае свайго сына]]“''»<ref name="Guardian, Pan's people" />. Даследчык {{нп5|Пол Джуліян Сміт||en|Paul Julian Smith}} заўважае падабенства «''Лабірынта фаўна''» з карцінамі [[Дыега Веласкес]]а: «''Калі мы пераходзім да інтэр’ераў млына, асноўнага месца дзеяння, залацістае святло падае на цёмна-карычневую драўляную мэблю. Пажылыя жанчыны пад наглядам стальной ахмістрыні Мерсэдэс наразаюць карняплоды або трыбушаць трусоў. Гэтая сцэна і эстэтыка нагадваюць Веласкеса (напрыклад, карціну „{{нп5|Старая гатуе яешню||en|Old Woman Frying Eggs}}“)''»<ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article" />. === Кінематаграфічныя ўплывы === Сярод фільмаў найбольш значны ўплыў на «''Лабірынт фаўна''» аказала іспанская карціна «''{{нп5|Дух вулля||en|The Spirit of the Beehive}}''» ([[1973]], рэж. [[Віктар Эрысэ]])<ref name="Empire, Kim Newman review" /><ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article" />. Зняты ў франкісцкай Іспаніі, фільм пераносіць гледача ў 1940 год у спустошаную сельскую мясцовасць, дзе чарнавокая шасцігадовая дзяўчынка мае сутыкнуцца тварам у твар з безыменным жахам. Ана сустракае не фаўна, а монстра {{нп5|Віктар Франкенштэйн|Франкенштэйна|en|Victor Frankenstein}}, якога яна бачыла ў імправізаваным вясковым кінатэатры. У адным з эпізодаў фільма дзеці на ўроку вывучаюць будову чалавечага цела, размяшчаючы розныя органы на манекене, і Ане дастаюцца вочы. Гэты момант рыфмуецца з пачаткам «''Лабірынта фаўна''», дзе Афелія знаходзіць камень з выяўленым вокам, а затым вяртае яго бязвокай статуі<ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article" />. Аналізуючы гэтую паралель, {{нп5|Пол Джуліян Сміт||en|Paul Julian Smith}} адзначае: «''Такім чынам, Дэль Тора не толькі паўтарае іспанскую гісторыю ў мексіканскім стылі, які ён удасканаліў у іншых месцах; ён таксама перароблівае іспанскае кіно, ператвараючы строгую і мінімалісцкую драму Эрысэ ў пышна створаную мізансцэну і надзвычайна вынаходлівую аператарскую працу''»<ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article" />. Падабенства фільмаў пацвярджаў і сам Дэль Тора<ref name="Guardian, Guillermo del Toro interview, part two" />. Кінакрытык Даг Камінгс праводзіць паралель між «''Лабірынтам фаўна''» і іншым іспанскім фільмам часоў Франка — «''{{нп5|Выкармі крумкача||en|Cría Cuervos}}''» ([[1975]], рэж. [[Карлас Саура]]). Ён адзначае, што пры аналізе карціны Дэль Тора рэцэнзенты часта абмяжоўваюцца кароткімі згадкамі «''Духа вулля''», тым часам як фільм Сауры не менш багаты кропкамі судатыкнення. Галоўная гераіня «''Выкармі крумкача''», дзяўчынка па імені Ана, вымушана спрабаваць разабрацца ў прыглушаным, прыгнечаным свеце дарослых апошніх дзён рэжыму Франка. «''Яна апынаецца ў хістаннях паміж цяперашнім і мінулым, канфліктам і спекуляцыяй і, у рэшце рэшт, паміж фантазіяй і рэальнасцю. Аднак, у адрозненні ад Дэль Тора і Эрысэ, Саура звязвае ўяўленне Аны не столькі з міфалогіяй ці фальклёрам, колькі з успамінамі''»<ref name="Film Journey, Doug Cummings review" />. У інтэрв’ю [[2007]] года Дэль Тора адзначаў дзіўнае падабенства між сваім фільмам і «''Хронікамі Нарніі''»: дзеянне абодвух фільмаў адбываецца ў той жа гістарычны перыяд, яны маюць падобных па ўзросце галоўных герояў, якія сустракаюцца з міфічнымі істотамі (у прыватнасці, з фаўнам), таксама фільмы яднаюць тэмы «''непаслушэнства і выбару''». На самой справе, Дэль Тора было прапанавана зрэжысіраваць фільм «''{{нп5|Хронікі Нарніі: Леў, вядзьмарка і гардэроб||en|The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe}}''», але ён адхіліў прапанову дзеля «''Лабірынта фаўна''». Апроч «''Хронік Нарніі''» «''Лабірынт фаўна''» часта параўноўваюць з фільмамі «''{{нп5|Лабірынт (фільм, 1986)|Лабірынт|en|Labyrinth (film)}}''» (1986), «''[[Скрадзеныя прывідамі]]''» (2001), «''{{нп5|Люстэркавая маска||en|MirrorMask}}''» (2005) і «''{{нп5|Мост у Тэрабітыю||en|Bridge to Terabithia (2007 film)}}''» (2007)<ref name="Time Out, Ben Walters review" /><ref name="CanMag, Bridge to Terabithia comparison" />. Крытыкі таксама адзначалі падабенства «''Лабірынта фаўна''» з іншым фільмам Дэль Тора «''[[Хрыбет д’ябла|Хрыбтом д’ябла]]''» (2001)<ref name="Empire, Kim Newman review" />. «''Зноўку, амаль асірацелае дзіця, якое знаходзіцца ў страшнай небяспецы з боку змрочна-прыгожай, дрэннай айцоўскай фігуры падчас узрушэнняў, выкліканых Грамадзянскай вайной у Іспаніі, трапляе ў чароўны свет, які дапаўняе і без таго небяспечную рэальнасць паралелямі звышнатуральных праблем, але ў той жа час дае магчымасць для ўцёкаў''»<ref name="Empire, Kim Newman review" />. Дэль Тора пацвердзіў моцную тэматычную звязанасць гэтых фільмаў, заявіўшы, што «''Лабірынт фаўна''» варта разглядаць як нефармальны сіквэл «''Хрыбта д’ябла''», які працягвае падымаць пэўныя пытанні. Новая кінастужка Дэль Тора ўспадкавала і некалькіх акцёраў «''Хрыбта д’ябла''». Выканаўцы першапланавых роляў Карласа і Хаймэ — {{нп5|Фернанда Тыельве||en|Fernando Tielve}} і Іньіга Гарсэс — з’явіліся ў «''Лабірынце фаўна''» ў другарадных ролях салдат-партызан. == Адменены сіквэл == Паводле слоў Гільерма дэль Тора «''Лабірынт фаўна''» з’яўляецца другой часткай іспанамоўнай трылогіі, фільмы якой аб’яднаны тэматыкай [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. Падчас Канскага кінафестывалю ў маі 2006 года, Гільерма дэль Тора абвясціў, што збіраецца працягнуць працу над «''іспанскай''» трылогіяй, дзвюма першымі часткамі якой з’яўляюцца фільмы «''[[Хрыбет д’ябла]]''» (2001) і «''Лабірынт фаўна''» (2006). Для завяршаючай часткі трылогіі Гільерма дэль Тора абраў сцэнарый маладога іспанскага сцэнарыста {{нп5|Серхіа Санчэс|Серхіа Санчэса|en|Sergio G. Sánchez}} пад назвай «''3993''»<ref name="Variety, on 3993" />{{sfn|Mar Diestro-Dópido, Pan's Labyrinth|2013|p=9}}. Дзеянне гэтага фільма павінна было адбывацца ў двух часавых пласкасцях, адлюстоўваючы фантастычную сувязь Іспаніі 1993 года з Іспаніяй часоў Грамадзянскай вайны ў 1939 годзе<ref name="Variety, on 3993" />. Тым не менш, Дэль Тора адмовіўся ад праекта дзеля здымкаў фільма «''{{нп5|Хэлбой II: Залатая армія||en|Hellboy II: The Golden Army}}''». == Навелізацыя == У [[2019]] годзе выйшла навелізацыя фільма, напісаная вядомай пісьменніцай [[Карнелія Функе|Карнеліяй Функе]] (Гільерма дэль Тора ўказаны суаўтарам). У кнізе, у адрозненні ад фільма, двухсэнсоўнасць і прастора для трактовак адсутнічаюць, і ўсе цуды паказаны як стопрацэнтна рэальныя<ref name="Мир фантастики, Новелизация Лабиринта Фавна" />. == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="AllMovie">{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/v326961|title=Pan's Labyrinth (2006)|website=[[AllMovie]]|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="AllMusic">{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/pans-labyrinth-soundtrack-mw0000447593|title=Pan's Labyrinth (Soundtrack) – Javier Navarrete|website=[[AllMusic]]|language=en|access-date=2022-06-17|url-status=live}}</ref> <ref name="AlloCiné">{{cite web|url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=57689.html|title=Le Labyrinthe de Pan|website=[[AlloCiné]]|language=fr|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="ASC, John Calhoun review">{{cite web|url=https://theasc.com/ac_magazine/January2007/PansLabyrinth/page1.html|title=Fear and Fantasy|author=John Calhoun|date=January 2007|website=Сайт Амерыканскага таварыства кінааператараў|language=en|access-date=2022-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Austin Chronicle, AFCA 2006">{{cite web|url=https://www.austinchronicle.com/screens/2007-01-05/433600/|title=Cinema's Labyrinth: The year in film, 2006|date=2007-01-05|website={{нп5|The Austin Chronicle||en|The Austin Chronicle}}|language=en|access-date=2022-01-18}}</ref> <ref name="AwardsDaily">{{cite web|url=https://www.awardsdaily.com/pans-labyrinth-a-story-that-needed-guillermo-del-toro/|title=Pan's Labyrinth: A Story that Needed Guillermo Del Toro|website=Awards Daily|language=en|access-date=2022-08-22|url-status=live}}</ref> <ref name="AWFJ, Guillermo del Toro interview">{{cite web|url=https://awfj.org/blog/2006/12/29/jennifer-merin-interviews-guillermo-del-toro-re-pans-labyrinth/|title=Jennifer Merin interviews Guillermo del Toro re “Pan’s Labyrinth”|author=Jennifer Merin|date=2006-12-29|website=Alliance of Women Film Journalists|language=en|access-date=2022-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="AWN, on VFX">{{cite web|url=https://www.awn.com/vfxworld/pans-labyrinth-partnering-make-fantasy-vfx-reality|title='Pan's Labyrinth': Partnering to Make Fantasy VFX a Reality|author=Tara DiLullo|date=2006-12-28|website=Animation World Network|language=en|access-date=2022-09-05|url-status=live}}</ref> <ref name="BAFTA 2007">{{cite web|url=http://awards.bafta.org/award/2007/film|title=Film in 2007|website=Сайт прэміі «''[[BAFTA]]''»|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="BBC, 21st Century’s 100 greatest films">{{cite web|url=https://www.bbc.com/culture/article/20160819-the-21st-centurys-100-greatest-films|title=The best that cinema has had to offer since 2000 as picked by 177 film critics from around the world.|date=2016-08-19|website=[[BBC]]|language=en|access-date=2022-09-09|url-status=live}}</ref> <ref name="Bodil 2008">{{cite web|url=http://www.bodilprisen.dk/aar-for-aar/2008-2/|title=2008|website=Сайт прэміі «''[[Бодыль (прэмія)|Бодыль]]''»|language=da|access-date=2021-07-23}}</ref> <ref name="Box Office Mojo">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0457430/|title=Pan's Labyrinth (2006)|website=[[Box Office Mojo]]|language=en|access-date=2021-09-13}}</ref> <ref name="BSFC 2000s">{{cite web|url=https://bostonfilmcritics.org/past-winners-2000s/|title=BSFC Winners 2000s|website=Сайт {{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Бостана||en|Boston Society of Film Critics}}|language=en|access-date=2021-11-24}}</ref> <ref name="CanMag, Bridge to Terabithia comparison">{{cite web|url=http://www.canmag.com/nw/6778-bridge-terabithia-review|title=Bridge to Terabithia a Pan's Labyrinth for Kids|author=Fred Topel|date=2007-02-15|website=CanMag|language=en|access-date=2018-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021024621/http://www.canmag.com/nw/6778-bridge-terabithia-review|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}</ref> <ref name="CanMag, on Doug Jones">{{cite web|url=http://www.canmag.com/news/4/3/6216|title=Doug Jones En Espanol|author=Fred Topel|date=2006-12-27|website=CanMag|language=en|access-date=2018-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110316095803/http://www.canmag.com/news/4/3/6216|archive-date=2011-03-16|url-status=dead}}</ref> <ref name="CanMag, Sergi Lopez interview">{{cite web|url=http://www.canmag.com/nw/6255-sergi-lopez-pans-labyrinth-interview|title=Sergi Lopez on Pan's Labyrinth|author=Fred Topel|date=2007-01-02|website=CanMag|language=en|access-date=2018-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070124023210/http://www.canmag.com/nw/6255-sergi-lopez-pans-labyrinth-interview|archive-date=24 студзеня 2007|url-status=dead}}</ref> <ref name="Cinema Francais, Cannes 2006">{{cite web|url=https://www.cinema-francais.fr/cannes/cannes_2006.htm|title=59ème Festival de Cannes|website=[[Le Cinema Francais]]|language=fr|access-date=2021-07-23}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Jonathan Rosenbaum review">{{cite web|url=https://chicagoreader.com/film/thinking-inside-the-box-2/|title=Thinking Inside the Box|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=2007-01-04|website=[[Chicago Reader]]|language=en|access-date=2021-12-21}}</ref> <ref name="Collider, Guillermo Del Toro interview">{{cite web|url=https://collider.com/guillermo-del-toro-interviewed-pans-labyrinth/|title=Guillermo Del Toro Interviewed – ‘Pan’s Labyrinth’|author=Steve Weintraub|date=2007-01-03|website={{нп5|Collider||en|Collider (website)}}|language=en|access-date=2022-08-09|url-status=live}}</ref> <ref name="Del Toro Films">{{cite web|url=http://www.deltorofilms.com/forum/viewtopic.php?p=28#28|title=Answers Archive (August 2004 to Present)|website=DelToroFilms.com|language=en|access-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927050559/http://www.deltorofilms.com/forum/viewtopic.php?p=28#28|archive-date=2007-09-27|url-status=dead}}</ref> <ref name="Discogs">{{cite web|url=https://www.discogs.com/release/1082254-Javier-Navarrete-Pans-Labyrinth|title=Javier Navarrete – Pan's Labyrinth|website=[[Discogs]]|language=en|access-date=2022-06-17|url-status=live}}</ref> <ref name="El Laberinto del fauno booklet">{{cite album-notes|title=El Laberinto del fauno|others=[[Хаўер Наварэтэ|Javier Navarrete]]|year=2006|url=https://www.discogs.com/release/11498663-Javier-Navarrete-El-Laberinto-Del-Fauno/image/SW1hZ2U6MzQyMTQ2MDQ=|format=booklet|publisher={{нп5|Milan Records||en|Milan Records}}}}</ref> <ref name="El Mundo, Ariel 2007">{{cite web|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2007/03/21/cultura/1174451988.html|title=Maribel Verdú y 'La vida secreta de las palabras', premios Ariel en México|date=2007-03-21|website={{нп5|El Mundo||en|El Mundo (Spain)}}|language=es|access-date=2021-09-06}}</ref> <ref name="El Mundo, Goya 2007">{{cite web|url=https://www.elmundo.es/especiales/2007/01/cultura/goya/nominados/index.html|title=Premios Goya 2007|website={{нп5|El Mundo||en|El Mundo (Spain)}}|language=es|access-date=2021-09-06}}</ref> <ref name="El Pais, Ariel 2007">{{cite web|url=https://elpais.com/cultura/2007/03/21/actualidad/1174431602_850215.html|title='El Laberinto del fauno' acapara los premios Ariel del cine mexicano|date=2007-03-21|website={{нп5|El País||en|El País}}|language=es|access-date=2021-09-06}}</ref> <ref name="Emanuel Levy">{{cite web|url=https://emanuellevy.com/interviews/pans-labyrinth-brilliant-del-toro-1/|title=Pan's Labyrinth Brilliant Del Toro|author={{нп5|Эмануэль Леві|Emanuel Levy|en|Emanuel Levy}}|date=2006-11-18|website=Сайт {{нп5|Эмануэль Леві|Эмануэля Леві|en|Emanuel Levy}}|language=en|access-date=2022-07-24|url-status=live}}</ref> <ref name="Empire, 100 Best Films">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/features/100-greatest-world-cinema-films/|title=The 100 Best Films Of World Cinema|author=Willow Green|date=2019-09-23|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|language=en|access-date=2022-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Empire, Kim Newman review">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/pan-labyrinth-review/|title=Pan's Labyrinth Review: Empire|author=Kim Newman|date=2006-10-27|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|language=en|access-date=2022-08-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Europa Press, Sant Jordi 2007">{{cite web|url=https://www.europapress.es/catalunya/noticia-rne-catalunya-entrega-premis-sant-jordi-reconocen-laberinto-fauno-veronica-echegui-20070423204820.html|title=RNE en Catalunya entrega los Premis Sant Jordi que reconocen a 'El laberinto del fauno' y Verónica Echegui|date=2007-04-23|website=[[Europa Press]]|access-date=2021-08-11}}</ref> <ref name="FilmAffinity">{{cite web|url=https://www.filmaffinity.com/es/film977734.html|title=El laberinto del fauno|website=[[FilmAffinity]]|language=es|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="Film Journey, Doug Cummings review">{{cite web|url=http://filmjourney.org/?p=907|title=Cria cuervos|author=Doug Cummings|date=2007-03-31|website=Film Journey|language=en|access-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523190719/http://filmjourney.org/?p=907|archive-date=2021-05-23|url-status=dead}}</ref> <ref name="FilmMonthly">{{cite web|url=http://www.filmmonthly.com/Profiles/Articles/GuillermoDelToroPan/GuillermoDelToroPan.html|title=Del Toro's 'Labrynth'|author=Paul Fischer|date=2006-09-27|website=FilmMonthly|language=en|access-date=2018-04-17}}</ref> <ref name="Film Music Institute, Javier Navarrete interview">{{cite web|url=https://filmmusicinstitute.com/interview-with-javier-navarrete-3/|title=Interview with Javier Navarrete|author=Daniel Schweiger|date=2021-10-29|website=The Film Music Institute|language=en|access-date=2022-06-11|archive-date=9 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209135045/https://filmmusicinstitute.com/interview-with-javier-navarrete-3/|url-status=dead}}</ref> <ref name="Film Quarterly, Paul Julian Smith article">{{артыкул|аўтар={{нп5|Пол Джуліян Сміт|Paul Julian Smith|en|Paul Julian Smith}}.|загаловак=Pan’s Labyrinth|арыгінал=|спасылка=https://filmquarterly.org/2007/06/01/pans-labyrinth/|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Film Quarterly||en|Film Quarterly}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=Summer 2007|выпуск=|volume=60|нумар=4|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=}}</ref> <ref name="FirstShowing">{{cite web|url=https://www.firstshowing.net/2006/pans-labyrinth-receives-standing-ovation-at-toronto-film-fest/|title=Pan's Labyrinth Receives Standing Ovation at Toronto Film Fest|author=Alex Billington|date=2006-09-11|website=FirstShowing|language=en|access-date=2022-08-24|url-status=live}}</ref> <ref name="Globe and Mail, Liam Lacey review">{{cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/arts/pans-labyrinth/article20418233/|title=Pan's Labyrinth|author=Liam Lacey|date=2006-12-22|website={{нп5|The Globe and Mail||en|The Globe and Mail}}|language=en|access-date=2022-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816141600/https://www.theglobeandmail.com/arts/pans-labyrinth/article20418233/|archive-date=2022-08-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Goya 2007">{{cite web|url=https://www.premiosgoya.com/21-edicion/nominaciones/por-categoria/|title=Estas son las nominaciones de los Premios Goya 2007|website=Сайт прэміі «''[[Гоя (прэмія)|Гоя]]''»|language=es|access-date=2021-09-06}}</ref> <ref name="Guardian, Guillermo del Toro interview">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2006/nov/21/guardianinterviewsatbfisouthbank|title=Guillermo del Toro|author=Mark Kermode|date=2006-11-21|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2022-07-10|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Guillermo del Toro interview, part two">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2006/nov/21/guardianinterviewsatbfisouthbank1|title=Guillermo del Toro - part two|date=2006-11-21|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2022-07-10|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Mark Kermode review">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2006/nov/05/features.review1|title='Pain should not be sought - but it should never be avoided'|author=Mark Kermode|date=2006-10-05|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2022-07-10|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Pan's people">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2006/nov/17/2|title=Pan's people|author=[[Гільерма дэль Тора|Guillermo del Toro]]|date=2006-11-17|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2022-07-10|url-status=live}}</ref> <ref name="HD Report, Pan’s Labyrinth 4K release">{{cite web|url=https://hd-report.com/2019/05/04/pans-labyrinth-releasing-to-4k-ultra-hd-blu-ray/|title=Pan’s Labyrinth releasing to 4K Ultra HD Blu-ray|date=2019-05-04|website=HD Report|language=en|access-date=2022-07-13|url-status=live}}</ref> <ref name="High-Def Digest, New Line Transition to Blu-ray">{{cite web|url=https://www.highdefdigest.com/news/show/New_Line/Industry_Trends/New_Line_Details_Transition_to_Blu-ray/1351|title=New Line Details Transition to Blu-ray|author=Peter Bracke|date=2008-01-08|website=High-Def Digest|language=en|access-date=2022-07-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, Ray Bennett review">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/pans-labyrinth-review-2006-movie-2-1070658/|title=‘Pan’s Labyrinth’: THR’s 2006 Review|author=Ray Bennett|date=2006-05-27|website=[[The Hollywood Reporter]]|language=en|access-date=2022-08-23|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0457430/|title=El laberinto del fauno (2006) — IMDb|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0457430/awards|title=El laberinto del fauno — Awards|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="IMDb, Filming & Production">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0457430/locations|title=El laberinto del fauno — Filming & Production|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="IMDb, Release Info">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0457430/releaseinfo|title=El laberinto del fauno — Release Info|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="IMDb, Sergi López Quotes">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0530365/quotes/|title=Sergi López — Quotes|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-05-15}}</ref> <ref name="IMDb, Top 250">{{cite web|url=https://www.imdb.com/chart/top|title=Top Rated Movies|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2021-12-02}}</ref> <ref name="John Howe, Forging (More) Dragons">{{cite web|url=http://www.john-howe.com/blog/2008/10/16/forging-more-dragons/|title=Forging (More) Dragons|author=[[Гільерма дэль Тора|Guillermo del Toro]]|date=2008-10-16|website=Сайт ілюстратара [[Джон Хаў|Джона Хаў]]|language=en|access-date=2019-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711223727/https://www.john-howe.com/blog/2008/10/16/forging-more-dragons/|archive-date=2019-07-11|url-status=dead}}</ref> <ref name="KinoPoisk">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/103733/|title=Лабиринт Фавна|website=[[КиноПоиск]]|language=ru|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="La Vanguardia, Ariel 2007">{{cite web|url=https://www.lavanguardia.com/cultura/20070321/51314068167/el-laberinto-del-fauno-acapara-los-premios-ariel-con-nueve-estatuillas.html|title='El laberinto del fauno' acapara los Premios Ariel con nueve estatuillas|date=2007-03-21|website={{нп5|La Vanguardia||en|La Vanguardia}}|language=es|access-date=2021-09-06}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, Kenneth Turan review">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-dec-29-et-pan29-story.html|title=A real, scary fantasy|author=[[Кенет Туран|Kenneth Turan]]|date=2006-12-29|website=[[Los Angeles Times]]|language=en|access-date=2022-08-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, on Del Toro's notebook">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-nov-05-ca-pan5-story.html|title=Almost a horror story|author=John Horn|date=2006-11-05|website=[[Los Angeles Times]]|language=en|access-date=2022-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515110702/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-nov-05-ca-pan5-story.html|archive-date=2021-05-15|url-status=live}}</ref> <ref name="LVFCS, Sierra Award Winners">{{cite web|url=http://www.lvfcs.org/sierra-award-winners.html|title=Previous Sierra Award Winners|author=|website=Сайт {{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Лас-Вегаса||fr|Las Vegas Film Critics Society}}|language=en|access-date=2021-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225035112/http://www.lvfcs.org/sierra-award-winners.html|archive-date=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name="MCU">Іспанская вытворчасць — 78%, мексіканская — 22% {{cite web|url=http://www.mcu.es/comun/bases/cine/Anuarios/2006/P111905.pdf|title=El Laberinto del Fauno|website=Сайт Міністэрства адукацыі, культуры і спорту Іспаніі|language=en|access-date=2018-04-16}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/pans-labyrinth|title=Pan's Labyrinth|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="Metacritic, Best Movies of All Time">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/browse/movies/score/metascore/all/filtered?sort=desc|title=Best Movies of All Time - Metacritic|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=2021-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809210855/https://www.metacritic.com/browse/movies/score/metascore/all/filtered?sort=desc|archive-date=9 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="Metacritic, Best Movies of the Decade">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/feature/the-best-movies-of-the-decade|title=Ten Years of Metacritic: The Best (and Worst) Movies of the Decade|author=Jason Dietz|date=2009-12-17|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=2021-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180703045225/http://www.metacritic.com/feature/the-best-movies-of-the-decade|archive-date=3 ліпеня 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Metacritic, Top Ten Lists 2006">{{cite web|url=http://www.metacritic.com:80/film/awards/2006/toptens.shtml|title=Film Critic Top Ten Lists: 2006 Critics' Picks|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=2010-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301064110/http://www.metacritic.com:80/film/awards/2006/toptens.shtml|archive-date=2010-03-01|url-status=dead}}</ref> <ref name="Movie Music International, Javier Navarrete interview">{{cite web|url=https://jonman492000.wordpress.com/2014/02/11/javier-navarette/|title=JAVIER NAVARRETE.|date=2014-02-11|website=Блог «''Movie Music International''»|language=en|access-date=2022-06-11}}</ref> <ref name="MTV, on Dark fantasy">{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/1544179/scariest-film-of-the-year-pans-labyrinth-director-spills-his-guts/|title=Scariest Film Of The Year? 'Pan's Labyrinth' Director Spills His Guts|author=Larry Carroll|date=2006-10-26|website=[[MTV]]|language=en|access-date=2018-04-26|archive-date=24 красавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424213000/http://www.mtv.com/news/1544179/scariest-film-of-the-year-pans-labyrinth-director-spills-his-guts/|url-status=dead}}</ref> <ref name="MusicBrainz">{{cite web|url=https://musicbrainz.org/release/2c7c9ff1-2d71-47e9-a583-173f5bb05385|title=Pan’s Labyrinth|website=[[MusicBrainz]]|language=en|access-date=2022-06-17|url-status=live}}</ref> <ref name="Nasha Niva">{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=5795|title=Дзіця ў лябірынце пачвараў|author=Андрэй Расінскі|date=2007-01-09|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language=be|access-date=2020-10-10}}</ref> <ref name="Naviny.By, Канномания">{{cite web|url=https://naviny.by/rubrics/culture/2007/01/13/ic_news_117_265579|title=На "Канномании" в Минске показали фильм Гильермо дель Торо "Лабиринт Фавна"|date=2007-01-13|website=[[Naviny.by]]|language=ru|access-date=2018-04-17|archive-date=28 сакавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150328085957/http://naviny.by/rubrics/culture/2007/01/13/ic_news_117_265579/|url-status=dead}}</ref> <ref name="New Times, Craig Shafer review">{{cite web|url=https://www.newtimesslo.com/sanluisobispo/amazing-journey/Content?oid=2950435|title=Amazing journey: Fantasy both frightening and beautiful lurks in this award-winning labyrinth|author=Craig Shafer|date=2007-01-18|website=New Times is San Luis Obispo County|language=en|access-date=2022-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="New York Daily News, Jack Mathews review">{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/12-29-2006/entertainment/col/story/483952p-407342c.html|title=It's Pan-tastic!|author=Jack Mathews|date=2006-12-28|website={{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}|language=en|access-date=2007-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070307093624/http://www.nydailynews.com/12-29-2006/entertainment/col/story/483952p-407342c.html|archive-date=2007-03-07|url-status=dead}}</ref> <ref name="New York Post, Lou Lumenick review">{{cite web|url=https://nypost.com/2006/12/29/a-maze-ing-youll-get-lost-inside-this-wonderful-spanish-fable/|title=A-MAZE-ING – YOU’LL GET LOST INSIDE THIS WONDERFUL SPANISH FABLE|author={{нп5|Лу Люменік|Lou Lumenick|en|Lou Lumenick}}|date=2006-12-29|website=[[New York Post]]|language=en|access-date=2022-08-24|url-status=live}}</ref> <ref name="NPR">{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=7422528|title='Labyrinth' Fantasy World Gets Oscar Attention|author=Neal Conan|date=2007-02-15|website=National Public Radio|language=en|access-date=2018-04-28}}</ref> <ref name="NSFC 2007">{{cite web|url=https://nationalsocietyoffilmcritics.com/about-2/|title=Past Awards — National Society of Film Critics|website=Сайт [[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША|Нацыянальнага таварыства кінакрытыкаў ЗША]]|language=en|access-date=2021-08-20}}</ref> <ref name="OFCS 2007">{{cite web|url=http://www.altfg.com/blog/awards/online-film-critics-society-awards-2006/|title=2007 Online Film Critics Society Awards|website=Сайт {{нп5|Таварыства анлайн-кінакрытыкаў||en|Online Film Critics Society}}|language=en|access-date=2012-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003011121/http://www.altfg.com/blog/awards/online-film-critics-society-awards-2006/|archive-date=2012-10-03|url-status=}}</ref> <ref name="OFTA 2007">{{cite web|url=http://www.oftaawards.com/film-awards/11th-annual-film-awards-2006/|title=11th Annual Film Awards (2006)|website=Сайт {{нп5|Анлайн-асацыяцыя кіно і тэлебачання|Анлайн-асацыяцыі кіно і тэлебачання|pt|Prémio Online Film & Television Association}}|language=en|access-date=2021-08-05}}</ref> <ref name="Oscar 2007">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2007|title=The 79th Academy Awards — 2007|website=Сайт прэміі «''[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]''»|language=en|access-date=2021-07-22}}</ref> <ref name="Rate Your Music">{{cite web|url=https://rateyourmusic.com/release/album/javier-navarrete/le-labyrinthe-de-pan.p/|title=Le labyrinthe de Pan|website={{нп5|Rate Your Music||en|Rate Your Music}}|language=en|access-date=2022-05-03}}</ref> <ref name="Review Graveyard">{{cite web|url=http://www.reviewgraveyard.com/2007_Reviews/dvd/07-03-12_panslabyrinth.htm|title=Pan's Labyrinth — DVD Review|website=Review Graveyard|language=en|access-date=2022-08-09|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Best of 2006">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/rogers-journal/the-best-movies-of-2006|title=The best movies of 2006: Roger Ebert's Journal|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2007-11-22|website=Сайт [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]]|language=en|access-date=2022-07-10|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert review">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-pans-labyrinth-2006|title=When worlds collide|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2007-08-25|website=Сайт [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]]|language=en|access-date=2021-07-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Rolling Stone, Peter Travers review">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/pans-labyrinth-20061229|title=Pan's Labyrinth: Rolling Stone|author=Peter Travers|date=2006-12-29|website=[[Rolling Stone]]|language=en|access-date=2018-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205160818/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/pans-labyrinth-20061229|archive-date=5 снежня 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name="Rotten Tomatoes">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/pans_labyrinth|title=Pan's Labyrinth (2006)|website=[[Rotten Tomatoes]]|language=en|access-date=2021-07-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Rotten Tomatoes, NYFCO 2006">{{cite web|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/2006-nyfco-awards-announced/|title=2006 NYFCO Awards Announced!|author=Edward Douglas|date=2006-12-12|website=[[Rotten Tomatoes]]|language=en|access-date=2021-08-20}}</ref> <ref name="Scary for Kids, Pale Man">{{cite web|url=https://www.scaryforkids.com/pale-man/|title=The Pale Man: Tenome Japanese Legend|date=2015-10-01|website=Scary for Kids|language=en|access-date=2022-07-12|url-status=live}}</ref> <ref name="Scene4, Miles David Moore review">{{cite web|url=https://www.scene4.com/archivesqv6/mar-2007/html/milesmoore0307.html|title=The Depth of Fantasy: Pan's Labyrinth|author=Miles David Moore|date=March 2007|website=Scene4|language=en|access-date=2022-08-23|url-status=live}}</ref> <ref name="SciFi, Del Toro and Baquero interview">{{cite web|url=http://www.scifi.com/sfw/interviews/sfw14471.html|title=Guillermo del Toro and Ivana Baquero escape from a civil war into the fairytale land of ''Pan's Labyrinth''|author=Ian Spelling|date=2006-12-25|website=SCI FI Weekly|language=en|access-date=2008-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075453/http://www.scifi.com/sfw/interviews/sfw14471.html|archive-date=2008-06-09|url-status=dead}}</ref> <ref name="ScreenAnarchy, Guillermo del Toro interview">{{cite web|url=https://screenanarchy.com/2006/12/pans-labyrinthinterview-with-guillermo-del-toro.html|title=PAN'S LABYRINTH—Interview With Guillermo Del Toro|author=Michael Guillen|date=2006-12-17|website=ScreenAnarchy|language=en|access-date=2022-08-24|url-status=live}}</ref> <ref name="Seattle Times, Rene Rodriguez review">{{cite web|url=https://www.seattletimes.com/entertainment/director-keeps-hollywood-out-of-pans-labyrinth/|title=Director keeps Hollywood out of “Pan’s Labyrinth”|author=Rene Rodriguez|date=2007-01-16|website=The Seattle Times|language=en|access-date=2022-08-22|url-status=live}}</ref> <ref name="SEFCA 2006">{{cite web|url=https://www.sefca.net/winners#/2006|title=Winners — 2006|website=Сайт {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Паўднёвага ўсходу ЗША|Асацыяцыі кінакрытыкаў Паўднёвага ўсходу ЗША|en|Turkish Film Critics Association}}|language=en|access-date=2022-01-26}}</ref> <ref name="SLFCA 2007">{{cite web|url=http://www.stlfilmcritics.org/annual-awards/|title=Annual Awards|website=Сайт {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Сент-Луіса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Сент-Луіса|en|St. Louis Film Critics Association}}|language=en|access-date=2015-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150624002421/http://www.stlfilmcritics.org/annual-awards/|archive-date=2015-06-24|url-status=}}</ref> <ref name="SFGATE, SFFCC 2006">{{cite web|url=https://www.sfgate.com/bayarea/article/SF-Film-Critics-Awards-announced-2482425.php|title=SF Film Critics Awards announced|author=Ruthe Stein|date=2006-12-12|website=SFGATE|language=en|access-date=2021-08-22}}</ref> <ref name="Straight">{{cite web|url=https://www.straight.com/article/labyrinth-s-faun-unmasked|title=Labyrinth’s faun unmasked|author=Ken Eisner|date=2007-01-10|website=straight|language=en|access-date=2018-04-26}}</ref> <ref name="Time Out, Ben Walters review">{{cite web|url=https://www.timeout.com/movies/pans-labyrinth|title=Pan's Labyrinth|author=Ben Walters|date=2006-08-23|website={{нп5|Time Out||en|Time Out (magazine)}}|language=en|access-date=2022-08-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, Justin Chang review">{{cite web|url=https://variety.com/2006/film/reviews/pan-s-labyrinth-2-1200515882/|title=Film Review: Pan’s Labyrinth|author={{нп5|Джасцін Чанг|Justin Chang|en|Justin Chang}}|date=2006-05-27|website=[[Variety]]|language=en|access-date=2022-08-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on 2026 restoration">{{cite web|url=https://variety.com/2026/film/festivals/guillermo-del-toro-cannes-pans-labyrinth-restoration-1236739210/|title=Guillermo del Toro Declares Art Can’t Be ‘Done With a F—ing App!’ as He Brings ‘Pan’s Labyrinth’ Back to Cannes After 20 Years: ‘The Second Worst Filmmaking Experience of My Life’|author=Ellise Shafer, Zack Sharf|date=2026-05-12|website=[[Variety]]|language=en|access-date=2026-05-15|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on 3993">{{cite web|url=https://variety.com/2006/film/news/del-toro-returns-to-spanish-trio-1200335916/|title=Del Toro returns to Spanish trio|author=John Hopewell, Anna Marie De La Fuente|date=2006-05-21|website=[[Variety]]|language=en|access-date=2022-08-20|url-status=live}}</ref> <ref name="Мир фантастики, Новелизация Лабиринта Фавна">{{cite web|url=https://www.mirf.ru/book/cornelia-funke-guillermo-del-toro-labirint-favna/|title=Корнелия Функе, Гильермо дель Торо «Лабиринт Фавна»|author=Евгения Сафонова|date=2020-02-19|website={{нп5|Мир фантастики||ru|Мир фантастики}}|language=ru|access-date=2021-12-02}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Mar Diestro-Dópido|частка=|загаловак=Pan's Labyrinth|арыгінал=|спасылка=https://books.google.ru/books?id=BP28nQEACAAJ|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Bloomsbury Academic|год=2013|том=|pages=|allpages=104|серыя=BFI Film Classics|isbn=978-1-844-57745-3|ref=Mar Diestro-Dópido, Pan's Labyrinth}} * {{кніга|аўтар=Tanya Jones|частка=|загаловак=Studying Pan's Labyrinth|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=IEDMQgAACAAJ|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Columbia University Press|год=2010|том=|pages=|allpages=96|серыя=Studying films|isbn=978-1-906733-30-8|ref=Tanya Jones, Studying Pan's Labyrinth}} * {{артыкул|аўтар={{нп5|Пол Джуліян Сміт|Paul Julian Smith|en|Paul Julian Smith}}.|загаловак=Pan’s Labyrinth|арыгінал=|спасылка=https://filmquarterly.org/2007/06/01/pans-labyrinth/|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Film Quarterly||en|Film Quarterly}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=Summer 2007|выпуск=|volume=60|нумар=4|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=}} == Спасылкі == * {{AllMovie title|v326961|Лабірынт фаўна}} {{рэйтынг-5|5}} (на 13.09.2021) * [https://www.filmaffinity.com/es/film977734.html Лабірынт фаўна] на сайце «''[[FilmAffinity]]''» {{ref-es}} {{рэйтынг-10|7.2}} (на 13.09.2021) * {{Imdb title|0457430|Лабірынт фаўна}} {{рэйтынг-10|8.2}} (на 13.09.2021) * {{Metacritic film|pans-labyrinth|Лабірынт фаўна}} {{рэйтынг-10|9.8}} (на 13.09.2021) * {{Rotten Tomatoes|pans_labyrinth|Лабірынт фаўна}} {{рэйтынг-10|9.5}} (на 13.09.2021) * [https://www.kinopoisk.ru/film/103733/ Лабірынт фаўна] на сайце «''[[КиноПоиск]]''» {{ref-ru}} {{рэйтынг-10|7.6}} (на 13.09.2021) {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Гільерма дэль Тора}} {{Прэмія «Імперыя» за найлепшы навукова-фантастычны/фэнтэзійны фільм}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшы анімацыйны або змешаны мастацкі фільм}} {{Прэмія «Х’юга» за найлепшую пастаноўку, буйная форма}} {{Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Бостана за найлепшы фільм на замежнай мове}} {{^}} {{Выдатны артыкул|Кінематограф}} {{Артыкул года|2018}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2006 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы 2006 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Мексікі 2006 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Іспаніі 2006 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Мексікі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы Мексікі]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы на іспанскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Іспанію]] [[Катэгорыя:Фільмы пра лабірынты]] [[Катэгорыя:Фільмы Гільерма дэль Тора]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Гільерма дэль Тора]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Хаўер Наварэтэ]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «BAFTA» за найлепшы фільм на замежнай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Арыэль»]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты кінафестывалю Fantasporto]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя лаўрэатамі прэміі «Оскар» за «Найлепшую работу мастака»]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя лаўрэатамі прэміі «Оскар» за «Найлепшую работу аператара»]] [[Катэгорыя:Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)]] ld5k5qp5dlwu6vs93kyeyd36uenthol Пскоўскі Крэмль 0 448684 5188990 4768736 2026-08-28T13:58:19Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пскоўскі Кром]] у [[Пскоўскі Крэмль]] 4768736 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pskov asv07-2018 Kremlin aerial5.jpg|thumb|Пскоўскі Кром]] '''Пскоўскі Кром (Крэмль)''' — гісторыка-архітэктурны цэнтр [[Пскоў|Пскова]], ядро Пскоўскай крэпасці. Размешчаны на вузкім і высокім мысе пры ўпадзенні ракі [[Пскава]] ў раку Вялікую. Займае плошчу 3 га. == Гісторыя == Пачатковае паселішча ў мысавай частцы [[гарадзішча]] датуецца сярэдзінай першага тысячагоддзя. У X—XII стагоддзях тут існавалі земляныя, а магчыма, і каменныя ўмацаванні, і драўляны Троіцкі сабор. У перыяд [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай рэспублікі]] (XIV — пачатак XVI стагоддзяў) Крэмль з яго саборам, [[веча]]вай плошчай і кромскімі клецямі быў духоўным, юрыдычным і адміністрацыйным цэнтрам пскоўскай зямлі. Тэрыторыя Крамля абнесеная каменнымі сценамі з хадавымі пляцоўкамі перакрытымі драўляным дахам вышынёй 6—8 м і таўшчынёй ад 2,5 м да 6,0 м (пярэдняя (паўднёвая) сцяна Крома). Працягласць ўсходняй сцены Крамля — 435 м; заходняй — 345 м. Працягласць паўднёвай сцяны 88 м. == Архітэктурны ансамбль Крома == * Даўмонтаў горад (VIII—XVII стст.); * «Персі» (або Даўмонтава сцяна) (пярэдні мур Крома) (1337 — першы ўспамін), 1393—1424 гг.); * усходняя і заходняя сцяна Крамля (XIV—XV стст., XVII ст.); * Захаб; * Троіцкі сабор (1682—1699 гг.); * званіца (XIX ст.); * Прыказныя палаты (1692—1695, 1701 гг.); * парахавыя склепы; * гасцявы дом. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Пскоў]] bmmd1xkwdtvcd6vbs10grmgdcrqtevc 5188992 5188990 2026-08-28T13:59:15Z Autumndancer 168015 5188992 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Пскоўскі Кром (Крэмль)''' — гісторыка-архітэктурны цэнтр [[Пскоў|Пскова]], ядро Пскоўскай крэпасці. Размешчаны на вузкім і высокім мысе пры ўпадзенні ракі [[Пскава]] ў раку Вялікую. Займае плошчу 3 га. == Гісторыя == Пачатковае паселішча ў мысавай частцы [[гарадзішча]] датуецца сярэдзінай першага тысячагоддзя. У X—XII стагоддзях тут існавалі земляныя, а магчыма, і каменныя ўмацаванні, і драўляны Троіцкі сабор. У перыяд [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай рэспублікі]] (XIV — пачатак XVI стагоддзяў) Крэмль з яго саборам, [[веча]]вай плошчай і кромскімі клецямі быў духоўным, юрыдычным і адміністрацыйным цэнтрам пскоўскай зямлі. Тэрыторыя Крамля абнесеная каменнымі сценамі з хадавымі пляцоўкамі перакрытымі драўляным дахам вышынёй 6—8 м і таўшчынёй ад 2,5 м да 6,0 м (пярэдняя (паўднёвая) сцяна Крома). Працягласць ўсходняй сцены Крамля — 435 м; заходняй — 345 м. Працягласць паўднёвай сцяны 88 м. == Архітэктурны ансамбль Крома == * Даўмонтаў горад (VIII—XVII стст.); * «Персі» (або Даўмонтава сцяна) (пярэдні мур Крома) (1337 — першы ўспамін), 1393—1424 гг.); * усходняя і заходняя сцяна Крамля (XIV—XV стст., XVII ст.); * Захаб; * Троіцкі сабор (1682—1699 гг.); * званіца (XIX ст.); * Прыказныя палаты (1692—1695, 1701 гг.); * парахавыя склепы; * гасцявы дом. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пскоўскі Крэмль (Кром)|||}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Пскоў]] cykzsy9dpa6dgigoie0jtepx819vbej 5188994 5188992 2026-08-28T13:59:59Z Autumndancer 168015 /* Літаратура */ 5188994 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Пскоўскі Кром (Крэмль)''' — гісторыка-архітэктурны цэнтр [[Пскоў|Пскова]], ядро Пскоўскай крэпасці. Размешчаны на вузкім і высокім мысе пры ўпадзенні ракі [[Пскава]] ў раку Вялікую. Займае плошчу 3 га. == Гісторыя == Пачатковае паселішча ў мысавай частцы [[гарадзішча]] датуецца сярэдзінай першага тысячагоддзя. У X—XII стагоддзях тут існавалі земляныя, а магчыма, і каменныя ўмацаванні, і драўляны Троіцкі сабор. У перыяд [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай рэспублікі]] (XIV — пачатак XVI стагоддзяў) Крэмль з яго саборам, [[веча]]вай плошчай і кромскімі клецямі быў духоўным, юрыдычным і адміністрацыйным цэнтрам пскоўскай зямлі. Тэрыторыя Крамля абнесеная каменнымі сценамі з хадавымі пляцоўкамі перакрытымі драўляным дахам вышынёй 6—8 м і таўшчынёй ад 2,5 м да 6,0 м (пярэдняя (паўднёвая) сцяна Крома). Працягласць ўсходняй сцены Крамля — 435 м; заходняй — 345 м. Працягласць паўднёвай сцяны 88 м. == Архітэктурны ансамбль Крома == * Даўмонтаў горад (VIII—XVII стст.); * «Персі» (або Даўмонтава сцяна) (пярэдні мур Крома) (1337 — першы ўспамін), 1393—1424 гг.); * усходняя і заходняя сцяна Крамля (XIV—XV стст., XVII ст.); * Захаб; * Троіцкі сабор (1682—1699 гг.); * званіца (XIX ст.); * Прыказныя палаты (1692—1695, 1701 гг.); * парахавыя склепы; * гасцявы дом. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўскі Крэмль (Кром)|||}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Пскоў]] iwdv4kgx5vi0l4rbb527ba59s76hqyy Пскоўскі крэмль 0 448685 5189140 2583914 2026-08-29T01:20:16Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Пскоўскі Крэмль]] 5189140 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пскоўскі Крэмль]] 357nb5qbfb337r73fmpkg54f2xe68w0 Лявоны 0 466265 5189201 5062455 2026-08-29T07:19:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189201 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Лявоны | Фота = Lyavony.jpg | Апісанне_фота = Выступленне ў тэатры «Золотое кольцо» | Гады = 1996—2003, 2004—2007, 2009—2012, 2016 | Краіна = Беларусь | Мова = [[Беларуская]], [[руская]] | Жанры = [[Арт-рок]]<br>[[Фолк-рок]]<br>[[Альтэрнатыўны рок]] | Лэйблы = Топ-арт, [[Vigma]] }} '''«Лявоны»''' — [[Беларусь|беларуская]] [[Рок-гурт|рок-група]]. == Гісторыя == === «Лявоны» 1968 года === У [[1968 год у гісторыі музыкі|1968]] годзе ўнутры эстраднага рэвю «Лявоніха» музыканты арганізавалі ансамбль «Лявоны». Сярод яго ўдзельнікаў былі: * [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімір Мулявін]] ([[Вакаліст|вакал]], [[гітара]]) * [[Леанід Барысавіч Тышко|Леанід Тышко]] ([[бас-гітара]]) * Валерый Яшкін ([[арган]], [[баян]]) * Уладзіслаў Місевіч ([[саксафон]], [[флейта]], [[Дудка (інструмент)|дудка]]) * Аляксандр Дзямешка ([[Ударная ўстаноўка|барабаны]]) а таксама старэйшы брат Уладзіміра Мулявіна — Валерый. Ён граў на [[Гітара|гітары]] і [[Труба|трубе]]. Былі яшчэ два духавіка: Валерый Гурдзіз'янэ ([[трамбон]]) і Крылоў (другая [[труба]])<ref>[http://vma-pesnyary.com/hron/sobitiy.php#1998/ Песняры: хронология событий/ Виртуальный музей ансамбля «Песняры»]</ref>. У кастрычніку [[1970 год у гісторыі музыкі|1970]] года гэты ансамбль мяняе назву «Лявоны» на [[Песняры|«Песняры»]]. === «Лявоны» 1996-2000-я гады === Новы калектыў створаны на базе БДА [[Песняры|«Песняры»]] ў [[1996 год у гісторыі музыкі|1996]] годзе [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімірам Мулявіным]] у якасці моладзевай творчай рок-лабараторыі. Назву дадзена ў гонар аднайменнага калектыву «Лявоны», які стаў у 1968 годзе папярэднікам легендарных [[Песняры|«Песняроў»]]. Аснову новага калектыву склалі музыкі, якія выйшлі з тагачаснай мінскай культавай [[Андэрграўнд|андэграўнд]] групы «Чистое серебро» Уладзіміра Зялінскага (Усціновіч, Задзіран, Осіпаў, Лук'янчык). Склад 1996 года: * Павел Заяц — [[Вакаліст|вакал]], кампазіцыя * Алег Усціновіч (Паганіні) — [[бас-гітара]], тэксты * Юрый Задзіран — [[гітара]], кампазіцыя * Георгій Высоцкі — [[Клавішнік|клавішныя]], аранжыроўка * Сяргей Осіпаў (aka amcb) — [[флейта]], перкусія, аранжыроўка * Юрый Лук'янчык (Маленькі) — [[Ударная ўстаноўка|ударныя]] У 1996 годзе першай песняй, запісанай «Лявонами», стала «Мілая дзяўчына». Гэтую кампазіцыю можна назваць візітнай карткай калектыву. Летам 1996 года прайшлі здымкі [[Відэакліп|відэакліпа]] на песню «Мілая дзяўчына» ''(рэжысёр — Тамара Лісіцкая)''. Па выніках 1996 года, падведзеных праграмай «Музыкальная обойма», кліп «Мілая дзяўчына» быў прызнаны «Лепшым кліпам года»<ref>[http://belarus.esckaz.com/index06.htm/ Евровидение-Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120105022815/http://belarus.esckaz.com/index06.htm |date=5 студзеня 2012 }}</ref>. У [[1997 год у гісторыі музыкі|1997]] годзе сыходзяць: Г. Высоцкі, Ю. Задзіран, Ю. Лук'янчык, С. Осіпаў (у 1999 годзе вяртаецца). Прыходзіць Сяргей Мядзведзеў. Пасля расколу ў БДА [[Песняры|«Песняры»]] ў 1998 годзе «Лявоны» прымаюць прапанову [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]] і ўваходзяць у асноўны склад ансамбля «Песняры», спыніўшы на час ўласную творчую дзейнасць. Тым не менш, як група «Лявоны» перыядычна з'яўляюцца на розных канцэртных пляцоўках: [[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскі базар]] у [[Віцебск|Віцебску]]<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=vHNKGCepisg/ «Лявоны» на Славянском Базаре]</ref>, здымкі розных мерапрыемстваў [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|БТ]]. У [[2001 год у гісторыі музыкі|2001]] удзельнічаюць у канцэрце ў ДЦКЗ «Расія», прысвечаным 30-годдзю ансамбля «Песняры»<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=eeDzdEmvcJc/ «Лявоны» в ГЦКЗ «Россия» 30-летие ансамбля «Песняры»]</ref>. У [[2002 год у гісторыі музыкі|2002]] годзе па запрашэнні Беларускага грамадска-культурнага таварыства (БГКТ) адкрываюць фестываль славянскай культуры ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]] ([[Польшча]], [[Белавежская пушча]])<ref>[http://kamunikat.org/download.php?item=12155-1.pdf&pubref=12155/ Ян Сычевский, Николай Кречко /«Нива»- еженедельник]{{Недаступная спасылка}} [//ru.wikipedia.org/wiki/Белорусы белорусов]<span> Польши </span>(бел.)&nbsp;</ref>. У [[2003 год у гісторыі музыкі|2003]] годзе, пасля смерці [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]], звальняюцца з БДА «[[Песняры|Песняры»]] ўсім складам.<ref>[http://www.experty.by/taxonomy/term/293/ Биография Леонида Борткевича] — проект [//ru.wikipedia.org/wiki/Experty.by experty.by]</ref> З [[2004 год у гісторыі музыкі|2004]] года працуюць у складзе ВІА «Песняры» пад кіраўніцтвам [[Леанід Барткевіч|Леаніда Барткевіча]]. У [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] годзе ў складзе: Павел Заяц, Андрэй Юшко, Ілля Малай — выйшлі ў фінал нацыянальнага конкурсу «[[Конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанне]]» з песняй «Come back» (П. Заяц — М. Галдзянкоў).<ref>[http://kp.by/daily/23659/140821/ Мы не делали песню для «Евровидения»!]</ref> У [[2007 год у гісторыі музыкі|2007]] годзе ў складзе Сяргея Осіпава, Паўла Зайца і Андрэя Юшко пачынаюць аднаўляць невыдадзеную праграму 1996 года. З прычыны крайняй занятасці музыкаў працай у складзе «Песняроў» праца над ёй так і не была завершана. У [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] годзе фактычна ўвесь склад звальняецца з ВІА «Песняры» па прычыне нежадання ўдзельнічаць у дыскрэдытацыі імя і брэнда «Песняры». === «Лявоны» сёння === У [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] годзе музыкі афіцыйна вяртаюць арыгінальную назву, дадзеную [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімірам Мулявіным]] — «Лявоны» (Мулявін заснаваў фолк-рок-калектыў з назвай «Лявоны»<ref>[http://www.vminsk.by/news/30/56194/ «Лявоны» возвращаются…//Вечерний Минск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304110305/http://www.vminsk.by/news/30/56194/ |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>). Мяняюць гучанне ў бок альтэрнатыўнага року. [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] год. Вяртанне да канцэпцыі рок-лабараторыі. У гонар ансамбля «Лявоны» 1968 года выпускаюць кавер-пласцінку «История продолжается». [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] год. Да 80-годдзя Нацыянальнага акадэмічнага Народнага Аркестра Рэспублікі Беларусь імя І. Жыновіча «Лявоны» прымаюць удзел у пастаноўцы музычнай паэмы «Гусляр» ([[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І.]] [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Лучанок]] — [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|У.]] [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Мулявін]]). Салісты: Гусляр — Ян Жанчак, Князь — [[Пётр Пятровіч Елфімаў|Пётр Елфімаў]]. У тым жа годзе выпускаюць пласцінку «Спявай, Лявон». Сканчаюць тур у канцы года удзелам у навагоднім гала-канцэрце «ВИА Хит-парад» Крокус Сіці Хол<ref>[http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles&dirid=25&tek=27142&issue=431/ ВИА Хит-парад: зажгли по полной!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304071322/http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles&dirid=25&tek=27142&issue=431%2F |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. == Склад == * Сяргей Мядзведзеў — [[Вакаліст|вакал]], [[гітара]]. * Ян Жанчак — [[Вакаліст|вакал]], [[скрыпка]]. * Павел Хасанаў— клавішныя. * Алег Усціновіч — [[бас-гітара]]. * Сяргей Савіцкі — [[Вакаліст|вакал]]. * Юрый Рудакоўскі — ударныя. * Сяргей Восіпаў — сякухаці, драўляныя духавыя інструменты, гукарэжысёр. Дырэктар — Юлія Гардзеева Арт-дырэктар — Марына Мулявіна === Дыскаграфія === БДА Песняры, ВІА Песняры {| class="standard sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! Год ! Назва ! Лэйбл |- |[[2001 год у гісторыі музыкі|2001]] |Молодость моя... |Союз |- |[[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] |Не во сне ли |Vigma |} {| class="standard sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! Год ! Назва ! Лэйбл |- |[[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] |История продолжается... |1 муз. Издательство, Vigma |- |[[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] |Спявай, Лявон |Vigma |} {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Д.П.]] |частка = «ЛЯВОНЫ» |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |выданне = |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Зміцер Колас]] |год = 2008 |том = |старонкі = 166–167 |старонак = 368 |серыя = |isbn = 978-985-6783-42-8 |тыраж =2000 |мова=be |ref =Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі}} == Спасылкі == * [http://lyavony.forum2x2.ru/t57-topic Харкаўскія Весткі «Беларускія Іванушкі» № 26, ад 02.03.2010 г] — Артыкул аб прычынах сыходу музыкаў з ВІА «Песняры» * [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4698/ Інтэрв'ю гурта «Лявоны» для беларускай газеты «Культура».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180118122729/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4698/ |date=18 студзеня 2018 }} (бел.)&nbsp; * [http://www.hit.topartmoscow.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=10&Itemid=22/ Старонка групы на Топ - Артэ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304093929/http://www.hit.topartmoscow.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=10&Itemid=22/ |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://rostovchanka-media.ru/Новости/КУЛЬТУРА-и-ДОСУГ/ЛЯВОНЫ-Мы-не-гонимся-за-именем-а-стараемся-делать-хорошую-музыку.html Інфармацыйны, грамадска-палітычны, культурна-асветніцкі і забаўляльны часопіс Растоўскай вобласці «Ростовчанка»]{{Недаступная спасылка}} — інтэрв'ю перад канцэртам у Растоўскай Філармоніі * [http://www.youtube.com/watch?v=YYrcsA6YNm4/ музычная паэма «Гусляр» (відэа)] * [http://www.belarus.net/minsk_ev/russia/a1_444.htm/ «Чыстае срэбра»- не проста прыгожае спалучэнне слоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100619204520/http://belarus.net/minsk_ev/russia/a1_444.htm |date=19 чэрвеня 2010 }} — інтэрв'ю з Уладзімірам Зялінскім (газета «Вечерний Минск») * [http://vma-pesnyary.com/library/articles/pesnyary_pozvolili_sebe.php/ Інтэрв'ю у. Мулявіна газеце «7 дзён» 22 красавіка 1996 г.]- першае згадванне пра Мулявіна малады групе («Лявоны»). {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Фолк-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага рока Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1996 годзе]] [[Катэгорыя:Песняры]] 5ab4qxh13nlsiubrqvuld8r27ez38bm Бенька 0 468786 5189213 5148077 2026-08-29T08:39:30Z DzBar 156353 дапаўненне 5189213 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Святлана Бень | Подпіс = | Лога = | Выява = Serebryanaya-svadba-gogol-6sep2009.jpg | Апісанне выявы =Канцэрт у клубе «Гоголь», 2009 год | Поўнае імя = Святлана Вацлаваўна Бень | Дата нараджэння =20.6.1975 | Месца нараджэння = {{МН|Віцебск||Горад Віцебск}} | Дата смерці = | Месца смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна =Беларусь | Прафесіі =Музыка, кампазітар, паэт, рэжысёр | Інструменты =[[Гармонік]], [[канцэрціна]], укулеле, казу, катрынка | Жанры =[[Джаз]], [[французскі шансон]] | Псеўданімы =Бенька | Калектывы =[[Серебряная свадьба]] | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = }} '''Бенька''', сапр. '''Святла́на Ва́цлаваўна Бень''' (нар. [[20 чэрвеня]] [[1975 год у гісторыі музыкі|1975]], [[Віцебск]], [[Беларуская ССР]]) — беларуская музыка, спявачка, тэатральная рэжысёрка, акцёрка, аўтарка некалькіх зборнікаў паэзіі. Называе сябе найперш паэтам<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=Zi0lxEMTHSI</ref>. Шматгадовы лідар гурта «[[Серебряная свадьба|Серебряная свадьба»]]. З 2022 года жыве ў Берліне<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8y04DrXiubc|title=Инди-звезда из Беларуси Света Бень {{!}} Интервью {{!}} ПЕРЕЖИВУ|last=Votvot|date=2024-09-25|access-date=2025-07-07}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і медыцынскіх работнікаў<ref>{{Cite web|date=1 лютага 2012|publisher= Логуновская Евгения, [[Ultra-music.com]]|title=Светлана Бень («Серебряная свадьба»): «Я для дочки слишком старомодная»|url=http://ultra-music.com/articles/homework/7237|accessdate=30 мая 2017}}</ref>. Пастаноўшчыца некалькіх спектакляў у віцебскім лялечным тэатры «Лялька». Працавала рэжысёрам у [[Беларускі дзяржаўны тэатр лялек|Беларускім дзяржаўны тэатры лялек]] («Пэпі Доўгаяпанчоха», «Жудасны спадар Ау», «Хатні вожык», Vermes («Чарвякі») і іншыя)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|title=25 жанчын, без якіх не было б беларускай музыкі (+ аўдыё)|authorlink=Сяргей Будкін|last=Будкін|first=Сяргей|date=2013-05-02|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]|language=be|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200404140113/https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|archivedate=2020-04-04|accessdate=2020-04-04}}</ref>. Стваральніца лялечнага тэатра «Картонка». З [[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] — лідар фрык-кабарэ-бэнда «Серебряная свадьба», з якім дала мноства канцэртаў у розных краінах свету і запісала некалькі альбомаў. Альбом «[[Сердечная мускулатура]]» ([[2011 год у гісторыі музыкі|2011]]) атрымаў найвышэйшыя адзнакі экспертаў [[Experty.by]].<ref>{{Cite web|date=27 красавіка 2011|publisher=[[Tut.by]]|title=Светлана Бень ("Серебряная Свадьба"): "У меня был восхитительный период увлечения "Гражданской Обороной""|url=https://news.tut.by/culture/224912.html|accessdate=30 мая 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511055927/http://news.tut.by/culture/224912.html|archivedate=11 мая 2011|url-status=dead}}</ref> З 2016 года, калі гурт «Серебряная свадьба» сышоў у «бестэрміновы адпачынак»<ref>https://news.tut.by/culture/528925.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200803095156/https://news.tut.by/culture/528925.html |date=3 жніўня 2020 }}</ref>, шмат часу аддае тэатральным праектам, такім як «Из жизни насекомых»<ref>http://www.teart.by/ru/about/archive/iz-zhizni-nasekomyh.html</ref> (спектакль паводле твораў Мікалая Алейнікава). Выступала ў складзе «Мікракабарэ» з Арцёмам Залескім<ref>http://newsru.co.il/rest/07may2017/wedding.html</ref>. У 2017 годзе музыкі ўзялі ўдзел у праекце «(Не)расстраляная паэзія», запісаўшы кампазіцыю на вершы [[Ізі Харык|Ізі Харыка]]<ref name=":0" /><ref>https://www.youtube.com/watch?v=gnoiDSQ7JD8</ref>. У 2020 годзе Бенька не раз выступала на нефармальных «дваровых» канцэртах у розных раёнах [[Мінск|Мінска]] — з гуртом «[[Разбітае сэрца пацана]]» і з іншымі музыкамі<ref>{{Cite web |url=https://belisrael.info/?p=25925 |title=Архіўная копія |access-date=22 кастрычніка 2020 |archive-date=13 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213075233/https://belisrael.info/?p=25925 |url-status=dead }}</ref>. З лета 2021 года супрацоўнічае з берлінскай артысткай Галяй Чыкіс<ref>https://sunwoofer.timepad.ru/event/1841147/</ref>, з якой у 2022 годзе запісала альбом «Приём!»<ref name=":1" />. Пазней пачала выступаць таксама з Сяргеем Навіцкім у складзе дуэта «WTBSK» (першы сольны канцэрт адбыўся ў Варшаве ў лістападзе 2024 года)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/piarshak/news/wtbsk-warsaw/p/38|title=WTBSK дасць першы сольнік у Варшаве|website=34mag.net|date=2024-10-02|access-date=2025-07-07}}</ref>. == Дыскаграфія == '''Сольныя альбомы''' * Приём! (2022, сумесна з Галінай Чыкіс) * Карова белая (2026, сумесна з tochka K) '''Удзел у іншых праектах''' * Альбом "СмешКаверФест" (2021), песня "Право на одиночество" {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.stihi.ru/avtor/sbn Стихи.ру Бенька]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] mqxvbg4htuaba5l6md2f59q0al8vodu 5189214 5189213 2026-08-29T08:40:24Z DzBar 156353 /* Дыскаграфія */ удакладненне 5189214 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Святлана Бень | Подпіс = | Лога = | Выява = Serebryanaya-svadba-gogol-6sep2009.jpg | Апісанне выявы =Канцэрт у клубе «Гоголь», 2009 год | Поўнае імя = Святлана Вацлаваўна Бень | Дата нараджэння =20.6.1975 | Месца нараджэння = {{МН|Віцебск||Горад Віцебск}} | Дата смерці = | Месца смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна =Беларусь | Прафесіі =Музыка, кампазітар, паэт, рэжысёр | Інструменты =[[Гармонік]], [[канцэрціна]], укулеле, казу, катрынка | Жанры =[[Джаз]], [[французскі шансон]] | Псеўданімы =Бенька | Калектывы =[[Серебряная свадьба]] | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = }} '''Бенька''', сапр. '''Святла́на Ва́цлаваўна Бень''' (нар. [[20 чэрвеня]] [[1975 год у гісторыі музыкі|1975]], [[Віцебск]], [[Беларуская ССР]]) — беларуская музыка, спявачка, тэатральная рэжысёрка, акцёрка, аўтарка некалькіх зборнікаў паэзіі. Называе сябе найперш паэтам<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=Zi0lxEMTHSI</ref>. Шматгадовы лідар гурта «[[Серебряная свадьба|Серебряная свадьба»]]. З 2022 года жыве ў Берліне<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8y04DrXiubc|title=Инди-звезда из Беларуси Света Бень {{!}} Интервью {{!}} ПЕРЕЖИВУ|last=Votvot|date=2024-09-25|access-date=2025-07-07}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і медыцынскіх работнікаў<ref>{{Cite web|date=1 лютага 2012|publisher= Логуновская Евгения, [[Ultra-music.com]]|title=Светлана Бень («Серебряная свадьба»): «Я для дочки слишком старомодная»|url=http://ultra-music.com/articles/homework/7237|accessdate=30 мая 2017}}</ref>. Пастаноўшчыца некалькіх спектакляў у віцебскім лялечным тэатры «Лялька». Працавала рэжысёрам у [[Беларускі дзяржаўны тэатр лялек|Беларускім дзяржаўны тэатры лялек]] («Пэпі Доўгаяпанчоха», «Жудасны спадар Ау», «Хатні вожык», Vermes («Чарвякі») і іншыя)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|title=25 жанчын, без якіх не было б беларускай музыкі (+ аўдыё)|authorlink=Сяргей Будкін|last=Будкін|first=Сяргей|date=2013-05-02|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]|language=be|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200404140113/https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|archivedate=2020-04-04|accessdate=2020-04-04}}</ref>. Стваральніца лялечнага тэатра «Картонка». З [[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] — лідар фрык-кабарэ-бэнда «Серебряная свадьба», з якім дала мноства канцэртаў у розных краінах свету і запісала некалькі альбомаў. Альбом «[[Сердечная мускулатура]]» ([[2011 год у гісторыі музыкі|2011]]) атрымаў найвышэйшыя адзнакі экспертаў [[Experty.by]].<ref>{{Cite web|date=27 красавіка 2011|publisher=[[Tut.by]]|title=Светлана Бень ("Серебряная Свадьба"): "У меня был восхитительный период увлечения "Гражданской Обороной""|url=https://news.tut.by/culture/224912.html|accessdate=30 мая 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511055927/http://news.tut.by/culture/224912.html|archivedate=11 мая 2011|url-status=dead}}</ref> З 2016 года, калі гурт «Серебряная свадьба» сышоў у «бестэрміновы адпачынак»<ref>https://news.tut.by/culture/528925.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200803095156/https://news.tut.by/culture/528925.html |date=3 жніўня 2020 }}</ref>, шмат часу аддае тэатральным праектам, такім як «Из жизни насекомых»<ref>http://www.teart.by/ru/about/archive/iz-zhizni-nasekomyh.html</ref> (спектакль паводле твораў Мікалая Алейнікава). Выступала ў складзе «Мікракабарэ» з Арцёмам Залескім<ref>http://newsru.co.il/rest/07may2017/wedding.html</ref>. У 2017 годзе музыкі ўзялі ўдзел у праекце «(Не)расстраляная паэзія», запісаўшы кампазіцыю на вершы [[Ізі Харык|Ізі Харыка]]<ref name=":0" /><ref>https://www.youtube.com/watch?v=gnoiDSQ7JD8</ref>. У 2020 годзе Бенька не раз выступала на нефармальных «дваровых» канцэртах у розных раёнах [[Мінск|Мінска]] — з гуртом «[[Разбітае сэрца пацана]]» і з іншымі музыкамі<ref>{{Cite web |url=https://belisrael.info/?p=25925 |title=Архіўная копія |access-date=22 кастрычніка 2020 |archive-date=13 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213075233/https://belisrael.info/?p=25925 |url-status=dead }}</ref>. З лета 2021 года супрацоўнічае з берлінскай артысткай Галяй Чыкіс<ref>https://sunwoofer.timepad.ru/event/1841147/</ref>, з якой у 2022 годзе запісала альбом «Приём!»<ref name=":1" />. Пазней пачала выступаць таксама з Сяргеем Навіцкім у складзе дуэта «WTBSK» (першы сольны канцэрт адбыўся ў Варшаве ў лістападзе 2024 года)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/piarshak/news/wtbsk-warsaw/p/38|title=WTBSK дасць першы сольнік у Варшаве|website=34mag.net|date=2024-10-02|access-date=2025-07-07}}</ref>. == Дыскаграфія == '''Сольныя альбомы''' * Приём! (2022, сумесна з Галінай Чыкіс) * Карова белая (2026, сумесна з tochka K) '''Удзел у іншых праектах''' * Зборнік "СмешКаверФест" (2021), песня "Право на одиночество" {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.stihi.ru/avtor/sbn Стихи.ру Бенька]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] j6wbuibl5clgxaunwmfukxumptm5z5n 5189217 5189214 2026-08-29T08:55:04Z DzBar 156353 /* Дыскаграфія */ дапаўненне 5189217 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Святлана Бень | Подпіс = | Лога = | Выява = Serebryanaya-svadba-gogol-6sep2009.jpg | Апісанне выявы =Канцэрт у клубе «Гоголь», 2009 год | Поўнае імя = Святлана Вацлаваўна Бень | Дата нараджэння =20.6.1975 | Месца нараджэння = {{МН|Віцебск||Горад Віцебск}} | Дата смерці = | Месца смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна =Беларусь | Прафесіі =Музыка, кампазітар, паэт, рэжысёр | Інструменты =[[Гармонік]], [[канцэрціна]], укулеле, казу, катрынка | Жанры =[[Джаз]], [[французскі шансон]] | Псеўданімы =Бенька | Калектывы =[[Серебряная свадьба]] | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = }} '''Бенька''', сапр. '''Святла́на Ва́цлаваўна Бень''' (нар. [[20 чэрвеня]] [[1975 год у гісторыі музыкі|1975]], [[Віцебск]], [[Беларуская ССР]]) — беларуская музыка, спявачка, тэатральная рэжысёрка, акцёрка, аўтарка некалькіх зборнікаў паэзіі. Называе сябе найперш паэтам<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=Zi0lxEMTHSI</ref>. Шматгадовы лідар гурта «[[Серебряная свадьба|Серебряная свадьба»]]. З 2022 года жыве ў Берліне<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8y04DrXiubc|title=Инди-звезда из Беларуси Света Бень {{!}} Интервью {{!}} ПЕРЕЖИВУ|last=Votvot|date=2024-09-25|access-date=2025-07-07}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і медыцынскіх работнікаў<ref>{{Cite web|date=1 лютага 2012|publisher= Логуновская Евгения, [[Ultra-music.com]]|title=Светлана Бень («Серебряная свадьба»): «Я для дочки слишком старомодная»|url=http://ultra-music.com/articles/homework/7237|accessdate=30 мая 2017}}</ref>. Пастаноўшчыца некалькіх спектакляў у віцебскім лялечным тэатры «Лялька». Працавала рэжысёрам у [[Беларускі дзяржаўны тэатр лялек|Беларускім дзяржаўны тэатры лялек]] («Пэпі Доўгаяпанчоха», «Жудасны спадар Ау», «Хатні вожык», Vermes («Чарвякі») і іншыя)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|title=25 жанчын, без якіх не было б беларускай музыкі (+ аўдыё)|authorlink=Сяргей Будкін|last=Будкін|first=Сяргей|date=2013-05-02|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]|language=be|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200404140113/https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|archivedate=2020-04-04|accessdate=2020-04-04}}</ref>. Стваральніца лялечнага тэатра «Картонка». З [[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] — лідар фрык-кабарэ-бэнда «Серебряная свадьба», з якім дала мноства канцэртаў у розных краінах свету і запісала некалькі альбомаў. Альбом «[[Сердечная мускулатура]]» ([[2011 год у гісторыі музыкі|2011]]) атрымаў найвышэйшыя адзнакі экспертаў [[Experty.by]].<ref>{{Cite web|date=27 красавіка 2011|publisher=[[Tut.by]]|title=Светлана Бень ("Серебряная Свадьба"): "У меня был восхитительный период увлечения "Гражданской Обороной""|url=https://news.tut.by/culture/224912.html|accessdate=30 мая 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511055927/http://news.tut.by/culture/224912.html|archivedate=11 мая 2011|url-status=dead}}</ref> З 2016 года, калі гурт «Серебряная свадьба» сышоў у «бестэрміновы адпачынак»<ref>https://news.tut.by/culture/528925.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200803095156/https://news.tut.by/culture/528925.html |date=3 жніўня 2020 }}</ref>, шмат часу аддае тэатральным праектам, такім як «Из жизни насекомых»<ref>http://www.teart.by/ru/about/archive/iz-zhizni-nasekomyh.html</ref> (спектакль паводле твораў Мікалая Алейнікава). Выступала ў складзе «Мікракабарэ» з Арцёмам Залескім<ref>http://newsru.co.il/rest/07may2017/wedding.html</ref>. У 2017 годзе музыкі ўзялі ўдзел у праекце «(Не)расстраляная паэзія», запісаўшы кампазіцыю на вершы [[Ізі Харык|Ізі Харыка]]<ref name=":0" /><ref>https://www.youtube.com/watch?v=gnoiDSQ7JD8</ref>. У 2020 годзе Бенька не раз выступала на нефармальных «дваровых» канцэртах у розных раёнах [[Мінск|Мінска]] — з гуртом «[[Разбітае сэрца пацана]]» і з іншымі музыкамі<ref>{{Cite web |url=https://belisrael.info/?p=25925 |title=Архіўная копія |access-date=22 кастрычніка 2020 |archive-date=13 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213075233/https://belisrael.info/?p=25925 |url-status=dead }}</ref>. З лета 2021 года супрацоўнічае з берлінскай артысткай Галяй Чыкіс<ref>https://sunwoofer.timepad.ru/event/1841147/</ref>, з якой у 2022 годзе запісала альбом «Приём!»<ref name=":1" />. Пазней пачала выступаць таксама з Сяргеем Навіцкім у складзе дуэта «WTBSK» (першы сольны канцэрт адбыўся ў Варшаве ў лістападзе 2024 года)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/piarshak/news/wtbsk-warsaw/p/38|title=WTBSK дасць першы сольнік у Варшаве|website=34mag.net|date=2024-10-02|access-date=2025-07-07}}</ref>. == Дыскаграфія == ==== '''Сольныя альбомы''' ==== * Приём! (2022, сумесна з Галінай Чыкіс) * Карова белая (2026, сумесна з tochka K) ==== '''Дуэт WTBSK''' ==== '''Сінглы''' * Tut Nikomu Nie Mesca (2024) * Yamka (2025) '''У зборніках''' * Heler Papir / Светлая папера (зборнік "Yiddish Veršes" (2025)) ==== '''Удзел у іншых праектах''' ==== * Зборнік "СмешКаверФест" (2021), песня "Право на одиночество" {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.stihi.ru/avtor/sbn Стихи.ру Бенька]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] j5h3jeqghlsykf67om7rdzjz9g8yzas 5189220 5189217 2026-08-29T09:09:34Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Імігравалі ў Германію з Беларусі]]; +[[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189220 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Святлана Бень | Подпіс = | Лога = | Выява = Serebryanaya-svadba-gogol-6sep2009.jpg | Апісанне выявы =Канцэрт у клубе «Гоголь», 2009 год | Поўнае імя = Святлана Вацлаваўна Бень | Дата нараджэння =20.6.1975 | Месца нараджэння = {{МН|Віцебск||Горад Віцебск}} | Дата смерці = | Месца смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна =Беларусь | Прафесіі =Музыка, кампазітар, паэт, рэжысёр | Інструменты =[[Гармонік]], [[канцэрціна]], укулеле, казу, катрынка | Жанры =[[Джаз]], [[французскі шансон]] | Псеўданімы =Бенька | Калектывы =[[Серебряная свадьба]] | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = }} '''Бенька''', сапр. '''Святла́на Ва́цлаваўна Бень''' (нар. [[20 чэрвеня]] [[1975 год у гісторыі музыкі|1975]], [[Віцебск]], [[Беларуская ССР]]) — беларуская музыка, спявачка, тэатральная рэжысёрка, акцёрка, аўтарка некалькіх зборнікаў паэзіі. Называе сябе найперш паэтам<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=Zi0lxEMTHSI</ref>. Шматгадовы лідар гурта «[[Серебряная свадьба|Серебряная свадьба»]]. З 2022 года жыве ў Берліне<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8y04DrXiubc|title=Инди-звезда из Беларуси Света Бень {{!}} Интервью {{!}} ПЕРЕЖИВУ|last=Votvot|date=2024-09-25|access-date=2025-07-07}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і медыцынскіх работнікаў<ref>{{Cite web|date=1 лютага 2012|publisher= Логуновская Евгения, [[Ultra-music.com]]|title=Светлана Бень («Серебряная свадьба»): «Я для дочки слишком старомодная»|url=http://ultra-music.com/articles/homework/7237|accessdate=30 мая 2017}}</ref>. Пастаноўшчыца некалькіх спектакляў у віцебскім лялечным тэатры «Лялька». Працавала рэжысёрам у [[Беларускі дзяржаўны тэатр лялек|Беларускім дзяржаўны тэатры лялек]] («Пэпі Доўгаяпанчоха», «Жудасны спадар Ау», «Хатні вожык», Vermes («Чарвякі») і іншыя)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|title=25 жанчын, без якіх не было б беларускай музыкі (+ аўдыё)|authorlink=Сяргей Будкін|last=Будкін|first=Сяргей|date=2013-05-02|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]|language=be|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200404140113/https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|archivedate=2020-04-04|accessdate=2020-04-04}}</ref>. Стваральніца лялечнага тэатра «Картонка». З [[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] — лідар фрык-кабарэ-бэнда «Серебряная свадьба», з якім дала мноства канцэртаў у розных краінах свету і запісала некалькі альбомаў. Альбом «[[Сердечная мускулатура]]» ([[2011 год у гісторыі музыкі|2011]]) атрымаў найвышэйшыя адзнакі экспертаў [[Experty.by]].<ref>{{Cite web|date=27 красавіка 2011|publisher=[[Tut.by]]|title=Светлана Бень ("Серебряная Свадьба"): "У меня был восхитительный период увлечения "Гражданской Обороной""|url=https://news.tut.by/culture/224912.html|accessdate=30 мая 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511055927/http://news.tut.by/culture/224912.html|archivedate=11 мая 2011|url-status=dead}}</ref> З 2016 года, калі гурт «Серебряная свадьба» сышоў у «бестэрміновы адпачынак»<ref>https://news.tut.by/culture/528925.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200803095156/https://news.tut.by/culture/528925.html |date=3 жніўня 2020 }}</ref>, шмат часу аддае тэатральным праектам, такім як «Из жизни насекомых»<ref>http://www.teart.by/ru/about/archive/iz-zhizni-nasekomyh.html</ref> (спектакль паводле твораў Мікалая Алейнікава). Выступала ў складзе «Мікракабарэ» з Арцёмам Залескім<ref>http://newsru.co.il/rest/07may2017/wedding.html</ref>. У 2017 годзе музыкі ўзялі ўдзел у праекце «(Не)расстраляная паэзія», запісаўшы кампазіцыю на вершы [[Ізі Харык|Ізі Харыка]]<ref name=":0" /><ref>https://www.youtube.com/watch?v=gnoiDSQ7JD8</ref>. У 2020 годзе Бенька не раз выступала на нефармальных «дваровых» канцэртах у розных раёнах [[Мінск|Мінска]] — з гуртом «[[Разбітае сэрца пацана]]» і з іншымі музыкамі<ref>{{Cite web |url=https://belisrael.info/?p=25925 |title=Архіўная копія |access-date=22 кастрычніка 2020 |archive-date=13 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213075233/https://belisrael.info/?p=25925 |url-status=dead }}</ref>. З лета 2021 года супрацоўнічае з берлінскай артысткай Галяй Чыкіс<ref>https://sunwoofer.timepad.ru/event/1841147/</ref>, з якой у 2022 годзе запісала альбом «Приём!»<ref name=":1" />. Пазней пачала выступаць таксама з Сяргеем Навіцкім у складзе дуэта «WTBSK» (першы сольны канцэрт адбыўся ў Варшаве ў лістападзе 2024 года)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/piarshak/news/wtbsk-warsaw/p/38|title=WTBSK дасць першы сольнік у Варшаве|website=34mag.net|date=2024-10-02|access-date=2025-07-07}}</ref>. == Дыскаграфія == ==== '''Сольныя альбомы''' ==== * Приём! (2022, сумесна з Галінай Чыкіс) * Карова белая (2026, сумесна з tochka K) ==== '''Дуэт WTBSK''' ==== '''Сінглы''' * Tut Nikomu Nie Mesca (2024) * Yamka (2025) '''У зборніках''' * Heler Papir / Светлая папера (зборнік "Yiddish Veršes" (2025)) ==== '''Удзел у іншых праектах''' ==== * Зборнік "СмешКаверФест" (2021), песня "Право на одиночество" {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.stihi.ru/avtor/sbn Стихи.ру Бенька]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Германію з Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі]] bgg4zzpre1wahxadiurt61izii0ywrd Кургальскі паўвостраў 0 470690 5189076 4432316 2026-08-28T19:31:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189076 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} <tt data-source="6" id="cx6" contenteditable="false" tabindex="0" data-template-state="adapt" data-cx-weight="0" style="min-height: 808px;"></tt><tt data-source="6" id="cx6" contenteditable="false" tabindex="0"></tt> {| class="infobox" cellspacing="2" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;" tabindex="0" | colspan="2" style="text-align:center" |[[Файл:Map_Gulf_of_Finland-ru.svg|280x280пкс]] |} '''Кургальскі паўвостраў''' — [[паўвостраў]] на паўночным-захадзе [[Расія|Расіі]], на тэрыторыі Кінгісэпскага раёна [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. == Месцазнаходжанне == Размешчаны ў паўднёвай частцы [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]]. Паўвостраў падзяляе [[Нарвскі заліў]]  і Лужскую губу. Самая паўночная кропка — мыс Піткенен-Нос. Таксама на паўвостраве знаходзяцца мысы Піхлісар, Луто ды інш. У паўднёвай частцы паўвострава працякае рака [[Луга (рака)|Луг]]а і яе рукаў Выб'я. == Клімат == Клімат паўвострава — умерана-марскі. Такі тып клімату тлумачыцца геаграфічным становішчам і [[Агульная цыркуляцыя атмасферы|атмасфернай цыркуляцыяй]], характэрнай для [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці.]] На зямную паверхню і у атмасферу паступае параўнальна невялікая колькасць сонечнага цяпла. Воды Фінскага заліва маюць меншую, чым звычайная марская вада, салёнасць і добра выграваюцца. З снежня па сакавік Нарвскі заліў пакрыты лёдам<ref>{{Cite web |url=http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_52856 |title=Большая советская энциклопедия, Нарвский залив |access-date=25 чэрвеня 2017 |archive-date=26 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126103745/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_52856 |url-status=dead }}</ref>. Каля 200 дзён у годзе адбываюцца ўварванні [[Атлантычны акіян|атлантычных]] [[цыклон]]аў. Гадавая колькасць [[Атмасферныя ападкі|ападкаў]] складае прыкладна 700 мм, іх асноўная маса выпадае ў цёплую частку года. Снежны полаг, магутнасць якога складае прыкладна 40 см, ляжыць каля 120 дзён у годзе. Сярэдняя тэмпература ліпеня — +15°С, сярэдняя тэмпература студзеня — -5°С<ref name="autogenerated2">[https://web.archive.org/web/20090408065232/http://www.paslo.ru/6p.pdf Особо охраняемые территории Ленинградской области.]</ref>. == Ландшафт == Рэльеф паўвострава пераважна раўнінны. Найвышэйшая кропка — 47 м (гара Гарадок). Побач з паўвостравам глыбіня мора да 20 м. Тэктанічым працягам паўвострава з'яўляецца Кургальскі рыф, у склад якога ўваходзяць выспы Янісары, Кургалаўская Рэйма, Рэмісар, Хангелода, Хітаматала і інш. Паўвостраў моцна забалочаны. На Кургальскам паўвостраве 2 буйных возера: прэснаводнае Белае і салёнае Ліпоўскае, якое злучаецца з Фінскім залівам - пратокай. Глеба тут — з высокім утрыманнем [[Пясок|пяску]]; часта сустракаюцца [[валун]]ы. Тэрыторыю цяперашняга Кургальскага паўвострава каля 5000 гадоў да н. э. хавала Літарынавае мора<ref>{{Cite web |url=http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_44233 |title=Большая советская энциклопедия, Литориновое море |access-date=25 чэрвеня 2017 |archive-date=3 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203040210/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_44233 |url-status=dead }}</ref>. Для Кургальскага паўвострава характэрна багацце невялікіх прэсных азёр і рознатыповых [[Балота|балот]]. Балоты займаюць невялікі адсотак плошчы. Занальнымі з'яўляюцца [[Дзёран|дзярновыя]] слаба[[Падзолістыя глебы|подзолістыя і сярэднеподзолістыя глебы]]. Аднак, з прычыны шырокага распаўсюджвання балот на паўвостраве, тут пераважаюць [[Торф|тарфянікі]] і балотна-глеевые глебы<ref>[http://wetlands.oopt.info/kurgalsky/physgeo.html Водно-болотные угодья России.]</ref>. Сам Кургальскі паўвостраў ўяўляе сабой раўнінную, слаба хвалістую тэрыторыю, большую частку якой займае Кургалаўскае плато, складзенае [[Марэна|моранымі адкладамі]] апошняга [[Ледніковы перыяд|зледзянення]], з абсалютнымі вышынямі 18-25 метраў. Ніжняя тэраса паўднёвага ўзбярэжжа Фінскага заліва складзеная [[палеазой]]скімі [[гліна]]мі, перакрытымі марскімі [[Плейстацэн|плейстацэнавымі адкладамі]] — валуністымі [[Суглінак|суглінкамі]] перапрацаваных марэн, месцамі істужачнымі глінамі і пяскамі. Тэраса злёгку нахіленая да мора. Шэраг прыродных комплексаў, якія захаваліся на Кургальскам паўвостраве ў непарушаным выглядзе, не мае аналагаў на тэрыторыі Расіі<ref name="kon2">[http://www.lenobl.ru/gov/law/owner/N309pg#Pril3 Паспорт особо охраняемой природной территории Ленинградской области]</ref>. == Расліннасць == Тэрыторыя Кургальскага паўвострава характарызуецца максімальным ў Ленінградскай вобласці разнастайнасцю расліннага свету. Большая частка тэрыторыі паўвострава пакрыта сухімі [[Хвоя|сасновымі]] зялёнамохавымі лясамі з [[Брусніцы|брусніцамі]], [[Чарніцы|чарніцамі]] і іншымі відамі [[Трава|траў]], у тым ліку — і [[сон лугавы]], які занесены у [[Чырвоная кніга|Чырвоную кнігу]]. Характэрнай асаблівасцю з'яўляецца наяўнасць вялікай колькасці [[Шыракалістыя лясы|шыракалістых]] парод — [[дуб]]а, [[клён]]у, [[вяз]]а, [[Ясень|ясеня]]. Кургальскі паўвостраў — адна з самых паўночных тэрыторый, дзе дуб расце ў натуральным стане. Асаблівую ботанічную каштоўнасць уяўляюць таксама ўчасткі сучаснага натуральнага распаўсюджвання [[Ліпа|ліпняко]]ў і складаных [[Елка|ельнікаў]] з выразна выяўленым полагам другога яруса шыракалістых парод. Прыбярэжная паласа звыш рознародная, багатая разнастайнымі [[Класіфікацыя расліннасці|асацыяцыямі расліннасці]]. Вылучаюцца, сярод іншых, стэпавыя прыморскія [[луг]]і своеасаблівага фларыстычнага складу і структуры — унікальная з'ява для Ленінградскай вобласці і ўсяго Паўночна-Захаду Расіі. Мурожных лугі займаюць невялікі адсотак плошчы паўвострава. На паўвостраве маецца высокая колькасць відаў — 754 [[Сасудзістыя расліны|сасудзістых раслін]], 102 з якіх лічацца рэдкімі і занесены ў Чырвоныя кнігі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], краін Балтыйскага рэгіёну. == Жывёльны свет == [[Жывёлы|Жывёльны свет]] Кургальскага паўвострава максімальна разнастайны ў межах Ленінградскай вобласці. Тут зарэгістраваны: 201 від [[Птушкі|птушак]], 38 відаў [[Млекакормячыя|млекакормячых]], 9 відаў [[Земнаводныя|амфібій]] і [[Паўзуны|рэптылій]]. Больш за 100 відаў з іх занесены ў Чырвоныя кнігі. Іхтыяфаўна плыткаводдзяў Фінскага заліва і азёр прадстаўлена шматлікімі відамі рыб. Кургальскі паўвостраў ляжыць на трасе Беламора-Балтыйскага міграцыйнага шляху. Узбярэжжы паўвострава, выспы і прылеглыя да іх плыткаводдзі служаць месцам масавых навал, стаянак і пакормаў птушак у перыяды міграцый. Тут гняздуюцца многія рэдкія для Ленінградскай вобласці віды: турпан, [[Гага звычайная|звычайная гага]], [[Шэрая гусь|шэры гусь]], [[Баклан вялікі|вялікі баклан]] і іншыя. У саспелых [[Елка|яловых]] [[Лес|лясах]] у ваколіцах Вялікага балота і ля Белага возера гняздуецца [[арлан-белахвост]], занесены ў Чырвоную кнігу. На выспах Ціскольскага і Кургальскага рыфаў адзначаны ляжні шэрага цюленя і [[Кольчатая нерпа|кольчатай нерпы]]. На паўвостраве звычайныя [[Тхары|тхор]], лісіца, [[Дзік|кабан]], [[лось]] і іншыя віды, шырока распаўсюджаныя ў Ленінградскай вобласці. Сустракаецца [[буры мядзведзь]]. На ўчастку шыракалістага лесу паблізу вёскі Ціскалава сустракаецца [[Соня садовая|садовая соня]]. Водна-балотныя ўгоддзі паўвострава маюць міжнароднае значэнне ў якасці месцапражыванняў вадаплаўных птушак і ўтвараюць Кургальскі заказнік<ref>[http://www.lenobl.ru/culture/tourism/route/green/reserve Охраняемые заповедники и заказники Ленинградской области]</ref>. == Помнікі == [[Файл:Votic_language_map.png|міні|200x200пкс|Мапа [[Водзь|водскіх]], фінскіх і і[[Іжорская мова|жорскіх]] вёсак на захадзе Ленінградскай вобласці]] * Памятная [[стэла]] братам Койвунен з вёскі Конава, рэпрэсаваных у [[1937|1937 годзе]]. * Рэшткі млына Юлле Панцялея, расстралянага нямецка-фашысцкімі акупантамі ў [[1943|1943 годзе]], і памятная стэла, прысвечаная яму, — устаноўлены каля Конава ў [[2005|2005 годзе]]<ref name="autogenerated1">[http://pda.regnum.ru/news/1319732.html Памятник ингерманландцам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131017204736/http://pda.regnum.ru/news/1319732.html |date=17 кастрычніка 2013 }}</ref><ref name="nep">[http://unwd3.narod.ru/lo/pantel/index.html Неправильный мир]</ref>. == Населеныя пункты == Найбуйнейшыя населеныя пункты: [[Усць-Луга]], Кургалава, Ліпава, Ціскалава, Конава, Выб'е, Гаккава, Кір'яма. Паўвостраў з'яўляецца раёнам кампактнага пражывання фіна-вугорскіх народнасцяў [[іжора]] і [[водзь]]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фінскі заліў]] bca6o2ragljniequogu33ggio01evgz Калонія Росы 0 472303 5188981 4918171 2026-08-28T13:34:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Калонія Расу]] у [[Калонія Росы]] 4918171 wikitext text/x-wiki '''Калонія Расу''' — гістарычная частка [[Вільня|Вільні]], квартал гарадскіх катэджаў дамовага таварыства (кааператыва) канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Займае каля 10 га ў цэнтры горада паміж раёнамі [[Расу]], [[Ужупіс|Зарэччам]], [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]]. Межамі з’яўляюцца вуліцы Друёс (''Drujos, Друйская''), П. Вішынскё (''P. Višinskio, П. Вішынскаса''), Балстогес (''Balstogės, Беластоцкая'') і Расу (''Rasų, Росы)'', а таксама чыгунка. Раён унесены ў Рэестр культурнай спадчыны Літвы пад нумарам 16077. == Гісторыя == [[Файл:Švenčionių_gatvė_(Rasų_Kolonija,_Vilnius).JPG|злева|міні|245x245пкс|Катэджы на вуліцы Швянчону (Švenčionių)]] У [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзі]] на месцы калоніі былі парк і сад, у [[19 стагоддзе|XIX]] стагоддзі зямля належала графам [[Чапскія|Чапскім]]. [[1898|У 1898]] годзе дырэктар Віленскага зямельнага банка, вядомы бізнэсмэн і грамадскі дзеяч [[:ru:Монтвилл, Юзеф|Іосіф Монтвіл]] выкупіў зямлю ў графіні Веранікі Плятэр-Зіберг і паручыў забудову прыватнаму архітэктурнаму бюро [[:ru:Клейн, Август|Клейна]] і Стыпулкоўскага, якія таксама праектавалі для яго аналагічныя дамовыя кааператывы на Лукішках і Шніпішках. Большая частка парку была падзеленая на асобныя кавалкі зямлі, праз яго праклалі сетку новых прамых вуліц, што перакрыжоўваліся пад простымі вугламі, — Беластоцкая (Baltstogės), Віцебская (Vitebsko), Магілёўская (Mielagėnų), Радомская (Švenčionių) і Гярвяцкая (Gervėčių). Для найтаннейшага жытла быў пабудаваны двухпавярховы квартал з васемнаццаці аднолькавых блочных секцыяў ([[1898 год]], архітэктар [[Vladislovas Stipulkovskis|Уладзіслаў Стыпулкоўскі]], вул. Швянчону, 1-35). У кожнай секцыі было два двары: адзін выходзіў на вуліцу, а другі, плошчай 1,4 сотак, быў за домам. Большасць двухквартэрных сядзібных дамоў будавалася па праекце Стыпулкоўскага: яны маюць два асобныя ўваходы, вокны з аканіцамі і цэльны двусхільны дах. На маленькіх вулачках у глыбіні захавалася дзесяць такіх дамоў. Кожны ўладальнік атрымоўваў ўчастак зямлі ў 12-15 сотак. У [[1899]]—[[1900 год]]зе паводле праекта [[:ru:Клейн, Август|Аўгуста Клейна]] было пабудавана яшчэ пяць чатырохкватэрных дамоў на двух сотках зямлі. У адпаведнасці з праектам Клейна ў 1900 годзе паўсталі яшчэ восем аднапавярховых катэджаў. Іх уладальнікі мелі ўчасткі памерам не менш за 3 соткі. Тры комплексы дамоў Стыпулкоўскі праектаваў індывідуальна. У цэлым калонія была пабудавана на працягу 4 гадоў — з [[1898]] па 1[[1902|902]]. Каля калоніі ў адпаведнасці з праектам Клейна [[1903 год]]а з’явілася віла генерал-маёра А. Мушнікова (П. Вішынскё, 27). == Гл. таксама == * [[Могілкі Росы]] == Літаратура == # [http://kvr.kpd.lt/heritage/Pages/KVRDetail.aspx?lang=lt&MC=16077 «Vilniaus miesto istorinė dalis, vad. Rasų kolonija»]. Lietuvos Respublikos kultūros vertybių registras. Nuoroda tikrinta 2014-09-22. # [http://www.spec.lt/lt/Vilniaus_miesto_centrine_dalis_isskaidyta_i_atskiras_urbanistines_vietoves «Vilniaus miesto centrinė dalis išskaidyta į atskiras urbanistines vietoves»]. spec.lt. 2010-06-07. Nuoroda tikrinta 2014-09-22. [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] hgxn9p0g99tmvu0n27adh8t73p4xwnr 5188983 5188981 2026-08-28T13:34:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5188983 wikitext text/x-wiki '''Калонія Росы''' — гістарычная частка [[Вільня|Вільні]], квартал гарадскіх катэджаў дамовага таварыства (кааператыва) канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Займае каля 10 га ў цэнтры горада паміж раёнамі [[Росы]], [[Ужупіс|Зарэччам]], [[Стары горад (Вільня)|Старым горадам]]. Межамі з’яўляюцца вуліцы Друёс (''Drujos, Друйская''), П. Вішынскё (''P. Višinskio, П. Вішынскаса''), Балстогес (''Balstogės, Беластоцкая'') і Росы (''Rasų, Росы)'', а таксама чыгунка. Раён унесены ў Рэестр культурнай спадчыны Літвы пад нумарам 16077. == Гісторыя == [[Файл:Švenčionių_gatvė_(Rasų_Kolonija,_Vilnius).JPG|злева|міні|245x245пкс|Катэджы на вуліцы Швянчону (Švenčionių)]] У [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзі]] на месцы калоніі былі парк і сад, у [[19 стагоддзе|XIX]] стагоддзі зямля належала графам [[Чапскія|Чапскім]]. [[1898|У 1898]] годзе дырэктар Віленскага зямельнага банка, вядомы бізнэсмэн і грамадскі дзеяч [[:ru:Монтвилл, Юзеф|Іосіф Монтвіл]] выкупіў зямлю ў графіні Веранікі Плятэр-Зіберг і паручыў забудову прыватнаму архітэктурнаму бюро [[:ru:Клейн, Август|Клейна]] і Стыпулкоўскага, якія таксама праектавалі для яго аналагічныя дамовыя кааператывы на Лукішках і Шніпішках. Большая частка парку была падзеленая на асобныя кавалкі зямлі, праз яго праклалі сетку новых прамых вуліц, што перакрыжоўваліся пад простымі вугламі, — Беластоцкая (Baltstogės), Віцебская (Vitebsko), Магілёўская (Mielagėnų), Радомская (Švenčionių) і Гярвяцкая (Gervėčių). Для найтаннейшага жытла быў пабудаваны двухпавярховы квартал з васемнаццаці аднолькавых блочных секцыяў ([[1898 год]], архітэктар [[Vladislovas Stipulkovskis|Уладзіслаў Стыпулкоўскі]], вул. Швянчону, 1-35). У кожнай секцыі было два двары: адзін выходзіў на вуліцу, а другі, плошчай 1,4 сотак, быў за домам. Большасць двухквартэрных сядзібных дамоў будавалася па праекце Стыпулкоўскага: яны маюць два асобныя ўваходы, вокны з аканіцамі і цэльны двусхільны дах. На маленькіх вулачках у глыбіні захавалася дзесяць такіх дамоў. Кожны ўладальнік атрымоўваў ўчастак зямлі ў 12-15 сотак. У [[1899]]—[[1900 год]]зе паводле праекта [[:ru:Клейн, Август|Аўгуста Клейна]] было пабудавана яшчэ пяць чатырохкватэрных дамоў на двух сотках зямлі. У адпаведнасці з праектам Клейна ў 1900 годзе паўсталі яшчэ восем аднапавярховых катэджаў. Іх уладальнікі мелі ўчасткі памерам не менш за 3 соткі. Тры комплексы дамоў Стыпулкоўскі праектаваў індывідуальна. У цэлым калонія была пабудавана на працягу 4 гадоў — з [[1898]] па 1[[1902|902]]. Каля калоніі ў адпаведнасці з праектам Клейна [[1903 год]]а з’явілася віла генерал-маёра А. Мушнікова (П. Вішынскё, 27). == Гл. таксама == * [[Могілкі Росы]] == Літаратура == # [http://kvr.kpd.lt/heritage/Pages/KVRDetail.aspx?lang=lt&MC=16077 «Vilniaus miesto istorinė dalis, vad. Rasų kolonija»]. Lietuvos Respublikos kultūros vertybių registras. Nuoroda tikrinta 2014-09-22. # [http://www.spec.lt/lt/Vilniaus_miesto_centrine_dalis_isskaidyta_i_atskiras_urbanistines_vietoves «Vilniaus miesto centrinė dalis išskaidyta į atskiras urbanistines vietoves»]. spec.lt. 2010-06-07. Nuoroda tikrinta 2014-09-22. [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] d08lrvsc9yj5cucuu5mayreil8ap1gq Луіза Лікі 0 489784 5189181 3832325 2026-08-29T04:45:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189181 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лікі}} {{Вучоны |Імя = Луіза Лікі |Арыгінал імя = Louise Leakey |Выява = |Шырыня = |Апіанне выявы = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Бацька = |Маці = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Альма-матар = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Муж = |Сайт = }} Прынцэса '''Луіза дэ Мерод''' ({{Lang-en|Princess Louise de Merode}}, народжаная '''Лікі'''; 21 сакавіка 1972, [[Найробі]], [[Кенія]]) — кенійскі [[Палеанталогія|палеантолаг]]. Займаецца даследаваннем і раскопкамі акамянеласцяў старажытных [[Гамініды|гамінідаў]] ва Усходняй Афрыцы<ref name="NatGeo">[http://news.nationalgeographic.com/news/2003/11/1104_031104_louiseleakey.html Mitchell, Ryan 2003.]</ref>. == Біяграфія == Луіза Лікі нарадзілася ў [[Найробі]] ([[Кенія]]) у 1972 годзе, у сям'і палітыка і палеаантраполага [[Рычард Лікі|Рычарда Лікі]] і палеаантраполага [[Міў Лікі]]. У тым жа годзе памер яе дзядуля, вядомы антраполаг [[Луіс Лікі]]. Упершыню Луіза пачала прымаць актыўны ўдзел у пошуках акамянеласцяў ў 1977 годзе ва ўзросце 6 гадоў і стала самым маладым чалавекам, які знайшоў акамянелага [[Чалавекападобныя малпы|гамініда]]<ref>[http://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/xx-factor/123394128.html Pearson, Stephanie (2003-12). «Louise Leakey» in «XX Factor». Outside Magazine, December 2003]{{ref-en}}</ref>. Луіза Лікі атрымала пасведчанне аб сярэдняй адукацыі па праграме [[Міжнародны бакалаўрыят|міжнароднага бакалаўрыяту]] Аб'яднанага Сусветнага каледжа Атлантыкі, а таксама ступень бакалаўра навук у галіне геалогіі і біялогіі ад [[Брыстальскі ўніверсітэт|Універсітэта Брысталя]]. Пасля, у 2001 годзе, яна атрымала ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] ва [[Універсітэтскі каледж Лондана|Універсітэцкім каледжы Лондана]]<ref name="Leakey">{{Cite web|url=http://www.leakey.com/bios/sample-page|title=Bios: Louise Leakey|publisher=www.leakey.com|accessdate=1/12/2015|archive-date=1 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201175108/http://www.leakey.com/bios/sample-page|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref>. У 1993 годзе да яе далучылася яе маці Міў Лікі, як яшчэ адін кіраўнік палеанталагічнай экспедыцыі ў Паўночнай Кеніі. Даследчы праект [[Каобі-Фора]] быў адной з самых прыкметных праграм апошніх двух дзесяцігоддзяў, у ходзе якога былі знойдзены некаторыя найбольш вядомыя акамянеласці гамінідаў, у тым ліку [[Kenyanthropus|Kenyanthropus platyops]]<ref name="NatGeo"/>. Яе ініцыятывай было размяшчэнне лічбавых мадэляў калекцыі акамянеласцяў у віртуальнай лабараторыі афрыканскіх фасілій, дзе мадэлі могуць быць загружаныя ў формате 3D, надрукаваныя або выразаныя з кардона для калекцыі. У 2003 годзе Луіза Лікі выйшла замуж за бельгійскага прыматолага, прынца [[Эмануэль дэ Мерод|Эмануэля дэ Мерода]]. У пары нарадзілася дзве дачкі: прынцэса Сейя дэ Мерод (2004) і прынцэса Алексія дэ Мерод (2006)<ref>Bowman-Kruhm, Mary (2005). «The Leakeys: A Biography». ISBN 0-313-32985-0.{{ref-en}}</ref>. {{зноскі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лікі Луіза}} [[Катэгорыя:Антраполагі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лонданскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Палеаантраполагі]] o4wf8pot1fladv375zwzzeiqjfn8xq1 Холмагары 0 537031 5189036 4889642 2026-08-28T16:27:16Z Spokiyny 153126 /* */ 5189036 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Холмагары'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|1}} — карта Архангельскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Холмогоры}}) — сяло (да 1925 года — горад) у нізоўі [[Паўночная Дзвіна|Паўночнай Дзвіны]], адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы населены пункт [[Халмагорскі раён|Холмагарскага раёна]] [[Архангельская вобласць|Архангельскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. З 2006 года сяло з’яўляецца таксама цэнтрам Холмагарскага сельскага паселішча. 3150 чалавек ([[2025]]). {{зноскі}} {{Архангельская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Архангельскай вобласці]] g9a5b56ukzo9vtzu6ef0wmacos607kw Конга (мова) 0 538866 5188986 4588378 2026-08-28T13:44:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5188986 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Конга}} {{Мова |Назва мовы = Конга |Назва мовы ў арыгінале = Kikongo |Краіны ўжывання = [[Рэспубліка Конга]], [[Ангола]],[[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] |Рэгіён = [[Цэнтральная Афрыка]] |Афіцыйная мова ў = {{Сцягафікацыя|Дэмакратычная Рэспубліка Конга}} |Колькасць носьбітаў = 8,5 млн (2012) |катэгорыя = [[Мовы Афрыкі]] |Класіфікацыя = [[Нігера-кангалезскія мовы|Нігера-кангалезская макрасям'я]] : [[Бенуэ-кангалезскія мовы|Бенуэ-кангалезская сям'я]] :: [[Бантоідныя мовы|Бантоідная галіна]] ::: [[Банту (мовы)|група банту]] :::: Мовы Конга |пісьменнасць = [[лацінскі алфавіт|лацінка]] |ISO1 = kg |ISO2 = kon |ISO3 = kon }} '''Ко́нга''' (саманазва: ''Kikongo'') — [[мова]], распаўсюджаная на захадзе [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыкі]], пераважна ў [[Рэспубліка Конга|Рэспубліцы Конга]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] і [[Ангола|Анголе]]. Належыць да моўнай групы [[банту (мовы)|банту]]. Родная мова [[конга (народ)|народа конга]]. У [[2012]] г. мова конга стала ўжывалася 6,5 млн носьбітаў, яшчэ 2 млн носьбітаў ёй карысталіся як другой мовай. == Гісторыя == Мова конга сфарміравалася ў дзяржаве [[Каралеўства Конга]]. У [[16 стагоддзе|XVI]] ст. [[Партугалія|партугальскія]] місіянеры пераклалі на яе [[катэхізіс]]. У [[1645]] г. была складзена першая [[граматыка]]. У [[1648]] г. надрукаваны [[слоўнік]]. Поўны пераклад [[Біблія|Бібліі]] з’явіўся ў [[1905]] г. == Асаблівасці == Мова конга з’яўляецца тонавай. Падзяляецца на 9 буйных [[дыялект]]аў. [[Крэольскія мовы|Крэольскі]] дыялект [[кітуба]] з’яўляецца афіцыйнай мовай у [[Рэспубліка Конга|Рэспубліцы Конга]]. У [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] ён ужываецца пад назвай '''конга''' і таксама мае афіцыйны характар. У наш час існуе некалькі версій [[Літаратурная мова|літаратурнай мовы]], аднак усе версіі заснаваны на [[лацінскі алфавіт|лацінцы]]. == Кароткі размоўнік == {| class="wikitable" |- ! Конга !! Беларуская мова |- | Inga (éé) || Так |- | Ve || Не |- | Yenge || Прывітанне |- | Nki kele zina na nge? || Як тваё імя? |- | Mono me katuka na Belarusi || Я з Беларусі |- | Matondo|| Дзякуй |- | Ka diambu ko || Калі ласка |- | Mono ke bakisa ve || Не разумею |- | Lolula mono || Прабачце |- | Lungonia! || Мае віншаванні! |- | Yai kele inki ntalu? || Колькі гэта каштуе? |- | Lusadisu || Дапамажыце |} {{rq|refless|translate}} == Спасылкі == * [https://www.omniglot.com/writing/kongo.htm Kongo (Kikongo)] * [http://archive.org/stream/dictionarygramma00bentuoft/dictionarygramma00bentuoft_djvu.txt Dictionary and grammar of the Kongo language, as spoken at San Salvador, the ancient capital of the old Kongo empire, West Africa] * [http://ilanguages.org/kongo.php Learn Kongo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250318062726/http://ilanguages.org/kongo.php |date=18 сакавіка 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы банту]] [[Катэгорыя:Мовы Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Мовы Анголы]] [[Катэгорыя:Мовы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] 979v5ynndy604zjttjxfq1cyn781p8p Есільскі раён (Акмолінская вобласць) 0 546043 5189245 5188779 2026-08-29T10:44:31Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5189245 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Есільскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Есіл ауданы}} |Герб =Esilaudanigerb.gif |Краіна = {{Сцягафікацыя|Казахстан}} |Уваходзіць у = [[Акмолінская вобласць|Акмолінскую вобласць]] |Уключае = 1 пасялковая і 21 сельская акруга |Сталіца = [[Есіль (горад)|Есіль]] |Дата = [[1936]] год |Насельніцтва = 28&nbsp;890<ref>[http://www.akmola.stat.kz/dinamika/dinamikadem.htm Департамент статистики Акмолинской области. 01.07.2010] {{webarchive|url=https://www.webcitation.org/6Gserrhwc?url=http://www.akmola.stat.kz/dinamika/dinamikadem.htm |date=2013-05-25 }}</ref> |Год перапісу = 2010 |Шчыльнасць = 3.8 |Канфесіянальны склад = {{nobr|[[рускія]] (38,49%)}}, {{nobr|[[казахі]] (26,90%)}}, {{nobr|[[украінцы]] (15,04%)}}, {{nobr|[[немцы]] (5,28%)}}, {{nobr|[[беларусы]] (4,01%)}}, {{nobr|[[татары]] (3,13%)}}, {{nobr|іншыя (7,15%)}} <ref name="Stat2010">[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar Агентство Республики Казахстан по статистике. Численность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на начало 2010 года] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117233602/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar |date=2013-01-17 }}</ref><ref name="пер.2010">[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm Национальный состав населения Казахстана по переписи 2009]</ref> |Плошча = 8&nbsp;000 |Карта = Esil Akmola District Kazakhstan.png |Часавы пояс = [[UTC+6]] |Тэлефонны код = +7&nbsp;1647 |Паштовыя індэксы = 020900-020920<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/02/10.html Почтовые индексы Казахстана]</ref> |Код аўтамабільных нумароў = [[Індэкс аўтамабільных нумароў Казахстана|03]], С }} '''Есільскі раён''' ({{lang-kk|Есіл ауданы}}) — раён у [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Есіль (горад)|Есіль]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.akmo.kz/content/esilskij_rajon Информация о районе на сайте области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110903142220/http://www.akmo.kz/content/esilskij_rajon |date=3 верасня 2011 }} {{НП Есільскага раёна Акмолінскай вобласці}} {{Акмолінская вобласць}} {{няма катэгорый|date=2026-08-29}} [[Катэгорыя:Есільскі раён (Акмолінская вобласць)| ]] 88ddliw9zp1eddqokh6l6vtbjwxa5k5 Ласковые Усы 0 547403 5189130 5070103 2026-08-28T23:45:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189130 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Ласковые Усы | Гады = [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] — наш час | Краіна = Украіна | Мова = [[англійская мова|Англійская]], [[руская мова|руская]] | Жанры = поп-панк, [[альтэрнатыўны рок]], [[глэм-рок]], рэпкор, 8-bit-рок | Псеўданім = ЛУ | Лэйбл = LU_records | Склад = Вячаслаў Іарданаў<br>Сяргей Коршунаў<br>Аляксандр Рэкічынскі<br>Аляксандр Ковачэў }} '''«Ла{{Націск}}сковые Усы{{Націск}}»''' ({{lang-be|Ласкавыя Вусы}}) — [[украіна|украінскі]] [[рок-музыка|рок]]-гурт з горада [[кіеў|Кіева]]. Створаны ў 2010 годзе ў [[Данецк]]у. Паў-фіналісты 4-га сезона шоу «Украіна мае талент»<ref>{{Cite web |url=https://hromadskeradio.org/programs/kyiv-donbas/doneckaya-gruppa-laskovye-usy-vskore-vypustit-novyy-albom |title=Донецкая группа «Ласковые усы» вскоре выпустит новый альбом |access-date=27 студзеня 2018 |archive-date=23 снежня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161223201733/https://hromadskeradio.org/programs/kyiv-donbas/doneckaya-gruppa-laskovye-usy-vskore-vypustit-novyy-albom |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == Пачаткам нараджэння гурта можна лічыць лета 2010 года. Жыццё свайму гурту двое хлопцаў далі на берагах Азоўскага мора. Па словах аднаго з заснавальнікаў калектыву Вячаслава: {{цытата|Мы з сябрам працавалі ў дзіцячым лагеры і вырашылі зрабіць нешта смешна недарэчнае ... аддуху, так сказаць. Я дрынкаў на акустычнай гітары, а сябар не трапляючы ў ноты спяваў. Гэта было пацешна. Усім вакол падабалася. Пры гэтым часу на гігіенічныя працэдуры не было. Хадзілі няголеныя. У выніку выраслі вусы. Мы былі ласкавымі хлопцамі і разам з тым, усатымі. І нехта назваў нас: «Ласкавыя Вусы». Так нарадзілася наша самая першая форма існавання.}} З тых часоў многае змянілася. Стыль музыкі «Ласкавых Вусоў» далёкі ад першаснага гучання. Як кажуць самі ўдзельнікі: «''цяпер наша музыка — гэта спляценне 8-біт гукаў, [[рок-музыка|рока]] і матываў дыска''».<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=y93mK9CXjP0 Ласковые Усы в передаче «Ты, прежде всего».]</ref> Нельга не адзначыць унікальны імідж каманды. Чырвоныя касцюмы і штаны, а замест упрыгожванняў — джойсцікі ад прыставак «Дэндзі». Шырокі рэзананс гурт атрымаў у 2012 годзе, прыняўшы ўдзел у адным з усеўкраінскіх шоў «Украіна Мае Талент 4». Хлопцы выканалі пацешную песню «Шопінг»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_nl73QXvFf0 Группа «Ласковые усы» с песней «Шоппинг» на «УMT 4»]</ref>, якую пасля кастынгу не напявалі толькі немаўляты. Удалы хіт даў «Ласкавым Вусам» зялёнае святло ў паўфінал шоў. І гурт па поўнай скарыстаўся рэсурсамі праекта. Другі хіт, які выканалі хлопцы, «СуперСила», раскрыў бачанне на патэнцыял каманды. «Ласкавыя Вусы» вырашылі ўскладніць задачу і згуляць не проста песню, а зрабіць шоў. У вобразах самастойна выдуманых супергерояў ансамбль «парваў» залу. Рассоўныя сцены, спецэфекты і ўзлёт да нябёсаў даставілі гледачам задавальненне. Аднак былі і тыя, хто не да канца змог зразумець стыль выступлення. Таму ансамбль стварае хіт «Троль» і выконвае яго ў прамым эфіры ўсеўкраінскага музычнага канала «М1». Песня прысвечана тролям у інтэрнэце.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DmKhNsCO8_s «Ласковые Усы» Guten morgen (02.10.2012)]</ref> «Ласкавыя Вусы» актыўна выступаюць, здымаюць кліпы. У планах выпусціць свой дэбютны поўнафарматны альбом. Іх песні размешчаны ў інтэрнэце. == У папулярнай культуры == * Агляд кліпа «СуперСила» вэб-шоў #balalike з групай Eskimo Callboy.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=k38WfSnUHDQ #balalike – Eskimo Callboy watch russian music videos]</ref> * Кліп «СуперСила» трапіў у перадачу «Говнорокеры» з вядучым Сяргеем Карміліцыным (VJ Hobbit).<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=J4fYkwzqoyg Говнорокеры #8 Супергерои]</ref> == Дыскаграфія == === Альбомы === * «Градус натхнення» * «Лепшыя песні» (2011) * «Проста хіты» (2013) === Міні-альбомы === * «Усе мікрасхемы» (2014) * «Усы ўжо не тыя» (2016) === Сінглы === * «Фрагменты жыцця» (2015) * «Проста» (2016) * «Заўсёды жыві цяпер» (2016) == Кліпы == === Афіцыйныя === * {{Год у музыцы|2011}} — «СуперСила» * {{Год у музыцы|2012}} — «Шопінг» * {{Год у музыцы|2013}} — «Насустрач да Лета» * {{Год у музыцы|2014}} — «Усе Мікрасхемы» == Склад == === Цяперашні === * Вячаслаў Іарданаў — [[гітара]], [[Вакаліст|вакал]] (2010—наш час) * Сяргей Коршунаў — [[бас-гітара]] (2010—наш час) * Аляксандр Рэкічынскі — гітара (2010—наш час) * Аляксандр Ковачэў — ударныя (2016—наш час) === Ранейшыя ўдзельнікі === * Ігар Мярэжны — ударныя * Уладзімір Харабадот — клавішныя * Аляксей Лаўроў — вакал * Павел Афанасьеў — ударныя * Антон Панфілаў — ударныя * Дзмітрый Бунтаў — ударныя {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://laskovyeusy.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160527110725/http://laskovyeusy.com/ |date=27 мая 2016 }} * {{УКантакце|laskovieusy}} * {{youTube user|UC2zmuTdb8mOL-6f03eDkn7g|гурта}} * {{facebook.com|laskovye.usy}} * [http://musicmegabox.net/content/get_news/laskovyie-usyi-edut-na-festival-sosedniy-mir-video/ «Ласковыя Усы» едуць на фестываль «Соседний Мир 2013»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150709060317/http://musicmegabox.net/content/get_news/laskovyie-usyi-edut-na-festival-sosedniy-mir-video/ |date=9 ліпеня 2015 }} * [http://likefm.org/artist/%D0%9B%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%A3%D1%81%D1%8B «Ласковыя Усы» біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305075233/http://likefm.org/artist/%D0%9B%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%A3%D1%81%D1%8B |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.ostro.org/donetsk/culture/articles/369095/ Донецкий рок-позитив: «Ласковые усы»] * [http://www.0522.ua/news/1132072 Группа «Ласковые Усы» даст концерт в Кировограде] * [http://chipwiki.ru/wiki/%D0%9B%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5_%D1%83%D1%81%D1%8B chipwiki Ласковыя Усы] * [http://ura.dn.ua/18.02.2013/135788.html «Ласковые Усы» покорили «Ливерпуль»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161103084205/http://ura.dn.ua/18.02.2013/135788.html |date=3 лістапада 2016 }} * [https://myzuka.org/Album/525012/%D0%9B%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%A3%D1%81%D1%8B-%D0%92%D1%81%D0%B5-%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%85%D0%B5%D0%BC%D1%8B-2014 Альбом «Усё Мікрасхемы» на muzuka.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250426012259/https://myzuka.org/Album/525012/%D0%9B%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%A3%D1%81%D1%8B-%D0%92%D1%81%D0%B5-%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%85%D0%B5%D0%BC%D1%8B-2014 |date=26 красавіка 2025 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ласкавыя Вусы}} [[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага рока]] 1mj1p96ryv2feqac8ll44rmss43ilwn Лерум (камуна) 0 550378 5189158 4975738 2026-08-29T02:33:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189158 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Лерум |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Lerums kommun}} |Герб = Lerum vapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Лерум |Карта = Lerum Municipality in Västra Götaland County.png |Карта_подпіс = Камуна на карце лена Вестра-Гёталанд |Памер карты = 250px |Сталіца = [[Лерум]] |Краіна = {{SWE}} |Уваходзіць у = [[Вестра-Гёталанд]] |Насельніцтва = 39 070 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 151 |Плошча = 308,38 |Сайт = http://www.Lerum.se www.Lerum.se |ISO = }} '''Камуна Лерум''' ({{lang-sv|Lerums kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Вестра-Гёталанд]] у паўднёва-заходняй [[Швецыя|Швецыі]]. Лерум 236-ая па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Лерум]]. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 39 070 чалавек (па стане на верасень 2012 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=18 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Лерум за 1970-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|1970|#0080E6|292||23 520}} {{bar pixel|1975|#0099FF|350||28 162}} {{bar pixel|1980|#0080E6|371||29 871}} {{bar pixel|1985|#0099FF|386||31 063}} {{bar pixel|1990|#0080E6|413||33 206}} {{bar pixel|1995|#0099FF|430||34 610}} {{bar pixel|2000|#0080E6|438||35 214}} {{bar pixel|2005|#0099FF|454||36 506}} {{bar pixel|2010|#0080E6|480||38 580}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Населеныя пункты == Камуне падпарадкаваныя 10 гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх: * [[Лерум]] (Lerum) * Флуда (Floda) * Гробу (Gråbo) * Стамшэ (Stamsjö) * Шэвік (Sjövik) * Толерэд (Tollered) * Эксерыд (Öxeryd) == Галерэя == <center><gallery> Файл:Lerums kommunhus, den 21 juni 2006.JPG|Управа камуны<br/>(Лерум) Файл:Östads kyrka.JPG|Царква<br/>(Эстад) Файл:Floda centrum, den 15 juli 2006.JPG|Гарадок Флуда Файл:Häcksjön 01.JPG|Возера Гекшэн </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == *[http://www.Lerum.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170503131459/http://www.lerum.se/ |date=3 мая 2017 }} {{Вестра-Гёталанд}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Вестра-Гёталанд]] fl0ejd55pkew97d7xam5i7p36rcwx3d Лагальм (камуна) 0 550412 5189114 4975733 2026-08-28T22:31:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189114 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Лагальм |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Laholms kommun}} |Герб = Laholm vapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Лагальм |Карта = Laholm Municipality in Halland County.png |Карта_подпіс = Камуна на карце лена Халанд |Памер карты = 250px |Сталіца = [[Лагальм]] |Краіна = {{SWE}} |Уваходзіць у = [[Халанд (лен)|Халанд]] |Насельніцтва = 23 494 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 27 |Плошча = 902,12 |Сайт = http://www.Laholm.se www.Laholm.se |ISO = }} '''Камуна Лагальм''' ({{lang-sv|Laholms kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Халанд (лен)|Халанд]] на заходнім узбярэжжы [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Лагальм]]. Лагальм 128-ая па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 23 494 чалавек (па стане на верасень 2012 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=18 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Лагальм за 1970-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|1970|#0080E6|383||18 683}} {{bar pixel|1975|#0099FF|406||19 830}} {{bar pixel|1980|#0080E6|432||21 059}} {{bar pixel|1985|#0099FF|440||21 462}} {{bar pixel|1990|#0080E6|465||22 661}} {{bar pixel|1995|#0099FF|474||23 120}} {{bar pixel|2000|#0080E6|466||22 747}} {{bar pixel|2005|#0099FF|472||23 037}} {{bar pixel|2010|#0080E6|480||23 390}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Населеныя пункты == Камуне падпарадкаваныя 14 гарадскіх пасяленняў (tätort) та 13 сільських (småort), найбольшыя з якіх: * [[Лагальм]] (Laholm) * Мелбюстранд (Mellbystrand) * Веінгэ (Veinge) * Кнерэд (Knäred) * Вокстарп (Våxtorp) * Ліля-Т'ербю (Lilla Tjärby) * Вальберга (Vallberga) * Геневад (Genevad) * Скумеслеўстранд (Skummeslövsstrand) == Галерэя == <center><gallery> Файл:Laholms stadshus och bibliotek.jpg|Управа камуны<br/>(Лагальм) Файл:Knäreds kyrka.jpg|Царква<br/>(Кнерэд) Файл:Vaxtorps centrum.jpg|Гарадок Вокстарп Файл:Swedish manor Vallen.jpg|Замак Вален Файл:Mellbystrand.jpg|Мельбюстранд </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == *[http://www.Laholm.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210321000152/http://www.laholm.se/ |date=21 сакавіка 2021 }} {{Халанд}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Халанд]] soroktxj4s0wlbjijrt7bporv7unn10 Ліндэсберг (камуна) 0 550424 5189225 4975744 2026-08-29T09:32:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189225 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Ліндэсберг |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Lindesbergs kommun}} |Герб = Lindesberg vapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Ліндэсберг |Карта = Lindesberg Municipality in Örebro County.png |Карта_подпіс = Камуна на карце лена Эрэбру |Памер карты = 250px |Сталіца = {{нп3|Ліндэсберг|Ліндэсберг|pl|Lindesberg}} |Краіна = {{SWE}} |Уваходзіць у = [[Эрэбру (лен)|Эрэбру]] |Насельніцтва = 23 049 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 16,7 |Плошча = 1 480,5 |Сайт = http://www.Lindesberg.se/ www.Lindesberg.se |ISO = }} '''Камуна Ліндэсберг''' ({{lang-sv|Lindesbergs kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Эрэбру (лен)|Эрэбру]] ў цэнтральнай [[Швецыя|Швецыі]]. Ліндэсберг 73-я па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад {{нп3|Ліндэсберг|Ліндэсберг|pl|Lindesberg}}. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 23 049 чалавек (па стане на верасень 2012 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=18 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Ліндэсберг за 1970-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|1970|#0080E6|464||24 163}} {{bar pixel|1975|#0099FF|472||24 545}} {{bar pixel|1980|#0080E6|480||24 956}} {{bar pixel|1985|#0099FF|473||24 631}} {{bar pixel|1990|#0080E6|474||24 663}} {{bar pixel|1995|#0099FF|477||24 835}} {{bar pixel|2000|#0080E6|452||23 525}} {{bar pixel|2005|#0099FF|446||23 228}} {{bar pixel|2010|#0080E6|443||23 034}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Населеныя пункты == Камуне падпарадкаваныя 9 гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх: * {{нп3|Ліндэсберг|Ліндэсберг|pl|Lindesberg}} (Lindesberg) * Фрэві (Frövi) * Стуро (Storå) * Фелінгсбру (Fellingsbro) * Ведэвог (Vedevåg) * Строса (Stråssa) * Гусельбю (Gusselby) * Рамсберг (Ramsberg) == Галерэя == <center><gallery> Файл:Lindesberg station 2012.JPG|Чыгуначная станцыя<br/>Ліндэсберг Файл:Fellingsbro kyrka 1.jpg|Царква<br/>(Фелінгсбру) Файл:Damast - Stråssa Centrum.jpg|Гарадок Строса Файл:Lindesjön infart.jpg|Возера Ліндэшэн </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == *[http://www.Lindesberg.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121113155129/http://www.lindesberg.se/ |date=13 лістапада 2012 }} {{Эрэбру (лен)}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Эрэбру]] 814jmr39w4mpponbvswtwtkfxiiupm3 Батпакты (Карагандзінская вобласць) 0 560157 5188968 4977321 2026-08-28T13:18:26Z Autumndancer 168015 5188968 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Батпакты}} {{НП-Казахстан}} '''Батпакты''' ({{lang-kz|Батпақты}}) — [[аул]] у [[Асакараўскі раён|Асакараўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Батпакцінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 14 км на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Асакараўка]]. Код КАТА — 355633100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1399 чалавек (691 мужчына і 708 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1000 чалавек (479 мужчын і 521 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Асакараўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асакараўскага раёна]] ateszve4jwjmkfcf9pvs6px6qzikyty Ашаганды (Карагандзінская вобласць) 0 560158 5188966 4977203 2026-08-28T13:17:15Z Autumndancer 168015 5188966 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ашаганды}} {{НП-Казахстан}} '''Ашаганды''' ({{lang-kz|Ошағанды}}) — [[аул]] у [[Асакараўскі раён|Асакараўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Батпакцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 355633300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 493 чалавекі (232 мужчыны і 261 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 394 чалавекі (180 мужчын і 214 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Асакараўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асакараўскага раёна]] 42xyp60nfgdidqm7x7yez06jg6wai87 Жуантабэ (Карагандзінская вобласць) 0 560166 5188970 4977798 2026-08-28T13:20:07Z Autumndancer 168015 5188970 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жуантабэ}} {{НП-Казахстан}} '''Жуантабэ''' ({{lang-kz|Жуантөбе}}) — [[аул]] у [[Асакараўскі раён|Асакараўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Дальняй сельскай акругі. Код КАТА — 355637200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 221 чалавек (111 мужчын і 110 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 99 чалавек (54 мужчыны і 45 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Асакараўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асакараўскага раёна]] ng0oiwc5q4you2z0q0k0hevy0uw5r2e Баскарык 0 560168 5188967 4977304 2026-08-28T13:17:54Z Autumndancer 168015 5188967 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Баскарык''' ({{lang-kz|Басқорық}}) — [[аул]] у [[Асакараўскі раён|Асакараўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Дальняй сельскай акругі. Код КАТА — 355637400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 155 чалавек (80 мужчын і 75 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 90 чалавек (51 мужчына і 39 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Асакараўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асакараўскага раёна]] lhnx3gmr3gvwhrhcbpjrhsxooz232da Жулдыз (Карагандзінская вобласць) 0 560170 5188971 4977868 2026-08-28T13:22:51Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Звёзднае (Карагандзінская вобласць)]] у [[Жулдыз (Карагандзінская вобласць)]]: новая назва 4977868 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Звёзднае}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Звёзднае |казахская назва = Звездное |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Асакараўскі раён |раён у табліцы = Асакараўскі раён{{!}}Асакараўскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Звёздная сельская акруга |селішча ў табліцы = Звёздная сельская акруга{{!}}Звёздная |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 308 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 355643100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Звёзднае''' ({{lang-kz|Звездное}}) — сяло ў [[Асакараўскі раён|Асакараўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Звёзднай сельскай акругі. Код КАТА — 355643100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 472 чалавекі (243 мужчыны і 229 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 308 чалавек (159 мужчын і 149 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Асакараўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асакараўскага раёна]] k2avfev7m3kkba5d2cmjmrqb8w9k8en 5188973 5188971 2026-08-28T13:24:40Z Autumndancer 168015 5188973 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жулдыз}} {{Значэнні2|Звёзднае}} {{НП-Казахстан}} '''Жулдыз''', да 2023 года — ''Звёзднае'' ({{lang-kz|Звездное}}) — [[аул]] у [[Асакараўскі раён|Асакараўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Жулдызскай сельскай акругі. Код КАТА — 355643100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 472 чалавекі (243 мужчыны і 229 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 308 чалавек (159 мужчын і 149 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Асакараўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асакараўскага раёна]] j3rrxlqdvdsepj7isu9fz30j40waqol Ералы (Карагандзінская вобласць) 0 560184 5188969 4977626 2026-08-28T13:19:21Z Autumndancer 168015 5188969 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ералы}} {{НП-Казахстан}} '''Ералы''' ({{lang-kz|Ералы}}) — [[аул]] у [[Асакараўскі раён|Асакараўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Азёрнай сельскай акругі. Код КАТА — 355661200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 221 чалавек (106 мужчын і 115 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 134 чалавекі (68 мужчын і 66 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Асакараўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асакараўскага раёна]] g8zlsf1yqxrtql9hq4r24da5wdrzjzg Сункар (Карагандзінская вобласць) 0 560198 5188977 4979525 2026-08-28T13:28:15Z Autumndancer 168015 5188977 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сункар}} {{НП-Казахстан}} '''Сункар''' ({{lang-kz|Сұңқар}}) — [[аул]] у [[Асакараўскі раён|Асакараўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр сельскай акругі Сункар. Знаходзіцца прыкладна за 32 км на паўднёвы заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Асакараўка]]. Код КАТА — 355677100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=20 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1137 чалавек (554 мужчыны і 583 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 618 чалавек (314 мужчын і 304 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Асакараўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асакараўскага раёна]] 9rgjsd3uyc3epzfiqrmmqjmcpq1nxns Шаблон:НП Асакараўскага раёна 10 561336 5188974 5188869 2026-08-28T13:25:25Z Autumndancer 168015 абнаўленне звестак 5188974 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Асакараўскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Асакараўскі раён|Асакараўскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Азёрнае (Карагандзінская вобласць)|Азёрнае]] •}} {{nobr| [[Акбулак (Асакараўскі раён)|Акбулак]] •}} {{nobr| [[Акольнае (Карагандзінская вобласць)|Акольнае]] •}} {{nobr| [[Акпан]] •}} {{nobr| [[Асакараўка]] •}} {{nobr| [[Ахмет (Асакараўскі раён)|Ахмет]] •}} {{nobr| [[Ашаганды (Карагандзінская вобласць)|Ашаганды]] •}} {{nobr| [[Баскарык]] •}} {{nobr| [[Батпакты (Карагандзінская вобласць)|Батпакты]] •}} {{nobr| [[Ералы (Карагандзінская вобласць)|Ералы]] •}} {{nobr| [[Есіль (Карагандзінская вобласць)|Есіль]] •}} {{nobr| [[Жансары (аул)|Жансары]] •}} {{nobr| [[Жуантабэ (Карагандзінская вобласць)|Жуантабэ]] •}} {{nobr| [[Жулдыз (Карагандзінская вобласць)|Жулдыз]] •}} {{nobr| [[Іртышскае]] •}} {{nobr| [[Калектыўнае]] •}} {{nobr| [[Калхознае (Карагандзінская вобласць)|Калхознае]] •}} {{nobr| [[Камсамольскае (Карагандзінская вобласць)|Камсамольскае]] •}} {{nobr| [[Карагайлы (Асакараўскі раён)|Карагайлы]] •}} {{nobr| [[Караколь (Асакараўскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Карасу (Асакараўскі раён)|Карасу]] •}} {{nobr| [[Каянды (Асакараўскі раён)|Каянды]] •}} {{nobr| [[Крашчэнаўка (Карагандзінская вобласць)|Крашчэнаўка]] •}} {{nobr| [[Куркапа]] •}} {{nobr| [[Кутумсык]] •}} {{nobr| [[Кызылтас]] •}} {{nobr| [[Маладзёжны (Карагандзінская вобласць)|Маладзёжны]] •}} {{nobr| [[Мірнае (Карагандзінская вобласць)|Мірнае]] •}} {{nobr| [[Нікалаеўка (Карагандзінская вобласць)|Нікалаеўка]] •}} {{nobr| [[Піянерскае (Карагандзінская вобласць)|Піянерскае]] •}} {{nobr| [[Прыішымскае (Карагандзінская вобласць)|Прыішымскае]] •}} {{nobr| [[Раднікоўскае (Карагандзінская вобласць)|Раднікоўскае]] •}} {{nobr| [[Раднічкі (Карагандзінская вобласць)|Раднічкі]] •}} {{nobr| [[Руская Іванаўка]] •}} {{nobr| [[Садовае (Асакараўскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сарыазек (Карагандзінская вобласць)|Сарыазек]] •}} {{nobr| [[Сарыазен]] •}} {{nobr| [[Святагораўка (Карагандзінская вобласць)|Святагораўка]] •}} {{nobr| [[Сельстрой (Карагандзінская вобласць)|Сельстрой]] •}} {{nobr| [[Сенакоснае (Карагандзінская вобласць)|Сенакоснае]] •}} {{nobr| [[Сункар (Карагандзінская вобласць)|Сункар]] •}} {{nobr| [[Сцяпное (Карагандзінская вобласць)|Сцяпное]] •}} {{nobr| [[Тапан (Карагандзінская вобласць)|Тапан]] •}} {{nobr| [[Трудавое (Асакараўскі раён)|Трудавое]] •}} {{nobr| [[Уызбай]] •}} {{nobr| [[Цэнтральнае (Асакараўскі раён)|Цэнтральнае]] •}} {{nobr| [[Чапаева (Карагандзінская вобласць)|Чапаева]] •}} {{nobr| [[Шакай (станцыя, Карагандзінская вобласць)|Шакай (станцыя)]] •}} {{nobr| [[Шакай (сяло, Карагандзінская вобласць)|Шакай (сяло)]] •}} {{nobr| [[Шункырколь (Карагандзінская вобласць)|Шункырколь]] •}} {{nobr| [[Шыдэрты (Карагандзінская вобласць)|Шыдэрты]] •}} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> 5i7fxythyv94r96pik0yy9gvrpen3u0 Літоўская духоўная семінарыя 0 577615 5189234 5138206 2026-08-29T10:20:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189234 wikitext text/x-wiki {{Картка семінарыі |назва = Літоўская духоўная семінарыя |скарачэнне = |эмблема = |выява = [[File:Senamiestis, Vilnius, Lithuania - panoramio (105).jpg|280px|Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр]] |арыгінал = |міжназва= |ранейшае = |дэвіз = |заснавана = [[1828]] |ліквідавана = [[1947]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1839|пераасвячэнне ў праваслаўе||||}} |канфесія = [[Уніяцтва]], [[Праваслаўе]] |царква = [[Грэка-каталіцкая царква]], [[Руская праваслаўная царква]] |рэктар = |студэнты = |бакалаўрыят = |магістратура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі= |размяшчэнне = [[Жыровіцы]], [[Вільня]] |адрас = |сайт = }} '''Літоўская духоўная семінарыя''' ({{lang-lt|Lietuvos kunigu seminarija}}, таксама '''Віленская духоўная праваслаўная семінарыя''', {{lang-lt|Vilniaus kunigu seminarija}}) — першапачаткова [[Уніяцтва|ўніяцкая]], потым [[Праваслаўе|праваслаўная]] навучальная ўстанова, што існавала ў [[1828]]—[[1944]] і [[1946]]—[[1947]] гадах. == Гісторыя == === У складзе Расійскай імперыі === ==== Уніяцкі перыяд ==== [[Файл:Žyrovičy. Жыровічы (A. Kühlewein, 1879).jpg|250px|злева|Жыровіцкі манастыр у ХІХ ст.]] Заснавана ў [[1828]] годзе ў [[Жыровіцы|Жыровіцах]], як [[Уніяцтва|грэка-каталіцкая]], пад час рэарганізацыі [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкай царквы]], па ініцыятыве члена ўніяцкага дэпартамента [[Рымска-каталіцкая духоўная калегія|Санкт-Пецярбургскай Рымска-каталіцкай калегіі]] [[Іосіф Сямашка|Іосіфа Сямашкі]]. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у створаных заходніх губернях [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] 70 % насельніцтва належала да ўніяцкай ([[Уніяцтва|грэка-каталіцкай]]) царквы, 15 % былі каталікамі, 7 % — іудэямі і толькі 6 % — праваслаўнымі. Указам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая І]] ад [[22 красавіка]] [[1828]] г. была зацверджана незалежная ад [[Каталіцтва|рыма-каталіцкай]] царквы [[Грэка-уніяцкая духоўная калегія|Грэка-уніяцкая калегія]] і замест чатырох уніяцкіх епархій былі створаныя дзве: [[Літоўская ўніяцкая епархія|Літоўская]] і [[Беларуская ўніяцкая архіепархія|Беларуская]] з кансісторыямі адпаведна ў [[Жыровіцы|Жыровіцах]] і [[Полацк]]у. Для падрыхтоўкі ўніяцкіх святароў, гатовых падтрымаць збліжэнне і з’яднанне з {{нп3|Расійская праваслаўная царква|Расійскай праваслаўнай царквой|ru|Синодальный период}}, наканавана было стварыць адпаведныя адукацыйныя ўстановы пры епархіяльных кіраўніцтвах. «''въ Жировицкомъ греко-унитскомъ монастырѣ — мѣстопребываніи Брестскаго епископа, быть каѳедральному собору, консисторіи, семинаріи и низжему духовному училищу, а въ Полоцкѣ, сверхъ существующей тамъ [[Полацкая духоўная семінарыя|унитской семинаріи]], учредить духовную академію.''»{{sfn|Котович|1878|с=24}} У той жа год, [[28 жніўня]] Грэка-уніяцкая калегія выдала ўказ на імя старшыні кансісторыі протаіерэя [[Антоній Тупальскі|Антонія Тупальскага]]<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/011a/17/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%A2%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.html Протопросвитер Антоний Тупальский]{{ref-ru|}} // [[Pawet.net]]</ref> з прадпісаннем — адкрыць у Жыровіцах семінарыю 1 кастрычніка, але да прызначанага часу прыбылі не ўсе выхаванцы. [[20 кастрычніка]] (7 кастрычніка па ст. ст.) [[1828]] г. у [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім манастыры]], замест [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкай]] павятовай вучэльні<ref>[https://zhirovichi-monastery.by/page2629644.html Летопись Свято-Успенского Жировичского монастыря]{{ref-ru|}} // Свято-Успенский Жировичский ставропигиальный мужской монастырь</ref>, адбыўся ўрачысты акт адкрыцця [[Уніяцтва|грэка-каталіцкай]] '''Літоўскай<ref>[https://zhirovichi-monastery.by/page2560296.html ЖИРОВИЧИ: ПАМЯТНИКИ И ПАМЯТНЫЕ МЕСТА, СВЯЗАННЫЕ С ИМЕНЕМ МИТРОПОЛИТА ИОСИФА (СЕМАШКО)] {{ref-ru|}} // Свято-Успенский Жировичский ставропигиальный мужской монастырь</ref> духоўнай семінарыі'''. Першы набор студэнтаў складаўся з 84 навучэнцаў. Рэктарам быў прызначаны член уніяцкай калегіі, былы выкладчык Полацкай семінарыі, выпускнік Галоўнай семінарыі пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], [[протаіерэй]] [[Антоній (Зубко)|Антоній Зубко]]. Перад ад’ездам на пасаду яму была дадзена інструкцыя з указаннем асаблівую ўвагу надаваць вывучэнню прадметаў на [[Руская мова|рускай мове]] і аднаўленню чысціні ўсходняга абраду<ref name="Мінская семінарыя">''Носко М. М.'' [http://minds.by/zhurnal-stupeni/arhiv-nomerov-za-2001-god/stupeni-1-2-missiya-tserkvi-na-poroge-iii-ty-syacheletiya/litovskaya-duhovnaya-seminariya-i-eyo-rol-v-vossoedinenii-uniatov-s-pravoslavnoj-tserkovyu Литовская Духовная Семинария и её роль в воссоединении униатов с Православной Церковью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210108212220/http://minds.by/zhurnal-stupeni/arhiv-nomerov-za-2001-god/stupeni-1-2-missiya-tserkvi-na-poroge-iii-ty-syacheletiya/litovskaya-duhovnaya-seminariya-i-eyo-rol-v-vossoedinenii-uniatov-s-pravoslavnoj-tserkovyu |date=8 студзеня 2021 }} // Ступени. 2001. — № 1 (2) {{ref-ru|}}</ref>. Першапачаткова выхаванне навучэнцаў Літоўскай духоўнай семінарыі праходзіла па правілах каталіцкіх духоўных школ. Вучні, якія паступілі ў семінарыю, павінны былі вывучаць [[Святое Пісьмо]], дагматычнае і маральнае [[багаслоўе]], пастырскае багаслоўе і царкоўнае красамоўства, царкоўную гісторыю, царкоўныя абрады і спеў, фізіку, матэматыку, мовы (рускую, нямецкую, французскую, славянскую, грэцкую, лацінскую, габрэйскую), польскую літаратуру. Пры гэтым, юнакі на той час зусім не ведалі [[Руская мова (значэнні)|рускай мовы]], таму выкладанне праходзіла на [[Польская мова|польскай]] або [[Лацінская мова|лацінскай]] мовах; на рускай мове спрабавалі вывучаць толькі ўсеагульную і рускую гісторыю{{sfn|Котович|1878|с=35}}. [[Файл:OldBook11.jpg|міні|справа]] Грэка-уніяцкая калегія ўказам ад 18 кастрычніка (па ст.ст.) [[1828]] года звярнула сур’ёзную ўвагу семінарскага праўлення на абавязковае ўвядзенне да пачатку [[1829]] года выкладання прадметаў на рускай мове. З гэтай мэтай з [[Санкт-Пецярбург]]а былі выпісаныя адпаведныя падручнікі, пасля чаго самі выкладчыкі ўзяліся за вывучэнне рускай мовы. У [[1830]] годзе ў семінарыі займаліся ўжо 180 выхаванцаў, з якіх 80 былі «''на фундушевомъ содержаніи''». Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання]] ў [[1831]] годзе, заняткі ў семінарыі былі прыпыненыя, а ў семінарскім корпусе месціліся царскія салдаты. Са сканчэннем баявых дзеяў і эпідэміі [[Халера|халеры]], якая лютавала ў той год, Літоўская духоўная семінарыя аднавіла сваю працу. З гэтага часу паступова сталі ўводзіцца новыя прадметы ў курс выкладання: біблейская гісторыя, [[метафізіка]], [[антрапалогія]], [[трыганаметрыя]], экзэгетыка, біблейская археалогія і гісторыя ўніі. Склад выкладчыкаў папоўніўся новымі асобамі: магістр багаслоўя [[Тамаш Малішэўскі]] (пасля {{нп3|Філарэт, епіскап Ніжагародскі|Філарэт, епіскап Ніжагародскі|ru|Филарет (Малышевский)}}), доктар багаслоўя [[Плакід Янкоўскі]], вядомы ў польскай і рускай літаратуры пісьменнік і лінгвіст, які дасканала ведаў 9 моў і магістр багаслоўя [[Ігнацій Жалязоўскі]], (пасля {{нп3|епіскап Брэсцкі|епіскап Брэсцкі|ru|Игнатий (Железовский)}}). [[4 верасня]] [[1834]] года ўпершыню ў Літоўскай семінарыі на рускай мове прагучала [[пропаведзь]], якую прамовіў інспектар [[Іпаліт Гамаліцкі]], а [[29 снежня]] ў саборы на рускай мове прапаведаваў студэнт Брэнн<ref name="Мінская семінарыя"/>. Гэты факт вельмі задаволіў губернатара Гродзенскай губерні [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]], пад час наведвання Літоўскай семінарыі{{sfn|Котович|1878|с=53}}. Паступова рускамоўе стала дамінуючай у навучальным працэсе. Выкладанне некаторых багаслоўскіх дысцыплін яшчэ нейкі час вялося на латыні з тым, каб семінарысты вышэйшага (багаслоўскага) аддзялення былі падрыхтаваныя весці [[дыспут]]ы з [[Рыма-каталіцтва|рымска-каталіцкімі]] святарамі на мове лацінскага багаслоўя<ref name="Православная энциклопедия"/>. З 1834 г. [[Грэка-уніяцкая духоўная калегія|Калегія]] забараніла дзецям уніяцкіх святароў вучыцца ў іншых (свецкіх) вучэльнях, акрамя духоўных, таму ў [[1838]] годзе ў семінарыі налічвалася больш за 200 навучэнцаў{{sfn|Котович|1878|с=54}}. Калі адбыўся 8-мы перапіс насельніцтва ў [[1835]] г., у Літоўскай семінарыі налічваліся выхаванцы з розных уніяцкіх епархій: Літоўскай 159 чалавек, Мінскай 59, Валынскай 28, Падольскай 3, па аднаму з Кіеўскай і Магілёўскай. Для аднаўлення чысціні ўсходняга набажэнства ва Уніяцкай Царкве пачалі ўводзіць богаслужбовыя кнігі маскоўскага [[друк]]у. Грэка-каталіцкія святары [[Літоўская ўніяцкая епархія|епархіі]] па чарзе выклікаліся ў Літоўскую семінарыю для навучання праваслаўнаму абраду. У перыяд з пачатку [[1835]] да канца [[1837]] гадоў у ёй тэрмінам на два ці тры тыдні пабыў 431 святар. Пасля навучання і праверкі ведаў духавенства давала падпіску пра гатоўнасць служыць па маскоўскаму служэбніку<ref name="Мінская семінарыя"/>. Для пакарання святароў, якія адмовіліся прыняць новыя маскоўскія кнігі, Іосіф Сямашка прапанаваў вікарнаму епіскапу [[Антоній (Зубко)|Антонію Зубко]] пазбаўляць казённага ўтрымання дзяцей гэтых святароў — выхаванцаў семінарый і духоўных вучэльняў<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=125 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.95</ref>. З цягам часу Літоўская семінарыя з вучэльнямі пры ёй былі ператвораны і даведзены да такой ступені падабенства з праваслаўнымі духоўнымі навучальнымі ўстановамі, што пад канец [[1835]] і пачатку [[1836]] года было прызнана магчымым падначаліць іх нароўні з праваслаўнымі [[Камісія духоўных вучылішч|Камісіі духоўных вучылішч]]. Гэта мера была першым крокам з боку Літоўскай духоўнай семінарыі да ўз’яднання [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніятаў]] з [[Праваслаўе]]м<ref name="Мінская семінарыя"/>. У 1830-ых гг. пры семінарыі было створана гадавое вучылішча для дзячкоў. У [[1837]] годзе семінарыя перажыла страшную [[Тыф|тыфавую]] эпідэмію. Нягледзячы на медычную дапамогу і догляд хворых з боку выкладчыкаў семінарыі, памёрла некалькі чалавек. ==== Праваслаўны перыяд ==== [[Файл:Vilnia, Trajeckaja. Вільня, Траецкая (I. Trutnev, 1870).jpg|міні|злева|Віленская Свята-Траецкая царква ў 1870 г.]] У [[1839]] годзе, на [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкім царкоўным саборы]] была абвешчана аб ліквідацыі ўніяцкай царквы ў межах Расійскай імперыі. Уніяцкія епархіі былі скасаваны; маёмасць перайшла ў падпарадкаванне {{нп3|Расійская праваслаўная царква|Расійскай праваслаўнай царквы|ru|Синодальный период}}. У тым жа годзе была ўтворана праваслаўная {{нп3|Літоўская і Віленская епархія|Літоўская епархія|ru|Виленская и Литовская епархия}}, якую ўзначаліў ужо архіепіскап Іосіф Сямашка. Літоўская духоўная семінарыя стала '''[[Праваслаўе|праваслаўнай]]''' навучальнай установай. Праз шэсць гадоў разам з кіраўніцтвам епархіі семінарыя была пераведзеная ў [[Вільня|Вільню]], «''въ самое сердце литовскаго латинства''»<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=225 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.191</ref>. На момант ліквідацыі ўніі жыхароў праваслаўнага веравызнання ў губерні налічвалася каля 1 тысячы<ref name="Православная энциклопедия">{{Праваслаўная энцыклапедыя|158622|ВИЛЕНСКАЯ И ЛИТОВСКАЯ ЕПАРХИЯ|8|465-475}}</ref>. У Вільні не было аніводнай праваслаўнай прыходскай царквы, дзейнічаў толькі [[Віленскі Свята-Духаўскі манастыр|Свята-Духаў манастырскі храм]], у [[1838]] г. была асвячона прыпісная да яго могілкавая царква {{нп3|Свята-Ефрасіннеўская царква (Вільнюс)|ў імя прп. Еўфрасінні Полацкай|ru|Церковь Преподобной Евфросинии (Вильнюс)}}. У [[1840]] г. будынак каталіцкага [[Касцёл Святога Казіміра (Вільнюс)|касцёла Святога Казіміра]] быў звернуты ў праваслаўную царкву, асвячоную ў імя Святога Мікалая Цудатворцы<ref name="Православная энциклопедия"/>. У такіх умовах [[8 верасня]] [[1845]] г. адбылося ўрачыстае адкрыццё Літоўскай семінарыі ў Віленскім [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|Свята-Траецкім манастыры]]. З той нагоды Іосіф Сямашка пісаў: «''Слава Богу! не поверите, Ваше Сиятельство, как я счастлив сегодня, у меня не обошлось без слез, и я этого не стыжусь. Если бы мне пришлось завтра умереть — с радостью сказал бы я: ныне отпущаеши раба Твоего. Владыко, церковь Православная стала в Вильне твердою и очень твердою ногою''»<ref>[http://church.by/mitropolit-vilenskij-iosif-semashko/ Жизнь и труды высокопреосвященного Иосифа (Семашко), митрополита Виленского и Антовского] {{ref-ru|}} // Афіцыйны партал Беларускай Праваслаўнай царквы</ref>. Як епархія, так і кансісторыя, і семінарыя павінны былі, па хадайніцтве Іосіфа Сямашкі, утрымаць свае ранейшыя назвы «'''Літоўскіх'''» без змены на «'''Віленскіх'''», «''въ виду того практическаго неудобства, что въ Вильне уже существовали подъ названіемъ Виленских, католическія — семинарія, консисторія и епархія, а также потому, что это старое названіе напоминало, какъ о старыхъ, весьма светлыхъ страницахъ православія въ Литовской стране, такъ о недавнемъ перерожденіи уніатовъ Литовской епархіи въ православныхъ''»<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=227 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г.Я. Кипріановича. - Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. - XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.193</ref>. Семінарыі вызначылі частку жылых і дапаможных манастырскіх будынкаў і двор, у распараджэнне яе была перададзена вялікая бібліятэка манастыра. Спехам былі зробленыя ўнутраныя перабудовы і ў такім выглядзе семінарыя заставалася да [[1866]] г. Пасаду рэктара семінарыі прызналі мэтазгодным злучыць са званнем настаяцеля-архімандрыта Свята-Траецкага манастыра. Навучальны працэс быў арганізаваны на аснове Статута духоўных семінарый [[1840]] года і па прыкладу семінарый Санкт-Пецярбургскай і Кіеўскай Навучальных акруг. Кіроўным органам Літоўскай семінарыі было Праўленне ў складзе рэктара, інспектара і эканома. Знешні кантроль за вучэбным працэсам ажыццяўляўся Санкт-Пецярбургскай Духоўнай акадэміяй. У праграму навучання былі дададзеныя медыцына, сельская гаспадарка, прыродазнаўчыя навукі, вучэнне пра рускі раскол і іншыя дапаможныя веды. Поўны курс семінарыі быў шасцігадовым і складаўся з трох двухгадовых аддзяленняў. На ніжэйшым аддзяленні выкладаліся наступныя прадметы — у першы год: 1) [[Катэхізіс|катэхізічнае]] вучэнне; 2) пачаткі [[Рыторыка|рыторыкі]]; 3) старажытная ўсеагульная гісторыя; 4) пачаткі алгебры і геаметрыі; 5) грэцкая мова; 6) лацінская мова. У другі год: 1) чытанне Майсеевых і гістарычных кніг [[Стары Запавет|Старога запавету]]; 2) кіраўніцтва да спазнання і ўжытку набажэнскіх кніг; 3) рыторыку і кароткае паняцце пра паэзію; 4) сярэднявечную і новую ўсеагульную гісторыю; 5) геаметрыю і [[Пасхалія|пасхалію]]; 6) грэцкую і лацінскую мовы. У сярэднім аддзяленні — у першы год: 1) чытанне навучальных кніг Старога запавету; 2) царкоўна-біблейская гісторыя; 3) [[логіка]]; 4) расійская грамадзянская гісторыя; 5) фізіка і прыродазнаўчая гісторыя; 6) чытанне грэцкіх пісьменнікаў з перакладам і філалагічным разборам; 7) чытанне лацінскіх пісьменнікаў з перакладам і філалагічным разборам. У другі год: 1) чытанне [[Прарок|прароцкіх]] кніг; 2) святая [[герменеўтыка]]; 3) царкоўна-біблейская гісторыя; 4) прыродазнаўчая гісторыя і сельская гаспадарка; 5) працяг логікі і псіхалогіі; 6) чытанне грэцкіх пісьменнікаў з перакладам і філалагічным разборам. У вышэйшым аддзяленні — у першы год: 1) чытанне Святога Пісьма [[Новы Запавет|Новага Запавету]] з тлумачэннем; 2) [[Дагматыка|дагматычнае]] багаслоўе; 3) вучэнне пра веравызнанні, [[Ерась|ерасі]] і расколы, у дачыненні да мясцовых і сучасных патрэб; 4) [[гамілетыка]]; 5) агульная гісторыя хрысціянскай царквы; 6) вучэнне пра царкоўныя старажытнасці і [[абрад]]аслоўе; 7) [[патрыстыка]] ці навука пра святых айцоў; 8) чытанне святых айцоў грэцкіх і лацінскіх, з разборам філалагічным, гамілетычным і багаслоўскім; 9) пачатковыя падставы медыцыны і агульнанародны лячэбнік; 10) сельская гаспадарка. У другі год: 1) чытанне некаторых частак Святога Пісьма, з дэталёвым вытлумачэннем; 2) багаслоўе маральнае; 3) вучэнне пра пасады [[прасвітар]]аў прыходскіх; 4) гамілетыка, падставы царкоўных законаў і кананічнае права; 5) гісторыя расійскай царквы; 6) чытанне святых айцоў грэцкіх і 7) працяг медыцыны. Акрамя багаслоўскіх дысцыплін вывучаліся і свецкія прадметы: заалогія, мінералогія, батаніка, асновы геалогіі, геаметрыя. Апроч гэтых агульнаабавязковых прадметаў вучні семінарыі займаліся па абедні і мовамі: габрэйскай, французскай і нямецкай. У навучальным працэсе Літоўскай духоўнай семінарыі мовы і матэматыка стаялі трохі ў цені; імі займаліся большасць вучняў толькі дзеля пераводу ў вышэйшыя класы; затое сельская гаспадарка, медыцына, багаслоўскія і царкоўна-гістарычныя навукі вывучаліся з вялікім поспехам. Вялікая ўвага надавалася практычным заняткам. Семінарысты наведвалі Віленскі музей старажытнасцяў. Падчас летніх шпацыраў выхаванцы збіралі камяні і расліны, якія сустракаліся ў наваколлі Вільні. Камяні вызначаліся па родах, а расліны засушваліся. На семінарскай зямлі сеялі розныя сарты хлеба; у гародзе разводзілі гародніну; у садзе, што належаў Траецкаму манастыру завялі пітомнік дрэваў, якія перасаджвалі і прышчаплялі; у семінарскім двары ўладкоўвалі кветнік і прыглядалі за кветкамі. Прысутнічалі ў семінарскім шпіталі пры аглядзе хворых, дзе вучыліся рабіць перавязкі. Па ўказанні доктара, складалі простыя лекі, папаўняючы невялікую семінарскую аптэчку. Пры вывучэнні геаметрыі ўпор таксама рабіўся на практычную геаметрыю: вучні з выкладчыкамі выходзілі за Вільню, мералі некаторыя месцы ў наваколлі горада, здымалі з іх планы і вылічалі пляцы іх паверхні<ref name="Катовіч"/> [[Файл:Wilno trójca 1900.jpg|міні|Віленскі Свята-Траецкі манастыр каля 1900 года]] Асноўную частку навучэнцаў складалі дзеці з сем’яў духоўных асоб, якія змяшчаліся за казённы кошт. Было таксама 15 казённых вакансій для дзяцей з бедных свецкіх сем’яў. За свой рахунак вучылася прыкладна дзесяць працэнтаў ад агульнага ліку семінарыстаў. З [[1853]] года ўсталявалі квоту ў 50 чалавек для ліку навучэнцаў вышэйшага (багаслоўскага) аддзялення. Па сканчэнню семінарыі і выніках вучобы выпускнікам вызначаўся разрад — ад 1-га (вышэйшага) да 3-га (ніжэйшага) разраду<ref>[http://www.petergen.com/bovkalo/duhov/litsem.html Выпускники Литовской духовной семинарии] {{ref-ru|}}</ref>. Яны паступалі ў Духоўныя акадэміі ці вызначаліся настаўнікамі і нагляднікамі епархіяльных Духоўных вучылішч. Лепшыя выпускнікі Семінарыі для працягу навучання накіроўваліся ў [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскую]] і [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскую Духоўныя Акадэміі]]<ref name="Мінская семінарыя"/>. Колькасць навучэнцаў семінарыі ў перыяд з [[1839]] па [[1915]] год штогод у сярэднім складала 170—195 чалавек. У [[1864]] г., з нагоды 25-годдзя «''возсоединенія западно-русских уніатовъ съ восточной церковью''» [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёв]] «''ассигновалъ из контрибуціонныхъ суммъ<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=365 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.327</ref>''» 60.000 рублёў на капітальную перабудову Літоўскай семінарыі. І ў [[1865]]—[[1866]] гг. у семінарскіх будынках адбыўся выразны рамонт. Сталовая і бібліятэчная залы, памяшканні выхаванцаў значна пашыраны, уладкаваны асобна агульныя спальні і класы. Вучні тым часам жылі ў [[Андрэеўскае духошнае вучылішча|Андрэеўскай вучэльні]]. У [[1866]] годзе былі выдалены з праграмы медыцына, сельская гаспадарка і прыродазнаўчая гісторыя, а дададзена [[педагогіка]] (як прадмет патрэбны для будучых пастыраў і настаўнікаў народа); заснавана пры семінарыі нядзельная школа. Указам [[Свяшчэнны сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэннага Сінода]] ад [[27 мая]] [[1867]] года згодна новага Статута духоўныя семінарыі ставіліся ў непасрэднае вядзенне епархіяльных архірэяў. У [[1872]] годзе ў семінарскім навучанні адбыліся значныя змены: замест трох двухгадовых аддзяленняў былі ўведзены 6 класаў па аднаму году навучання. Былі дададзеныя новыя прадметы: асноўнае багаслоўе, філасофія, касмаграфія і трыганаметрыя. Палепшылася ўтрыманне, вучэбны матэрыял, гімнастычныя снарады і мэбля, пабудаваны шпіталь у семінарскім садзе, перабудавана лазня. Сапраўднай скарбніцай па ўсіх абласцях ведаў была фундаментальная [[бібліятэка]] духоўнай семінарыі (у [[1885]] годзе ў ёй налічвалася 12500 тамоў, сярод якіх былі рэдкія выданні XV—XVII ст.<ref name="Православная энциклопедия"/>). У [[1873]] г. адкрыўся клас [[іканапіс]]у. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], у 1915 годзе Літоўская духоўная семінарыя была эвакуявана ў [[Разань]] і да [[1917]] года месцілася ў памяшканнях Гаўрылаўскага прытулку. === У складзе Польскай Рэспублікі === У [[1919]] годзе семінарыя вяртаецца ў Вільню і восенню аднаўляюцца заняткі. У выніку [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны 1919—1921 гг.]] Вільня апынулася ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], а з [[1922]] г. у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. На пачатку 1920-х гг. высілкамі беларускай інтэлігенцыі і са згоды царкоўнай іерархіі ў семінарыі былі ўведзены новыя прадметы — беларуская мова, гісторыя і геаграфія Беларусі. Сярод выкладчыкаў семінарыі, якія найбольш спрычыніліся да беларусізацыі, быў яе новы рэктар [[Вячаслаў Багдановіч]], выпускнік {{нп3|Киевская духовная академия|Кіеўскай духоўнай акадэміі|ru}}, які дагэтуль займаў пасаду інспектара семінарыі<ref>[http://sppsobor.by/articles/2885 Асветніцкакя дзейнасць беларускай інтэлігенцыі ў Вільні 1920—1930-я гг.] // Прыход Свята-Петрапаўлаўскага сабора г. Мінска</ref>. Беларуская актыўнасць у ёй падтрымлівалася дзякуючы такім выкладчыкам, як [[Вінцэнт Грышкевіч]], [[Янка Станкевіч]] і іншыя. А першым выкладчыкам беларускай мовы семінарыі быў класік літаратуры [[Максім Гарэцкі]] <ref>[https://www.facebook.com/movananovaharodnia/posts/%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F-%D1%96-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0/1191594504193048/ Віленская праваслаўная духоўная семінарыя і беларуская мова] // [[Мова нанова]] Гародня</ref>. У 1923 годзе з 292 слухачоў семінарыі 221 заявілі сябе беларусамі, 63 рускімі, 7 украінцамі і 1 польскім грамадзянінам. У той жа час, 210 чалавек паведамілі, што дома размаўляюць на рускай мове, 63 па-беларуску, па аднаму назвалі роднай украінскую і польскую мовы, а 11 навучэнцаў назвалі сумесь з двух або трох моў<ref name="Pawluczuk">Pawluczuk U. A.: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, ISBN 978-83-7431-127-4 {{ref-pl|}}</ref>. [[Файл:Vilnia, Trajeckaja. Вільня, Траецкая (1927).jpg|міні|злева|Царква Святой Тройцы ў 1927 годзе]] Ва ўмовах абвяшчэння аўтакефаліі [[Польская аўтакефальная праваслаўная царква|Польскай праваслаўнай царквы]] у [[1924]] г. пачалася рэарганізацыя сістэмы навучання ў Віленскай духоўнай семінарыі. У першую чаргу змены датычылі пераходу ад пераважна рускай мовы навучання да польскай, але за беларусамі яшчэ заставалася права выкладання каля паловы прадметаў па-беларуску. У [[1927]] г. у рамках агульнадзяржаўнай школьнай рэформы Духоўныя семінарыі ў Вільні і Крамянцы былі пераўтвораны на ўзор дзяржаўных 9-гадовых гімназій з правамі сярэдняй навучальнай установы. Напалову скарацілася колькасць гадзін на багаслоўскія дысцыпліны, абавязковым прадметам стала польская мова, гісторыя і геаграфія Польшчы, а беларускамоўныя прадметы былі фактычна забаронены<ref>''[[Л. Я. Кулажанка|Кулажанка Л.]]'' [http://sppsobor.by/bractva/vilna/publish/orthodox/4333/2 З вопыту асветніцкага служэння Праваслаўнай царквы (Заходняя Беларусь у 1920—1930 гг.)] // Праваслаўе. — 1999. — № 8. — С. 38—57</ref>. Па адзнакам навучэнца той пары [[Яўстах Баслык|Яўстаха Баслыка]]: ''гэта ўжо была не Праваслаўная Духоўная семінарыя. Яна толькі намінальна насіла гэтую назву. Яна стала ў 1929—1930 гг. філіялам польскай класічнай гімназіі з польскай мовай выкладання і толькі з некаторай праваслаўнай праслойкай: царкоўны спеў, царкоўны статут, наведанне набажэнстваў і да т. п''<ref name="ПРАВОСЛАВИЕ.RU">[http://www.pravoslavie.ru/30044.html АНТОЛОГИЯ СЕМИНАРСКОЙ ЖИЗНИ. ИЗ ВОСПОМИНАНИЙ ОТЦА ЕВСТАФИЯ БАСЛЫКА. ЧАСТЬ 1 (1922—1924)]{{ref-ru|}} // ПРАВОСЛАВИЕ.RU</ref>. У 1932 годзе {{нп3|Instytut Badań Spraw Narodowościowych|Інстытут Нацыянальнасцяў|pl}} ацаніў узровень выкладання ў семінарыі як нізкі, прагрэс [[Паланізацыя|паланізацыі]] (нягледзячы на тое, што многія заняткі праводзіліся на польскай мове) як нязначны з-за таго, што захоўваецца прэстыж рускай мовы<ref>M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918—1939, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989, s. 283—285 {{ref-pl|}}</ref>. У [[1935]]—[[1936]] навучальных гадах, паводле планаў дзяржаўных органаў і Польскай царквы, абодва бакі пагадзіліся ліквідаваць Віленскую і Крамянецкую духоўныя семінарыі і замяніць іх на адзін багаслоўскі ліцэй у Варшаве. Аднак гэты працэс не спраўдзіўся ў сувязі з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]<ref name="Pawluczuk"/>. === У час Другой сусветнай вайны === [[Файл:Lithuanian soldier in Vilnius 1939.jpg|міні|справа|Вільня ў 1939 годзе]] У [[1939]] г. частка Віленскага края была перададзена [[Літва|Літве]] (у тым ліку і Вільня), а ў 1940 г. створаная [[Літоўская ССР]] ўвайшла ў склад [[СССР]]. Літоўская (Віленская) духоўная семінарыя спыніла сваё існаванне. У час нямецка-фашысцкай акупацыі працамі экзарха мітрапаліта {{нп3|Сергий (Воскресенский)|Сергія|ru}} у Вільні былі арганізаваныя пастырска-багаслоўскія курсы для падрыхтоўкі праваслаўных святароў як для Прыбалтыкі, так і для прыходаў, што адчыняліся ў «вызваленых ад бальшавікоў» раёнах [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Вясной [[1944]] года адбыўся першы выпуск навучэнцаў і ў тым жа годзе, пасля ўзнаўлення ў Літве савецкай улады, курсы былі зачыненыя. === У складзе СССР === У [[1946]] году семінарыю аднавілі, прыняўшы на першы курс 25 чалавек (з іх пяць вольных слухачоў). Але місіянерскія планы, у прыватнасці, правядзенне набажэнстваў на літоўскай мове, не ажыццявіліся, а семінарыю пад ціскам мясцовых уладаў у жніўні [[1947]] года закрылі, перавёўшы групу віленскіх другакурснікаў ў [[Жыровіцкі манастыр]]. == Гл. таксама == * [[Уніяцкая царква на Беларусі]] * [[Праваслаўе ў Беларусі]] * [[Заходняя Беларусь]] == Рэктары == <div style="-moz-column-count: 2; column-count: 2;"> * [[Антоній (Зубко)]] (1828—1836) * [[Іпаліт Гамаліцкі]]<ref>[http://sppsobor.by/bractva/vilna/publish/church-history/9828 Виленский кафедральный протоиерей Ипполит Гомолицкий]{{ref-ru|}} // Прыход Свята-Петрапаўлаўскага сабора г. Мінска</ref> (1836—1845) * {{нп3|Платон (Городецкий)|Платон (Гарадзецкі)|ru}} (1839—1843) * {{нп3|Евсевий (Ильинский)|Яўсевій (Іллінскі)|ru}} (31 снежня 1844—1848) * {{нп3|Филарет (Малышевский)|Філарэт (Малішэўскі)|ru}} (15 красавіка 1849—1851) * {{нп3|Александр (Добрынин)|Аляксандр (Дабрынін)|ru}} (31 жніўня 1851—1860) * {{нп3|Иосиф (Дроздов)|Іосіф (Драздоў)|ru}} (21 лістапада<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=325 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.287</ref> 1860—1868) * {{нп3|Евгений (Шерешилов)|Яўген (Шарашыла)|ru}} (11 снежня 1868—1870) * {{нп3|Августин (Гуляницкий)|Аўгусцін (Гуляніцкі)|ru}} (1870—1881) * {{нп3|Анастасий (Опоцкий)|Анастасій (Апоцкі)|ru}} (20 ліпеня 1881—1885) * {{нп3|Иосиф (Соколов)|Іосіф (Сакалоў)|ru}} (1885—1891) * {{нп3|Алексий (Опоцкий)|Алексій (Апоцкі)|ru}} (22 снежня 1891 — 30 верасня 1893) * {{нп3|Павел (Поспелов)|Павел (Паспелаў)|ru}} (7 кастрычніка 1893 — 19 ліпеня 1895) * {{нп3|Иннокентий (Беляев)|Інакенцій (Бяляеў)|ru}} (28 ліпеня 1895 — 2 ліпеня 1899) * {{нп3|Палладий (Добронравов)|Паладый (Дабранраваў)|ru}} (29 ліпеня 1899 — 9 красавіка 1901) * {{нп3|Леонид (Скобеев)|Леанід (Скабееў)|ru}} (9 красавіка 1901 — 5 верасня 1903) * {{нп3|Алексий (Дородницын)|Алексій (Дарадніцын)|ru}} (5 верасня 1903—1904) * [[Іаан (Помер)]]<ref>[http://sppsobor.by/bractva/vilna/laboratory/bellife/4216#more-4216 Свяшчэннамучанік Іаан (Помер), епіскап Слуцкі, архіепіскап Рыжскі і Латвійскі] // Прыход Свята-Петрапаўлаўскага сабора г. Мінска</ref> (1907—1912) * {{нп3|Лаврентий (Князев)|Лаўрын (Князеў)|ru}} (28 лютага 1912—1917) * {{нп3|Анатолий (Соколов)|Анатоль (Сакалоў)|ru}} (8 лютага 1917—1919) * [[Вячаслаў Багдановіч]] (1919—1922) * {{нп3|Filip (Morozow)|Філіп (Маразоў)|pl}}<ref name="ПРАВОСЛАВИЕ.RU"/> (1922—1924) * {{нп3|Антоний (Марценко)|Антоній (Марцанка)|ru}}<ref name="ПРАВОСЛАВИЕ.RU"/> (1924—1926) * в.а. [[Мікалай Тучэмскі]]<ref name="ПРАВОСЛАВИЕ.RU"/><ref>[https://drevo-info.ru/articles/16346.html ТУЧЕМСКИЙ НИКОЛАЙ МИХАЙЛОВИЧ]{{ref-ru|}} // ДРЕВО открытая православная энциклопедия</ref> (снежань 1925—1940) * {{нп3|Виноградов, Василий Петрович (священнослужитель)|Васіль Вінаградаў|ru}} (1943—1944) </div> == Інспектары == <div style="-moz-column-count: 2; column-count: 2;"> * [[Міхаіл (Галубовіч)]] (1828—1836) * [[Ігнацій (Жалязоўскі)]] (1836—1845) * [[Кандыдаў|А. Кандыдаў]] (1845—1851) * {{нп3|Вениамин (Платонов)|Веніямін (Платонаў)|ru}} (21 снежня 1851—1859) * [[Іаан (Пшчолка)]] (1860—1862) * {{нп3|Модест (Стрельбицкий)|Мадэст (Стральбіцкі)|ru}} (31 жніўня 1862—1866) * [[Мялецій (Андрыеўскі)]] (9 студзеня 1867<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=399 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.361</ref>—1869) * {{нп3|Иустин (Полянский)|Юстын (Палянскі)|ru}} (24 красавіка 1870—1875) * {{нп3|Медведь, Роман Иванович|Раман Іванавіч Мядзведзь|ru}} (1897—1899) * {{нп3|Евсевий (Гроздов)|Яўсевій (Гроздаў)|ru}} (12 лістапада 1899—1903) * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч]] (16 мая 1907—1919) * [[Леў Аляксандравіч Бяляўскі]] (1920-я гады) </div> == Вядомыя выпускнікі == * {{нп3|Александр (Кульчицкий)|Аляксандр (Кульчыцкі)|ru}} (1823—1888) — епіскап {{нп3|Расійская праваслаўная царква|Расійскай праваслаўнай царквы|ru|Синодальный период}}, епіскап Кастрамскі і Галіцкі * {{нп3|Анатолий (Станкевич)|Анатоль (Станкевіч)|ru}} (1821—1903) — епіскап Расійскай праваслаўнай царквы, епіскап Калужскі і Бароўскі * [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч]] (1828—1891) — расійскі [[гісторык]], [[публіцыст]], [[славянафіл]] * {{нп3|Котович, Иоанн Антонович|Іаан Антонавіч Катовіч|ru}}<ref name="Катовіч">''Ильин А.'' [http://brama.brestregion.com/nomer26/artic05_1.shtml Черевачицкие Котовичи – священники, деятели культуры и просто люди. Глава V. Виленский кафедральный протоиерей Иоанн Котович] // Гістарычная брама. — 2016. — № 1 (26).</ref> (1839—1911) — праваслаўны царкоўны дзеяч, [[гісторык]], [[публіцыст]], [[журналіст]] і [[фалькларыст]] * [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]] (1840—1903) — беларускі [[этнограф]], фалькларыст, [[археограф]] * [[Рыгор Якаўлевіч Кіпрыяновіч]] (1846—1915) — царкоўны гісторык, публіцыст, [[пісьменнік]], прыхільнік школы [[Заходнерусізм|«заходнерусізму»]] * [[Платон Мікалаевіч Жуковіч]] (1857—1919) — гісторык, прафесар, член-карэспандэнт Расійскай акадэміі навук * [[Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч]] (1867—1918/1924) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[гісторык]], [[педагог]], прадстаўнік школы [[Заходнерусізм|«заходнерусізму»]] * {{нп3|Евсевий (Гроздов)|Яўсевій (Гроздаў)|ru}} (1868—1929) — [[архіепіскап]] Расійскай праваслаўнай царквы, {{нп3|Эстонская апостольская православная церковь|Эстонскай аўтаномнай праваслаўнай царквы|ru}} * {{нп3|Кречетович, Иосиф Павлович|Іосіф Паўлавіч Крачатовіч|ru}} (1873—1933) — [[архіепіскап]] Рускай праваслаўнай царквы, дзеяч [[абнаўленства]] * [[Павел Канстанцінавіч Валынцэвіч]] (1875—1962) — праваслаўны святар, адзін з пачынальнікаў беларускай [[Фатаграфія|фатаграфіі]] * [[Феафан (Семяняка)]] (1879—1937) — епіскап Рускай праваслаўнай царквы, архіепіскап Мінскі і Беларускі * [[Данііл (Юзьвюк)]] (1880—1965) — архіепіскап Рускай праваслаўнай царквы, епіскап Пінскі і Брэсцкі * {{нп3|Феодосий (Самойлович)|Феадосій (Самайловіч)|ru}} (1884—1968) — епіскап [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]], архіепіскап {{нп3|Сан-Паульская и Бразильская епархия|Сан-Паўльскі і Бразільскі|ru}} * {{нп3|Mateusz Krycuk|Мацей Крыцук|pl}} (1892—1950) — протаіерэй, [[свяшчэннапакутнік]]<ref>[http://sluck-eparchiya.by/svjatye-i-svjatyni/svjatye/svjashennomuchenik-matfej-kricuk-protoierej СВЯЩЕННОМУЧЕНИК МАТФЕЙ КРИЦУК, ПРОТОИЕРЕЙ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181112191732/http://sluck-eparchiya.by/svjatye-i-svjatyni/svjatye/svjashennomuchenik-matfej-kricuk-protoierej |date=12 лістапада 2018 }}{{ref-ru|}} // Слуцкая епархия Минской митрополии Белорусской Православной Церкви Московского Патриархата</ref> (кананізаваны Беларускай праваслаўнай царквой [[28 кастрычніка]] [[1999]] года) * [[Канстанцін (Хоміч)]] (1911—2000) — епіскап Рускай праваслаўнай царквы, архіепіскап Брэсцкі і Кобрынскі * {{нп3|Железнякович, Серафим Арсеньевич|Серафім Арсеньевіч Жалязняковіч|ru}} (1913—2004) — рэктар {{нп3|Prawosławne Seminarium Duchowne w Warszawie|Варшаўскай праваслаўнай духоўнай семінарыі|pl}} * [[Віталь Міхайлавіч Баравой]] (1916—2008) — [[Беларусы|беларускі]] [[святар]] [[Руская праваслаўная царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]], протапрасвітар, прафесар, доктар багаслоўя, назіральнік<ref>''Дикарев А., диакон'' [https://mospat.ru/church-and-time/1422 Наблюдатели Русской Православной Церкви на II Ватиканском соборе: предыстория] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200421233440/https://mospat.ru/church-and-time/1422 |date=21 красавіка 2020 }} // Церковь и время. — 2013. — № 1 (62). — С. 107—137</ref> [[Другі Ватыканскі сабор|Другога Ватыканскага сабора]] ад імя Рускай Праваслаўнай Царквы == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == * [http://church.by/by/ Афіцыйны партал Беларускай Праваслаўнай царквы] * [https://minds.by/ Мінская Духоўная семінарыя] * [http://www.pravenc.ru/ Православная Энциклопедия] {{ref-ru|}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Котовичъ Іоаннъ, прот. |частка = |загаловак = Историческая записка о Литовской Духовной семинаріи |арыгінал = |спасылка = https://ru.calameo.com/read/002055968d6e741f544e4 |адказны = |выданне = |месца = Вильна |выдавецтва = Типографія Губернскаго Правленія |год = 1878 |том = |старонкі = |старонак = 83 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Котович |archive-date = 24 чэрвеня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200624141143/https://ru.calameo.com/read/002055968d6e741f544e4 }} * «[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]». У 6 тамах / Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.), М. В. Біч, Б. І. Сачанка і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч — г. Мінск : Выд. «Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі», 1993—2003 гг. — Т. 1-6. — ISBN 5-85700-073-4. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003688077#?page=1 Историческій очеркъ состоянія Православной церкви въ Литовской епархіи за время съ 1839—1889 г. Пресвітера Н. Д. Извекова] — Москва, 1899 г. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221#?page=7 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.] : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. * Pawluczuk U. A.: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, ISBN 978-83-7431-127-4. * M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918—1939, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989 * Обозный К. П. Богословские курсы в Вильно в 1942—1944 годах // Вестник церковной истории. 2008. — № 1 (9). — С. 169—178. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Духоўныя семінарыі Рускай праваслаўнай царквы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская духоўная семінарыя]] [[Катэгорыя:Жыровіцы]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1947 годзе]] 8sj6dfhyd4qpm63t236ltizfd5j7977 Вуліца Бакшта 0 585601 5189183 5117389 2026-08-29T05:43:42Z M.L.Bot 261 5189183 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 40 |lat_sec = 48 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 17 |lon_sec = 26 |region = LT |назва = Бакшта |арыгінальная назва = {{lang-lt|Bokšto gatvė}} |статус = |на карте = |размер = |фото = Bokshto.JPG |памер фота = |подпіс = Вуліца Бакшта. Злева былая бальніца Савіча, справа [[Палац Хадкевічаў (Вільнюс)|палац Хадкевічаў]] ([[Літоўскі мастацкі музей|Мастацкі музей]]) |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = Сянюнія ([[староства]]) [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01126, LT-01301 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = |працягласць = 700 м |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Вуліца Ба́кшта<ref name=":0" />'''<ref name="AVAK_XXXIV" />, або '''вуліца Бо́кшта'''<ref group="заўв.">Пры транслітарацыі назвы з літоўскай мовы.</ref> ({{lang-lt|Bokšto gatvė}}) — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Звязвае вуліцы [[Вуліца Замкавая (Вільня)|Замкавую]] і [[Вуліца Субач (Вільня)|Субач]]. Архітэктурныя дамінанты вуліцы — [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільня)|Пятніцкая царква]], [[палац Хадкевічаў (Вільня)|палац Хадкевічаў]], шпіталь Савіч з капліцай і барбакан з [[Віленскія гарадскія ўмацаванні|гарадскім мурам]], помнікі архітэктуры XIV—XIX стагоддзяў. Сярод мясцовых славутасцей вылучалася [[брама Субач]], [[Спіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расійскай імперыі|зруйнаваная расійскімі ўладамі]]. == Этымалогія == Беларуская назва вуліцы ўтворана ад старабеларускага слова «бакшта» (''[[гаўптвахта]]'', ''[[турма]]'' або ''[[вежа]]''). Гэтае слова з’яўляецца [[Літуанізмы|запазычаннем з літоўскай мовы]] ({{lang-lt|bakšta, bókštas}}&nbsp;— «вежа»), куды яно, у сваю чаргу, трапіла з [[Польская мова|польскай]] ({{lang-pl|baszta}})<ref name=":0">{{verbum|esbm|bakshta|Ба́кшта}}</ref>. Гістарычная назва мясцовасці непасрэдна звязана з існаваннем тут абарончай вежы («бакшты») у гарадскім муры над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], насупраць якой знаходзіўся Віленскі мітрапалічы падворак<ref name="AVAK_642">{{кніга |загаловак=Акты, издаваемые Виленскою коммиссіею для разбора древних актов |том=20. Акты, касающіеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонкі=642 |мова=ru |ref=АВАК}}</ref>. На месцы руін і падзямелляў гэтага абарончага ўмацавання з XVIII стагоддзя сфарміравалася вуліца{{sfn|Bednarczuk|2010|с=10}}. == Гісторыя == У некаторых крыніцах сцвярджаецца, што гістарычна вуліца называлася выключна ''Савіч'' (або ''Другая Савіч''), а назва ''Бакшта'' з’явілася толькі ў [[міжваенны перыяд]]<ref>{{кніга|аўтар=Čaplikas, Antanas Rimvydas.|частка=|загаловак=Vilniaus gatvės: Istorija. Vardynas. Žemėlapiai|арыгінал=|спасылка=|выданне=|месца=Vilnius|выдавецтва=Charibdė|год=2000|том=|старонкі=168|старонак=324|isbn=9985-745-23-3|мова=lt}}</ref>. Аднак назвы вуліцы ''Бакшта'' дакументальна зафіксавана ўжо ў 1793 годзе{{sfn|Bednarczuk|2010|с=9}}. Таксама версію пра позняе перайменаванне абвяргаюць [[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі]], апублікаваныя ў 1893 годзе<ref name="AVAK_XXXIV">{{кніга |загаловак=Акты, издаваемые Виленскою коммиссіею для разбора древних актов |том=20. Акты, касающіеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонкі=XXXIV, XXXVI, LXXXII, LXXXV |мова=ru}}</ref>. Згодна з імі, непасрэдна на рагу Савіч і Бакшты знаходзілася [[Царква Святых Кузьмы і Дзям’яна (Вільня)|царква Святых Кузьмы і Дзям’яна]], а з канца XVII стагоддзя&nbsp;— [[Віленскі касцёл Святога Аўгусціна|касцёл і кляштар Святога Аўгусціна]]. У пачатку XVII стагоддзя пры царкве яшчэ існавалі могілкі і пустыя пляцы, якія паступова былі прысвоены прыватнымі асобамі. На гэтых царкоўных землях з’явіліся дамы Швяйкоўскага і Грыбовіча, на захоп якіх у канцы XVII стагоддзя скардзіўся ўніяцкі мітрапаліт [[Гаўрыіл Календа]]. Дом святара і яго пляц у пачатку XVIII стагоддзя былі занятыя нейкім Асінскім<ref name="AVAK_CLXXVI">{{кніга |загаловак=Акты, издаваемые Виленскою коммиссіею для разбора древних актов |том=20. Акты, касающіеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонкі=CLXXVI |мова=ru}}</ref>. == Агульныя звесткі == [[Файл:Vilnia, Savič, Šarycki. Вільня, Савіч, Шарыцкі (1834).jpg|thumb|Шпіталь Савіч, 1834]] Даўжыня вуліцы каля 700 м. Мае брукаваную праезную частку. Рух транспарту ад вуліцы Субач да Спаскай аднабаковы ў бок цэнтра горада. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад скрыжавання з Замкавай вуліцай. З правага заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага ўсходняга боку — цотная нумарацыя. З левага боку адыходзіць вуліцы [[вуліца Савіч|Савіч]] і [[Вуліца Святога Казіміра (Вільня)|Святога Казіміра]], з правага — [[Вуліца Латочак (Вільня)|Латочак]], [[Вуліца Спаская (Вільня)|Спаская]] і Оны Шымайце. == Будынкі == [[Файл:Boksto04.JPG|thumb|''Вуліца Бакшта 7'']] === Няцотны бок === * № 5 — 2-павярховы дом, які займае адміністрацыя [[Літоўскі мастацкі музей|Літоўскага мастацкага музея]]. * № 7 — 3-павярховы дом * № 15 — будынак колішняга манастыра, дзе ў другой палове XIX ст. размяшчалася духоўная семінарыя Маскоўскага патрыярхату * № 17 — 3-павярховы дом з рэстаранам * № 19 (таксама ''вуліца Святога Казіміра, 9'') — 2-павярховы дом з барам і боўлінгам * № 21 — 2-павярховы дом Сулістроўскіх. У 1921—1922 гадах тут жыў [[Браніслаў Тарашкевіч]]<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/culture/216257.html «Страчаная сталіца». Пяць беларускіх адраджэнцаў, сляды якіх лёгка знайсці ў Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161117063508/http://news.tut.by/culture/216257.html |date=17 лістапада 2016 }}, [[TUT.BY]], 24 лютага 2011.</ref>. === Цотны бок === [[Файл:Barbakanas1.jpg|thumb|Барбакан]] * № 4 — кутні 3-павярховы дом, у якім з 1990-х гадоў размяшчаецца Расійскі культурны цэнтр і яго галерэя * № 6 — шпіталь Савіч. У XVI ст. на тут стаяла гатычная камяніца. У XVIII ст. яна перайшла да роду Савічаў, якія перадалі яго [[Дочкі міласэрнасці Святога Вінцэнта дэ Поля|Сёстрам міласэрнасці]]. У 1831—1832 гадах у будынку дзейнічала клініка [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. * № 8 — 4-павярховы дом Падбіпенты. У гэтым доме прайшлі раннія гады [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. * № 10 — «буда Ромерава». Збудаваная ў XVI ст. камяніца, з XVIII ст. належала роду [[Ромеры|Ромераў]]. У XVIII ст. тут размяшчалася [[Масоны|масонская]] ложа «[[Руплівы Літвін]]». У XIX ст. у доме жыў мастак [[Альфрэд Ромер]], тут дзейнічала мастацкая майстэрня («Акадэмія Ромераў»), у якой працавалі мастакі [[Канут Русецкі]] і яго сын [[Баляслаў Русецкі|Баляслаў]], [[Ян Зянковіч]], [[Эдвард Мацей Ромер]]. У гэтым доме жыў стваральнік [[Віленскі альбом|Віленскага альбома]] [[Ян Казімір Вільчынскі]] і выступаў з канцэртамі [[Станіслаў Манюшка]]. * № 20 — [[барбакан]] з рэштай гарадскога мура. Барбакан збудавалі паводле праекту архітэктара [[Фрыдэрык Геткант|Фрыдэрыка Гетканта]] каля 1640 года. У наш час у будынку размяшчаецца філіял [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальнага музея Літвы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} ; Заўвагі <references group="заўв."/> == Літаратура == * {{Крыніцы/Вандроўкі па Вільні}} * {{артыкул|спасылка=https://rep.up.krakow.pl/xmlui/bitstream/handle/11716/4877/AF080--01--Nazwy-Wilna-i-jego-mieszkancow--Bednarczuk.pdf|ref=Bednarczuk|аўтар=Leszek Bednarczuk|загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL)|год=2010|мова=pl|выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V|старонкі=1—18}} == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] bg6edce0u75v5m1qcf8ywnxq2qa8ftk 5189184 5189183 2026-08-29T05:49:45Z M.L.Bot 261 /* Этымалогія */ 5189184 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 40 |lat_sec = 48 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 17 |lon_sec = 26 |region = LT |назва = Бакшта |арыгінальная назва = {{lang-lt|Bokšto gatvė}} |статус = |на карте = |размер = |фото = Bokshto.JPG |памер фота = |подпіс = Вуліца Бакшта. Злева былая бальніца Савіча, справа [[Палац Хадкевічаў (Вільнюс)|палац Хадкевічаў]] ([[Літоўскі мастацкі музей|Мастацкі музей]]) |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = Сянюнія ([[староства]]) [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01126, LT-01301 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = |працягласць = 700 м |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Вуліца Ба́кшта<ref name=":0" />'''<ref name="AVAK_XXXIV" />, або '''вуліца Бо́кшта'''<ref group="заўв.">Пры транслітарацыі назвы з літоўскай мовы.</ref> ({{lang-lt|Bokšto gatvė}}) — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Звязвае вуліцы [[Вуліца Замкавая (Вільня)|Замкавую]] і [[Вуліца Субач (Вільня)|Субач]]. Архітэктурныя дамінанты вуліцы — [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільня)|Пятніцкая царква]], [[палац Хадкевічаў (Вільня)|палац Хадкевічаў]], шпіталь Савіч з капліцай і барбакан з [[Віленскія гарадскія ўмацаванні|гарадскім мурам]], помнікі архітэктуры XIV—XIX стагоддзяў. Сярод мясцовых славутасцей вылучалася [[брама Субач]], [[Спіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расійскай імперыі|зруйнаваная расійскімі ўладамі]]. == Этымалогія == Беларуская назва вуліцы ўтворана ад старабеларускага слова «бакшта» (''[[гаўптвахта]]'', ''[[турма]]'' або ''[[вежа]]''). У старабеларускай гэта [[Літуанізмы|запазычанне з літоўскай мовы]] ({{lang-lt|bakšta, bókštas}}&nbsp;— «вежа»), куды слова, у сваю чаргу, запазычана з [[Польская мова|польскай]] ({{lang-pl|baszta}})<ref name=":0">{{verbum|esbm|bakshta|Ба́кшта}}</ref>. Гістарычная назва мясцовасці непасрэдна звязана з абарончай вежай («бакштай») побач, у гарадскім муры над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], насупраць якой быў Віленскі мітрапалічы падворак<ref name="AVAK_642">{{кніга |загаловак=Акты, издаваемые Виленскою коммиссіею для разбора древних актов |том=20. Акты, касающіеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонкі=642 |мова=ru |ref=АВАК}}</ref>. На месцы руін і падзямелляў гэтага абарончага ўмацавання з XVIII стагоддзя сфарміравалася вуліца{{sfn|Bednarczuk|2010|с=10}}. == Гісторыя == У некаторых крыніцах сцвярджаецца, што гістарычна вуліца называлася выключна ''Савіч'' (або ''Другая Савіч''), а назва ''Бакшта'' з’явілася толькі ў [[міжваенны перыяд]]<ref>{{кніга|аўтар=Čaplikas, Antanas Rimvydas.|частка=|загаловак=Vilniaus gatvės: Istorija. Vardynas. Žemėlapiai|арыгінал=|спасылка=|выданне=|месца=Vilnius|выдавецтва=Charibdė|год=2000|том=|старонкі=168|старонак=324|isbn=9985-745-23-3|мова=lt}}</ref>. Аднак назвы вуліцы ''Бакшта'' дакументальна зафіксавана ўжо ў 1793 годзе{{sfn|Bednarczuk|2010|с=9}}. Таксама версію пра позняе перайменаванне абвяргаюць [[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі]], апублікаваныя ў 1893 годзе<ref name="AVAK_XXXIV">{{кніга |загаловак=Акты, издаваемые Виленскою коммиссіею для разбора древних актов |том=20. Акты, касающіеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонкі=XXXIV, XXXVI, LXXXII, LXXXV |мова=ru}}</ref>. Згодна з імі, непасрэдна на рагу Савіч і Бакшты знаходзілася [[Царква Святых Кузьмы і Дзям’яна (Вільня)|царква Святых Кузьмы і Дзям’яна]], а з канца XVII стагоддзя&nbsp;— [[Віленскі касцёл Святога Аўгусціна|касцёл і кляштар Святога Аўгусціна]]. У пачатку XVII стагоддзя пры царкве яшчэ існавалі могілкі і пустыя пляцы, якія паступова былі прысвоены прыватнымі асобамі. На гэтых царкоўных землях з’явіліся дамы Швяйкоўскага і Грыбовіча, на захоп якіх у канцы XVII стагоддзя скардзіўся ўніяцкі мітрапаліт [[Гаўрыіл Календа]]. Дом святара і яго пляц у пачатку XVIII стагоддзя былі занятыя нейкім Асінскім<ref name="AVAK_CLXXVI">{{кніга |загаловак=Акты, издаваемые Виленскою коммиссіею для разбора древних актов |том=20. Акты, касающіеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонкі=CLXXVI |мова=ru}}</ref>. == Агульныя звесткі == [[Файл:Vilnia, Savič, Šarycki. Вільня, Савіч, Шарыцкі (1834).jpg|thumb|Шпіталь Савіч, 1834]] Даўжыня вуліцы каля 700 м. Мае брукаваную праезную частку. Рух транспарту ад вуліцы Субач да Спаскай аднабаковы ў бок цэнтра горада. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад скрыжавання з Замкавай вуліцай. З правага заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага ўсходняга боку — цотная нумарацыя. З левага боку адыходзіць вуліцы [[вуліца Савіч|Савіч]] і [[Вуліца Святога Казіміра (Вільня)|Святога Казіміра]], з правага — [[Вуліца Латочак (Вільня)|Латочак]], [[Вуліца Спаская (Вільня)|Спаская]] і Оны Шымайце. == Будынкі == [[Файл:Boksto04.JPG|thumb|''Вуліца Бакшта 7'']] === Няцотны бок === * № 5 — 2-павярховы дом, які займае адміністрацыя [[Літоўскі мастацкі музей|Літоўскага мастацкага музея]]. * № 7 — 3-павярховы дом * № 15 — будынак колішняга манастыра, дзе ў другой палове XIX ст. размяшчалася духоўная семінарыя Маскоўскага патрыярхату * № 17 — 3-павярховы дом з рэстаранам * № 19 (таксама ''вуліца Святога Казіміра, 9'') — 2-павярховы дом з барам і боўлінгам * № 21 — 2-павярховы дом Сулістроўскіх. У 1921—1922 гадах тут жыў [[Браніслаў Тарашкевіч]]<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/culture/216257.html «Страчаная сталіца». Пяць беларускіх адраджэнцаў, сляды якіх лёгка знайсці ў Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161117063508/http://news.tut.by/culture/216257.html |date=17 лістапада 2016 }}, [[TUT.BY]], 24 лютага 2011.</ref>. === Цотны бок === [[Файл:Barbakanas1.jpg|thumb|Барбакан]] * № 4 — кутні 3-павярховы дом, у якім з 1990-х гадоў размяшчаецца Расійскі культурны цэнтр і яго галерэя * № 6 — шпіталь Савіч. У XVI ст. на тут стаяла гатычная камяніца. У XVIII ст. яна перайшла да роду Савічаў, якія перадалі яго [[Дочкі міласэрнасці Святога Вінцэнта дэ Поля|Сёстрам міласэрнасці]]. У 1831—1832 гадах у будынку дзейнічала клініка [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. * № 8 — 4-павярховы дом Падбіпенты. У гэтым доме прайшлі раннія гады [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. * № 10 — «буда Ромерава». Збудаваная ў XVI ст. камяніца, з XVIII ст. належала роду [[Ромеры|Ромераў]]. У XVIII ст. тут размяшчалася [[Масоны|масонская]] ложа «[[Руплівы Літвін]]». У XIX ст. у доме жыў мастак [[Альфрэд Ромер]], тут дзейнічала мастацкая майстэрня («Акадэмія Ромераў»), у якой працавалі мастакі [[Канут Русецкі]] і яго сын [[Баляслаў Русецкі|Баляслаў]], [[Ян Зянковіч]], [[Эдвард Мацей Ромер]]. У гэтым доме жыў стваральнік [[Віленскі альбом|Віленскага альбома]] [[Ян Казімір Вільчынскі]] і выступаў з канцэртамі [[Станіслаў Манюшка]]. * № 20 — [[барбакан]] з рэштай гарадскога мура. Барбакан збудавалі паводле праекту архітэктара [[Фрыдэрык Геткант|Фрыдэрыка Гетканта]] каля 1640 года. У наш час у будынку размяшчаецца філіял [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальнага музея Літвы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} ; Заўвагі <references group="заўв."/> == Літаратура == * {{Крыніцы/Вандроўкі па Вільні}} * {{артыкул|спасылка=https://rep.up.krakow.pl/xmlui/bitstream/handle/11716/4877/AF080--01--Nazwy-Wilna-i-jego-mieszkancow--Bednarczuk.pdf|ref=Bednarczuk|аўтар=Leszek Bednarczuk|загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL)|год=2010|мова=pl|выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V|старонкі=1—18}} == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] 949zat9r4rwpxi5d0urv5h2ccptqcr6 5189185 5189184 2026-08-29T05:54:38Z M.L.Bot 261 /* Будынкі */ 5189185 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 40 |lat_sec = 48 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 17 |lon_sec = 26 |region = LT |назва = Бакшта |арыгінальная назва = {{lang-lt|Bokšto gatvė}} |статус = |на карте = |размер = |фото = Bokshto.JPG |памер фота = |подпіс = Вуліца Бакшта. Злева былая бальніца Савіча, справа [[Палац Хадкевічаў (Вільнюс)|палац Хадкевічаў]] ([[Літоўскі мастацкі музей|Мастацкі музей]]) |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = Сянюнія ([[староства]]) [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01126, LT-01301 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = |працягласць = 700 м |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Вуліца Ба́кшта<ref name=":0" />'''<ref name="AVAK_XXXIV" />, або '''вуліца Бо́кшта'''<ref group="заўв.">Пры транслітарацыі назвы з літоўскай мовы.</ref> ({{lang-lt|Bokšto gatvė}}) — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Звязвае вуліцы [[Вуліца Замкавая (Вільня)|Замкавую]] і [[Вуліца Субач (Вільня)|Субач]]. Архітэктурныя дамінанты вуліцы — [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільня)|Пятніцкая царква]], [[палац Хадкевічаў (Вільня)|палац Хадкевічаў]], шпіталь Савіч з капліцай і барбакан з [[Віленскія гарадскія ўмацаванні|гарадскім мурам]], помнікі архітэктуры XIV—XIX стагоддзяў. Сярод мясцовых славутасцей вылучалася [[брама Субач]], [[Спіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расійскай імперыі|зруйнаваная расійскімі ўладамі]]. == Этымалогія == Беларуская назва вуліцы ўтворана ад старабеларускага слова «бакшта» (''[[гаўптвахта]]'', ''[[турма]]'' або ''[[вежа]]''). У старабеларускай гэта [[Літуанізмы|запазычанне з літоўскай мовы]] ({{lang-lt|bakšta, bókštas}}&nbsp;— «вежа»), куды слова, у сваю чаргу, запазычана з [[Польская мова|польскай]] ({{lang-pl|baszta}})<ref name=":0">{{verbum|esbm|bakshta|Ба́кшта}}</ref>. Гістарычная назва мясцовасці непасрэдна звязана з абарончай вежай («бакштай») побач, у гарадскім муры над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], насупраць якой быў Віленскі мітрапалічы падворак<ref name="AVAK_642">{{кніга |загаловак=Акты, издаваемые Виленскою коммиссіею для разбора древних актов |том=20. Акты, касающіеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонкі=642 |мова=ru |ref=АВАК}}</ref>. На месцы руін і падзямелляў гэтага абарончага ўмацавання з XVIII стагоддзя сфарміравалася вуліца{{sfn|Bednarczuk|2010|с=10}}. == Гісторыя == У некаторых крыніцах сцвярджаецца, што гістарычна вуліца называлася выключна ''Савіч'' (або ''Другая Савіч''), а назва ''Бакшта'' з’явілася толькі ў [[міжваенны перыяд]]<ref>{{кніга|аўтар=Čaplikas, Antanas Rimvydas.|частка=|загаловак=Vilniaus gatvės: Istorija. Vardynas. Žemėlapiai|арыгінал=|спасылка=|выданне=|месца=Vilnius|выдавецтва=Charibdė|год=2000|том=|старонкі=168|старонак=324|isbn=9985-745-23-3|мова=lt}}</ref>. Аднак назвы вуліцы ''Бакшта'' дакументальна зафіксавана ўжо ў 1793 годзе{{sfn|Bednarczuk|2010|с=9}}. Таксама версію пра позняе перайменаванне абвяргаюць [[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі]], апублікаваныя ў 1893 годзе<ref name="AVAK_XXXIV">{{кніга |загаловак=Акты, издаваемые Виленскою коммиссіею для разбора древних актов |том=20. Акты, касающіеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонкі=XXXIV, XXXVI, LXXXII, LXXXV |мова=ru}}</ref>. Згодна з імі, непасрэдна на рагу Савіч і Бакшты знаходзілася [[Царква Святых Кузьмы і Дзям’яна (Вільня)|царква Святых Кузьмы і Дзям’яна]], а з канца XVII стагоддзя&nbsp;— [[Віленскі касцёл Святога Аўгусціна|касцёл і кляштар Святога Аўгусціна]]. У пачатку XVII стагоддзя пры царкве яшчэ існавалі могілкі і пустыя пляцы, якія паступова былі прысвоены прыватнымі асобамі. На гэтых царкоўных землях з’явіліся дамы Швяйкоўскага і Грыбовіча, на захоп якіх у канцы XVII стагоддзя скардзіўся ўніяцкі мітрапаліт [[Гаўрыіл Календа]]. Дом святара і яго пляц у пачатку XVIII стагоддзя былі занятыя нейкім Асінскім<ref name="AVAK_CLXXVI">{{кніга |загаловак=Акты, издаваемые Виленскою коммиссіею для разбора древних актов |том=20. Акты, касающіеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонкі=CLXXVI |мова=ru}}</ref>. == Агульныя звесткі == [[Файл:Vilnia, Savič, Šarycki. Вільня, Савіч, Шарыцкі (1834).jpg|thumb|Шпіталь Савіч, 1834]] Даўжыня вуліцы каля 700 м. Мае брукаваную праезную частку. Рух транспарту ад вуліцы Субач да Спаскай аднабаковы ў бок цэнтра горада. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад скрыжавання з Замкавай вуліцай. З правага заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага ўсходняга боку — цотная нумарацыя. З левага боку адыходзіць вуліцы [[вуліца Савіч|Савіч]] і [[Вуліца Святога Казіміра (Вільня)|Святога Казіміра]], з правага — [[Вуліца Латочак (Вільня)|Латочак]], [[Вуліца Спаская (Вільня)|Спаская]] і Оны Шымайце. == Будынкі == [[Файл:Boksto04.JPG|thumb|''Вуліца Бакшта 7'']] === Няцотны бок === * № 5 — 2-павярховы дом, які займае адміністрацыя [[Літоўскі мастацкі музей|Літоўскага мастацкага музея]]. * № 7 — 3-павярховы дом * № 15 — будынак колішняга манастыра, дзе ў другой палове XIX ст. размяшчалася духоўная семінарыя Маскоўскага патрыярхату * № 17 — 3-павярховы дом з рэстаранам * № 19 (таксама ''вуліца Святога Казіміра, 9'') — 2-павярховы дом з барам і боўлінгам * № 21 — 2-павярховы дом Сулістроўскіх. У 1921—1922 гадах тут жыў [[Браніслаў Тарашкевіч]]<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/culture/216257.html «Страчаная сталіца». Пяць беларускіх адраджэнцаў, сляды якіх лёгка знайсці ў Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161117063508/http://news.tut.by/culture/216257.html |date=17 лістапада 2016 }}, [[TUT.BY]], 24 лютага 2011.</ref>. === Цотны бок === [[Файл:Barbakanas1.jpg|thumb|Бастэя (таксама вядомы як "Барбакан").]] * № 4 — кутні 3-павярховы дом, у якім з 1990-х гадоў размяшчаецца Расійскі культурны цэнтр і яго галерэя * № 6 — шпіталь Савіч. У XVI ст. на тут стаяла гатычная камяніца. У XVIII ст. яна перайшла да роду Савічаў, якія перадалі яго [[Дочкі міласэрнасці Святога Вінцэнта дэ Поля|Сёстрам міласэрнасці]]. У 1831—1832 гадах у будынку дзейнічала клініка [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. * № 8 — 4-павярховы дом Падбіпенты. У гэтым доме прайшлі раннія гады [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. * № 10 — «буда Ромерава». Збудаваная ў XVI ст. камяніца, з XVIII ст. належала роду [[Ромеры|Ромераў]]. У XVIII ст. тут размяшчалася [[Масоны|масонская]] ложа «[[Руплівы Літвін]]». У XIX ст. у доме жыў мастак [[Альфрэд Ромер]], тут дзейнічала мастацкая майстэрня («Акадэмія Ромераў»), у якой працавалі мастакі [[Канут Русецкі]] і яго сын [[Баляслаў Русецкі|Баляслаў]], [[Ян Зянковіч]], [[Эдвард Мацей Ромер]]. У гэтым доме жыў стваральнік [[Віленскі альбом|Віленскага альбома]] [[Ян Казімір Вільчынскі]] і выступаў з канцэртамі [[Станіслаў Манюшка]]. * № 20 — [[барбакан]] з рэштай гарадскога мура. Барбакан збудавалі паводле праекту архітэктара [[Фрыдэрык Геткант|Фрыдэрыка Гетканта]] каля 1640 года. У наш час у будынку размяшчаецца філіял [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальнага музея Літвы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} ; Заўвагі <references group="заўв."/> == Літаратура == * {{Крыніцы/Вандроўкі па Вільні}} * {{артыкул|спасылка=https://rep.up.krakow.pl/xmlui/bitstream/handle/11716/4877/AF080--01--Nazwy-Wilna-i-jego-mieszkancow--Bednarczuk.pdf|ref=Bednarczuk|аўтар=Leszek Bednarczuk|загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL)|год=2010|мова=pl|выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V|старонкі=1—18}} == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] at4jkzcozjvdw9uxr79pj1n6qnfef00 5189188 5189185 2026-08-29T06:01:41Z M.L.Bot 261 /* Будынкі */ 5189188 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 40 |lat_sec = 48 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 17 |lon_sec = 26 |region = LT |назва = Бакшта |арыгінальная назва = {{lang-lt|Bokšto gatvė}} |статус = |на карте = |размер = |фото = Bokshto.JPG |памер фота = |подпіс = Вуліца Бакшта. Злева былая бальніца Савіча, справа [[Палац Хадкевічаў (Вільнюс)|палац Хадкевічаў]] ([[Літоўскі мастацкі музей|Мастацкі музей]]) |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = Сянюнія ([[староства]]) [[Стары горад (Вільня)|Сянаміесціс]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = LT-01126, LT-01301 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = |працягласць = 700 м |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Вуліца Ба́кшта<ref name=":0" />'''<ref name="AVAK_XXXIV" />, або '''вуліца Бо́кшта'''<ref group="заўв.">Пры транслітарацыі назвы з літоўскай мовы.</ref> ({{lang-lt|Bokšto gatvė}}) — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], у [[Стары Горад (Вільня)|Старым Горадзе]]. Звязвае вуліцы [[Вуліца Замкавая (Вільня)|Замкавую]] і [[Вуліца Субач (Вільня)|Субач]]. Архітэктурныя дамінанты вуліцы — [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільня)|Пятніцкая царква]], [[палац Хадкевічаў (Вільня)|палац Хадкевічаў]], шпіталь Савіч з капліцай і барбакан з [[Віленскія гарадскія ўмацаванні|гарадскім мурам]], помнікі архітэктуры XIV—XIX стагоддзяў. Сярод мясцовых славутасцей вылучалася [[брама Субач]], [[Спіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расійскай імперыі|зруйнаваная расійскімі ўладамі]]. == Этымалогія == Беларуская назва вуліцы ўтворана ад старабеларускага слова «бакшта» (''[[гаўптвахта]]'', ''[[турма]]'' або ''[[вежа]]''). У старабеларускай гэта [[Літуанізмы|запазычанне з літоўскай мовы]] ({{lang-lt|bakšta, bókštas}}&nbsp;— «вежа»), куды слова, у сваю чаргу, запазычана з [[Польская мова|польскай]] ({{lang-pl|baszta}})<ref name=":0">{{verbum|esbm|bakshta|Ба́кшта}}</ref>. Гістарычная назва мясцовасці непасрэдна звязана з абарончай вежай («бакштай») побач, у гарадскім муры над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], насупраць якой быў Віленскі мітрапалічы падворак<ref name="AVAK_642">{{кніга |загаловак=Акты, издаваемые Виленскою коммиссіею для разбора древних актов |том=20. Акты, касающіеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонкі=642 |мова=ru |ref=АВАК}}</ref>. На месцы руін і падзямелляў гэтага абарончага ўмацавання з XVIII стагоддзя сфарміравалася вуліца{{sfn|Bednarczuk|2010|с=10}}. == Гісторыя == У некаторых крыніцах сцвярджаецца, што гістарычна вуліца называлася выключна ''Савіч'' (або ''Другая Савіч''), а назва ''Бакшта'' з’явілася толькі ў [[міжваенны перыяд]]<ref>{{кніга|аўтар=Čaplikas, Antanas Rimvydas.|частка=|загаловак=Vilniaus gatvės: Istorija. Vardynas. Žemėlapiai|арыгінал=|спасылка=|выданне=|месца=Vilnius|выдавецтва=Charibdė|год=2000|том=|старонкі=168|старонак=324|isbn=9985-745-23-3|мова=lt}}</ref>. Аднак назвы вуліцы ''Бакшта'' дакументальна зафіксавана ўжо ў 1793 годзе{{sfn|Bednarczuk|2010|с=9}}. Таксама версію пра позняе перайменаванне абвяргаюць [[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі]], апублікаваныя ў 1893 годзе<ref name="AVAK_XXXIV">{{кніга |загаловак=Акты, издаваемые Виленскою коммиссіею для разбора древних актов |том=20. Акты, касающіеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонкі=XXXIV, XXXVI, LXXXII, LXXXV |мова=ru}}</ref>. Згодна з імі, непасрэдна на рагу Савіч і Бакшты знаходзілася [[Царква Святых Кузьмы і Дзям’яна (Вільня)|царква Святых Кузьмы і Дзям’яна]], а з канца XVII стагоддзя&nbsp;— [[Віленскі касцёл Святога Аўгусціна|касцёл і кляштар Святога Аўгусціна]]. У пачатку XVII стагоддзя пры царкве яшчэ існавалі могілкі і пустыя пляцы, якія паступова былі прысвоены прыватнымі асобамі. На гэтых царкоўных землях з’явіліся дамы Швяйкоўскага і Грыбовіча, на захоп якіх у канцы XVII стагоддзя скардзіўся ўніяцкі мітрапаліт [[Гаўрыіл Календа]]. Дом святара і яго пляц у пачатку XVIII стагоддзя былі занятыя нейкім Асінскім<ref name="AVAK_CLXXVI">{{кніга |загаловак=Акты, издаваемые Виленскою коммиссіею для разбора древних актов |том=20. Акты, касающіеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонкі=CLXXVI |мова=ru}}</ref>. == Агульныя звесткі == [[Файл:Vilnia, Savič, Šarycki. Вільня, Савіч, Шарыцкі (1834).jpg|thumb|Шпіталь Савіч, 1834]] Даўжыня вуліцы каля 700 м. Мае брукаваную праезную частку. Рух транспарту ад вуліцы Субач да Спаскай аднабаковы ў бок цэнтра горада. Нумарацыя дамоў пачынаецца ад скрыжавання з Замкавай вуліцай. З правага заходняга боку вуліцы дамы з няцотнымі нумарамі, з левага ўсходняга боку — цотная нумарацыя. З левага боку адыходзіць вуліцы [[вуліца Савіч|Савіч]] і [[Вуліца Святога Казіміра (Вільня)|Святога Казіміра]], з правага — [[Вуліца Латочак (Вільня)|Латочак]], [[Вуліца Спаская (Вільня)|Спаская]] і Оны Шымайце. == Будынкі == [[Файл:Boksto04.JPG|thumb|''Вуліца Бакшта 7'']] === Няцотны бок === * № 5 — 2-павярховы дом, які займае адміністрацыя [[Літоўскі мастацкі музей|Літоўскага мастацкага музея]]. * № 7 — 3-павярховы дом * № 15 — будынак колішняга манастыра, дзе ў другой палове XIX ст. размяшчалася духоўная семінарыя Маскоўскага патрыярхату * № 17 — 3-павярховы дом з рэстаранам * № 19 (таксама ''вуліца Святога Казіміра, 9'') — 2-павярховы дом з барам і боўлінгам * № 21 — 2-павярховы дом Сулістроўскіх. У 1921—1922 гадах тут жыў [[Браніслаў Тарашкевіч]]<ref>Лашкевіч К. [https://news.tut.by/culture/216257.html «Страчаная сталіца». Пяць беларускіх адраджэнцаў, сляды якіх лёгка знайсці ў Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161117063508/http://news.tut.by/culture/216257.html |date=17 лістапада 2016 }}, [[TUT.BY]], 24 лютага 2011.</ref>. === Цотны бок === [[Файл:Barbakanas1.jpg|thumb|Бастэя (таксама вядомы як "Барбакан").]] * № 4 — кутні 3-павярховы дом, у якім з 1990-х гадоў размяшчаецца Расійскі культурны цэнтр і яго галерэя * № 6 — шпіталь Савіч. У XVI ст. на тут стаяла гатычная камяніца. У XVIII ст. яна перайшла да роду Савічаў, якія перадалі яго [[Дочкі міласэрнасці Святога Вінцэнта дэ Поля|Сёстрам міласэрнасці]]. У 1831—1832 гадах у будынку дзейнічала клініка [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. * № 8 — 4-павярховы дом Падбіпенты. У гэтым доме прайшлі раннія гады [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. * № 10 — «буда Ромерава». Збудаваная ў XVI ст. камяніца, з XVIII ст. належала роду [[Ромеры|Ромераў]]. У XVIII ст. тут размяшчалася [[Масоны|масонская]] ложа «[[Руплівы Літвін]]». У XIX ст. у доме жыў мастак [[Альфрэд Ромер]], тут дзейнічала мастацкая майстэрня («Акадэмія Ромераў»), у якой працавалі мастакі [[Канут Русецкі]] і яго сын [[Баляслаў Русецкі|Баляслаў]], [[Ян Зянковіч]], [[Эдвард Мацей Ромер]]. У гэтым доме жыў стваральнік [[Віленскі альбом|Віленскага альбома]] [[Ян Казімір Вільчынскі]] і выступаў з канцэртамі [[Станіслаў Манюшка]]. * № 20 — [[бастэя]] (часта памылкова называюць "[[барбакан]]ам") з рэштамі гарадскога мура. Пабудавана каля 1640 года, есць гіпотэза, нічым не пацверджаная, што паводле праекта ваеннага інжынера [[Фрыдэрык Геткант|Фрыдэрыка Гетканта]]. Цяпер у будынку размешчаны філіял [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальнага музея Літвы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} ; Заўвагі <references group="заўв."/> == Літаратура == * {{Крыніцы/Вандроўкі па Вільні}} * {{артыкул|спасылка=https://rep.up.krakow.pl/xmlui/bitstream/handle/11716/4877/AF080--01--Nazwy-Wilna-i-jego-mieszkancow--Bednarczuk.pdf|ref=Bednarczuk|аўтар=Leszek Bednarczuk|загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL)|год=2010|мова=pl|выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V|старонкі=1—18}} == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] 2d8u2scxc5bwq7tl3i4u278ropmkhl3 Крамяніцкі сельсавет 0 591195 5189045 5133791 2026-08-28T17:52:14Z Siliyiw 169172 5189045 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Крамяніцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Зэльвенскі раён]] |Уключае = 27 населеных пунктаў |Сталіца = [[Крамяніца]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1864 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Крамя́ніцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Князева (Зэльвенскі раён)|Князева]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Зэльвенскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 17 красавіка 1962 года ў складзе [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскага раёна]]. 23 сакавіка 1964 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Самаравіцкі сельсавет|Самаравіцкага сельсавета]]. З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Зэльвенскага раёна. 11 лютага 1972 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Ялуцавіцкі сельсавет|Ялуцавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. 23 чэрвеня 1980 года ў склад сельсавета з [[Зэльвенскі сельсавет|Зэльвенскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Аўдзеевічы (Зэльвенскі раён)|Аўдзеевічы]], [[Вішнеўка (Зэльвенскі раён)|Вішнеўка]], [[Забагонне]], [[Мадзейкі]], [[Пасуцічы]], [[Савічы (Зэльвенскі сельсавет)|Савічы]], [[Сухінічы (Зэльвенскі раён)|Сухінічы]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 чэрвеня 1980 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1980, № 20 (1646).</ref>. 24 жніўня 1981 года з часткі Крамяніцкага сельсавета (18 населеных пунктаў: вёскі [[Аўдзеевічы (Зэльвенскі раён)|Аўдзеевічы]], [[Вішнеўка (Зэльвенскі раён)|Вішнеўка]], [[Дзеркачы]], [[Жадзейкі (Зэльвенскі раён)|Жадзейкі]], [[Забагонне]], [[Звёздная (Зэльвенскі раён)|Звёздная]], [[Крамяніца Дольная]], [[Мадзейкі]], [[Падгрушаны]], [[Пасуцічы]], [[Рэксці]], [[Савічы (Зэльвенскі сельсавет)|Савічы]], [[Станелевічы]], [[Сухінічы (Зэльвенскі раён)|Сухінічы]], [[Тадзіно]], [[Шавулічы]], [[Ялуцавічы (Зэльвенскі раён)|Ялуцавічы]] і хутар [[Крамяніца Горная]]) зноў утвораны [[Ялуцавіцкі сельсавет]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 жніўня 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 31 (1693).</ref>. 25 лістапада 2004 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Ялуцавіцкі сельсавет|Ялуцавіцкага сельсавета]] (11 населеных пунктаў: [[Дзеркачы]], [[Жадзейкі (Зэльвенскі раён)|Жадзейкі]], [[Звёздная (Зэльвенскі раён)|Звёздная]], [[Крамяніца Горная]], [[Крамяніца Дольная]], [[Падгрушаны]], [[Рэксці]], [[Станелевічы]], [[Тадзіно]], [[Шавулічы]], [[Ялуцавічы (Зэльвенскі раён)|Ялуцавічы]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-203/2004-203(002-011).pdf&oldDocPage=6 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 ноября 2004 г. № 94 О решении вопросов административно-территориального устройства Зельвенского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201030133503/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-203%2F2004-203%28002-011%29.pdf&oldDocPage=6|date=30 кастрычніка 2020}}</ref>. Цэнтр сельсавета перанесены з [[Крамяніца|Крамяніцы]] ў [[Князева (Зэльвенскі раён)|Князева]]. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2628 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 79,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 18,4 % — [[беларусы]], 1,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 сакавіка 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1864 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Крамяніцкі сельсавет}} {{Зэльвенскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Крамяніцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Зэльвенскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Крамяніцкі сельсавет у [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Ваўкавыскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Крамяніцкі сельсавет у [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] (1962—1966)}} |спіс3 = {{Зэльвенскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Крамяніцкі сельсавет у [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Крамяніцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ваўкавыскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] jrahb9t1mbjlz005p729fjsrkvf6xax Есіль (значэнні) 0 595870 5189026 5188795 2026-08-28T16:07:40Z Ueschar 151377 удакладненне 5189026 wikitext text/x-wiki == Населеныя пункты == * [[Есіль (горад)|Есіль]] — горад у [[Казахстан|Казахстане]], цэнтр [[Есільскі раён (Акмолінская вобласць)|Есільскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] * [[Есіль (Карагандзінская вобласць)|Есіль]] — [[аул]] у [[Асакараўскі раён|Асакараўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан|Казахстана]] {{неадназначнасць|населеныя пункты}} hlk0mbljg4e05tepe9vdctm01iuiljc Лівійскі Шчыт 1 0 600431 5189032 5161573 2026-08-28T16:13:31Z DBatura 73587 5189032 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Лівійскi Шчыт 1 |арыгінал = 1 درع ليبيا |эмблема = |шырыня = 200px |подпіс =  |частка = [[Узброены шчыт Лівіі]]/[[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]] |ідэалогія = [[Ісламізм]] |дэвіз = |нацыянальнасць = лівійцы |лідары = Вісам Бен Халід<ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/01/06/wissam-ben-hamid-dead-says-arrested-ansar-spokesman-13-militants-reported-to-have-blown-themselves-up/|title=Wissam Ben Hamid dead says arrested Ansar spokesman; 13 militants reported to have blown themselves up |date= 6 January 2017 |publisher= Libyan Herald |accessdate= 4 February 2017}}</ref> |штаб-кватэра = |рэгіён = [[Бенгазі]]<ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2016/06/24/nla-forces-capture-libya-shield-camp-in-ganfouda/|title=LNA forces capture Libya Shield camp in Ganfouda|publisher=Libya Herald}}</ref> |сфарміравана = [[3 жніўня]] [[2012]] |расфармавана = [[снежань]] [[2016]] |перш = |стала = |саюзнікі = [[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аль-Шарыя]] |праціўнікі = |колькасць = |канфлікты =[[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)]], [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)]] |акцыі = |сайт = }} '''Лівійскi Шчыт 1''' ({{lang-ar|1 درع ليبيا}}) — узброеная групоўка ісламістаў у [[Бенгазі]] і ўсходняй частцы Лівіі. Намінальна з’яўляецца часткай [[Узброены шчыт Лівіі|Узброенага Шчыта Лівіі]] і з’яўляецца членам [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі|Савета шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]]<ref>[http://www1.youm7.com/News.asp?NewsID=1795827#.U93Chx-ZSb9 28 قتيلا من قوات الصاعقة ببنغازى منذ بدء الاشتباكات مع أنصار الشريعة] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140802162940/http://www1.youm7.com/News.asp?NewsID=1795827#.U93Chx-ZSb9 |date=August 2, 2014 }} Youm7 29 July 2014 Accessed 3 August 2014</ref><ref>[http://www.alarabonline.org/?id=29011 تدهور الوضع الأمني في بنغازي وطرابلس نذير حرب جديدة] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140809025344/http://www.alarabonline.org/?id=29011 |date=9 жніўня 2014 }} Al-Arab 27 July 2014. Accessed 3 August 2014</ref>. Міністэрства абароны Лівіі ў адпаведнасці з рашэннем №29 [[8 сакавіка]] 2012 года заснавала «Шчыт Лівіі». Рашэнне №29 абвяшчае: {{Пачатак цытаты}} «У Цэнтральным рэгіёне Лівіі павінна быць сфармавана брыгада, якая павінна называцца «Лівійскі шчыт». Сілы Цэнтральнай брыгады павiнны складацца, як правіла, з паўстанцаў з наступных рэгіёнаў: [[Місурата]], [[Сірт]], Джафра, [[Бені-Валід]], Тархуна, Алхмус, Мслат і Злітэн. Палкоўнік Махамед Ібрагім Муса прызначаецца камандзірам брыгады.» {{Канец цытаты}} Гэта рашэнне было падпісана міністрам абароны Усамай Абдулсаламам Алжулі. Такім чынам, назва «Шчыт Лівіі» была ўпершыню згадана лівійскім міністрам абароны. Шчыт Лівіі ўмоўна падзелены на тры групы ва ўсходняй, цэнтральнай і заходняй [[Лівія|Лiвiі]]. Лівійскi Шчыт 1 быў часткай усходняй групы войскаў. У сацыяльных сетках стаўленне да Шчыта, у параўнанні з іншымі фарміраваннямі апалчэнцаў, станоўчае, асабліва ў дачыненні да яе дабрачыннай дзейнасці<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-19744533 |title= Guide to Libya's militias |publisher=Bbc.co.uk |date=2012-09-28 |accessdate=2013-10-06}}</ref><ref name=uoooav>{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/2013/06/09/benghazi-libya-shield-protests-at-least-27-dead/#ixzz2neES20PM|title=Benghazi Libya Shield Protests: at least 27 dead|authors=Ayman Amzein and Maha Ellawati|publisher=Libya Herald|date=9 June 2013|accessdate=December 16, 2013|archive-date=12 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012052226/https://www.libyaherald.com/2013/06/09/benghazi-libya-shield-protests-at-least-27-dead/#ixzz2neES20PM|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] pdn6qo7t6vz8w65zj1avnit578rh0br Лідзія Ціханаўна Ламака 0 603370 5189216 4257769 2026-08-29T08:48:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189216 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{Цёзкі2|Ламака}} '''Лідзія Ціханаўна Лама́ка'''<ref name="БЭ9">{{крыніцы/БелЭн|9к}}</ref> (нар. {{ДН|22|5|1928}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Педыятрыя|педыятрыі]], [[доктар медыцынскіх навук]] (1982), [[прафесар]] (1986). == Біяграфія == Нарадзілася ў вёсцы [[Багушэвічы (Бярэзінскі раён)|Багушэвічы]] [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]] (у сучасным Бярэзінскім раёне [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1953 годзе скончыла [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Мінскі медыцынскі інстытут]]. У 1956—1992 гадах на пасадзе загадчыка аддзела ў Беларускім навукова-даследчым інстытуце аховы мацярынства і дзяцінства. == Навуковая дзейнасць == Л. Ц. Ламака належаць навуковыя працы па функцыянальных асаблівасцях [[Сардэчна-сасудзістая сістэма|сардэчна-сасудзістай сістэмы]] ў нованароджаных у норме і пры паталогіі, карэкцыі яе парушэнняў. Сааўтар [[патэнт]]а «Способ лечения вторичных кардиопатий у новорожденных»<ref name="Пат">[https://patentdb.ru/patent/1607813 PatentDB.ru — База патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190620043049/https://patentdb.ru/patent/1607813 |date=20 чэрвеня 2019 }}{{ref-ru}}</ref>. Сярод апублікаванага: * Алкоголь и дети: материал в помощь лектору / Л. Т. Ломако ; Правление общества «Знание» БССР. — Минск: [б. и.], 1985. — 20 с. — (Библиотечка за здоровый образ жизни). * Кровообращение новорожденного при заболеваниях матери — Минск : [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]], 1988. — 158, [2] с. : ил. ISBN 5-338-00001-6 * В семье заболел ребёнок — Минск : Беларусь, 1975. — 112 с. : ил.; 20 см. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|9|Ламака Лідзія Ціханаўна}} — С. 112. == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-227069&strq=l_siz=20 Ламака, Лідзія Ціханаўна (доктар медыцынскіх навук; нар. 1928)] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ламака Лідзія Ціханаўна}} [[Катэгорыя:Педыятры СССР]] [[Катэгорыя:Педыятры Беларусі]] 506c2ejxwn86jkq99j3wr3zbrjf6dna Ляўконія 0 608248 5189208 4585225 2026-08-29T08:03:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189208 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Matthiola incana (Habitus).jpg |image title = Matthiola incana |image descr = {{bt-bellat|Ляўконія сівая|Matthiola incana}} — [[тыпавы від]] роду Ляўконія <br />Агульны выгляд квітнеючай расліны |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Matthiola |author = [[W.T.Aiton]] (1812), [[nom. cons.]] |syn = * {{btname|Lonchophora|[[Durieu]]}} * {{btname|Mathiola|[[W.T.Aiton]]}} * {{btname|Mathiolaria|[[Chevall.]]}} * {{btname|Pirazzia|[[Chiov.]]}} |typus = {{bt-latbel|Matthiola incana|aut=([[L.]]) [[R.Br.]]|Ляўконія сівая}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Matthiola |commons = Category:Matthiola |grin = 7332 }} '''Ляўконія''', або '''Маціёла'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|82}}</ref> (''Matthióla'') — [[Род (біялогія)|род]] аднагадовых і [[Шматгадовыя расліны|шматгадовых]] [[Трава|травяністых]] раслін сямейства {{Bt-bellat|Капуставыя{{!}}Капуставыя, ці Крыжакветныя|Brassicaceae}}, распаўсюджаных у [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропе]], [[Міжземнамор’е]] і суседніх рэгіёнах. [[Дэкаратыўныя расліны|Дэкаратыўная]] прыгожа квітнеючая садовая расліна з [[Водар|духмянымі]] кветкамі. Некалькі [[Біялагічны від|відаў]] культывуюцца ў адкрытым грунце, маюцца дэкаратыўныя [[Сорт|сарты]], прыдатныя для [[Азеляненне|азелянення]] [[балкон]]аў. == [[Этымалогія]] == Лацінская назва дадзена расліне [[Роберт Броўн|Робертам Броўнам]] у гонар італьянскага лекара і батаніка П’етра Маціёлі. == Батанічнае апісанне == Расліна вышынёй да метра з лямцавым апушэннем, якая ўтварае адраўнелыя кусцікі. [[Сцябло|Сцёблы]] прамыя або трохі выгнутыя, слаба галінастыя, з густым лісцем. [[Ліст|Лісце]] ланцэтнай формы, суцэльнае або зубчастае. [[Кветка|Кветкі]] ад белага да ружова-ліловага або жоўтага колераў з чатырма [[Пялёстак|пялёсткамі]] і характэрным пахам. Кветкі сабраны ў [[Колас|каласападобныя]] мяцёлкі. [[Плод|Плады]] — сухія плоскія струкі з выступальнымі грудкамі ад [[Насенне|насення]]. == Гаспадарчае значэнне і выкарыстанне == Кветкі немахровых садовых формаў ляўконій даюць меданосным пчолам [[Нектар (цукрысты сок)|нектар]]<ref>{{кніга|аўтар=Абрикосов Х. Н. и др.|частка=Левкой|загаловак=Словарь-справочник пчеловода|спасылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|адказны=Сост. Федосов Н. Ф.|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1955|старонкі=166|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|archivedate=7 студзеня 2012}}</ref>. == Віды == Род налічвае 22 віды<ref>[[The Plant List]]: [http://www.theplantlist.org/browse/A/Brassicaceae/Matthiola/ ''Matthiola'']</ref>: * {{Bt-latbel|Matthiola alyssifolia||aut=[[Bornm.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola caspica||aut=[[Grossh.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola chenopodiifolia||aut=[[Fisch.]] & [[C.A.Mey.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola chorassanica||aut=[[Bunge]] ex [[Boiss.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola daghestanica||aut=[[N.Busch]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola farinosa||aut=[[Bunge]] ex [[Boiss.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola fragrans||aut=([[Fisch.]]) [[Bunge]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola fruticulosa|aut=([[L.]]) [[Maire]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola incana|Ляўконія сівая|aut=([[L.]]) [[R.Br.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola longipetala||aut=([[Vent.]]) [[DC.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola lunata|aut=[[DC.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola obovata|aut=[[Bunge]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola odoratissima|aut=([[M.Bieb.]]) [[R.Br.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola ovatifolia|aut=([[Boiss.]]) [[Boiss.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola parviflora|aut=([[Schousb.]]) [[R.Br.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola revoluta|aut=[[Bunge]] ex [[Boiss.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola sinuata|aut=([[L.]]) [[R.Br.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola stoddartii|aut=[[Bunge]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola superba|aut=[[Conti]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola tatarica||aut=([[Pall.]]) [[DC.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola torulosa|aut=[[DC.]]}} * {{Bt-latbel|Matthiola tricuspidata|aut=([[L.]]) [[R.Br.]]}} == Цікавы факт == У серыі кніг «[[Песня Лёду і Агню]]» [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джорджа Р. Р. Марціна]] фігуруе дзяўчына, названая ў гонар кветак ляўконіі ({{lang-en|gillyflower}}, Джылі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ФлораСССР|аўтар=Черняковская Е. Г. |частка=Род 614. Левкой — Matthiola|том=8|стар=285—298}} * {{З ВСЭ}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Левкой}} <small>{{v|16|6|2009}}</small> == Спасылкі == * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/2858/ЛЕВКОЙ ''Левкой''] ў Біялагічным энцыклапедычным слоўніку <small>{{v|16|6|2009}}</small> * {{Плантарыум|43088}} * [http://flower.onego.ru/annual/matthiol.html ''Левкой''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190728013502/http://flower.onego.ru/annual/matthiol.html |date=28 ліпеня 2019 }} ў Энцыклапедыі дэкаратыўных садовых раслін <small>{{v|16|6|2009}}</small> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] [[Катэгорыя:Капуставыя]] bsda77r44t89n0oofrkapzgilt13q21 Шэўчэнкавэ (Харкаўская вобласць) 0 609858 5189008 5055418 2026-08-28T14:40:55Z Spokiyny 153126 /* */ 5189008 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Шэўчэнкавэ}} {{НП-Украіна |статус = Пасёлак гарадскога тыпу |беларуская назва = Шэўчэнкавэ |арыгінальная назва = Шевченкове |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Адміністративна будівля на площі Шевченкове.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 41|lat_sec = 42 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 10|lon_sec = 34 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Харкаўская вобласць |від раёна = |раён = Шэўчэнкаўскі раён (Харкаўская вобласць){{!}}Шэўчэнкаўскі раён |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1896 |ранейшыя імёны = Булацэліўка<br>(1896-1922 гг.) |статус з = 1957 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 3000{{крыніца?}} |год перапісу = 2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-5751 |паштовы індэкс = 63600 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Шэўчэнкавэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Шевченкове}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Шэўчэнкаўскі раён (Харкаўская вобласць)|Шэўчэнкаўскім раёне]] [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Чыгуначная станцыя «Шэўчэнкавэ-Піўдэннэ» на лініі [[Харкаў]] — [[Куп’янск-Вузлавы|Куп’янск]]. [[Файл:Вокзал Шевченкове Південне.jpg|злева|міні|Чыгуначная станцыя Шаўчэнкава-Паўднёвае.]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Шэўчэнкаўскі раён (Харкаўская вобласць)}} {{Харкаўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Харкаўскай вобласці]] ao3zscnpn8m10zhrjkq1lunjyqd4tg0 Леанід Гаўрылавіч Чубрыкаў 0 616653 5189139 4614898 2026-08-29T01:04:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189139 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Леанід Гаўрылавіч Чу́брыкаў'''{{sfn|БелЭн|2003}} ({{lang-ru|Леонид Гаврилович Чубриков}}; {{ДН|8|9|1926}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Электроніка|электронікі]], [[доктар тэхнічных навук]] (1992), [[прафесар]] (1994). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле Акунёва [[Сібірскі край|Сібірскага края]] [[РСФСР]] (зараз у Прамышленнаўскім раёне [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]). Скончыў 6 класаў школы, Чымкенцкае рамеснае вучылішча<ref name="НС">[http://house.gov.by/special/ru/news-ru/view/9-maja-2018-goda-deputat-palaty-predstavitelej-natsionalnogo-sobranija-respubliki-belarus-zhdanovich-pavel-57176-2018/ Сайт Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]{{Ref-ru}}</ref>. У лютым 1944 года быў прызваны на службу ў [[РСЧА|Чырвоную Армію]]<ref name="НС" />. Скончыў Акруговыя курсы радыётэлеграфістаў і ўдзельнічаў у баях на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], [[Германія|Германіі]]<ref name="НС" />. У 1958 годзе скончыў радыётэхнічны факультэт [[Уральскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Свярдлоўскага політэхнічнага інстытута]] па спецыяльнасці «Аўтаматыка і тэлемеханіка». У 1958—1964 гадах Л. Г. Чубрыкаў на пасадзе малодшага навуковага супрацоўніка ва Уральскім філіяле [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]]. У 1962 годзе скончыў Універсітэт марксізма-ленінізма, у 1963 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю. У 1964—1973 гг. на пасадзе дацэнта кафедры аўтаматызацыі тэхналагічных працэсаў [[Прыазоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Жданаўскага металургічнага інстытута]], у 1973—1975 і 1978—2014 гадах у Гомельскім філіяле [[БДТУ|Беларускага політэхнічнага інстытута]] (сучасны [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога]]) на пасадах дацэнта, прафесара кафедры «Тэарэтычныя асновы электратэхнікі» [[Энергетычны факультэт ГДТУ імя П. В. Сухога|энергетычнага факультэта]]. У 1975—1977 гадах займаў пасаду загадчыка лабараторыяй ва Усесаюзным навукова-даследчым інстытуце методыкі і тэхнікі разведкі у горадзе [[Рэчыца]] ([[Гомельская вобласць]]), у 1977—1978 гадах загадчыка кафедрай ў [[Данбаская дзяржаўная машынабудаўнічая акадэмія|Краматорскім індустрыяльным інстытуце]]. == Навуковая дзейнасць == Круг навуковых інтарэсаў Л. Г. Чубрыкава — [[электроніка]], [[аўтаматыка]], [[фізіка]], [[біялогія]], [[медыцына]], [[анкалогія]]. Аўтар шэрагу кніг, [[Манаграфія|манаграфіі]], аўтар і сааўтар шэрагу [[патэнт]]аў. Сярод апублікаванага: * Скоростные фильтры сигналов — [[Гомель]]: ГГТУ им. П. О. Сухого, 2000.; * Сущность раковых болезней — Гомель: ГГТУ им. П. О. Сухого, 2004. ISBN 985-420-240-2; * Всемирный Закон Развития. Вселенная. Болезни и Жизнь. — Гомель: Полеспечать, 2015.; * Основы промышленной электроники: Учебное пособие для вузов. — Гомель, 2003.; * Мой путь в науку — Гомель, 2006. — Вып. 3: Очерки о докторах и профессорах — выпускниках и сотрудниках вузов и НИИ Гомельщины. — С. 284—287. == Узнагароды == * Знак «Выдатнік адукацыі Рэспублiкі Беларусь» * Прэмія імя П. В. Сухога (2002). Таксама мае баявыя і юбілейныя ўзнагароды<ref name="НС" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Чубрыкаў Леанід Гаўрылавіч||283}} == Спасылкі == * [https://www.gstu.by/university/employees/chubrikov-leonid-gavrilovich# Чубриков Леонид Гаврилович // Сайт Гомельскага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта імя П. В. Сухога]{{Ref-ru}} * [http://house.gov.by/special/ru/news-ru/view/9-maja-2018-goda-deputat-palaty-predstavitelej-natsionalnogo-sobranija-respubliki-belarus-zhdanovich-pavel-57176-2018/ Сайт Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]{{Ref-ru}} * [http://ok-edu.gomel.iptv.by/suhogo/984-2016-09-14-13-00-12 Не стареют душой ветераны // Гомельский областной комитет профсоюза работников образования и науки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190929023721/http://ok-edu.gomel.iptv.by/suhogo/984-2016-09-14-13-00-12 |date=29 верасня 2019 }}{{Ref-ru}} * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar671530&strq=l_siz=20 Чубрыкаў, Леанід Гаўрылавіч (доктар тэхнічных навук; электроніка; нар. 1926)] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [https://patentdb.ru/author/1291055 PatentDB.ru — База патентов РФ на изобретения и промышленные образцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190929023723/https://patentdb.ru/author/1291055 |date=29 верасня 2019 }}{{Ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чубрыкаў Леанід Гаўрылавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Сяржанты і старшыны СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі ]] 8uf62fjfwe05gcf1513fdxkdxwkv071 Лівійскі крызіс 0 617730 5189212 5186317 2026-08-29T08:18:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189212 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Лівійскі крызіс |частка = |выява = Libya Regions map.png |памер = |загаловак = Карта Лівіі з пазначэннем гарадоў і гістарычных абласцей. |дата = з [[15 лютага]] [[2011]] |месца = Лівія і прыгранічныя тэрыторыі суседніх дзяржаў |прычына = *• канфлікт паміж плямёнамі [[Трыпалітанія|Трыпалітаніі]], [[Фецан]]а і [[Кірэнаіка|Кірэнаікі]] *• унутраны перадзел рэсурсаў і сфер уплыву *• палітычныя рэпрэсіі *• наступствы эканамічных санкцый і павольная лібералізацыя эканомікі *• уплыў [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] і замежных дзяржаў |casus belli = |статус = працягваецца |змены = |праціўнік1 = Розныя ваенныя падраздзяленні, групоўкі, атрады, дзяржаўныя органы, фракцыі, плямёны, замежныя дзяржавы і іх узброеныя сілы. |праціўнік2 = Розныя ваенныя падраздзяленні, групоўкі, атрады, дзяржаўныя органы, фракцыі, плямёны, замежныя дзяржавы і іх узброеныя сілы. |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 40—65 тысяч чалавек загінулі{{Пераход|Людскія ахвяры}} |заўвага = |Commons = }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Ліві́йскі кры́зіс'''<ref>[https://web.archive.org/web/20141221001922/http://eeas.europa.eu/crisis-response/where-we-work/libya/index_en.htm "Libya – Crisis response"], European Union.</ref><ref>Fadel, L. [https://www.npr.org/blogs/parallels/2014/08/26/343444450/libyas-crisis-a-shattered-airport-two-parliaments-many-factions "Libya's Crisis: A Shattered Airport, Two Parliaments, Many Factions".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426075812/http://www.npr.org/blogs/parallels/2014/08/26/343444450/libyas-crisis-a-shattered-airport-two-parliaments-many-factions |date=2015-04-26 }}</ref> ({{lang-ar|الأزمة الليبية}}) — серыя [[Вайна|ўзброеных канфліктаў]] падчас барацьбы за палітычную ўладу ў [[Лівія|Лівіі]]. Падзеі пачаліся як частка [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] з выступленняў супраць лідара краіны [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]], пасля звяржэння якога разгарэлася супрацьстаянне ўнутры былой апазіцыі. Канфлікты ахоплівалі некалькі бакоў, якія ваявалі з прычыны этнаплемянных, палітычных, ідэалагічных і эканамічных рознагалоссяў, пад моцным уплывам замежных сіл. Баявыя дзеянні прывялі да нестабільнасці па ўсёй краіне, дзясяткаў тысяч ахвяр, зніжэння аб’ёму вытворчасці ў найважнейшай нафтавай прамысловасці. У гэты перыяд Лівія фактычна перастала існаваць як [[дзяржава]]<ref name="foreignaffairs.com">[https://www.foreignaffairs.com/articles/libya/2019-02-18/obamas-libya-debacle Obama's Libya Debacle. How a Well-Meaning Intervention Ended in Failure] // ''Foreign Affairs'', 2015</ref>. Ускосны ўрон быў панесены таксама іншым краінам, пацярпелым ад наплыву мігрантаў і тэрарыстычнай пагрозы. Крызіс паказаў спрэчнасць выкарыстання міжнародных ваенных інтэрвенцый, прадэманстраваў неэфектыўнасць афіцыйнай дыпламатыі і неабходнасць стварэння нефармальных дыялогавых арганізацый, якія дзейнічалі б сумесна з [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі сталі міжнароднай праблемай і запатрабавалі сумеснага рашэння<ref name="вынікі">[https://www.hse.ru/news/expertise/446641108.html Итоги революции: как «арабская весна» обернулась для Ливии десятилетней зимой]</ref>. У крызісе вылучаюцца тры асобныя этапы. На [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|першым этапе (2011)]] ішла [[грамадзянская вайна]] паміж урадам Муамара Кадафі і сіламі лівійскай апазіцыі, што пры падтрымцы замежных інтэрвентаў завяршылася звяржэннем дзеючага рэжыму{{Пераход|Першы этап}}. У [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|другі этап (2012—2014)]] адбыўся фактычны распад краіны на шэраг самастойных утварэнняў, працягваліся ваенныя сутыкненні паміж рознымі фракцыямі і групоўкамі<ref>[http://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня — Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013</ref>{{Пераход|Другі этап}}. Іх барацьба прывяла да стварэння двух лівійскіх урадаў у гарадах [[Трыпалі]] і [[Табрук]], з чаго пачаўся [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|трэці этап (2014—2020)]]<ref name="web.archive.org">[https://web.archive.org/web/20140221182322/http://www.libyaherald.com/2014/02/14/general-hafter-announces-coup-politicians-react-with-scorn-order-his-arrest/#axzz2tIQINLHq General Hafter announces coup; politicians react with scorn, order his arrest | Libya Herald]</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/27/libya-western-citizens-leave-civil-war | title=Libya: western countries urge citizens to leave as civil war intensifies | publisher=The Guardian | date=July 27, 2014 | access-date=August 19, 2014 | author=Stephen, Chris}} {{cite web | url=http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/libya-civil-war-royal-navy-3972105 | title=Libya civil war: Royal Navy evacuates more than 100 Britons as Embassy closes | publisher=Daily Mirror | date=August 3, 2014 | access-date=August 19, 2014 | author=Lyons, James; White, Stephen}} {{cite web | url=http://www.middleeasteye.net/news/migrants-flee-libyas-new-civil-war-1361768166 | title=Traffickers cash in on Libya's new civil war | publisher=Middle East Eye | date=August 4, 2014 | access-date=August 19, 2014 | author=Porsia, Nancy}}</ref>{{Пераход|Трэці этап}}. На такім фоне набралі сілу розныя ісламарадыкальныя групоўкі, найбольш моцнай з якіх стала «[[Ісламская дзяржава]]»{{Пераход|Барацьба з ІДІЛ}}. Бакамі канфлікту і міжнароднай супольнасцю былі зроблены шматлікія спробы пакласці канец ваенным дзеянням і аб’яднаць краіну{{Пераход|Мірны працэс}}. Толькі ў [[2020]]—[[2021]] гадах атрымалася дасягнуць рэальнага перамір’я, адначасова сфармаваўшы адзіны часовы ўрад. Тым не менш сітуацыя ў Лівіі застаецца напружанай з-за прысутнасці замежных узброеных фарміраванняў і жадаючых працягнуць вайну{{Пераход|Пасляваеннае становішча}}. == Перадгісторыя == Лівія знаходзіцца ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. З поўначы яна абмываецца [[Міжземнае мора|Міжземным морам]]. Большую частку тэрыторыі краіны займае нізкае плато. Амаль уся Лівія ляжыць у пустыні [[Сахара]]. Увесь год над яе тэрыторыяй пераважаюць гарачыя і сухія паветраныя масы. Краіна мае адносна невялікую колькасць насельніцтва і яго шчыльнасць. Частка тэрыторыі наогул бязлюдная. Асноўнымі этнічнымі групамі з’яўляюцца [[арабы]], [[тубу]], [[туарэгі]] і [[берберы]]. Для насельніцтва характэрна захаванне (хоць і ў значна аслабленым выглядзе) родаплемянной арганізацыі<ref>Коротаев А.В. Позднеродовые формы социальной организации в социально-экономической структуре современного ливийского общества (по материалам Киренаики) // Арабский мир: экономика, политика, идеология / Ред. Егорин, А. З., и Наумкин, В. В.. М.: Наука, 1987, с.4-8</ref>. У Лівіі вылучаюцца тры гістарычныя вобласці: [[Трыпалітанія]], [[Кірэнаіка]] і [[Фецан]]. Паміж плямёнамі гэтых рэгіёнаў з даўніх часоў маюцца шэраг этнічных, палітычных і эканамічных канфліктаў. У 1912 годзе па заканчэнні [[Італа-турэцкая вайна|Італа-турэцкай вайны]] рэгіёны Кірэнаіка і Трыпалітанія былі захоплены [[Італія]]й у [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Тут утварылася [[Калоніі Італіі|каланіяльные ўладанне]] [[Італьянская Лівія]], да якой у 1914 годзе быў далучаны Фецан. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]] італьянцы вымушаны былі пакінуць рэгіён, а ў наступныя гады краіна знаходзілася пад брытанскім валадарствам. У 1951 годзе Лівія атрымала незалежнасць, стаўшы каралеўствам пад кіраваннем [[Ідрыс I|Ідрыса I]]. У 1969 годзе манарх быў скінуты ў выніку {{нп3|Ваенны пераварот у Лівіі (1969)|ваеннага перавароту|ru|Военный переворот в Ливии (1969)}}, узначаленага палкоўнікам [[Муамар Кадафі|Муамарам Кадафі]]. Ён скасаваў каралеўства, на змену якому прыйшла {{нп3|Лівійская Арабская Рэспубліка||ru|Ливийская Арабская Республика}}. [[File:Muammar al-Gaddafi 1-1.jpg|thumb|Муамар Кадафі.]] На той момант краіна з’яўлялася беднай аграрнай дзяржавай з высокім узроўнем непісьменнасці, карупцыі і беднасці. Новая ўлада на чале з Муамарам Кадафі ўзяла курс на [[сацыялізм]] і збліжэнне з [[СССР|Савецкім Саюзам]], нацыяналізавала сферу нафтаздабычу, выцесніўшы адтуль замежныя кампаніі<ref>История Востока: в 6 т. / гл. ред. Р. Б. Рыбаков (пред.) и др.; Ин-т востоковедения РАН. — М.: Восточная литература, 2008. Т. 6. С. 129.</ref>. Даходы ад гандлю [[нафта]]й урад накіроўваў на сацыяльныя патрэбы, дзякуючы чаму ў краіне ажыццяўляліся маштабныя праграмы будаўніцтва дзяржаўнага жылля, развіцця сістэм аховы здароўя і адукацыі<ref>[https://russian.rt.com/world/article/441534-liviya-kaddafi-ubiistvo-strana «Государства Ливия больше нет»: как живёт страна спустя шесть лет после свержения Каддафи] // [[RT]], 20 октября 2017</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/94 Жизнь народа Ливии при Каддафи – только факты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421071449/http://za-kaddafi.org/node/94 |date=21 красавіка 2021 }} // За Каддафи и его народ, 18 марта 2011</ref>. Сацыяльна-эканамічная сітуацыя ў Лівіі стала значна лепшай, чым у іншых арабскіх краінах [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] і нават у большасці дзяржавах [[Еўропа|Еўропы]]. Тут не было значнага сацыяльнага расслаення<ref name="podcerob">[http://top.rbc.ru/politics/21/03/2011/563403.shtml Бывший посол в Ливии назвал 4 вещи, которыми М. Каддафи не угодил Западу]//РБК, 21.03.2011 г.</ref>. Пазней пачаліся і палітычныя пераўтварэнні. У маі [[1973]] Кадафі ўпершыню публічна выступіў з ідэямі [[Трэцяя сусветная тэорыя|«трэцяй сусветнай тэорыі»]], выкладзенай пазней у яго знакамітай {{нп3|Зялёная кніга (Кадафі)|«Зялёнай кнізе»|ar|الكتاب الأخضر}}. Кадафі адхіліў як ідэі [[капіталізм]]у з яго эксплуатацыяй чалавека чалавекам, так і савецкі варыянт сацыялізму з яго падначаленнем чалавека дзяржаве. Ён абвясціў, што асноўныя прынцыпы сацыяльнай справядлівасці выкладзены ў [[Каран]]е і павінны быць адроджаны праз прамы ўдзел работнікаў у кіраванні вытворчасцю (праз народныя камітэты) і шляхам размеркавання паміж імі ўсяго створанага прадукту<ref>Новейшая история Азии и Африки. XX век: в 3 ч. / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Владос, 2001. Ч. 3. С. 192.</ref>. Увосень [[1974]] года {{нп3|Савет рэвалюцыйнага камандавання Лівіі||ru|Совет революционного командования Ливии}} выдаў цэлы шэраг законаў, заснаваных на [[Шарыят|шарыяце]]. Уводзілася суровае пакаранне за ўжыванне, увоз і вытворчасць спіртных напояў, былі ўнесены змены ў сямейнае заканадаўства. Аднак практычная рэалізацыя ідэй «трэцяй сусветнай тэорыі» натыкалася на супраціў з боку празаходняй апазіцыі. У чэрвені [[1975]] года быў здзейснены няўдалы замах на членаў урада падчас ваеннага парада, а ў жніўні таго ж года была праведзена спроба ваеннага перавароту<ref>Новейшая история Азии и Африки. XX век: в 3 ч. / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Владос, 2001. Ч. 3. С. 192—193.</ref>. Тым не менш 2 сакавіка [[1977]] года на надзвычайнай сесіі {{нп3|Усеагульны народны кангрэс Лівіі|Усеагульнага народнага кангрэса|ar|مؤتمر الشعب العام}} (УНК) у горадзе [[Себха]] Лівійская Рэспубліка была ператворана ў [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Сацыялістычную Народную Лівійскую Арабскую Джамахірыю]] (пазней дададзена «Вялікая»). У [[Джамахірыя (дзяржаўны лад)|джамахірыі]] традыцыйныя інстытуты ўлады адмяняліся. Паўсюдна фармаваліся народныя камітэты і народныя кангрэсы. Дзяржава падзялялася на мноства {{нп3|Камуна (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|камун|ru|Коммуна (административно-территориальная единица}} (абшчын), якія ўяўлялі сабой самакіравальныя міні-дзяржавы ў дзяржаве, што валодалі ўсёй паўнатой улады ў сваёй акрузе, уключаючы размеркаванне бюджэтных сродкаў. Кіраванне камунай ажыццяўлялася першасным народным кангрэсам. У народны кангрэс уваходзілі ўсе члены камуны (жыхары камуны). Кожны чалавек меў права выказаць сваю прапанову на пасяджэнні народнага камітэта, удзельнічаючы ў прыняцці рашэнняў і рэалізацыі ўлады. Першасны народны кангрэс абіраў сваіх прадстаўнікоў у гарадскі народны камітэт і Усеагульны Народны Кангрэс. Народныя кангрэсы выбіралі свае выканаўчыя органы (народныя камітэты), члены якіх аўтаматычна станавіліся дэлегатамі народных кангрэсаў правінцый. Усеагульны народны кангрэс, вышэйшы заканадаўчы орган Джамахірыі, быў у праве ўносіць у свой парадак дня толькі пытанні, абмеркаваныя першаснымі народнымі кангрэсамі. УНК быў упаўнаважаны абіраць свой пастаянны орган — Генеральны сакратарыят, фарміраваць Вышэйшы Народны Камітэт (урад)<ref>Муаммар Каддафи. [http://za-kaddafi.org/green-book/part-1#top Зелёная книга. Часть первая. Решение проблемы демократии (Власть народа). Политический аспект Третьей Всемирной Теории.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210425161550/http://za-kaddafi.org/green-book/part-1#top |date=25 красавіка 2021 }}</ref><ref>Мария Чунихина. [https://aif.ru/dontknows/file/chto_takoe_dzhamahiriya Что такое Джамахирия?] // Аргументы и факты, 21 февраля 2017</ref>. У той жа час Кадафі ўчыняў палітычныя рэпрэсіі, душыў іншадумства і нават супрацоўнічаў з тэрарыстычнымі арганізацыямі. Значная частка багаццяў дзяржавы асядалі ў кіраўніка і яго дзяцей. Раздробны гандаль быў знішчана, і многія сферы дзейнасці для лівійцаў былі забаронены. Паступова расла незадаволенасць прыгнётам<ref name="Fouad Ajami">[http://www.hoover.org/news/daily-report/90321 A Thrilling Spectacle in Tripoli by Fouad Ajami (Senior Fellow and cochair, Working Group on Islamism and the International Order] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140420034116/http://www.hoover.org/news/daily-report/90321 |date=20 красавіка 2014 }}</ref>. У [[2010]] годзе ў [[Туніс]]е пачалася рэвалюцыя, якая адзначыла пачатак [[Арабская вясна|Арабскай вясны]], чыя ідэя заключалася ў звяржэнні дзеючых рэжымаў і пабудове дэмакратычнага грамадства на ліберальных асновах. Хутка хваляванні ахапілі іншыя арабскія дзяржавы, у тым ліку і Лівію<ref>[https://meduza.io/feature/2020/12/18/10-let-nazad-nachalas-arabskaya-vesna-samoe-moschnoe-dvizhenie-protiv-avtoritarizma-v-sovremennoy-istorii 10 лет назад началась «арабская весна» — самое мощное движение против авторитаризма в современной истории] // Meduza, 18 декабря 2010</ref>. <gallery> File:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|Сцяг Каралеўства Лівіі (1951—1969). У 2011 годзе выкарыстоўваўся лівійскай апазіцыяй і пасля падзення Кадафі адноўлены як дзяржаўны сімвал. File:Flag of Libya (1969–1972).svg|Сцяг Лівійскай Арабскай Рэспублікі (1969—1977). File:Flag of Libya (1977–2011).svg|Сцяг Вялікай Сацыялістычнай Народнай Лівійскай Арабскай Джамахірыі. У цяперашні час выкарыстоўваецца прыхільнікамі вяртання даваенных парадкаў. </gallery> == Прычыны грамадзянскай вайны == {{нп3|Фуад Аджамі||ar|فؤاد عجمي}}, прафесар [[Універсітэт Джонса Хопкінса|Універсітэта Джона Хопкінса]], амерыканскі эксперта па Блізкім Усходзе, бачыў прычыны грамадзянскай вайны ў Лівіі ў палітычным жыцці краіны. Па словах усходазнаўца, за гады кіравання Кадафі краіна ператварылася ''«ў бязлітасную тыранію»'', а ўсімі выгодамі карысталася толькі сям’я Кадафі<ref name="Fouad Ajami"/>. Былы пасол РФ у Лівіі і Тунісе, кандыдат гістарычных навук {{нп3|Аляксей Барысавіч Падцяроб|Аляксей Падцяроб|ru|Подцероб, Алексей Борисович}} ахарактарызаваў вайну ў Лівіі як узброеную барацьбу за ўладу пад прыкрыццём лозунгаў барацьбы за свабоду і дэмакратыю<ref>А. А. Волович [http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm Ливия в огне: мятеж или революция?]//Институт Ближнего Востока,10.03.2011 г.</ref>. Магчыма, што значную ролю ў дэстабілізацыі сітуацыі згулялі супярэчнасці паміж плямёнамі<ref>[http://www.gorod.lv/novosti/126574-satanovskiy_kaddafi_poluchil_polnoe_pravo_na_teraktyi_v_evrope Сатановский: Каддафи получил полное право на теракты в Европе]//Даугавпилсский информационно-новостной портал GOROD.LV22.03.2011 г.</ref><ref>Ксения Светлова [http://slon.ru/articles/568349/ «Думать, что сейчас закончится война и начнется демократическая Ливия,— большая ошибка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110831083404/http://slon.ru/articles/568349/ |date=31 жніўня 2011 }}//Slon.ru, 24.03.2011</ref>. Эксперт Расійскага савета па міжнародных справах Рыгор Лук’янаў лічыў, што грамадзянская вайна была выклікана наступствамі ад міжнародных санкцый, якія былі знятыя з Лівіі толькі ў сярэдзіне 2000-х. Краіна не паспела выпрацаваць механізм лібералізацыі эканомікі, прыватны бізнес адчуваў сябе некамфортна пад прэсінгам дзяржавы<ref name="rt15лютага2021"/>. Таксама існуе меркаванне, што канфлікт у Лівіі пачаўся пры актыўным удзеле заходніх дзяржаў, будучых інтэрвентаў, якія адмоўна ставіліся да ўрада Кадафі. Навуковы супрацоўнік Цэнтра арабскіх і ісламскіх даследаванняў Інстытута ўсходазнаўства РАН Барыс Далгоў лічыў крызіс часткай супрацьстаяння Кадафі з Захадам. На яго думку, менавіта знешнія сілы арганізавалі канфлікт, мэтай якога было звяржэнне дзеючага рэжыму<ref name="rt15лютага2021">[https://russian.rt.com/world/article/832271-liviya-krizis-protesty «Ситуация остаётся очень хрупкой»: что происходит в Ливии спустя десять лет после начала политического кризиса] // RT, 15 февраля 2021</ref>. Па заяве былога камандуючага войскамі [[НАТА]] ў [[Еўропа|Еўропе]] {{нп3|Уэслі Кларк|Уэслі Кларка|en|Wesley Clark}}, рашэнне аб пачатку вайны ў Лівіі і іншых афрыканскіх краінах было прынята задоўга да іх пачатку<ref>{{cite web|url=http://www.warandpeace.ru/ru/news/view/65556/|title=Захватить 7 стран за 5 лет|publisher=www.warandpeace.ru|date=2012-01-10|access-date=2012-09-15}}</ref>. Гэта ж меркаванне падзяляе прэзідэнт паліталагічнага цэнтра «{{нп3|Сетка Вальтэр||fr|Réseau Voltaire}}» {{нп3|Цьеры Мэйсан||fr|Thierry Meyssan}}<ref name="meysan">{{cite web|url=http://mirpolitiki.net/politika/o_vojne_v_livii_glazami_ochevidca/|title=О войне в Ливии глазами очевидца|publisher=mirpolitiki.net|date=2011-12-26|access-date=2012-09-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6BhVtmofl?url=http://mirpolitiki.net/politika/o_vojne_v_livii_glazami_ochevidca/|archive-date=2012-10-26}}</ref>. {{нп3|Ігар Юр’евіч Юргенс|Ігар Юргенс|ru|Юргенс, Игорь Юрьевич}}, старшыня праўлення {{нп3|Інстытут сучаснага развіцця|Інстытута сучаснага развіцця|ru|Институт современного развития}}, акцэнтуе ўвагу на тым, што Лівія са старажытных часоў існавала як тры падзеленых геаграфічна племя, пры гэтым Кадафі меў папулярнасць толькі ў Трыпалітаніі<ref>[http://echo.msk.ru/blog/russia_90/760301-echo/ Российский разворот над Ливией?]//Эхо Москвы, 24.03.2011 г.</ref>. Былы пасол Расіі ў Лівіі {{нп3|Уладзімір Васільевіч Чамаў|Уладзімір Чамаў|ru|Чамов, Владимир Васильевич}} пагаджаўся, што на ўсходзе заўсёды існавала магутная апазіцыя Кадафі, незадаволеная размеркаваннем не ў сваю карысць сродкаў унутры краіны, што стала адбывацца пасля прыходу палкоўніка да ўлады. Падзеі ў Тунісе і [[Егіпет|Егіпце]] прастымулявалі гэтыя настроі<ref>[http://echo.msk.ru/programs/razvorot/760113-echo.phtml Владимир Чамов, экс-посол России в Ливии]//Эхо Москвы, 24.03.2011 г.</ref>. Дырэктар Інстытута праблем глабалізацыі {{нп3|Міхаіл Генадзевіч Дзялягін|Міхаіл Дзялягін|ru|Делягин, Михаил Геннадьевич}} лічыў увесь лівійскі канфлікт штучна сканструяваным, сапраўдную прычыну падзей ён бачыць у вайне за рэсурсы, якая вялася на глабальным узроўні. На яго думку, у Лівіі, у адрозненне ад суседніх арабскіх краін, не было глыбокіх рэальных супярэчнасцяў<ref name="delyagin">Михаил Делягин.[http://nevex.tv/brain/30761 Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия.]//Телекомпания «Невский Экспресс», 28.03.2011 г.</ref>. Іншага меркавання прытрымліваўся кандыдат гістарычных навук, дырэктар цэнтра Інстытута міжнародных даследаванняў, былы пасол СССР і Расіі ў Лівіі Веніямін Папоў. Паводле яго слоў, падзеі ў Лівіі, як і ў шэрагу іншых арабскіх краін — гэта загад часу. ''«Мы, напэўна, яшчэ не ўсведамляем да канца, што адбываецца. Гэта тэктанічны зрух, які проста пачаўся вось у гэтым раёне свету. Вы паглядзіце, ён ужо адбіваецца на ўсім Міжземнамор’і. Тыя ж метады, якія выкарыстоўвала моладзь у Тунісе і ў [[Егіпет|Егіпце]], зараз выкарыстоўвае моладзь у [[Іспанія|Іспаніі]] і ў [[Грэцыя|Грэцыі]]... Праз [[Facebook]] і [[Twitter]]. Гэта ўжо мы павінны ўсвядоміць, што мы жывем зусім у іншую эпоху, эпоху [[глабалізацыя|глабалізацыі]]. І таму вось такія паняцці, як годнасць чалавека, добрае жыццё, неабходнасць барацьбы з [[карупцыя]]й, важнасць для таго, каб лідары слухалі сваё насельніцтва, гэта становіцца патрабаваннем часу, загадам часу. Без гэтага немагчыма будзе далей паспяхова кіраваць. Вось у гэтым праблема. Можа быць, ён [Кадафі] лічыў, што ён-то, увогуле, зрабіў усё правільна. І здавалася б, што ён цяпер застрахаваны ад гэтага. Але вось жыццё размеркавалася па-іншаму»''<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=558604&cid=9 Экс-посол РФ в Ливии: уход Каддафи — веление времени]</ref>. == Ход грамадзянскай вайны == === Першы этап === {{Main|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)}} [[File:Libyan war final.svg|thumb| Карта ваенных дзеянняў лютага—кастрычніка 2011. {{legend|#d45500|Тэрыторыі, якія кантраляваліся праціўнікамі Кадафі з 1 сакавіка. (клецістым страчаныя перад інтэрвенцыяй)}} {{legend|#d4aa00|Тэрыторыі, на якіх вяліся баі паміж сакавіком і жніўнем.}} {{legend|#d38d5f|Тэрыторыі, узятыя паўстанцамі падчас іх наступлення на захадзе краіны ў жніўні.}} {{legend|#ffb380|Тэрыторыі, узятыя паўстанцамі да 1 кастрычніка.}} {{legend|#afe9af|Апошнія аплоты сіл Кадафі.}} [[Файл:Big battle symbol.svg|20px]] Галоўныя бітвы.<br>[[Файл:Small battle symbol.svg|15px]] Другарадныя бітвы.]] [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага 2011.]] У лютым [[2011]] года быў арыштаваны юрыст і праваабаронца [[Фатхі Тэрбіль]], які прадстаўляў сваякоў больш за 1000 зняволеных, забітых сіламі бяспекі ў {{нп3|Абу-Салім (турма)|турме Абу-Салім|ar|سجن أبو سليم}} у [[1996]] годзе. 15 лютага 500—600 дэманстрантаў, якія каардынавалі свае дзеянні праз [[Facebook]], сабраліся ля будынка адміністрацыі Бенгазі, патрабуючы яго вызвалення. Пратэстоўцы неслі фатаграфіі забітых зняволеных. Пасля таго, як дэманстранты накіраваліся да цэнтру горада, адбыўся канфлікт з сілавікамі, у ходзе чаго апошнія былі закінуты «[[Кактэйль Молатава|кактэйлямі Молатава]]». У той жа час 213 прадстаўнікоў лівійскай інтэлігенцыі запатрабавалі сыходу Муамара Кадафі. На наступны дзень дэманстранты пачалі кідаць камяні ў паліцэйскіх. У адказ [[паліцыя]]й былі выпушчаныя гумовыя кулі. У выніку гэтага, 38 чалавек атрымалі раненні<ref>{{cite news|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/libyan-islamists-seize-arms-take-hostages-20110221-1b19c.html|title=Libyan Islamists seize arms, take hostages|date=21 February 2011|access-date=8 January 2012|agency=Agence France-Presse|work=Sydney Morning Herald}}</ref>. Пазней Тэрбіль быў вызвалены, аднак пратэсты працягваліся. 17 лютага тут пачаліся баявыя сутыкненні. Батальён спецпадраздзялення сілавых структур напярэдадні адкрыў агонь па пратэстоўцах, у выніку чаго загінула 14 чалавек<ref name="xinhuanet1">{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-02/19/c_13739109.htm|title=Two policemen hanged in Libya protests|publisher=News.xinhuanet.com|date=19 February 2011|access-date=24 February 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIbwbn7U?url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-02/19/c_13739109.htm|archive-date=2012-08-30|url-status=live}}</ref>. Хваляванні паступова перараслі ў рэвалюцыю, а да апазіцыі далучалася ўсё большая колькасць прыхільнікаў. На працягу наступных двух дзён пратэсты з рэвалюцыйнымі лозунгамі захліснулі ўвесь горад, а пратэстоўцы захапілі тэлерадыёстанцыю Бенгазі. На бок апазіцыянераў сталі пераходзіць нават асобныя паліцэйскія і вайсковыя падраздзяленні<ref>[http://www.enduringamerica.com/home/2011/2/18/libya-bahrain-and-beyond-liveblog-confrontations.html Libya, Bahrain (and Beyond) LiveBlog: Confrontations]</ref>. На гэтым фоне разрастаюцца беспарадкі ў [[Трыпалі]]<ref>{{cite web|url=http://homelandsecuritynewswire.com/gaddafi-solidifies-control-west-will-turn-east-next|title=Gaddafi Solidifies Control in West, Will Turn East Next|date=24 February 2011|publisher=Homeland Security News Wire|access-date=9 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110712214505/http://www.homelandsecuritynewswire.com/gaddafi-solidifies-control-west-will-turn-east-next|archive-date=12 July 2011|url-status=live}}</ref>, [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref>{{cite news|title=Gaddafi Loaylists Recapture Libya's Zawiyah|url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=125881|access-date=4 March 2011|date=4 March 2011}}</ref> і [[Місурата|Місураце]]<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011</ref>. Апазіцыя здабыла такую магутнасць, што ўжо 20 лютага цалкам захоплівае Бенгазі, [[Дэрна|Дэрну]] і шэраг іншых гарадоў на ўсходзе краіны<ref>[http://www.news24.com/Africa/News/Libya-130-soldiers-executed-20110223 Libya — 130 soldiers executed]</ref>. У іншых месцах мяцяжы альбо былі паспяхова падушаныя (як напрыклад у Эз-Завіі<ref>{{cite news|title=Libya Unrest: Entering Zawiya|url= http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12720968|access-date = 11 March 2011 | date=11 March 2011|work = BBC News}}</ref>), альбо яшчэ доўгі час працягваліся (Місурата<ref>[http://www.independent.co.uk/news/world/africa/misrata-becomes-libyas-stalingrad-2269008.html Misrata becomes Libya's Stalingrad]</ref>). 27 лютага на надзвычайным паседжанні мясцовых народных камітэтаў было абвешчана аб стварэнні [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходнага нацыянальнага савета (ПНС)]], часовы орган улады, створаны праціўнікамі Муамара Кадафі<ref name=rian.27.2.2>{{cite news|url=http://rian.ru/world/20110227/339626187.html|title=Ствараны ў Бенгазі ўрад будзе працаваць тры месяца|date=27.02.2011|publisher=[[РИА Новости]]}}</ref>. Хутка савет абвясціў сябе адзінай легітымнай уладай у Лівіі<ref name=rian.5.3>{{cite news|url=http://rian.ru/world/20110305/342787154.html|title=Нацсавет Лівіі абвясціў сябе адзіным прадстаўніком краіны|date=05.03.2011|publisher=[[РИА Новости]]}}</ref>. Орган складаўся з 31 члена<ref>{{cite news|url=http://www.rian.ru/arab_news/20110328/358595135.html|title=Катар прызнаў Нацыянальны пераходны савет Лівіі легітымнай уладай|date=28.03.2011|publisher=РИА Новости}}</ref><ref name=members>[http://ntclibya.org/english/council-members/ The Interim Transitional National Council of the Libyan Republic: Council members] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110310094316/http://ntclibya.org/english/council-members/ |date=10 сакавіка 2011 }}</ref>, як грамадзянскіх, так і ваенных<ref name=rian.5.3 />. Старшынёй ПНС стаў [[Мустафа Абд-аль-Джаліль]], былы міністр юстыцыі Лівійскай Джамахірыі<ref>{{cite news|url=http://rian.ru/world/20110227/339480964.html|title=Экс-міністр юстыцыі Лівіі пачаў фарміраванне часовага ўрада|date=27.02.2011|publisher=[[РИА Новости]]}}</ref>. Сваім намеснікам ён прызначыў {{нп3|Абдул Хафіз Гога|Абдула Хафіза Гога|ar|عبد الحفيظ غوقة}}, кіраўніком узброеных падраздзяленняў — {{нп3|Амар аль-Харыры|Амара аль-Харыры|ar|عمر الحريري (سياسي)}}, каардынатарамі знешніх зносін — {{нп3|Махмуд Джыбрыль|Махмуда Джыбрыля|ar|محمود جبريل}} (прэм’ер-міністр) і {{нп3|Алі аль-Ісаві||ar|علي العيساوي (وزير)}}<ref name=members />. У пачатку сакавіка, дзякуючы кансалідацыі сіл апазіцыі, ПНС змог разгарнуць паспяховае наступленне на ўсходзе краіны, захапіўшы {{нп3|Эль-Бурайка|Брэгу|ar|مرسى البريقة}}<ref>{{cite news | url=http://www.huffingtonpost.com/2011/03/02/rebels-gadhafi-forces-battle_n_830137.html | title=Libya Rebels Rout Gaddafi Forces In Fierce Battle For Oil Port | work=The Huffington Post | date=2011-03-02 | agency=Associated Press | access-date=2011-03-03 | last=Schemm | first=Paul | location=Brega}}</ref>, [[Бен-Джавад|Бін-Джавад]] і {{нп3|Рас-Лануф||ar|راس لانوف}}<ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12703369 | title=Libya: Gaddafi forces push rebels from Ras Lanuf | work=BBC News | date=10 March 2011 | access-date=19 March 2011}}</ref>. Адначасова [[Баі за горы Нафуса|баявыя дзеянні ахопліваюць сугор’е Нафуса]] на захадзе краіны<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//Фонтанка.ru,16.03.2011 г.</ref>. Тым не менш пачынаючы з 6 сакавіка ініцыятыва пераходзіць да ўрадавай арміі. На ўсходзе лаялісты выбіваюць паўстанцаў з Бін-Джавада<ref>{{cite web|title=Войска Каддафи отбили у повстанцев город Бин-Джавад|publisher=Утро.ру|date=2011-03-07|url=http://www.utro.ru/news/2011/03/07/960724.shtml|archive-url=https://www.webcitation.org/6CN2tKK0h?url=http://www.utro.ru/news/2011/03/07/960724.shtml|archive-date=22 лістапада 2012|access-date=26 сакавіка 2021|url-status=live}}</ref>, Брэгі, [[Адждабія|Адждабіі]], а 17 сакавіка падыходзяць да Бенгазі<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//Lenta.ru,17.03.2011г.</ref>. Паўсталыя гарады Нафуса, такія як Налут, Кіклу, Зінтан і Яфран, пасля няўдалай спробы ўзяць іх адразу з-за цяжкадаступнай горнай мясцовасці і жорсткага супраціву праапазіцыйнага племя амазігаў, былі ўзяты ў аблогу<ref>[https://military.wikireading.ru/57076 Битва за нагорье Нафуса]</ref>. {{Гл. таксама|Першая інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[Файл:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] У гэты ж час дыпламат Ібрагім Дабашы, які перайшоў на бок апазіцыі, звярнуўся да [[ААН]] з просьбай устанавіць забарону на палёты на тэрыторыі Лівіі, каб адрэзаць сталічны Трыпалі ад паставак зброі і наймітаў, а таксама засцерагчы грамадзянскае насельніцтва ад паветраных удараў<ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647|title=На улицах Триполи - настоящая война|website=vesti.ru|access-date=2018-06-30}}</ref>. Ініцыятыва была падтрымана [[ЗША]] і краінамі [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]. Ужо 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў рэзалюцыю дзесяццю галасамі «за» пры пяці краінах, што ўстрымаліся ([[Бразілія]], [[Расія]], [[Кітай]], [[Індыя]] і [[Германія]]). Бразілія, Расія, Кітай і Індыя не падтрымлівалі ваенную аперацыю супраць суверэннай краіны, тады як ФРГ не хацела ўдзельнічаць у якой бы там ні было кампаніі<ref>{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201131720311168561.html |title=U.N. authorises no-fly zone over Libya |publisher=Al Jazeera |date=2011-03-17 |access-date=2011-03-17}}</ref><ref>{{cite news|author=Mark Mardell |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12781009 |title=Libya: U.N. backs action against Colonel Gaddafi |publisher=BBC News |date=2011-03-17 |access-date=2011-03-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/17/u-n-imposes-no-fly-zone-over-libya/?hpt=T1&iref=BN1|title=U.N. Security Council approves no-fly zone over Libya|publisher=CNN|date=2011-03-17|access-date=2011-03-17|archive-url=https://www.webcitation.org/69Rd92rE8?url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/17/u-n-imposes-no-fly-zone-over-libya/?hpt=T1|archive-date=2012-07-26}}</ref>. Найбольш актыўнымі ў прыняцці рэзалюцыі ў тэрміновым парадку апынуліся [[Францыя]] і [[Вялікабрытанія]], таксама ішла падтрымка ад ЗША і [[Ліван]]а<ref>{{Cite news|title=UK prepares for Libya no-fly zone|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-12770467|work=BBC News|date=2011-03-18|access-date=2018-06-30|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|title=Obama demands pull-back of Libyan troops; Tripoli declares cease-fire|first=William Branigin, Liz|last=Sly|url=https://www.washingtonpost.com/world/europeans-say-intervention-in-libya-possible-within-hours-of-un-vote/2011/03/17/ABSb9pl_story.html|work=Washington Post|id=0190-8286|date=2011-03-18|access-date=2018-06-30|language=en-US}}</ref>. У аперацыі брала ўдзел буйная частка краін блока НАТА, сярод якіх Францыя, ЗША, Вялікабрытанія, [[Італія]], [[Данія]], Іспанія, [[Канада]], [[Бельгія]], Грэцыя, [[Нарвегія]], [[Румынія]], [[Балгарыя]], [[Нідэрланды]] і [[Турцыя]]. Таксама ўдзельнікамі кампаніі сталі [[Швецыя]], [[Іарданія]], [[ААЭ]] і [[Катар]]. 19 сакавіка ў 16:00 па GMT 19 самалётаў ВПС Францыі вылецелі ў зону Бенгазі з заяўленай мэтай «абароны насельніцтва горада ад сіл Кадафі». У 16:45 і 16:59 самалёты знішчылі некалькі адзінак бранятэхнікі<ref>{{Cite news|title=ВВС Франции нанесли первый удар по ливийской военной технике|url=http://www.rian.ru/arab_ly/20110319/355720718.html|work=РИА Новости|date=20110319T1958+0300Z|access-date=2018-06-30|language=ru}}</ref>. У той жа дзень баявыя вылеты пачалі здзяйсняць амерыканскія і брытанскія самалёты. Абстрэл ракетамі «Тамагаўк» (114 штук) па сістэмах СПА таксама здзейснілі брытанскія і амерыканскія караблі і падлодкі<ref>{{Cite news|title=Британская подлодка выпускает ракеты "Томагавк" по ливийским системам ПВО - Минобороны|url=http://www.rian.ru/arab_ly/20110320/355804311.html|work=РИА Новости|date=20110320T0130+0300Z|access-date=2018-06-30|language=ru}}</ref>. Удары кааліцыі былі нанесены па грамадзянскіх і ваенных аб’ектах у буйных гарадах, у тым ліку Трыпалі, Бенгазі, Сірт, Тархуна, Мамура, Зуварэ, і нафтасховішчах у раёне Місураты, у выніку чаго там успыхнулі пажары. Актыўны замежнае ўмяшанне сур’ёзна дапамагло паўстанцкім сілам. Пад прыкрыццём авіяцыі НАТА яны спачатку адкінулі праціўніка ад Бенгазі<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya - March 20, 2011]</ref>, а далей, развіваючы наступленне, вярнулі Адждабію<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12871351 |work=BBC News | title=Libya rebels recapture Ajdabiya | date=2011-03-26}}</ref> і Брэгу<ref>{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201132681812362552.html|work=Al Jazeera|date=26 March 2011|access-date=10 January 2012|title=Libyan rebels facing tough fight for Sirte}}</ref>. У сугор’е Нафуса паўстанцы захапілі прыгранічны горад Вазін<ref>{{cite web |title=Libya Live Blog - April 22 |url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-22 |date=2011-04-21 |access-date=2018-12-05 |url-status=dead |lang=en |publisher=Aljazeera.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20110422104040/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-22 |archive-date=2011-04-22}}</ref>, вярнуўшы тым самым калідор паставак зброі з-за мяжы. Лівійская ўрадавая армія тым часам несла каласальныя страты ад авіяналётаў і ракетных удараў замежных караблёў, практычна цалкам страціўшы СПА і авіяцыю<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_71994.htm NATO — NATO and Libya: Operational Media Update, 25-Oct.-2011]</ref><ref>[http://www.usatoday.com/news/world/2011-04-29-nato-libya_n.htm NATO: Gadhafi forces caught mining Misrata port — USATODAY.com]</ref>. Значныя былі ахвяры сярод мірнага насельніцтва, якое пакутавала ад паветраных нападаў. У асобных выпадках супраць арміі і мясцовых жыхароў выкарыстоўваліся нават бомбы са збедненым уранам<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Нягледзячы на ўсё гэта, урад змог ажыццявіць перагрупоўку. Вырашана было аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест класічнай бранятэхнікі, а таксама ўвесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], тым самым знізіўшы эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічваючы мабільнасць войск. У канцы сакавіка—пачатку красавіка армія Кадафі нават здолела перайсці ў контрнаступленне<ref name="комсомольская">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недаступная спасылка}} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011</ref>. Падчас гэтага лаялісты адбілі Брэгу і атакавалі Адждабію, але на гэтым актыўная фаза баявых дзеянняў скончылася і пачалася патавая ваенна-палітычная сітуацыя, якая працягвалася да ліпеня. Летам сілы паўстанцаў і НАТА актывізуюць наступальныя дзеянні. На ўсходзе краіны яны вяртаюць пад свой кантроль Брэгу і Бін-Джавад, але на гэтым тут спыняюцца. Праціўнікі рэжыму Кадафі засяродзілі свае намаганні на паўночным захадзе Лівіі, бліжэй да сталіцы. 1 чэрвеня яны пачалі аперацыю па дэблакаванні Яфрэна шляхам захопу ўчастка паўночнай дарогі ў горад. Яфрэн быў канчаткова вызвалены ад сіл лаялістаў 6 чэрвеня. Пасля дзеянні паўстанцаў былі накіраваны на прасоўванне з Яфрэна ў бок Гар’яна, што дазволіла ім 14 чэрвеня адбіць у кадафістаў Кіклу, а таксама ўсталяваць кантроль над участкам паўднёвай дарогі з Зінтана ў Яфрэн. 28 чэрвеня паўстанцамі былі захопленыя ваенныя склады ў Эль-Каа ў пустыні на поўдзень ад Зінтана, дзе знаходзіліся танкі і БМП. 11 чэрвеня паўстанцы пачалі штурм Эз-Завіі. Мяцежнікі панеслі цяжкія страты, але працягнулі штурм горада<ref>{{cite news|url=http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE75A06820110611|title=Fighting in Zawiyah shuts Libya coast road-resident|agency=Reuters|date=11 June 2011|access-date=15 June 2011|work=Reuters Africa|archive-url=https://web.archive.org/web/20120920011452/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE75A06820110611|archive-date=20 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. Да вечара наступнага дня супраціў лаялістаў не аслабеў. Стала ясна, што працяг штурму горада для паўстанцаў будзе каштаваць яшчэ больш вялікімі стратамі. Камандаванне ПНС вырашыла спыніць баі ў Эз-Завіі і адступіць. 13 жніўня паўстанцы атакавалі [[Гар’ян]]. Войскі паўстанцаў былі ў добрай форме, а сілы Кадафі адступалі, але, тым не менш, яны змаглі перагрупавацца і контратакаваць<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011813913965166.html Gaddafi defiant as rebels claim gains in west — Africa — Al Jazeera English]</ref>. 14 жніўня паўстанцы заявілі, што ім удалося захапіць 70 працэнтаў горада<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-14-2011-1838 Al Jazeera Libya Live Blog] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120131083425/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-14-2011-1838 |date=31 студзеня 2012 }}</ref><ref>Reuters. [http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77D05I20110814 Libyan rebels say they attack town south of Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926021519/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77D05I20110814 |date=26 верасня 2012 }}</ref>. 15 жніўня ўвесь Гар’ян перайшоў пад іх кантроль<ref>[http://www.rferl.org/content/qaddafi_calls_on_prepare_for_battle_rebels_advance/24296923.html Qaddafi Defiant As Libyan Rebels Enter Key Towns Near Tripoli]</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/2011/08/15/us-libya-idUSTRE77A2Y920110815 Gaddafi defiant, rebels put capital under siege] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110816012952/http://www.reuters.com/article/2011/08/15/us-libya-idUSTRE77A2Y920110815 |date=16 жніўня 2011 }}</ref>. 17 жніўня войскі Кадафі распачалі спробу контрштурму, але 18 жніўня лаялістамі былі цалкам выбіты з горада<ref>[http://uk.reuters.com/article/2011/08/18/libya-idUKL5E7JI04920110818 Libyan rebels seize refinery, eye Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018191506/http://uk.reuters.com/article/2011/08/18/libya-idUKL5E7JI04920110818 |date=18 кастрычніка 2012 }}, [https://www.nytimes.com/2011/08/19/world/africa/19libya.html Refugees Flee Libya Oil City as Qaddafi Forces Dig In]</ref>. Узяцце Гар’яна дазволіла паўстанцам пачаць наступленне на поўнач (у першую чаргу на Эз-Завію). Увечары 13 жніўня з’явіліся першыя паведамленні аб тым, што перадавыя часці апазіцыі ўвайшлі ў Эз-Завію. На працягу ўсяго наступнага тыдня ў горадзе ішлі баі паміж паўстанцамі і лаялістамі. 20 жніўня ПНС цалкам авалодаў Эз-Завіяй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]</ref>. З паразай арміі Кадафі ў Нафусе пачалося наступленне на Трыпалі. [[File:VOA Arrott - Bani Walid siege begins in Libya - 03.jpg|thumb|Паўстанцы ў Бені-Валідзе, 10 верасня 2011.]] {{Гл. таксама|Забойства Муамара Кадафі}} Да канца жніўня пад кантролем урада Лівіі заставаліся толькі чатыры буйныя гарады: [[Бені-Валід]], [[Сірт]], Себха і Трыпалі. Штурм апошняга пачаўся 20-га жніўня. У баях актыўна ўдзельнічалі спецпадраздзяленні з Катара, ААЭ, ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі<ref>[http://interfax.ru/politics/txt.asp?id=204778 Інтэрфакс: Сцяг паўстанцаў над рэзідэнцыяй Кадафі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120903081236/http://interfax.ru/politics/txt.asp?id=204778 |date=3 верасня 2012 }}</ref>. Горад да гэтага моманту практычна цалкам быў акружаны. Нягледзячы на сваю перавагу, войскі ПНС і НАТА неслі цяжкія страты<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14608807 BBC News - Scenes of joy as Libya rebels enter central Tripoli]</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0200 Libya — Aug 24, 2011 — 02:00 | Al Jazeera Blogs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825022404/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0200 |date=25 жніўня 2011 }}</ref>, але тым не менш хутка прасоўваліся па гарадскіх кварталах. Усяго за восем дзён сталіца пала. Пасля таго былі абложаныя Бені-Валід і Сірт. Тут кадафісты аказалі яшчэ больш жорсткае супраціўленне. Сам Муамар Кадафі знаходзіўся менавіта ў Сірце. 20 кастрычніка, разумеючы, што горад вось-вось падзе, ён паспрабаваў пакінуць яго. Аднак яго канвой быў знойдзены паўстанцамі і захоплены. Палонны Кадафі падвергнуўся катаванням і здзекам з боку апазіцыянераў, падчас якіх загінуў<ref>[http://www.newsru.com/world/22oct2011/muammar.html Тело Каддафи выставили на всеобщее обозрение в супермаркете. К нему очередь]</ref><ref>[https://www.hrw.org/reports/2012/10/16/death-dictator-0 Death of a Dictator] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150503103538/http://www.hrw.org/reports/2012/10/16/death-dictator-0 |date=3 мая 2015 }} Human Rights Watch 2012{{ref-en}}</ref>. У гэты жа дзень паўстанцы канчаткова бяруць Сірт<ref>[https://ria.ru/20111020/465658385.html Хроника гражданской войны в Ливии 2011 года]</ref>. Супраціў рэшткаў прыхільнікаў Кадафі ў Бені-Валідзе працягваўся яшчэ некалькі дзён, але неўзабаве таксама быў задушаны. 23 кастрычніка Пераходны нацыянальны савет афіцыйна заявіў пра сваю перамогу ў грамадзянскай вайне. === Другі этап === {{Main|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)}} 7 ліпеня [[2012]] года, упершыню за 40 гадоў, у краіне прайшлі выбары ва ўстаноўчую Асамблею — [[Усеагульны нацыянальны кангрэс Лівіі|Усеагульны Нацыянальны кангрэс]]. 9 жніўня Пераходны Нацыянальны савет Лівіі афіцыйна перадаў уладу кангрэсу, старшынёй якога абралі [[Мухамед аль-Макрыф|Мухамеда аль-Макрыфа]], што стаў кіраўніком дзяржавы<ref>[http://izvestia.ru/news/532540 Власть в Ливии перешла парламенту]</ref>. 20 лютага [[2014]] года адбыліся {{нп3|Выбары ў Канстытуцыйную Асамблею Лівіі (люты 2014)|выбары ў Канстытуцыйную асамблею Лівіі|en|2014 Libyan Constitutional Assembly election}}. На выбарах былі абраны 60 членаў Асамблеі з 650 кандыдатаў, якія на працягу 120 дзён павінны былі падрыхтаваць праект Канстытуцыі краіны, што вызначыць асноўныя прынцыпы кіравання, сістэм органаў улады, статус плямёнаў, а таксама месца законаў [[шарыят]]у. Затым дакумент планавалася вынесці на рэферэндум<ref>{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/2014/02/26/hnec-announces-preliminary-results-for-39-constitutional-committee-seats/#axzz2uRX2pGf8|title=HNEC announces preliminary results for 39 Constitutional Committee seats|publisher=Libya Herald|date=26 February 2014|access-date=26 February 2014|archive-date=3 сакавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303021242/http://www.libyaherald.com/2014/02/26/hnec-announces-preliminary-results-for-39-constitutional-committee-seats/#axzz2uRX2pGf8|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/2014/03/02/hnec-announces-results-for-constitutional-committee-elections/|title=HNEC announces results for Constitutional Committee elections|publisher=Libya Herald|date=2 March 2014|access-date=3 March 2014|archive-date=10 сакавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310024646/http://www.libyaherald.com/2014/03/02/hnec-announces-results-for-constitutional-committee-elections/|url-status=dead}}</ref>. На гэтым фоне здавалася, што краіна ўзяла курс на дэмакратычныя рэформы, аднавіўшы стабільнасць і парадак, але агульная абстаноўка ў Лівіі заставалася жаласнай. Асобныя баявыя сутыкненні працягваліся<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/152064#.UGA9RLSUqXc Qaddafi Loyalists Seize Bani Walid]. Israelnationalnews.com (2012-01-24). Retrieved on 2012-09-30.</ref>. З падзеннем Кадафі вылучаюцца наступныя сілы: цэнтральны ўрад у Трыпалі, [[кадафісты]], мясцовыя плямёны і кланы (туарэгі, берберы, тубу і іншыя), ісламісцкія арганізацыі ([[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аль-Шарыя]], [[Лівійскі Шчыт 1]] і іншыя), самастойныя ўзброеныя фарміравання з ліку былых паўстанцаў (так званыя «брыгады» Місураты, Зінтана, Эз-Завіі і іншыя), падраздзяленні будучай Лівійскай Нацыянальнай арміі. Частка прыхільнікаў забітага Муамара Кадафі працягвала супраціў, які ўзначалілі яго дзеці — дачка Айша і сын Саіф. У 2012 годзе лаялісты ўтрымлівалі і перыядычна захоплівалі некаторыя гарады Лівіі, такія як Бені-Валід, Тархуна, Таджура, Куфра, Сірт. Супрацьстаялыя ім сілы час ад часу адбівалі іх назад<ref>[https://lenta.ru/articles/2014/09/05/libya/ Пророчество Полковника] // Лента.ру, 10.09.2014</ref>. Аднак прыхільнікі зрынутага рэжыму сталі не адзінай праблемай для ўрада былой апазіцыі. Пачаўся паступовы распад дзяржавы на некалькі тэрыторый, якія кантраляваліся рознымі варагуючымі групоўкамі і плямёнамі<ref>Анастасия Иванова. [https://russian.rt.com/world/article/441534-liviya-kaddafi-ubiistvo-strana «Государства Ливия больше нет»: как живёт страна спустя шесть лет после свержения Каддафи] // RT, 20 октября 2017</ref>. Канфлікты паміж імі адбываліся ўслед барацьбы за этнічныя, рэлігійныя, палітычныя, ідэалагічныя эканамічныя і рэгіянальныя інтарэсы. У эканамічным плане галоўнай мэтай узброенай барацьбы сталі нафтавыя радовішчы, а пазней таксама шляхі перапраўкі бежанцаў праз Міжземнае мора ў Еўропу і рабагандаль<ref>[https://rusvesna.su/news/1499722742 Анархия, нефть и работорговля: что происходит в Ливии после свержения Каддафи (ФОТО)]</ref>. Тут жа ўстала пытанне аб тэрытарыяльнай цэласнасці краіны. У 2012 годзе, з прычыны барацьбы за нафту паміж мясцовымі сіламі і ўрадам у Трыпалі, Кірэнаіка ледзь не выйшла са складу Лівіі. Тое ж самае адбылося ў верасні [[2013]] года, калі мясцовыя плямёны абвясцілі пра аўтаномію Фецана<ref>[https://m.lenta.ru/news/2013/09/27/fezzan/ Ливийская область Феццан провозгласила автономию] // Lenta.ru, 27 сентября 2013</ref>. Падобнае становішча ператварыла Лівію ў прывабную арэну для памкненняў тэрарыстычных і ісламісцкіх арганізацый<ref>Андрей Ляхов. [https://www.forbes.ru/mneniya/335333-polkovnika-nikto-ne-pomnit-kak-zhivet-liviya-bez-muammara-kaddafi Полковника никто не помнит: как живёт Ливия без Муаммара Каддафи] // Forbes, 20 декабря 2016</ref>. === Трэці этап === {{Main|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} <gallery> File:Libyan Prime Minister Fayez al-Sarraj.jpg|Фаіз Сарадж. File:Aguila Salah Issa - 2020 (cropped).jpg|Агіла Салах Іса. File:General Haftar.jpg|Халіфа Хафтар. </gallery> 14 лютага [[2014]] года была здзейснена {{нп3|Спроба дзяржаўнага перавароту ў Лівіі (2014)|няўдалая спроба дзяржаўнага перавароту|ar|محاولات الانقلاب في ليبيا سنة 2014}} пад пачаткам генерала [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтара]], былога набліжанага Кадафі. На думку ваеначальніка, пасля звяржэння старога рэжыму краіна пайшла па няправільнаму шляху, і ён адважыўся выправіць гэта. Аднак сілам Хафтара не ўдалося займець рэальную ўладу і падтрымку насельніцтва. Тым не менш генерал працягнуў барацьбу. 16 мая Хафтар абвясціў аб пачатку шырокамаштабнай паветранай і наземнай аперацыі падкантрольных яму часцей у раёне горада Бенгазі, апісаўшы яе як «папраўку на шляху да рэвалюцыі»<ref name="web.archive.org"/>. Ваеннае наступленне атрымала кодавую назву аперацыя «Годнасць». 18 мая аперацыя была пашырана да Трыпалі. У той жа час {{нп3|Выбары ў Палату прадстаўнікоў Лівіі (чэрвень 2014)|25 чэрвеня прайшлі выбары|ar|انتخابات مجلس النواب الليبي 2014}} ў [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палату прадстаўнікоў (ППЛ)]], дзе прыхільнікі радыкальнага ісламу, якім і супрацьстаяў Хафтар, пацярпелі паразу. Урад узначаліў [[Агіла Салах Іса]]. 13 ліпеня ісламісты ў адказ на сваю паразу абвясцілі аб пачатку аперацыі «Рассвет Лівіі» з мэтай захапіць аэрапорт Трыпалі. Гэта ім удалося 23 жніўня пасля [[Баі за аэрапорт Трыпалі|сарака дзён баёў]]<ref name=guardian-20140824>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/24/libya-capital-under-islamist-control-tripoli-airport-seized-operation-dawn|title=Libyan capital under Islamist control after Tripoli airport seized|author=Chris Stephen and Anne Penketh|publisher=The Guardian|date=2014-08-24|access-date=2015-01-24}}</ref>. З усталяваннем кантролю над горадам яны заявілі аб непрызнанні Палаты прадстаўнікоў і аб аднаўленні ўсеагульнага нацыянальнага кангрэса. 25 жніўня некаторыя прадстаўнікі Усеагульнага нацыянальнага кангрэса правялі пасяджэнне ў Трыпалі, абвясцілі сябе законнай уладай і абралі прэм’ер-міністрам {{нп3|Амар аль-Хасі|Амара аль-Хасі|ar|عمر الحاسي}}, у выніку чаго ў краіне склалася двоеўладдзе<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/en/News/2014/08/29/Libya-s-interim-government-resigns-under-pressure-.html|title=Libya’s interim government resigns|publisher=Al Arabiya|date=2014-08-29|access-date=2014-08-29}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.presstv.ir/detail/2014/08/29/376927/libyas-interim-government-steps-down/|title=Libya interim govt. resigns to allow new cabinet formation|publisher=PressTV|date=2014-08-29|access-date=2014-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924135758/http://www.presstv.ir/detail/2014/08/29/376927/libyas-interim-government-steps-down/|archive-date=24 верасня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>[http://in.reuters.com/article/2014/08/25/libya-security-parliaments-idINKBN0GP18O20140825 Libya’s ex-parliament reconvenes, appoints Omar al-Hasi as PM] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150912045107/http://in.reuters.com/article/2014/08/25/libya-security-parliaments-idINKBN0GP18O20140825 |date=12 верасня 2015 }}</ref>. Палата прадстаўнікоў пакінула захоплены Трыпалі і абгрунтавалася ў Табруку<ref name=guardian-20140909>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |title=Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry |author=Chris Stephen |publisher=The Guardian |date=2014-09-09 |access-date=2014-09-24}}</ref>. 11 ліпеня [[2015]] года па выніках раўнда міжлівійскага дыялогу ў [[Марока]] падпісана першае пагадненне. Аднак цырымонію праігнаравалі дэлегаты праісламіцкага Усеагульнага нацыянальнага кангрэса Лівіі. Подпісы пад дакументам «аб міру і прымірэнні» паставілі эмісары ​​часовага ўрада ў Табруку, прадстаўнікі шэрагу рэгіянальных муніцыпалітэтаў, вядучых палітычных партый і арганізацый [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] краіны. Падрыхтаваны пры пасярэдніцтве ААН выніковы тэкст змяшчаў прапановы, унесеныя УНК. Згодна з планам, прапісанаму у пагадненні, у Лівіі павінен быць сфарміраваны ўрад нацыянальнага адзінства тэрмінам на год, які ўзначаліць прэм’ер-міністр і два яго намеснікі. Функцыі заканадаўчага органа меркавалася перадаць Палаце прадстаўнікоў<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2273925 СМИ: стороны конфликта в Ливии достигли соглашения, документ будет подписан в течение дня]</ref>. 9 кастрычніка сфарміраваны [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды (УНЗ) Лівіі]]. Прэм’ер-міністрам краіны стаў [[Фаіз Сарадж]]. Акрамя таго, былі названыя імёны трох віцэ-прэм’ераў — Ахмеда Майтыга, Фатх аль-Мажбры і Мусы аль-Кані<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2331479 Главой правительства Ливии стал Фаиз Сарадж, назначены трое вице-премьеров]</ref>. Тым не менш баявыя дзеянні прадоўжыліся. Палата прадстаўнікоў і [[Узброеныя сілы Лівіі|Лівійская нацыянальная армія (ЛНА)]] Халіфа Хафтара не спяшаліся прызнаваць уладу Сараджа і ўступілі з ім у ваеннае супрацьстаянне. У перыяд 2015—2018 гадоў абодва ўрады былі сканцэнтраваны на барацьбе з шматлікімі ўзброенымі групоўкамі<ref>[https://ria.ru/20210215/liviya-1597225002.html Внутренний конфликт в Ливии]</ref>. Сутыкненні паміж прыхільнікамі Трыпалі і Табрука адбываліся рэдка, але 16 студзеня 2019 года сілы ЛНА раптам пачынаюць [[Бітва за Себху (2019)|наступленне ў Фецане]]<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKCN1PM0ZD|title=Eastern Libya government delegation visits key southern city of Sabha|date=28 January 2019|work=Reuters|access-date=4 February 2019|language=en}}</ref>. У сакавіку хафтараўцы выцясняюць УНЗ з Себхі і Мурзука, найбуйнейшых гарадоў рэгіёну. {{Гл. таксама|Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}} [[File:Western Libya (April 1 2019).svg|thumb|left|Становішча на паўночным захадзе краіны перад наступленнем Хафтара. {{legend|#EDC4BE|пад кантролем ЛНА і Палаты прадстаўнікоў}} {{legend|#CDEBC9|пад кантролем Урада нацыянальнага адзінства}} {{legend|#cd90c9|пад кантролем нейтральных мясцовых сіл (горад Бені-Валід)}}]] 4 красавіка Хафтар загадаў вайскоўцам пачаць яшчэ адно наступленне, цяпер ужо на сталіцу краіны<ref>[https://lenta.ru/news/2019/04/04/tripoli/ Приезжавший к Шойгу ливийский маршал приказал наступать на Триполи] // Лента. Ру, 4 апреля 2019</ref>. У канцы мая паміж прыхільнікамі ўрада Сараджа і сіламі [[Народны фронт вызвалення Лівіі|Народнага фронту вызвалення Лівіі]], што выступалі за аднаўленне даваенных парадкаў, адбылося буйнае сутыкненне. Праз месяц НФВЛ падтрымаў наступленне Хафтара, хоць да гэтага «фронт» не супрацоўнічаў ні з адным бокам канфлікту, выступаючы трэцяй сілай. Пазней хафтараўцам аказала дапамогу суданскія [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]. Акрамя таго, у баях пад Трыпалі на баку Хафтара ўдзельнічалі прыватныя ваенныя кампаніі з Расіі і армія ААЭ. У сваю чаргу, войскі ўрада нацыянальнай згоды карысталіся падтрымкай ісламісцкіх сіл, звязаных з Аль-Каідай, такіх як [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]] і [[Браты-мусульмане]]. Паведамлялася і аб удзеле замежных наймітаў з Туніса, Судана, Афганістана, Чада, Емена, Партугаліі, Малдовы. Вельмі значную падтрымку аказала Турцыя, якая дастаўляла зброю і боепрыпасы для трыпалітанскіх уладаў. Таксама турэцкія ваенныя перакідалі паўстанцаў з Сірыі ў Лівію. Са снежня сірыйская ўзброеная апазіцыя стала прымаць актыўны ўдзел у баявых дзеяннях. Галоўным чынам гэта байцы [[Сірыйская нацыянальная армія|СНА]], пратурэцкага сегмента [[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай сірыйскай арміі]]. За паўгода аперацыі армія Хафтара прабілася да прыгарадаў і паўднёвых кварталаў сталіцы Айн-Зара, Сук аль-Ахад, Эр-Рамле, Калат Аль-Фурджан<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6860856 СМИ: ливийская армия отбила у сил Сараджа один из южных пригородов Триполи], [https://eadaily.com/ru/news/2019/04/29/al-arabiya-voyska-marshala-haftara-otstupili-pod-tripoli «Аль-Арабия»: Войска маршала Хафтара отступили под Триполи], {{Cite web|url=https://twitter.com/Lyobserver/status/1117798300047106056|title=Heavy clashes in Ain Zara district, south of #Tripoli, between #Libya Army units and armed groups of warlord Khalifa Haftarpic.twitter.com/OFJJKRmxj7|last=Observer|first=The Libya|date=15 April 2019|website=@Lyobserver|language=en|access-date=15 April 2019}}, [http://anna-news.info/armiya-haftara-otrazila-tankovuyu-ataku-pns-na-yuge-tripoli/ Армия Хафтара отразила танковую атаку ПНС на юге Триполи]</ref>, узяла гарады Сабрат, Сурман, Эль-Аджайлат, Эс-Сабіа, Эль-Азізія, Эз-Завія<ref>[https://news.ru/africa/tri-rossijskih-nayomnika-pogibli-pri-aviaudarah-v-livii/ Три российских наёмника погибли при авиаударах в Ливии]</ref>, Бір-Алак<ref>[https://polit.info/470366-liviec-rasskazal-o-srazhenii-tureckikh-i-chadskikh-boicov-s-lna Ливиец рассказал о сражении турецких и чадских бойцов с ЛНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210302194641/https://polit.info/470366-liviec-rasskazal-o-srazhenii-tureckikh-i-chadskikh-boicov-s-lna |date=2 сакавіка 2021 }}</ref>, Зінтан, Гар’ян, Сідзі-Білан і іншыя<ref>[https://youtu.ru/lO0m27rS5P4 Відэа]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У перыяд са снежня 2019 па студзень 2020 становішча спраў прыхільнікаў Сараджа яшчэ больш пагоршылася. У гэты час хафтараўцы ўзялі Сірт<ref>https://www.bbc.com/news/world-africa-51011039</ref>, байцы брыгады Місураты адмовіліся працягваць далейшы ўдзел у канфлікце<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2817821.html |title=СМИ: в Ливии часть защитников Триполи прекратила борьбу с армией Хафтара |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-date=29 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429112850/https://regnum.ru/news/polit/2817821.html |url-status=dead }}</ref>, а 604-я брыгада і зусім перайшла на бок праціўніка<ref>{{Cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/sirte-falls-haftars-forces-thanks-madkhali-brigade-inside|title=Sirte falls to Haftar's forces, thanks to a Madkhali brigade from the inside {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|access-date=2020-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112093709/https://www.libyaobserver.ly/news/sirte-falls-haftars-forces-thanks-madkhali-brigade-inside|archive-date=12 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Тады Сарадж звярнуўся па дапамогу да Турцыі. 5 студзеня [[2020]] года турэцкі лідар [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] афіцыйна абвясціў аб адпраўцы вайскоўцаў у Лівію<ref name="radiosputnik.ria.ru">[https://radiosputnik.ria.ru/20200105/1563136154.html Президент Турции сообщил об отправке военных в Ливию // Радио Sputnik, 5 января 2020]</ref>. Актыўны ўдзел Турцыі значна паўплываў на бягучую абстаноўку, выкруціўшы сітуацыю ў карысць УНЗ. Найбольшыя поспехі былі дасягнуты ў красавіку—маі, калі войскі Сараджа аднавілі кантроль над мяжой з Тунісам, захапілі паветраную базу Аль-Ватыя, гарады Сабрат, Сурман і Эль-Аджайлат. Супраціў урада Трыпалі стаў больш жорсткім, а само прасоўванне атрадаў ЛНА прыпынілася. Пратурэцкія СМІ пісалі, што гэта таксама выклікана няздольнасцю нацыянальнай арміі браць сталіцу, у той час як палітолаг і ўсходазнаўца Карыне Геваргян звязвала гэта з нежаданнем Хафтара павялічваць страты сярод мірных жыхароў і разбурэння горада<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200520/1571734734.html "Благородный жест". Почему Хафтар отводит армию от Триполи] // Radio Sputnik, 20 мая 2020</ref>. Так ці інакш, але станам на [[4 чэрвеня]] трыпалітанская аперацыя хафтараўцаў канчаткова сарвалася<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-18/the-war-for-tripoli-is-over-but-new-battles-loom The War for Tripoli Is Over, But New Battles Loom]</ref>. {{Гл. таксама|Баі ва Усходняй Трыпалітаніі|Пратэсты ў Лівіі (2020)}} Пасля сваёй перамогі ў пачатку лета 2020 года УНЗ пачынае наступлення ва Усходняй Трыпалітаніі. Разам з тым, у адказ на поспехі Сараджа і Эрдагана, прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што яго краіна можа ўварвацца ў Лівію на законных падставах, і заклікаў егіпецкую армію да поўнай баявой гатоўнасці. Ён адзначыў, што Егіпет атрымаў прамыя пагрозы ад «тэрарыстычных наймітаў і апалчэнцаў», таму любое ваеннае ўмяшанне з боку Каіра з гэтага часу легітымна<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/06/22/libya/ Египет вторгся в Ливию]</ref>. Наступныя баявыя дзеянні не прывялі да поспеху таго ці іншага боку, і фронт стабілізаваўся па лініі Сірт—Джуфра, дзе фіксавалася нізкая актыўнасць абодвух армій. 21 жніўня Сарадж абвясціў аб спыненні ўсіх ваенных аперацый на тэрыторыі Лівіі. Акрамя таго, ён падтрымаў правядзенне прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў у сакавіку наступнага года на аснове канстытуцыі, якая будзе ўзгодненая ўсімі лівійцамі. Адначасова з аналагічнай заявай выступіў і спікер Палаты прадстаўнікоў Агіла Салех, які яшчэ вясной прапанаваў кожнаму з трох рэгіёнаў Лівіі выбраць сваіх прадстаўнікоў у Прэзідэнцкі савет і пачаць працэс палітычных рэформаў. Хутка ў Марока і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] пачаліся мірныя кансультацыі<ref name="сентябрь">{{Cite web |url=https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |title=Саррадж объявил об уходе с поста главы Правительства национального согласия Ливии |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-date=27 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327002711/https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |url-status=dead }}</ref>. Растучая незадаволенасць насельніцтва пагаршэннем сацыяльна-эканамічнага становішча і бясконцай вайной прывяла да хваляванняў і пратэстаў. Ужо ў жніўні і верасні шэраг палітыкаў як у УНЗ, так і ў ППЛ абвясцілі аб адстаўцы. 16 верасня аб планах пакінуць сваё крэсла да канца кастрычніка заявіў нават Фаіз Сарадж. За пару тыдняў да гэтага ён зняў [[Фатхі Башага]] з пасады кіраўніка МУС УНЗ<ref name="сентябрь"/>. ==== Барацьба з ІДІЛ ==== {{Main|Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы|Другая інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Libyan Civil War.png|thumb| Становішча на 28 чэрвеня 2015. {{legend|#b4b2ae|пад кантролем ІДІЛ }} {{legend|#e4e4e4|пад кантролем іншых ісламісцкіх груповак}} {{legend|#EDC4BE|пад кантролем ЛНА і ППЛ}} {{legend|#CDEBC9|пад кантролем УНК}} {{legend|blue|пад кантролем мясцовых сіл (Місурата)}} {{legend|#e3d975|пад кантролем туарэгаў}} ]] Сітуацыя ў Лівіі дала спрыяльную глебу для актывізацыі ісламарадыкальных тэрарыстычных арганізацый. Спярша гэта былі розныя фарміраванні, звязаныя з групоўкай «[[Аль-Каіда]]». Паступова іх выціснула арганізацыя «[[Ісламская дзяржава|Ісламская дзяржава Ірака і Леванта]]» (ІДІЛ). Дадзеная групоўка першапачаткова сама з’яўлялася часткай «Аль-Каіды», дзейнічаючы ў [[Ірак]]у, але з цягам часу станавілася ўсё больш самастойнай. Яе члены лічылі сваё фарміраванне паўнацэннай дзяржавай. ІДІЛ прызнала за сабой рэлігійную ўладу над усімі [[іслам|мусульманамі]] па ўсім свеце і імкнулася атрымаць палітычны кантроль над тэрыторыямі з пераважна мусульманскіх насельніцтвам<ref>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28082962 Isis rebels declare 'Islamic state' in Iraq and Syria]. BBC News</ref>. У 2014—2015 гадах яна пашырыла сваю дзейнасць на [[Сірыя|Сірыю]], [[Ліван]], [[Емен]], [[Афганістан]], [[Паўночны Каўказ]] і краіны [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]], стаўшы на той момант самай магутнай тэрарыстычнай групоўкай свету. Непасрэдна ў Лівіі першымі членамі групоўкі сталі былыя добраахвотнікі, якія ваявалі ў складзе ісламісцкіх атрадаў у Сірыі і Іраку. У снежні 2014 года баевікі здзейснілі напады на нафтавыя аб’екты і міжнародныя гатэлі, праводзілі масавыя расстрэлы і спрабавалі захапіць як мага больш тэрыторый<ref name="wsj17feb">{{Cite news|title=Islamic State Gained Strength in Libya by Co-Opting Local Jihadists|url=https://www.wsj.com/articles/islamic-state-gained-strength-in-libya-by-co-opting-local-jihadists-1424217492|work=The Wall Street Journal|date=17 February 2015|access-date=13 March 2015}}{{Subscription required}}(требуется подписка)</ref>. Групоўка ўступіла ў канфлікт з абодвума ўрадамі. 14 сакавіка 2015 года байцы ІДІЛ разгарнулі штурм Сірта, які на той момант быў заняты прыхільнікамі УНК<ref>{{cite web|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/DEPAFP20150315101607/|title=Libye - Libye : combats entre jihadistes de l'État islamique et miliciens Ã&nbsp; Syrte - Jeuneafrique.com - le premier site d'information et d'actualité sur l'Afrique|author=AFP|date=15 March 2015|work=JEUNEAFRIQUE.COM|access-date=22 March 2015}}</ref>. Ужо 31 мая баевікі канчаткова авалодалі горадам<ref name="expands">[https://www.nytimes.com/2015/06/01/world/africa/western-officials-alarmed-as-islamic-state-expands-territory-in-libya.html?_r=0 Western Officials Alarmed as ISIS Expands Territory in Libya]</ref>. На той момант яны таксама захапілі Бенгазі і шэраг іншых гарадоў краіны. 13 лістапада таго ж года ЗША і іх саюзнікі вырашылі падтрымаць сілы УНК у барацьбе з баевікамі. Замежныя войскі пачалі ажыццяўляць паветраныя ўдары па пазіцыях ІДІЛ, паступова вызваляючы тэрыторыю краіны<ref name=guardian>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/us-airstrike-isis-leader-libya|title=Islamic State leader in Libya 'killed in US airstrike'|author=Martin Pengelly|publisher=The Guardian|date=14 November 2015|access-date=14 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115060441/http://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/us-airstrike-isis-leader-libya|archive-date=2015-11-15|url-status=live}}</ref>. Вынікам гэтага стала [[Бітва за Сірт (2016)|аперацыя па вызваленні Сірта]] ў маі наступнага года, пачатая войскамі ўрада ў Трыпалі пры падтрымцы кааліцыі. Лівійскія сілы былі сканцэнтраваны на сухапутным напрамку, у той час як замежнікі ажыццяўлялі авіяцыйную падтрымку. Баевікі аказалі ўпартае супраціўленне і змаглі пратрымацца на працягу паўгода. Тым не менш 6 снежня Сірт быў канчаткова вызвалены ад ІДІЛ<ref>{{Cite web |url=http://globalriskinsights.com/2016/12/liberating-sirte-whats-next-libya/ |title=After the liberation of Sirte: What’s next for Libya? |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-date=21 снежня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221134229/http://globalriskinsights.com/2016/12/liberating-sirte-whats-next-libya/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.foxnews.com/world/2016/12/07/ap-explains-what-next-after-downfall-is-in-sirte.html AP Explains: What next after the downfall of IS in Sirte?]</ref>. На ўсходзе краіны Палата прадстаўнікоў і ЛНА таксама вялі барацьбу з баевікамі. Прыярытэтным для іх з’яўляўся Бенгазі. Тут з 2014 года войскі генерала Халіфа Хафтара вялі бесперапынныя баі з рознымі групоўкамі, сярод якіх, акрамя ІДІЛ, [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]], Ансар аш-Шарыя, Лівійскі Шчыт 1. Варта адзначыць, што яны не з’яўляліся саюзнікамі «Ісламскай дзяржавы», ваюючы як з ёй, так і з ЛНА. Да мая 2016 года армія Хафтара кантралявала па меншай меры 90% горада<ref>{{cite web|title=Libya's eastern army makes further advances around Benghazi|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5N17L4RT|publisher=Reuters|date=18 April 2016|access-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305001232/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5N17L4RT|archive-date=5 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. Нягледзячы на ​​дэкларацыю генерала Ханафа Хафтара аб «вызваленні» горада, дзясяткі баевікоў засталіся ўмацаванымі і абложанымі ў Сідзі Акрыбеш<ref name=Asharq>{{cite news|url=https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish|title=Asharq Al-Awsat Tours Extremist Dens in Libya: The Story of Sidi Khreibish|publisher=Asharq al-Awsat|access-date=2 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224614/https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish|archive-date=3 December 2017|url-status=live}} {{Cite web |url=https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish |title=Архіўная копія |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224614/https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish |archive-date=3 снежня 2017 |url-status=dead }}</ref>. Канчатковае вызваленне горада адбылося толькі ў снежні 2017 года<ref>{{cite news|url=https://aawsat.com/english/home/article/1128866/libya-haftar-forces-deny-extremists-fled-derna|title=Libya: Haftar Forces Deny Extremists Fled to Derna|work=Asharq al-Awsat|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073442/https://aawsat.com/english/home/article/1128866/libya-haftar-forces-deny-extremists-fled-derna|archive-date=2 January 2018|url-status=live}} {{Cite web |url=https://aawsat.com/english/home/article/1128866/libya-haftar-forces-deny-extremists-fled-derna |title=Архіўная копія |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073442/https://aawsat.com/english/home/article/1128866/libya-haftar-forces-deny-extremists-fled-derna |archive-date=2 студзеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. З падзеннем Сірта і Бенгазі ў ІДІЛ застаўся толькі адзін буйны аплот — Дэрна, якую яна падзяляла з групоўкай «[[Саветы шуры маджахедаў Дэрна]]». 5 лютага 2018 года вайскоўцы Лівійскай нацыянальнай арміі пачалі аперацыю супраць баевікоў. Пасля 5 тыдняў баёў, 19 сакавіка, ЛНА пацярпела паражэнне ў сутыкненнях з джыхадзістамі. Ваенныя адступілі з пазіцый, пакінуўшы ворагу некаторую колькасць тэхнікі<ref>http://www.dahab.pro/_liviya_</ref>. Наступная спроба, ажыццёўленая ў красавіку—маі, стала больш удалай. Байцы ЛНА змаглі прабіцца ў гарадскую мяжу, але тут, як і ў выпадку з Сіртам, баевікі арганізавалі зладжаную абарону. Егіпет<ref>{{Cite web|url=https://www.libyanexpress.com/egyptian-warplanes-conduct-airstrikes-on-libyas-derna/|title=Egyptian warplanes conduct airstrikes on Libya's Derna|website=Libyan Express - Libya News, Opinion, Analysis and Latest Updates from Libya|language=en-GB|access-date=2018-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228174639/https://www.libyanexpress.com/egyptian-warplanes-conduct-airstrikes-on-libyas-derna/|archive-date=2018-12-28|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Video: Egyptian soldiers fighting in Derna alongside Haftar’s armed groups |url=https://www.libyaobserver.ly/news/video-egyptian-soldiers-fighting-derna-alongside-haftar%E2%80%99s-armed-groups |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501041449/https://www.libyaobserver.ly/news/video-egyptian-soldiers-fighting-derna-alongside-haftar%E2%80%99s-armed-groups |archive-date=1 мая 2021 |url-status=dead }}</ref>, ААЭ<ref>{{cite web|url=https://alnabaa.tv/en/news/view/20182|title=UAE drone air attacks Derna in east Libya|website=alnabaa.tv|access-date=9 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141913/https://alnabaa.tv/en/news/view/20182|archive-date=12 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> і Францыя<ref name="Longeray">{{cite web |last=Longeray |first=Pierre |url=https://news.vice.com/article/french-special-forces-and-spies-might-be-secretly-fighting-the-islamic-state-in-libya |title=French Special Forces and Spies Might Be Secretly Fighting the Islamic State in Libya &#124; VICE News |publisher=News.vice.com |date=2016-02-24 |access-date=2018-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140415/https://news.vice.com/article/french-special-forces-and-spies-might-be-secretly-fighting-the-islamic-state-in-libya |archive-date=2018-06-12 |url-status=live }}</ref> аказалі Хафтару абмежаваную ваенную падтрымку, але праціўнік даволі павольна здаваў свае пазіцыі. У чэрвені баевікі былі выцесненыя ў гістарычную частку Дэрны, дзе яны працягвалі супраціў да лютага 2019<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/haftars-forces-say-seized-libyas-derna-they-mutilate-opponents-dead-bodies|title=Haftar's forces say seized Libya's Derna as they mutilate opponents' dead bodies {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|access-date=26 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214002650/https://www.libyaobserver.ly/news/haftars-forces-say-seized-libyas-derna-they-mutilate-opponents-dead-bodies|archive-date=14 лютага 2019|url-status=dead}}</ref>. Пасля ІДІЛ канчаткова аслабла, але яе прыхільнікі працягвалі ажыццяўляць асобныя акцыі<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/4/18/973877.html Армию Хафтара на юге Ливии атаковали боевики ИГ]</ref>. ====Мірны працэс ==== {{Main|Мірны працэс па Лівіі}} Першая спроба ўрэгуляваць канфлікт была прадпрынята ў красавіку 2011 года, калі Муамар Кадафі заклікаў пачаць перамовы з НАТА аб спыненні авіяўдараў па тэрыторыі краіны. У жніўні афіцыйны прадстаўнік лівійскага лідара паведаміў, што той гатовы пачаць перамовы з паўстанцамі аб перадачы ўлады ў краіне<ref>[https://www.bbc.com/russian/rolling_news/2011/04/110429_rn_gaddafi_nato Каддафи призвал к переговорам с НАТО], [https://www.bbc.com/russian/international/2011/08/110828_gaddafi_talks_offer Каддафи "предложил переговоры о передаче власти"]</ref>. 12—13 лістапада 2018 года ў [[Палерма]] (Італія) прайшла [[Канферэнцыя ў Палерма (2018)|першая міжнародная канферэнцыя па лівійскім канфлікце]]. Арганізатарам саміту стаў італьянскі прэм’ер-міністр [[Джузэпэ Контэ]]. У ім узялі ўдзел прадстаўнікі лівійскіх уладаў, у тым ліку Фаіз Сарадж, Агіла Салах Іса і Халіфа Хафтар, а таксама дэлегацыі ад розных краін і міжнародных арганізацый. Дадзеная сустрэча не прынесла ніводнага канкрэтнага рашэння, не пазначыла ніводнага абавязацельства бакоў і не вызначыла даты наступнага этапу лівійскага ўрэгулявання, аднак была прызнана паспяховай<ref>[https://ria.ru/20181113/1532719388.html В ООН назвали конференцию по Ливии в Палермо успешной], [https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5789589 Итальянская конференция по Ливии признана успешной, не принеся ни одного решения]</ref>. 14—16 красавіка 2019 года ў Гадамесе павінна была прайсці так званая «[[Лівійская нацыянальная канферэнцыя (2019)|Лівійская нацыянальная канферэнцыя]]». Яна была накіравана на пераадоленне крызісу ў краіне і стану двоеўладдзя. У ёй павінны былі прыняць удзел дэлегаты ўсіх супрацьлеглых бакоў, каб скласці «дарожную карту» для аб’яднання разрозненых дзяржаўных інстытутаў і правядзення агульнанацыянальных прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў, неабходнасць у якіх была зацверджана яшчэ ў маі 2018 года<ref>[https://iz.ru/865034/andrei-ontikov/stolitca-v-ogne-liviiskaia-armiia-vedet-nastuplenie-na-tripoli Столица в огне: ливийская армия ведет наступление на Триполи] // Известия</ref>. З-за пачатку наступлення ЛНА на Трыпалі канферэнцыя была перанесена на нявызначаны тэрмін, а потым наогул адменена<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6351325 В ООН заявили, что конференция по Ливии не состоится до окончания боевых действий]</ref>. 13 студзеня 2020 года ў [[Масква|Маскве]] павінна была прайсці сустрэча паміж Фаізам Сараджам і Халіфа Хафтарам, а таксама прадстаўнікамі іншых лівійскіх сіл<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200113/1563352741.html В МИД подтвердили встречу Хафтара и Сарраджа в Москве]</ref>, але першы адмовіўся весці перамовы з апанентам. Нягледзячы на ​​гэта, была праведзена мірная канферэнцыя з удзелам розных кіраўнікоў дзяржаў, у тым ліку і лідараў варагуючых бакоў. Чакалася, што бакі падпішуць мірны дагавор. Сарадж і прадстаўнік парламента на ўсходзе краіны падпісалі двухбаковае пагадненне, аднак Хафтар узяў час на роздум. Замінка звязана з тым, што камандуючы ЛНА падчас перамоваў настойваў на неабходнасці бесперашкоднага ўводу сваіх падраздзяленняў у падкантрольны УНЗ Трыпалі, што не мелася на ўвазе праектам пагаднення. Дамова прадугледжвада адмову ад усіх наступальных дзеянняў і стварэнне ваеннай камісіі для вызначэння лініі судакранання і назіранні за перамір’ем. Таксама планавалася стварыць рабочыя групы па ўрэгуляванні сітуацыі ў рэгіёне<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2020/01/13/820487-podpisat-mirnoe Подписать мирное соглашение по Ливии в Москве не удалось]</ref>. [[File:Secretary Pompeo meets with World Leaders in Berlin Germany (49408271243).jpg|thumb|Сумесная фота палітыкаў на канферэнцыі ў Берліне, 19 студзеня 2020.]] 19 студзеня ў [[Берлін]]е прайшоў [[Саміт па Лівіі ў Берліне|саміт па Лівіі]], дзе ў тым ліку прысутнічалі Хафтар і Сарадж, аднак арганізаваць прамыя перамовы паміж імі не ўдалося. Нягледзячы на ​​гэта, быў распрацаваны план урэгулявання лівійскага канфлікту. Згодна з прапанаванай рэзалюцыяй, працэс прапанавалася разбіць на шэсць «кошаў»: спыненне агню, выкананне эмбарга на зброю, палітычны працэс, рэформа сектара бяспекі, эканамічная рэформа і захаванне гуманітарных нормаў і [[Правы чалавека|правоў чалавека]]. Усім замежным удзельнікам канферэнцыі дакумент прапанаваў адмовіцца ад умяшальніцтва ў лівійскі канфлікт<ref>[https://news.ru/world/uchastniki-konferencii-po-livii-soglasovali-tekst-itogovogo-dokumenta/ Участники конференции по Ливии согласовали текст итогового документа // Информационно-аналитический центр "МедиаНьюс", 19 января 2020]</ref>. Падкрэслівалася, што ў выпадку, калі праект выніковага дакумента канферэнцыі будзе прыняты, то за ходам яго выканання будзе сачыць спецыяльна створаная міжнародная структура, якая будзе знаходзіцца пад эгідай ААН<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2833500.html В Берлине приняли окончательную версию резолюции саммита по Ливии – СМИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200316042611/https://regnum.ru/news/polit/2833500.html |date=16 сакавіка 2020 }} // ИА REGNUM, 19 января 2020</ref>. У лютым бакі канфлікту пачалі абмяркоўваць план чарговага перамір’я. Тут жа пачала работу Аб’яднаная ваенная камісія 5+5, стварэнне якой было прапісана ў берлінскім пагадненні. У яе ўвайшлі пяць прадстаўнікоў ад ЛНА і ад УНЗ. Мэта работы ваеннага камітэта — весці перамовы аб паўнавартасным спыненні агню ў Лівіі<ref>[https://ria.ru/20200203/1564203481.html В Женеве начала работу совместная ливийская военная комиссия] // РИА Новости, 3 января 2020</ref>. 23 кастрычніка ў [[Жэнева|Жэневе]] (Швейцарыя) прайшла сумесная лівійская вайсковая камісія 5+5, якая прадстаўляла ЛНА і УНЗ. Яна дасягнула «сталага пагаднення аб спыненні агню ва ўсіх раёнах Лівіі». Дамова, якая ўступіла ў сілу неадкладна, патрабавала, каб усе замежныя баевікі пакінулі Лівію на працягу трох месяцаў, у той час як сумесныя паліцэйскія сілы будуць патруляваць спрэчныя раёны. У той жа дзень адбыўся першы камерцыйны рэйс паміж Трыпалі і Бенгазі<ref name="LibHerald_Oct2020_ceasefire">{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva | date= 2020-10-23 |newspaper= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |access-date=2020-10-23 |archive-url= https://archive.today/20201023134857/https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |archive-date= 2020-10-23 |url-status=live }}</ref>. === Пасляваеннае становішча === У канцы 2020 і пачатку 2021 гадоў сітуацыя ў Лівіі ўсё яшчэ заставалася напружанай, хоць буйных ваенных сутыкненняў не фіксавалася. 9 снежня афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмед аль-Місмары заявіў, што ''«ніхто не аб’яўляў аб заканчэнні бітвы»'' паміж іх сіламі і Турцыяй, а спыненне агню адбылося ''«ў знак павагі да намаганняў міжнароднай супольнасці, дружалюбных краін і жадання лівійцаў пакласці канец вайне»''. Пры гэтым аль-Місмары адзначыў, што прэзідэнт Турцыі Рэджэп Таіп Эрдаган ''«ніколі не пераставаў адпраўляць зброю ў Лівію»''. Паводле яго слоў, турэцкае судна, якое было перахоплена ваенна-марскімі сіламі ў пачатку месяца, знаходзілася ў «зоне абмежаванага доступу», а адказ МЗС Турцыі на законныя дзеянні прадстаўнікоў Хафтара ля лівійскага ўзбярэжжа ўтрымліваў «недапушчальную пыху»<ref name="Eadaily"/>. 22 снежня турэцкі парламент падоўжыў тэрмін знаходжання вайскоўцаў у Лівіі яшчэ на 18 месяцаў, нягледзячы на абвешчанае ў кастрычніку пры пасярэдніцтве ААН спыненне агню ў Лівіі. Пагадненне прадугледжвала вывад замежных войск і наймітаў на працягу трох месяцаў<ref name="Eadaily">[https://eadaily.com/ru/news/2020/12/25/haftar-budet-bit-turciyu-v-livii-poka-vash-sapog-oskvernyaet-nashu-zemlyu Хафтар будет бить Турцию в Ливии: «Пока ваш сапог оскверняет нашу землю»] // Eadaily, 25 декабря 2020</ref>. У адказ, выступаючы 24 снежня на цырымоніі, прымеркаванай да 69-й гадавіны незалежнасці краіны, Хафтар адкрыта прыгразіў УНЗ новай вайной. Аднак гэтая заява не атрымала шырокай падтрымкі ў яго прыхільнікаў. З ліку замежных сіл, якія падтрымлівалі фельдмаршала, толькі ААЭ выступілі за новае наступленне на Трыпалі. Пры гэтым тры іншых саюзніка Хафтара, у асобе Францыі, Расіі і Егіпта, адрэагавалі на план новай вайны адмоўна. Адкрытая ваенная падтрымка ЛНА з-за мяжы паменшылася пасля правалу спробаў захопу Трыпалі. У Егіпце намецілася тэндэнцыя на наладжванне кантактаў з Трыпалі. На думку турэцкага выдання «Anadolu», новая хваля дэстабілізацыі ў Лівіі стала б падсілкоўваннем для тэрарыстаў, якія паспрабуюць замацавацца ў асобных гарадах Лівіі і тым самым ператворацца ў пагрозу для суседніх краін, што не трэба Егіпту. У Каіры таксама ўлічылі фактар перамогі [[Джо Байдэн]]а на [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)|выбарах прэзідэнта ЗША 3 лістапада]], бо новы амерыканскі лідар быў рэзка негатыўна настроены ў пытанні расійскага ўплыву ў рэгіёне. У самой Расіі таксама далі зразумець, што не імкнуцца да актыўнай ролі ў новай ваеннай кампаніі. Больш за тое, 30 снежня кіраўнік [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргей Лаўроў]] сустрэўся са сваім лівійскім калегам з боку УНЗ Мухамедам Сіялай<ref>[https://www.aa.com.tr/ru/%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9/%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%8E-%D1%85%D0%B0%D1%84%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D0%BE-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B5-%D0%B2-%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%8C-%D0%B2-%D0%BE%D0%B0%D1%8D/2099979 Идею Хафтара о новой войне в Ливии поддерживают лишь в ОАЭ] // Anadolu, 6 января 2021</ref>. Неўзабаве ў Лівіі пайшлі чуткі пра тое, што правадыры некаторых усходніх плямёнаў выступілі з прапановай замяніць Халіфа Хафтара на генерала Абдэрэзака Назіры, які займаў пасаду начальніка штаба ЛНА з самага яе заснавання ў 2014 годзе. Лічыцца, што Назіры карыстаецца падтрымкай спікера парламента Агілы Салеха, чые адносіны з Хафтарам прыкметна астудзелі ў апошні час. На думку праціўнікаў фельдмаршала, такая ракіроўка можа нават паскорыць працэс аб’яднання арміі, бо сярод многіх лівійскіх вайскоўцаў на захадзе краіны Назіры не выклікае такога непрымання, як Хафтар<ref name="мустафін">Равиль Мустафин. [https://www.ng.ru/world/2021-03-31/6_8116_libya.html ЛИВИЮ ОБЪЕДИНИЛИ УЖЕ НА 80 ПРОЦЕНТОВ] // Новая газета, 31 марта 2021</ref>. 5 лютага дэлегаты двух супрацьлеглых бакоў абралі ў Жэневе лідараў пераходнага ўрада краіны. Гэты ўрад будзе кіраваць Лівіяй да ўсеагульных выбараў. [[Прэзідэнцкі савет Лівіі|Прэзідэнцкі савет]] узначаліў дыпламат [[Мухамед Юніс Манфі]], які карыстаецца падтрымкай на ўсходзе краіны. Прэм’ер-міністрам на час пераходнага перыяду прызначаны ўплывовы прадпрымальнік [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэль Хамід Мухамед Дбэйбе]], які падтрымліваецца на захадзе Лівіі. [[Муса аль-Кані]] і [[Абдала аль-Лафі]] сталі віцэ-прэзідэнтамі. Іх сумесны спіс атрымаў 39 галасоў, на пяць больш, чым у Агілы Салех Іса і Фатхі Башагі<ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2021/02/05/breaking-new-libya-government-selected-by-lpdf-in-geneva/|title=BREAKING: New unified Libyan government selected by LPDF in Geneva|author=Sami Zaptia|work=Libya Herald|date=5 February 2021|access-date=5 February 2021|archive-date=5 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205145321/https://www.libyaherald.com/2021/02/05/breaking-new-libya-government-selected-by-lpdf-in-geneva/|url-status=dead}}</ref>. У сакавіку ў ходзе свайго візіту ў [[Анкара|Анкару]] прэм’ер Дбэйбе звярнуўся да Рэджэпа Эрдагана з заклікам вывесці з Лівіі як турэцкіх салдат, так і лаяльных туркам сірыйскіх наймітаў. Прамога адказу з абяцаннямі пайсці на такі крок лівійскі палітык не атрымаў. Эрдаган абмежаваўся запэўненнямі ў падтрымцы новага лівійскага кіраўніцтва<ref name="мустафін"/>. На той момант, паводле даных ААН, у краіне знаходзіліся 20 тысяч замежных вайскоўцаў, наймітаў і добраахвотнікаў, галоўным чынам з Турцыі, Сірыі, Расіі і іншых краін. Пад іх кантролем знаходзіліся дзесяць ваенных баз<ref name="аан2020"/>. У 2022 годзе канфрантацыя і двоеўладдзе ў Лівіі аднавіліся: Палата прадстаўнікоў, бачачы праблемы ва ўрадзе Дбэйбы з правядзеннем выбараў, прызначыла новым прэм’ерам [[Фатхі Башага|Фатхі Башагу]]. Аднак яго прызначэнне было аспрэчана, што ў жніўні прывяло да [[Сутыкненні ў Трыпалі (2022)|новых узброеных сутыкненняў]]<ref>Полина Коноплянко. [https://www.mk.ru/politics/2022/08/28/v-livii-vnov-polilas-krov-dvoevlastie-okazyvaetsya-neizbezhnym.html В Ливии вновь полилась кровь: двоевластие оказывается неизбежным] // Московский комсомолец : газета. — 28 августа 2022.</ref>. == Замежная роля == === Захад === Пасля дзяржаўнага перавароту 1969 года і прыходу да ўлады Кадафі пачалося шматгадовае ідэалагічнае, палітычнае і часам ваеннае супрацьстаянне паміж Лівіяй і Захадам, якое заключалася ў адрозненні сістэм, незадаволенасцю ЗША і іх саюзнікаў пераследам дысідэнтаў і супрацоўніцтвам лівійскіх уладаў з радыкальнымі ісламістамі<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4774355.stm A history of Libya’s ties with the US] (Би-би-си)</ref>, а лівійскімі ўладамі — «агрэсіўнай [[Імперыялізм|імперыялістычнай]] палітыкай» заходніх дзяржаў<ref>{{Cite web |title=Ливия: Брест— мировому империализму |url=http://za-kaddafi.org/node/4760 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607175055/http://za-kaddafi.org/node/4760 |archive-date=7 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Сярод прычынаў, якія прывялі ЗША і іх саюзнікаў да інтэрвенцыі 2011 года, называліся пагроза з боку дзеючага рэжыму, рэсурсныя багацця Лівіі<ref>{{Cite web |url=https://svopi.ru/politicheskaya_obstanovka_v_mire/80617/amp |title=Рассекреченные письма Хиллари Клинтон раскрыли истинные причины вторжения в Ливию |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200433/https://svopi.ru/politicheskaya_obstanovka_v_mire/80617/amp |archive-date=24 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref> і нават навінавыя фэйкі ад апазіцыі, што ўвялі ў зман кіраўніцтва многіх краін<ref>[https://youtu.ru/0T-L6SrC-Ok Экзлюзивное интервью. Муаммар Каддафи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624200534/https://www.youtu.ru/0T-L6SrC-Ok |date=24 чэрвеня 2021 }} // Ютуб-канал RTД на русском, 20 октября 2016</ref>. [[Выява:Apache Helicopter Takes off from HMS Ocean During Operation Ellamy MOD 45153051.jpg|thumb|Верталёт «Апач» ВПС Вялікабрытаніі на ўзлёце з HMS Ocean During, 29 ліпеня 2011.]] Так ці інакш, але 19 сакавіка 2011 года міжнародная кааліцыя на падставе рэзалюцыі ААН 1973 пачала наносіць паветраныя і ракетныя ўдары па тэрыторыі Лівіі. Дакумент дэклараваў абарону мірных жыхароў як мэту ўмяшання (гл. {{нп3|Гуманітарная інтэрвенцыя||ru|Гуманитарная интервенция}}) і даў права знішчаць любыя войскі, што ўяўляюць пагрозу для паўстанцаў, толькі з дапамогай удараў з паветра. Яна забараняла мясцовыя і грамадзянскія авіязносіны над тэрыторыяй Лівіі, матывуючы гэта недапушчэннем бамбардзіровак гарадоў Кірэнаікі сіламі Кадафі. Палёты замежных ваенных пад забарону не падпадалі<ref>[http://www.newstatesman.com/blogs/the-staggers/2011/03/libya-military-resolution-fly?utm_content=NewState&utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter&utm_campaign=NewState UN no-fly zone over Libya: what does it mean?]</ref>. Пры гэтым камандаванне кожнай з краін-удзельніц аперацыі выбрала ўласную кодавую назву для баявых дзеянняў: амерыканская версія гучала як «[[Аперацыя «Odyssey Dawn»|Світанак Адысеі]]», французскія вайскоўцы назвалі аперацыю «[[Аперацыя «Харматан»|Харматан]]», Вялікабрытанія — «[[Аперацыя «Эламі»|Эламі]]», Канада — «[[Аперацыя «Мабайл»|Мабайл]]». Пазней саюзнікі аб’ядналі ўсе аперацыі ў адну кампанію ([[Аперацыя «Саюзны абаронца»]])<ref name="rt2021">[https://russian.rt.com/world/article/843630-liviya-nato-godovschina-bombardirovka «НАТО не ставило перед собой задачу наладить нормальную жизнь»: десять лет назад начались бомбардировки Ливии] // RT, 19 марта 2021</ref>. У той жа час кааліцыя накіравала да паўстанцаў сваіх вайсковых саветнікаў і інструктараў, а таксама займалася пастаўкамі зброі<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref>. 31 кастрычніка ў Трыпалі прыбыў генеральны сакратар НАТА [[Андэрс Фог Расмусэн]], які абвясціў аб «шчасным зыходзе» лівійскай аперацыі і павіншаваў лівійскі народ са «свабодай, заваяванай з цяжкасцю»<ref name="rt2021"/>. Саюзнікам удалося знішчыць большую частку СПА і ВПС сіл урада, нанесці ворагу сур’ёзны ўрон, што ў канчатковым выніку прывяло да падзення рэжыму Кадафі<ref name="foreignaffairs.com"/>. [[File:USS Wasp conducts flight operations. (29091917825).jpg|thumb|Harrier AV-8B ВПС ЗША на борце USS Wasp перад баявым вылетам на пазіцыі баевікоў ІДІЛ, 11 жніўня 2016.]] У 2014 годзе паўстаў раскол: Францыя і Грэцыя падтрымалі ўлады ў Табруку, тады як ЗША, Вялікабрытанія і Італія ўсталі на бок Трыпалі. Аднак у рамках ваеннай аперацыі супраць ІДІЛ краіны НАТА актыўна супрацоўнічалі, хоць французскія вайскоўцы дзейнічалі выключна ў антытэрарыстычных аперацыях ЛНА (Бенгазі і Дэрна<ref name="Longeray"/>), а амерыкана-брытана-італьянскія часці — УНЗ (Сірт<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2016/08/01/politics/us-libya-isis-airstrikes/index.html|title=US launches airstrikes on ISIS targets in Libya|first=Holly|last=Yan|publisher=CNN|access-date=2 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3672230/One-six-British-jihadis-gone-Syria-Iraq-fight-ISIS-killed-400-UK.html|title=One in six UK jihadis who have gone to fight with ISIS 'are dead'|access-date=13 July 2016}}</ref><ref>https://www.defensenews.com/global/mideast-africa/2016/08/11/italy-reportedly-sends-special-forces-to-libya/</ref>). 7 красавіка 2019 года {{нп3|Афрыканскае камандаванне Узброеных сіл ЗША||en|United States Africa Command}} (AFRICOM) паведаміла, што часова выводзіць свой кантынгент з Лівіі з меркаванняў бяспекі<ref>{{cite web|url = https://twitter.com/USAfricaCommand/status/1114803246152003585?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1114818468271013890&ref_url=https%3A%2F%2Fwww.interfax.ru%2Fworld%2F657343|title = Declining security in Libya results in personnel relocation, agility emphasis|date = 2018-04-07|work = US Africom in Twitter|language = en}}</ref>. Нягледзячы на ​​вывад войскаў, у канцы красавіка паведамлялася аб групе амерыканскіх вайскоўцаў у раёне Місураты. Вайскоўцы ЗША нібыта прыбылі на хуткасных катэрах з суседняга Туніса. Афіцыйнага пацверджання або абвяржэння гэтай інфармацыі не было. У той момант горад знаходзіўся пад кантролем сіл прэм’ер-міністра Ф. Сараджа<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6392999 СМИ: в Мисурате замечены группы военных США]</ref>. 11 лютага 2020 года, па даных інфармацыйнага партала «Голас Амерыкі», амерыканскія ваенныя, якія знаходзілся ў [[Самалі]], рыхтаваліся да перакідання ў Лівію. Па словах карэспандэнта службы нацыянальнай бяспекі, Афрыканскае камандаванне ўзброеных сіл ЗША разглядала ініцыятыву па перакідцы войскаў і браніраванай тэхнікі з самалійскага кірунку на лівійскі. Заяўлялася, што перадыслакацыя сіл будзе ажыццяўляцца для барацьбы з баевікамі і зніжэння тэрарыстычнай актыўнасці ў рэгіёне. Раней камандуючы Цэнтральнага камандавання ЗША Кенет Макензі заявіў, што замежнае ўмяшанне ў справы Лівіі ставіць крыж на намаганнях па дасягненні міру. Ён заклікаў адмовіцца ад такой палітыкі, якая прыводзіць да росту напружанасці. Пасол у Лівіі Рычард Норланд звярнуўся да кіраўніцтва Урада нацыянальнай згоды з патрабаваннем раззброіць усіх баевікоў і адмовіцца ад паслуг розных бандфарміраванняў<ref>[https://riafan.ru/1249911-golos-ameriki-soobshil-o-perebroske-voisk-ssha-iz-somali-v-liviyu «Голос Америки» сообщил о переброске войск США из Сомали в Ливию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624201330/https://riafan.ru/1249911-golos-ameriki-soobshil-o-perebroske-voisk-ssha-iz-somali-v-liviyu |date=24 чэрвеня 2021 }}</ref>. === Расія === З 2014 года Расія разгортвае палітыку вяртання страчаных пазіцый СССР у знешняй палітыцы. Гэтыя мерапрыемствы пачаліся з [[Анексія Крыма Расіяй|Крымскіх падзей]], а затым прадоўжыліся ў [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|ваеннай аперацыі ў Сірыі]] і актывізацыі адносін з шэрагам краін «[[Трэці свет|трэцяга свету]]»<ref>Марианна Беленькая. [https://www.kommersant.ru/doc/4116779 Восток — дело долгое] // Коммерсантъ 5 октября 2019</ref><ref>Александр Мащенко. [https://www.pnp.ru/social/rossiya-vozvrashhaet-utrachennye-pozicii-v-sredizemnom-more.html Россия возвращает утраченные позиции в Средиземном море] // Парламентская газета, 4 июня 2018</ref>. З часам расійская актыўнасць распаўсюджваецца на Лівію. Немалаважную ролю тут адыграла жаданне ўтрымаць кантроль над нафтавымі радовішчамі<ref>[https://lenta.ru/news/2020/08/04/russian_investment/ Раскрыты истинные интересы России в Ливии] // Lenta.ru, 4 августа 2020</ref>. На думку арабіста Леаніда Ісаева, расійская прысутнасць у рэгіёне дазволіла б здабываць дывідэнды ад супрацоўніцтва з рэгіянальнымі дзяржавамі. Лепш за ўсё гэта прадэманстравала [[грамадзянская вайна ў Сірыі]], дзе актыўны ўдзел у канфлікце дазволіў Маскве прымусіць краіны рэгіёну да актыўнага ўзаемадзеяння з расійскімі ўладамі. Расія ўмацавала свае сувязі з дзяржавамі [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і Паўночнай Афрыкі. Пры гэтым яна пачала ўяўляць цікавасць для рэгіянальных дзяржаў у першую чаргу менавіта як сіла, здольная паўплываць на сірыйскія ўлады, [[Іран]], або [[хусіты|хусітаў]] у [[Емен]]е. Як выказаўся даследчык, спрыяльным для Масквы стаў ''«геапалітычны вакуум, які ўтварыўся пасля таго, як ЗША так і не змаглі сфармуляваць сваю пазіцыю ў дачыненні да распачатых у 2011 годзе працэсаў рэканфігураціі блізкаўсходняга светапарадку»''<ref>Леонид Исаев. [https://www.ridl.io/ru/zachem-rossii-livija/ Зачем России Ливия?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624200233/https://www.ridl.io/ru/zachem-rossii-livija/ |date=24 чэрвеня 2021 }}</ref>. У пачатку лютага 2015 года ў Маскву з афіцыйным візітам прыбыў прэм’ер-міністр {{нп3|Абдала Абдурахман ат-Тані||ar|عبد الله الثني}}. На сустрэчы абмяркоўваліся пытанні паставак узбраенняў у Лівію і падрыхтоўкі лівійскіх ваеннаслужачых расійскімі спецыялістамі<ref>[http://www.ridus.ru/news/179594 Почему «страны Арабской весны» потихоньку забивают на США?]</ref>. 15 красавіка на сустрэчы [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|міністра замежных спраў РФ]] [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргея Лаўрова]] з ат-Тані, апошні заявіў, што спадзяецца на дапамогу ў аднаўленні лівійскіх дзяржаўных інстытутаў, ваеннай сілы Лівіі, а таксама бяспекі ў краіне праз намаганні ў тым ліку ў рамках міжнародных арганізацый<ref>[http://ria.ru/world/20150415/1058738393.html Ливия просит РФ поддержать восстановление государственных институтов]</ref>. У гэты ж дзень адбылася сустрэча прэм’ер-міністра з [[Савет бяспекі Расійскай Федэрацыі|сакратаром савета бяспекі РФ]] [[Мікалай Платонавіч Патрушаў|Мікалаем Патрушавым]]. Бакі выказалі занепакоенасць з нагоды палітычнага расколу ўнутры Лівіі, а таксама росту ўплыву ў краіне тэрарыстычных груповак<ref>[http://ria.ru/world/20150415/1058715233.html Патрушев и ливийский премьер обеспокоены влиянием террористов в Ливии]</ref>. У 2019—2020 гадах паступалі шматлікія паведамленні аб удзеле ў баявых дзеяннях на баку ЛНА наймітаў расійскай [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Сярод інфармацыі аб прысутнасці супрацоўнікаў кампаніі ў Лівіі былі як фэйкі, так і сапраўдныя доказы. Расійскія СМІ адмаўлялі ўсе паведамленні, тады як у заходніх пераважала іншае меркаванне. [[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заяўляў, што калі ў Лівіі і ёсць расійскія найміты, то яны не прадстаўляюць інтарэсы дзяржавы. У ААН таксама першапачаткова абверглі інфармацыю аб ПВК «Вагнер», але пазней арганізацыя выпусціла буйны даклад па гэтай тэме, дзе пацвярджалася прысутнасць наймітаў. У Расіі матэрыялы арганізацыі падвергнуліся крытыцы з-за выкарыстання ў ім матэрыялаў скандальнага ўкраінскага сайта «[[Міратворца (вэб-сайт)|Миротворець]]»<ref>гл. [[Наступленне на Трыпалі (2019—2020)#Паведамленні пра ПВК «Вагнер»]]</ref>. У верасні 2020 года ў шэрагу СМІ з’явіліся публікацыі пра тое, што расійскае кіраўніцтва ў абыход эмбарга ААН пастаўляе зброю войскам Хафтара, выкарыстоўваючы тэрыторыю Сірыі ў якасці перавалачнага пункта. Міністр замежных спраў С. Лаўроў на прэс-канферэнцыі па выніках візіту ў [[Дамаск]] запэўніў журналістаў, што падобная інфармацыя не падмацаваная ніякімі фактамі<ref>[https://tass.ru/politika/9392021 Лавров: обвинения в адрес России по Ливии не подкреплены никакими фактами] // ТАСС, 7 сентября 2020</ref>. У сакавіку 2021 года групы экспертаў ААН па Лівіі ў сваім дакладзе пацвердзілі факт парушэння зброевага эмбарга расійскім бокам. Акрамя Расіі, у справаздачы згадваліся Турцыя, ААЭ, Іарданія і Егіпет<ref>[https://news.un.org/ru/story/2021/03/1398992 Эксперты ООН: эмбарго на поставки оружия в Ливию не соблюдается] // Новости ООН, 17 марта 2021</ref>. === Турцыя === {{Гл. таксама|Інтэрвенцыя Турцыі ў Лівію}} У 2010-х краіна разгарнула актыўную знешнюю экспансію па вяртанні ўплыву ў былых уладаннях Асманскай імперыі і мусульманскім свеце. Турцыя лічыла Лівію часткай сваёй сферы ўплыву ва Усходнім Міжземнамор’і і важным эканамічным партнёрам у Афрыцы. На думку Джалела Харшаві, супрацоўніка Нідэрландскага Інстытута міжнародных адносін, Анкара выявіла дзве паралельныя тэндэнцыі, дзе з аднаго боку ёсць адсутнасць у ЗША цікавасці да Блізкага Усходу, а з другога боку — адсутнасць знешняй палітыкі і сродкаў у еўрапейскіх краін. Тым самым рэгіён застаўся без буйных заступнікаў. Таму ключавыя рэгіянальныя гульцы разглядалі Лівію як свайго роду лабараторыю<ref>[https://mk-turkey.ru/blog/mnenie/2020/01/17/moaa-le-figaro-pochemu-rossiya-i-turciya-zainteresovany-v-livii.html Le Figaro: Почему Россия и Турция заинтересованы в Ливии?]</ref>. Турэцкія ўлады таксама імкнуліся аслабіць пазіцыі сваіх палітычных і эканамічных канкурэнтаў, такіх як Грэцыя, [[Кіпр]], Егіпет і [[Ізраіль]]. За кошт умацавання пазіцый у Лівіі магло адбыцца і ўмацаванне турэцкіх сіл у [[Паўночны Кіпр|Паўночным Кіпры]]. Падобнага можна было дасягнуць узяўшы пад кантроль марскія транспортныя калідоры і нафтагазавыя радовішчы ў Паўднёвым Міжземнамор’і, і стварэнне перманентнай пагрозы для Еўропы ў выглядзе патоку бежанцаў, ціскам на аравійскія манархіі, Францыю, Егіпет і Расію<ref>[https://interfax.com.ua/news/blog/726663.html Турция Эрдогана: рождение новой сверхдержавы?] // Interfax, 26 февраля 2021</ref><ref>Джонатан Маркус. [https://www.bbc.com/russian/features-50988217 Ливийский гамбит Эрдогана. Зачем Турции вводить войска в Ливию] // BBC News, 4 января 2020</ref>. Нафтавыя кампаніі Турцыі і іх дзяржаўныя заступнікі бачылі велізарны патэнцыял у нявыкарыстаных прыродных рэсурсах Лівіі. Акрамя гэтага, мелася цікавасць па ўдзеле ў будучых інфраструктурных праектах на лівійскай тэрыторыі ў пасляваенны перыяд<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/05/28/tureckiy-interes-v-liviyskoy-voyne-ankara-zashchishchaet-svoi-25-mlrd Турецкий интерес в ливийской войне: Анкара защищает свои $ 25 млрд]</ref>. 28 лістапада 2019 года Турцыя і Урад нацыянальнай згоды Лівіі заключылі мемарандум аб супрацоўніцтве, у тым ліку ваенным. Таксама дакумент пашыраў марскія межы Турцыі да ўзбярэжжа Дэрны і Табрука. Турэцкі лідар Рэджэп Таіп Эрдаган зацвердзіў яго 26 снежня і ў той жа дзень паведаміў, што ўжо ў студзені запытае ў парламента дазвол адправіць у Лівію войскі<ref name="дамова">[https://www.newsru.com/world/27dec2019/libyaturk.html ПНС Ливии запросило военную поддержку у Турции]</ref>. Яшчэ з вясны 2019 года Турцыя актывізавала падтрымку сілам, лаяльным УНЗ. Турэцкае кіраўніцтва забяспечвала іх ваеннай тэхнікай, дронамі, а таксама, па заявах ЛНА, у Лівіі дзейнічалі турэцкія ваенныя саветнікі. 27 снежня ўрад Фаіза Сараджа звярнуўся з афіцыйным запытам да Турцыі аб аказанні ваеннай дапамогі<ref name="дамова"/>. Халіфа Хафтар абвясціў у краіне масавую мабілізацыю для «выгнання замежных сіл» у адказ на планы ўладаў Турцыі адправіць войскі ў Трыпалі. Ён заклікаў лівійцаў забыцца пра рознагалоссі, «аб’яднацца і ўзяцца за зброю», каб «абараніць зямлю і гонар». Камандуючы нацыянальнай арміяй абвінаваціў прэзідэнта Турцыі Рэджэпа Эрдагана ў імкненні адрадзіць «асманскае валадарства» ў Лівіі і назваў магчымае сутыкненне «бітвай з каланізатарамі»<ref>[https://news.tut.by/world/667554.html Фельдмаршал Халифа Хафтар объявил всеобщую мобилизацию в Ливии для «изгнания иностранных сил»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421142142/https://news.tut.by/world/667554.html |date=21 красавіка 2021 }}</ref>. 5 студзеня 2020 года Эрдаган заявіў, што турэцкія вайскоўцы накіраваліся ў Лівію. Адпраўку вайскоўцаў у Лівію ўхваліў турэцкі парламент<ref name="radiosputnik.ria.ru"/>. 8 студзеня ў Трыпалі ўжо прыбылі першыя атрады [[Узброеныя сілы Турцыі|Узброеных сіл Турцыі]] для падтрымкі арміі Фаіза Сараджа<ref>[https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html Первые отряды турецкой армии прибыли в столицу Ливии Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221173835/https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html |date=21 лютага 2020 }} // 112.ua, 8 января 2020</ref>. [[File:Bayraktar Akıncı UCAV.jpg|thumb|Беспілотнік сямейства «Bayraktar».]] Кантынгент ваенных спецыялістаў з Турцыі на сваім піку дасягнуў 50 чалавек<ref>{{cite news | last1= McKernan | first1= Bethan | last2= Akoush | first2=Hussein | title= Exclusive: 2,000 Syrian fighters deployed to Libya to support government | date= 2020-01-15 |newspaper= The Guardian | url= https://www.theguardian.com/world/2020/jan/15/exclusive-2000-syrian-troops-deployed-to-libya-to-support-regime |access-date=2020-01-17}}</ref><ref>[https://www.syriahr.com/%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%aa%d8%b2%d9%82%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%b1%d9%8a%d9%88%d9%86-%d9%81%d9%8a-%d9%84%d9%8a%d8%a8%d9%8a%d8%a7-%d9%85%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b0%d8%b9%d8%a7%d9%86/ www.syriahr.com]</ref>. Гэтыя сілы займаліся кансультацыяй і каардынацыяй дзеянняў арміі УНЗ, а часам наўпрост удзельнічалі ў баявых дзеяннях. Турэцкія ваенныя замацаваліся ў раёнах Мітыгі і Місураты. Пры падтрымцы войск Сараджа туркі ўжывалі сістэмы СПА, радыёлакацыйныя сістэмы і артылерыю. Сама Місурата ператварылася ў апорны пункт, які выкарыстоўваўся для назапашвання ваенных рэсурсаў<ref>[https://inforeactor.ru/290953-oficialnyi-spiker-lna-rasskazal-o-provokaciyah-boevikov-pns-v-livii Официальный спикер ЛНА рассказал о провокациях боевиков ПНС в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418122506/https://inforeactor.ru/290953-oficialnyi-spiker-lna-rasskazal-o-provokaciyah-boevikov-pns-v-livii |date=18 красавіка 2021 }} // Инфореактор, 15 марта 2020</ref>. Акрамя ўсяго іншага, турэцкі бок прадаставіў Сараджу сваю ваенную тэхніку, напрыклад, баявыя машыны пяхоты ACV-15, бронеаўтамабілі [[BMC Kirpi|Kirpi]], радары KALKAN, зенітна-ракетныя комплексы SkyGuard і Oerlikon, беспілотнікі Bayraktar. Турэцкая Рэспубліка таксама прыцягнула да лівійскага канфлікту [[сірыйская апазіцыя|сірыйскую апазіцыю]]<ref>{{cite web|url=https://www.syriahr.com/en/?p=169902|title= Celebrating the return of commander from Libya - Al-Hamza Division members open fire up in the air in Jendires triggering panic among people |date=15 June 2020}}</ref><ref>[https://www.bfm.ru/news/443495 Ситуация в Ливии обостряется] // BFM.ru, 12 мая 2020</ref>. Галоўны трыумфам турэцкіх вайскоўцаў стаў захоп авіябазы Аль-Ватыя, пра ўзяцце якой 18 мая асабіста абвясціў Сарадж. Тут былі знішчаны дзясяткі наймітаў, вялікая колькасць тэхнікі і ўзбраення, у тым ліку два ЗРК «Панцыр» расійскай вытворчасці<ref>[https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ Правительственные войска Ливии отбили авиабазу у армии Хафтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508050800/https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ |date=8 мая 2021 }} // Telegraf.by, 18 мая 2020</ref>. База мела вялікае стратэгічнае значэнне для Хафтара: яе выкарыстоўвалі ў аперацыі ЛНА па штурму Трыпалі<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/05/18/lna/ Армию Хафтара выбили с авиабазы у Триполи] // Lenta.ru, 18 мая 2020</ref>. === Іншыя === У ходзе вайны 2011 года сілам ПНС, акрамя краін НАТА, пастаўлялі зброю Егіпет<ref name="lenta.ru">[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref>, [[Малдова]]<ref name="m.point.md">[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref>, Швейцарыя<ref name="nashagazeta.ch">[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref> і Катар<ref name="Al Jazeera">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|access-date=26 October 2011}}</ref><ref name="bbc.co.uk">{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|access-date=4 November 2011}}</ref><ref name="Black">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|access-date=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref>. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у краіне знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref>. У той жа час у [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС выступіла армія Туніса<ref name="тунисцы"/>. У сваю чаргу Кадафі карыстаўся падтрымкай [[Алжыр]]а<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=29 ліпеня 2011 }}</ref> і [[Сірыя|Сірыі]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref>, якія пастаўлялі яму падчас канфлікту зброю і боепрыпасы. Паведамлялася нават пра ўдзел у канфлікце на баку ўладаў [[5-я брыгада (Зімбабвэ)|5-й брыгады арміі Зімбабвэ]]<ref>Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=30 мая 2019 }}//Комсомольская правда,01.03.2011</ref>. {{Гл. таксама|Беларусь у лівійскім канфлікце}} Беларусь таксама называлася ў ліку краін, якія падтрымлівалі лівійскія ўлады. Нібыта падчас баявых дзеянняў пры арміі Кадафі знаходзілася каля 500 ваенных спецыялістаў, як з прыватнымі індывідуальнымі кантрактамі, так і накіраваных па дзяржаўнай лініі. Беларусы знаходзіліся на пасадах ваенных саветнікаў, снайпераў<ref>{{Cite web |title=Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии? |url=https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |archive-date=24 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>, займаліся падрыхтоўкай кадраў, рамонтам<ref>[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }} — Tut.by, 2 марта 2011</ref> і эксплуатацыяй<ref>[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref> тэхнікі. Устойлівасць войскаў у першыя месяцы інтэрвенцыі меркавана заслуга менавіта замежных ваенных. Тым не менш беларускі ўрад адмаўляе свой удзел у канфлікце<ref name="комсомольская"/>. У ходзе вайны 2014—2020 гадоў ўсходнія ўлады атрымлівалі матэрыяльную, фінансавую і ваенную дапамогу ад такіх краін як Іарданія, [[Саудаўская Аравія]], ААЭ, Егіпет, Сірыя і Беларусь<ref name=SAA>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/benghazi-based-libyan-govt-sends-first-official-delegation-to-syria/|title=Benghazi-based Libyan gov’t sends first official delegation to Syria|website=Al Masdar News|date=1 March 2020|access-date=18 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302231514/https://www.almasdarnews.com/article/benghazi-based-libyan-govt-sends-first-official-delegation-to-syria/|archive-date=2 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20150302/business-news/Libya-needs-international-maritime-force-to-help-stop-illicit-oil-weapons-UN-experts.558161 ''Libya needs international maritime force to help stop illicit oil, weapons — UN experts'']</ref><ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/04/13/Jordan-pledges-support-for-Libya-in-talks-with-General-Haftar.html|title=Jordan pledges support for Libya in talks with General Haftar|publisher=Al Arabiya|date=13 April 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/king-renews-support-libya%E2%80%99s-national-concord|title=King renews support for Libya's national concord|publisher=The Jordan Times|date=20 August 2017|access-date=25 August 2017}}</ref>, а сілы ў Трыпалі — Катар, Туніс, Алжыр і [[Украіна]]<ref>[http://za-kaddafi.org/node/47151 Украинский грузовой самолет из Анкары прибыл в Мисурату с оружием для ПНС-2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200117030434/http://za-kaddafi.org/node/47151 |date=17 студзеня 2020 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Alharathy |first1=Safa |title=Tunisian President reiterates his country's position towards GNA as the legitimate authority in Libya |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |access-date=17 April 2020 |issue=16 April 2020 |archive-date=21 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |archive-date=21 красавіка 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://m.zn.ua/WORLD/rossiyskie-naemniki-primenili-nervno-paraliticheskiy-gaz-v-tripoli-352041_.html Российские наемники применили нервно-паралитический газ в Триполи]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Судан, у залежнасці ад перыяду і крыніц, падтрымліваў то той, то другі бок<ref>[https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229188869.html UN appeals for urgent release of migrants trapped in Libya]</ref><ref>{{cite news | title= 1,000 Sudanese militiamen arrive in Libya | date= 2019-07-25 |newspaper= Radio Dabanga | url= https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |access-date= 2019-07-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190726192708/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |archive-date= 2019-07-26 |url-status=live}}</ref>. == Наступствы і ўплыў == === Людскія ахвяры === [[Файл:Tripoli hospital during uprising.jpg|thumb|Паранены падчас баявых дзеянняў у адной з бальніц Трыпалі, жнівень 2011.]] У агульнай складанасці, зыходзячы з розных крыніц, за перыяд 2011—2020 гадоў у Лівіі загінула прыкладна 40—65 тысяч чалавек, што робіць гэтыя падзеі адным з самых кровапралітных канфліктаў Арабскай вясны, саступаючы толькі грамадзянскай вайне ў Сірыі. Колькасць загінуўшых на першым этапе ацэньваецца ў 25, 30 або 50 тысяч у розных крыніцах<ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="revolutioncasualties">Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref>, яшчэ 50 тысяч параненых<ref>{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}</ref> і 4 тысячы зніклых<ref>Karin Laub (8 September 2011). [https://www.theguardian.com/info/2015/dec/09/removed-news-agency-feed-article «Libyan estimate: At least 30,000 died in the war»]. The Guardian. London. Associated Press. Retrieved 25 November 2011.</ref>. У студзені 2013 года новы лівійскі ўрад заявіў, грунтуючыся на незавершаных даследаваннях, што ў ходзе канфлікту было забіта 4700 паўстанцаў і столькі ж лаялістаў, яшчэ 2100 камбатантаў прапалі без вестак. Колькасць забітых і зніклых без вестак грамадзянскіх асоб не падлічвалася<ref name="revolutioncasualties"/>. [[Human Rights Watch]] 1350 байцоў апазіцыі былі прызнаныя зніклымі без вестак у ходзе баявых дзеянняў на ўсходзе<ref>{{cite news|title=Libya Counts More Martyrs Than Bodies|url=https://www.nytimes.com/2011/09/17/world/africa/skirmishes-flare-around-qaddafi-strongholds.html?pagewanted=2&_r=1|publisher = [[Human Rights Watch]] | date= September 16, 2011|first=Rod|last=Nordland}}</ref>, 781—900 — у [[Бітва за Місурату|бітве за Місурату]], з якіх 163 былі пазней выяўлены ў двух масавых магілах<ref>[http://www.sun-sentinel.com/news/nationworld/sns-ap-ml-libya-pows,0,6257434.story?track=rss Libyan rebels hand out rules on POW treatment; some 300 in custody, including 10 foreigners]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |title=Thousands Still Missing in Post-Revolution Libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-date=20 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620160702/http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |url-status=dead }}</ref>, 136 — падчас [[Баі за горы Нафуса|кампаніі ў гарах Нафуса]], 74 — у [[Баі на дарозе Брэга–Адждабія|баях на дарозе Брэга—Адждабія]] і да 700 паўстанцаў прапалі без вестак у [[Бітва за Бін-Джавад|бітве за Бін-Джавад]], з якіх 170 былі пазней знойдзены ў брацкай магіле<ref name=massgrave>[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html Libya holds funeral for 170 bodies found in largest civil war mass grave] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120313051303/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html |date=13 сакавіка 2012 }}</ref>. Яшчэ 2708—2827 паўстанцаў усё яшчэ лічыліся прапаўшымі без вестак. На Усходнім фронце паўстанцы страцілі 4145 чалавек забітымі, 3144 прапаўшымі без вестак і звыш 1000 параненых<ref>Carrere, Jean [http://www.rudaw.net/english/world/3805.html?print «Ajdabiya: A City Under Pressure».]// Rudaw.net, 7 July 2011 Retrieved 30 August 2011.</ref><ref name=armsexpo>{{Cite web |url=http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |title=В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |archive-date=2012-04-27 |url-status=dead }}</ref>. Тут жа ўрадавая арміі і праўрадавыя апалчэнні страцілі 2114 загінулых<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775# Libya rebels demand Algeria return Gaddafi family]//Reuters/MSNBC, 30 August 2011.</ref>. Вялікія страты панесла [[Брыгада Хаміса]], што ваявала за ўрад (9000 забітых, параненых, зніклых, палонных і дэзерціраў, што складае 90 % ад асабістага складу)<ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=2011-09-09 }} {{V|10|06|2012}}</ref>. Частка палоненых лаялістаў была пакарана смерцю. Так у жніўні 2011 у Місураце паўстанцы забілі каля 1000 палонных<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2170025/Back-bloody-anarchy-Andrew-Malone-revisits-Libya-finds-country-riven-torture-mass-murder-savage-vengeance.html Back to bloody anarchy: Andrew Malone revisits Libya and finds a country riven by torture, mass murder and savage vengeance]</ref>. Страты замежных сіл склалі: адзін брытанскі лётчык, які загінуў у авіякатастрофе ў Італіі<ref>{{cite web|title=RAF man killed in Italy road crash|publisher=BBC|url=http://www.bbc.com/news/uk-14241272|date=2011-07-21}}</ref>, а таксама ад 21 да 35 байцоў брытанскага спецатрада {{нп3|Асаблівая паветраная служба|SAS|en|Special Air Service}}<ref name="spets">[http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html Спецназ войск НАТО активно действует в Дамаске и Алеппо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181213194324/http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html |date=13 снежня 2018 }}</ref><ref>[http://argumentiru.com/world/2011/09/123535 Дорогой британский спецназ возвращается домой. Потери признаны «неприемлемыми»]</ref>. Неназваная колькасць забітых і параненых меліся ў шэрагах арміі Туніса падчас баёў за Вазін<ref name="тунисцы">{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |access-date=2011-09-17 |lang=en}}</ref> і заходніх спецпадраздзяленняў у перастрэлцы ў ноч з 22-га на 23-га жніўня ў Трыпалі<ref>[http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 Па даных з Трыпалі, сур’ёзныя страты панесла тут група брытанскага спецпрызна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418075843/http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 |date=18 красавіка 2012 }}</ref>. Дакладныя даныя пра страты мірнага насельніцтва адсутнічаюць. Па заяве афіцыйнага Трыпалі 1 чэрвеня 2011 года, з 19 сакавіка па 26 мая толькі ад ракет і бомбаў НАТА было забіта 718 і паранена 4067 чалавек<ref>[http://www.regnum.ru/news/accidents/1411230.html В результате авиаударов НАТО в Ливии погибло 718 и ранено более 4000 мирных жителей]//ИА Regnum, 01.06.2011</ref>. Лівійскае адзяленне [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|МКЧК]] паведамляла пра 1 400 загінулых грамадзянскіх ад дзеянняў інтэрвентаў<ref>[https://svpressa.ru/war21/article/49161/ Цена за голову Каддафи — 3500 бойцов НАТО]</ref>. Паводле інфармацыі, агучанай паслом [[Іран|Ісламскай Рэспублікі Іран]] у Расіі Махмудам Рэзай Саджадзі, толькі пад бамбардзіроўкамі загінула 40 тыс. жыхароў<ref>{{Cite web |url=http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |title=Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028001426/http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Па даных былога пасла Расіі ў Лівіі Уладзіміра Чамава ў ходзе ваенных дзеянняў прапала без вестак 30 тысяч лівійцаў<ref>[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // Журнал «Москва»</ref>. Падчас гарадскіх баёў ад 800 да 2 150 мірных грамадзян загінулі ў Сірце (+370 чалавек сталі ахвярамі рэпрэсій ПНС<ref>[https://www.hrw.org/news/2011/10/24/libya-apparent-execution-53-gaddafi-supporters Libya: Apparent Execution of 53 Gaddafi Supporters Bodies Found at Sirte Hotel Used by Anti-Gaddafi Fighters]</ref>), некалькі сотняў у Эз-Завіі<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/video/2012/feb/16/libya-uprising-one-year-on-zawiyah?newsfeed=true Libya uprising one year on: remembering the Zawiyah massacre — video]</ref>, ад 25 да 30 — у Адждабіі, мінімум 1 — у Брэзе<ref>{{cite web|url=http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|title=Libyan rebels hold funeral for dead soldiers in fight for Brega|access-date=21 November 2014|archive-url=https://archive.today/20120729181437/http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|archive-date=2012-07-29|url-status=dead}}</ref>, 108 (+167 параненых) — у Трыпалі. Таксама загінуў адзін грамадзянін [[ПАР]]<ref>{{cite news|title=Anton Hammerl|url=http://www.cpj.org/killed/2011/anton-hammerl.php|access-date=13 November 2011|newspaper=Committee to Protect Journalists|date=5 April 2011}}</ref> і паранены грамадзянін Туніса<ref name="тунисцы"/>. У наступных сутыкненнях з кастрычніка 2011 па снежань 2012 г. загінула ад 942 да 1096 чалавек (адсюль 5 забітых з 25—30 параненымі падчас [[Сутыкненні ў Бені-Валід|баёў за Бені-Валід]]<ref name=az24>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|work=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite web|title=Pro-Gaddafi forces capture Bani Walid, 5 NTC troops killed — report|publisher=Russia Today|date=2012-01-23|url=http://www.rt.com/news/libya-new-civil-war-489/}}</ref>), а са студзеня па май 2014 — 233. Колькасць забітых за 2013 год застаецца невядомай<ref>{{cite web|url=http://www.libyabodycount.org/table|title=Total for 2014|work=Libya Body Count|access-date=23 October 2014}}</ref>. У канфлікце 2014—2020 гг. налічвалася 14 500 загінуўшых, з іх 2 400 мірных жыхароў<ref>[https://acleddata.com/curated-data-files/ Armed Conflict Location and Event Data project : CURATED DATA FILES]</ref> і 2500 байцоў ІДІЛ<ref>Frédéric Bobin, [https://lemonde.fr/afrique/article/2017/09/27/en-libye-a-misrata-les-cadavres-de-l-etat-islamique-oublies-du-monde_5192186_3212.html " En Libye, à Misrata, les cadavres de l’État islamique dont personne ne veut "], ''Le Monde'', 27 septembre 2017.</ref>. Сярод ахвяр 3 французскіх<ref>[https://www.libyaherald.com/2016/07/20/france-says-three-militiary-officials-killed-in-libya/ France says three military officials killed in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170318110511/https://www.libyaherald.com/2016/07/20/france-says-three-militiary-officials-killed-in-libya/ |date=18 March 2017}} Libya Herald. 20 July 2016.</ref> і адзін амерыканскі, 3—27<ref>[https://www.egypttoday.com/Article/2/81946/LNA-kills-16-Turkish-military-personnel-including-3-commanders LNA kills 16 Turkish military personnel including 3 commanders]<br />{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security/eastern-libya-forces-say-16-turkish-soldiers-killed-in-fighting-idUSKCN20H0JX|title=Eastern Libya forces say 16 Turkish soldiers killed in fighting - Libya as Haftar’s forces advance on Misrata|website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.alarabiya.net/ar/north-africa/2020/02/28/بعد-ادلب-7-قتلى-أتراك-بقصف-الجيش-الليبي-على-معيتيقة.html|title=7 قتلى أتراك بقصف الجيش الليبي على معيتيقة|first=العربية|last=نت|date=February 28, 2020|website=العربية نت}}</ref><ref>[https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ Libyan Army killed 4 Turkish soldiers, Syrian militant leader near Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200420121509/https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ |date=20 красавіка 2020 }}</ref> турэцкіх ваенных, 481<ref>https://www.syriahr.com/en/176611/</ref>—500<ref>{{cite web|url=https://english.aawsat.com/home/article/2212856/lna-says-turkish-battleship-strikes-area-western-libya|title=LNA Says Turkish Battleship Strikes Area in Western Libya|website=Asharq AL-awsat}}</ref> баец сірыйскай апазіцыі, 53—78 расійскіх наймітаў<ref>[https://meduza.io/en/feature/2019/10/02/a-small-price-to-pay-for-tripoli A small price to pay for Tripoli Between 10 and 35 Russian mercenaries have been killed in the Libyan Civil War. We identified several of them.], [https://meduza.io/en/feature/2019/10/02/a-small-price-to-pay-for-tripoli A small price to pay for Tripoli Between 10 and 35 Russian mercenaries have been killed in the Libyan Civil War. We identified several of them.], [https://madamasr.com/en/2019/12/28/feature/politics/from-tripolis-front-lines-how-haftar-recovered-from-the-setback-in-gharyan-and-whats-next-for-the-advancing-lna/ From Tripoli’s front lines: How Haftar recovered from the setback in Gharyan and what’s next for the advancing LNA], [https://real-vin.com/v-livii-unichtozhili-kolonnu-rossijskih-naemnikov-iz-chvk-vagnera/amp]</ref> і 6 ваеннаслужачых ААЭ<ref>[https://www.libyanexpress.com/libyas-gna-air-force-destroys-haftars-defenses-at-al-jufra-airbase-6-uae-soldiers-killed/ Libya’s GNA Air Force destroys Haftar’s defenses at Al-Jufra airbase, 6 UAE soldiers killed], [https://www.middleeasteye.net/news/six-uae-soldier-killed-operations-field-accident-state-media Six UAE soldiers killed in 'operations field' accident: State media]</ref>. Сярод замежнікаў ёсць і грамадзянскія асобы. У канцы ліпеня 2019 г. падчас атакі на аэрадром Аль-Джуфра забіты ўкраінскі лётчык з [[Мелітопаль|Мелітопаля]] Уладзімір Бухальскі<ref>[https://ria.ru/20190729/1556956249.html Стали известны подробности гибели пилота украинского Ил-76 в Ливии // РИА Новости, 29 июля 2019]</ref>, а ў кастрычніку пад артабстрэлам загінуў грамадзянін Марока<ref>[http://russian.news.cn/2019-10/04/c_138447854.htm Еще два мирных жителя были убиты в результате обстрела в Триполи]</ref>. У лютым 2020 года падчас чарговага абстрэла загінуў сірыйскі перакладчык, які знаходзіўся пры турэцкіх сілах<ref>[https://regnum.ru/news/2866091.html Эрдоган рассказал о гибели турецких военных в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628032245/https://regnum.ru/news/2866091.html |date=28 чэрвеня 2021 }} — ИА REGNUM, 22 февраля 2020</ref>. === Сацыяльна-эканамічныя наступствы === [[Файл:Libya.sire.2017.jpg|thumb|left|Разбурэнні на вуліцах Сірта, 3 жніўня 2017.]] Паводле даследавання міжнароднай кансалтынгавай кампаніі Geopolicity, толькі бюджэтныя страты Лівіі за першы год баявых дзеянняў склалі каля $14 млрд. Вялікі ўрон быў нанесены інфраструктуры краіны. Да жніўня 2011 года з-за недахопу сыравіны і дрэннага тэхнічнага стану ўсталі ўсе нафтаперапрацоўчыя заводы<ref>{{Cite web |url=http://invisibleon.ru/9961 |title=Сколько стоят революции, перевороты и восстания в Арабских странах миру |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830045123/http://invisibleon.ru/9961 |archive-date=2012-08-30 |url-status=dead }}</ref>. Паводле ацэнак [[МВФ]] страты ВУП краіны да восені 2011 года склалі $7,7 млрд<ref>[http://ukranews.com/ru/news/ukraine/2011/10/14/55533 Эксперты МВФ оценили стоимость «арабской весны» в 55 млрд долларов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111208051932/http://ukranews.com/ru/news/ukraine/2011/10/14/55533 |date=8 снежня 2011 }}</ref>. Па выніках жа года [[ВУП]] страціў 60 % у параўнанні з 2010 годам. Высокага ўзроўню дасягнула [[інфляцыя]], на што паказвае павелічэнне грашовай масы [[лівійскі дынар|лівійскіх дынараў]] больш чым удвая<ref name=podzerob1>[http://www.iimes.ru/rus/stat/2012/06-04-12c.htm Алексей Подцероб — Ливия полгода спустя]</ref>. Была замарожаная значная частка з $150 млрд, якія належалі Лівіі, на замежных рахунках<ref name=armsexpo/><ref name=vpk1>[http://vpk-news.ru/news/12953 Итог операции НАТО в Ливии — исчезновение 150 миллиардов / Военно-промышленный курьер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121102022558/http://vpk-news.ru/news/12953 |date=2 лістапада 2012 }}</ref>. Па выніках канфлікту Лівія ператварылася ў даўжніка краін, дзе праходзілі лячэнне паўстанцы. Так, напрыклад, доўг толькі перад Грэцыяй склаў каля €150 млн<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120803/715643380.html Ливия задолжала Греции 150 млн евро за лечение повстанцев / РИА Новости]</ref>. Вялікія страты панесла нафтавая галіна. Калі да пачатку канфлікту штодзённая здабыча нафты складала 1,6 мільёна барэляў у суткі, то ў сярэдзіне верасня здабывалася ўсяго 200 тысяч. Гэта значыць, здабыча звалілася ў 8 разоў<ref>[http://lenta.com.ua/959285.html Выход Газпрома на рынок Ливии оказался под угрозой]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Вынікам гэтага стаў скачок коштаў на нафту<ref>[http://world.eizvestia.com/full/liviya-podryvaet-mirovuyu-ekonomiku Ливия подрывает мировую экономику] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110403154327/http://world.eizvestia.com/full/liviya-podryvaet-mirovuyu-ekonomiku |date=3 красавіка 2011 }}</ref>, у выніку чаго базавая цана барэля нафты [[АПЕК]] дасягнула 2,5 гадовага максімуму<ref>[http://www.ekonomika.by/mirovoy-krizis/ekonomicheskie-posledstviya-krizisa-v-livii Экономические последствия кризиса в Ливии]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Ужо 22 лютага 2011 года цана паднялася на 3,4 %, а праз 2 дні быў зафіксаваны новы скачок — на 4,8 %, у выніку чаго кошт нафты дасягнуў $ 111,01 за барэль, а да красавіка — 120,91 %<ref>[http://www.unitedexplanations.org/2011/08/29/oil-price-and-the-effect-of-libyan-war/ Oil price and the effect of Libyan war / UnitedExplanations]</ref>. Паводле ацэнкі міністра фінансаў Лівіі Абдэльхафіза аз-Злітні, да жніўня 2011 года страты у нафтавай галіне краіны склалі да $50 млрд, у тым ліку $20 млрд ад прыпынення экспарту нафты<ref>[http://oilnews.com.ua/news/article11459-print.html Потери нефтяной промышленности Ливии оценили в $50 млрд]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першапачаткова лівійскія ўлады планавалі аднавіць даваенныя тэмпы здабычы нафты да канца 2011, а затым да сярэдзіны 2012 года. Але і да пачатку 2013 года ўзровень здабычы адноўлены не быў і складаў не больш за 1,4 млн барэляў у суткі. Складанасці звязаны з пастаяннымі ўзброенымі сутыкненнямі ў Кірэнаіке, асноўным нафтаздабыўным рэгіёне краіны, і з адсутнасцю неабходных фінансавых рэсурсаў<ref>{{Cite web |url=http://expert.ru/expert/2013/14/ne-vosstanovilis/?n=66992 |title=Не восстановились / «Эксперт» №14 (846) /08 апр 2013 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627214015/https://expert.ru/expert/2013/14/ne-vosstanovilis/?n=66992 |archive-date=27 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Пры гэтым калі ўрады, якія прыйшлі на змену Кадафі, папаўнялі бюджэт за кошт захаванай часткі нафтавага сектара, то падаткі з іншых відаў бізнесу часцяком атрымліваюць розныя ўзброеныя арганізацыі. Імпарт спажывецкіх тавараў і тэхнікі для вытворчасцяў, кантроль над мяжой і транспартнымі артэрыямі з’яўляліся галоўнымі крыніцамі даходу мілітарызаваных груп. Акрамя таго, ішла кантрабанда [[золата]], экспарт і імпарт зброі ў абыход [[эмбарга]] ААН. Большую частку эканомікі склаў ценявы сектар, які фармаваўся, у тым ліку, за кошт міграцыйных патокаў з Афрыкі ў Еўропу<ref name="вынікі"/>. Пад пагрозай апынулася функцыянаванне і далейшае развіццё найбуйнейшага ірыгацыйнага праекта ў свеце — {{нп3|Вялікая рукатворная рака|Вялікай рукатворнай ракі|ar|النهر الصناعي العظيم}}, а таксама будаўнічы праект «Новы Дубай», у рамках якога на працягу 10 гадоў меркавалася інвеставаць у будаўніцтва каля $500 млрд<ref name="expert1">{{Cite web |url=http://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ |title=Кровавая весна в пустыне / «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121210062040/http://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ |archive-date=10 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref>. На гэтым фоне пачаўся рост злачыннасці. Новыя ўлады зафіксавалі рост забойстваў у 2012 годзе ў параўнанні з 2011 годам на 503 %, колькасць крадзяжоў на 448 % і г.д<ref>{{Cite web |url=http://www.libyaherald.com/2013/01/09/murder-rate-up-500-in-two-years/ |title=Murder rate up 500 % in two years / Libya Herald |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-date=12 лютага 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130212090011/http://www.libyaherald.com/2013/01/09/murder-rate-up-500-in-two-years/ |url-status=dead }}</ref>. Распаўсюджанай практыкай сталі расправы баевікоў над сваімі апанентамі прама ў бальніцах, куды апошнія траплялі пасля ўзброеных сутыкненняў<ref name=ReferenceA>{{Cite web |url=http://www.libyaherald.com/2013/04/06/two-patients-murdered-at-bu-sleem-hospital/ |title=Two patients murdered at Bu Sleem hospital / Libya Herald |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-date=12 красавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130412092848/http://www.libyaherald.com/2013/04/06/two-patients-murdered-at-bu-sleem-hospital/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://topgorod.com/news/world/proishestviya/5687-v-livii-boeviki-napali-na-bolnitsu-i-aeroport.html В Ливии боевики напали на больницу и аэропорт]</ref>. З-за адсутнасці бяспекі паўсталі праблемы з авіязносінамі ў краіне. Lufthansa, якая пачала займацца рэгулярнымі палётамі ў Лівію яшчэ ў лютым 2012 года, праз год была вымушана іх спыніць у сувязі з «напружанай сітуацыяй у рэгіёне»<ref>[http://ria.ru/world/20130205/921377839.html?ria=t5j91nqjn1s50kqtsoj19og769mqirdg Lufthansa прекращает полеты в Триполи по соображениям безопасности / РИА Новости]</ref>. Адначасова многія грамадзяне былі пазбаўлены волі. У турмах шматлікіх рэгіянальных брыгад апынуліся каля 8,5 тысяч чалавек, якія абвінаваліся ў супрацоўніцтве з ранейшай уладай, у той час як колькасць палітычных зняволеных пры М. Кадафі не перавышала 6 тысяч<ref name=podzerob1/>. Пазней гэтыя месцы выкарыстоўваліся для ўтрымання ваеннапалонных, праціўнікаў тых ці іншых сіл і выкрадзеных замежнікаў. Падобныя ўстановы знаходзіліся пад поўным кантролем асобных груповак. Найбольш вядомай з іх стала [[Мітыга (турма)|турма Мітыга]], што належала ісламісцкай групоўцы «RADA». Калонія сумна праславілася дрэннымі ўмовамі і катаваннямі. Капітан расійскага судна «Тэметэрон» Уладзімір Цякучаў, які ўтрымліваўся ў Мітызе з 2016 па 2019 год, у інтэрв’ю выданню «Комсомольская правда» заявіў, што ў турме знаходзілася больш за 3000 зняволеных<ref>[https://www.kp.ru/daily/27022.4/4084259/ «Он просто берет свой пистолет и стреляет в конечности». Российский моряк рассказал о пытках в ливийской тюрьме] // Комсомольская правда, 28 августа 2019</ref>. Са жніўня<ref>{{cite web | title= UNSMIL statement on protests in Tripoli on 23 August 2020 | website= United Nations Support Mission in Libya|date =2020-08-24 | url = https://unsmil.unmissions.org/unsmil-statement-protests-tripoli-23-august-2020 | access-date = 2020-09-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200829211901/https://unsmil.unmissions.org/unsmil-statement-protests-tripoli-23-august-2020 |archive-date= 2020-08-29 |url-status=live }}</ref> па кастрычнік<ref>{{cite news | last1= Assad | first1= Abdulkader | title= Protesters in Sabha blame Haftar for bad living conditions in south Libya | date= 2020-10-17 | newspaper= The Libya Observer | url= https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya | access-date= 2020-10-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20201018181426/https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya | archive-date= 2020-10-18 | url-status= live }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018181426/https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya |archive-date=18 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}</ref> 2020 года па ўсёй краіне пракацілася хваля пратэстаў у сувязі з павелічэннем беднасці, адключэннем электраэнергіі, дрэннымі ўмовамі жыцця і беспрацоўем. У студзені [[2021]] года ў гуманітарнай дапамозе мелі патрэбу 1,3 мільёна лівійцаў. У той жа час Лівія была ахоплена найцяжэйшым крызісам у сферы электрычнасці. Да праблем дадалася і пандэмія [[COVID-19]]. На снежань 2020 года афіцыйна зарэгістравана амаль 94 тысяч заражэнняў, але рэальная лічба можа быць значна вышэй<ref name="аан2020">[https://news.un.org/ru/story/2020/12/1391672 «Иностранные боевики находятся в Ливии для защиты своих, а не ваших интересов», предупредила представительница ООН стороны ливийского конфликта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710104326/https://news.un.org/ru/story/2020/12/1391672 |date=10 ліпеня 2021 }} // Новости ООН, 2 декабря 2020</ref>. У краіне не ўзнікла працаздольных палітычных партый, а арганізацыі, створаныя ў 2011—2012 гг., атрымалі слабы ўплыў. Як следства ў моладзі, якая складала значную долю насельніцтва, не з’явілася каналаў палітычнага прадстаўніцтва, акрамя ўдзелу ва ўзброенай барацьбе. Наплыў добраахвотнікаў у лівійскія групоўкі толькі абвастраў сітуацыю ў краіне. Так, напрыклад, у 2011 годзе ў шэрагах паўстанцаў налічвалася 20—30 тысяч чалавек і прыкладна столькі ж на баку ўрада. Але ўжо ў 2013 годзе ва ўзброеныя групы былі ўцягнутыя каля 100 тысяч чалавек<ref name="вынікі"/>. === Міграцыйныя патокі === {{Гл. таксама|Еўрапейскі міграцыйны крызіс (2015)}} [[Файл:LE Eithne Operation Triton.jpg|thumb|Выратаванне лодкі з бежанцамі ў Міжземным моры, 15 чэрвеня 2015.]] Па даных прадстаўніка [[Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў|Упраўлення Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў]] Мелісы Флемінг, станам на 2 сакавіка 2011 года колькасць бежанцаў у раёне канфлікту дасягнула 180 тысяч чалавек. У Егіпет беглі 77 тысяч чалавек (у асноўным, этнічныя егіпцяне), прыкладна столькі ж — у Туніс, яшчэ каля 30 тысяч чакалі сваёй чаргі на мяжы<ref>[http://www.rian.ru/world/20110302/341375971.html Число беженцев из Ливии достигло 180 тысяч]//РИА Новости,02.03.2011 г. {{V|2|3|2011}}</ref>. Да пачатку мая таго ж года, паводле інфармацыі агучанай камісарам па ўнутраных справах [[ЕС]] Сесіліяй Малмстрэм, колькасць бежанцаў складала 650 або 750 тысяч<ref>{{Cite web |url=http://www.incident.su/vmire/news/100694.html |title=Число беженцев из Ливии с начала конфликта достигло 750 тысяч — Еврокомиссия |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305111041/http://www.incident.su/vmire/news/100694.html |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=MEMO/11/289&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en Statement by Cecilia Malmström, EU Commissioner for Home Affairs, on the deteriorating situation of refugees in Libya] {{V|30|8|2012}}</ref>. Па даных Упраўлення вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў, за першы год пікавыя паказчыкі зыходу бежанцаў з Лівіі складалі 10—15 тыс. чалавек у суткі<ref>[http://govorim.by/govorim-o-mire/1570-oon-chislo-bezhencev-iz-livii-v-tunis-sokraschaetsya.html ООН: Число беженцев из Ливии в Тунис сокращается]</ref>. Па паведамленні [[BBC News]], у сярэдзіне жніўня 2011 года больш за 30 тыс. чалавек былі выгнаны з горада {{нп3|Таварга||ar|تاورغاء}} ў паўночнай Лівіі. Меркавана гэта было актам помсты і калектыўным пакараннем за падтрымку жыхарамі сіл Кадафі пры аблозе Місураты<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/magazine-16051349 'Cleansed' Libyan town spills its terrible secrets] // BBC News, 12.12.2011 г.</ref>. Згодна з дакладам ААН ад 18 студзеня 2012 года, негатыўны эфект ад лівійскага крызісу ў выглядзе наплыву бежанцаў выпрабавалі ўсе краіны рэгіёну [[Сахель]], а менавіта Алжыр, [[Чад]], Егіпет, [[Малі]], [[Маўрытанія]], [[Нігер]] і Туніс<ref>http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/N1220863.pdf Report of the assessment mission on the impact of the Libyan crisis on the Sahel region</ref>. З цягам часу да патокаў лівійскіх бежанцаў далучыліся мігранты з [[Чорная Афрыка|Чорнай Афрыкі]], якія выкарыстоўвалі краіну ў якасці перавалачнага пункта ў Еўропу. Яны дамаўляліся з мясцовымі кантрабандыстамі (пераважна з порта {{нп3|Зувара||ar|زوارة}}<ref>[http://www.novostimira.com.ua/news_159607.html В водах Ливии затонуло судно с мигрантами: минимум 100 человек погибло] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304094130/http://www.novostimira.com.ua/news_159607.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>), што за пэўную суму незаконна перапраўлялі іх на плаўсродках на [[Мальта|Мальту]] або ў Італію, дзе лодкі затрымлівалі еўрапейскія ўлады, а пасажыраў накіроўвалі ў {{нп3|Цэнтр па прыёме бежанцаў на Лампедузе||ru|Центр по приёму беженцев на Лампедузе}}, а адтуль размяркоўвалі ў іншыя месцы. У Еўропе многія разлічвалі жыць за кошт дапамог і льгот, толькі малая частка імкнулася працаўладкавацца і інтэгравацца<ref>[https://www.bbc.com/russian/features-51501662 Мигранты в Германии: права ли была Меркель, открыв двери сотням тысяч беженцев?] // Русская служба Би-би-си, 24 августа 2020</ref>. Наплыў бежанцаў з Афрыкі праз Лівію, а таксама з Блізкага Усходу праз Турцыю спарадзіў у Еўрапейскім Саюзе найцяжэйшы крызіс, які суправаджаўся павелічэннем патоку бежанцаў, спрэчкамі вакол міграцыйнай палітыкі і напружанасцю паміж еўрапейскім і прышлым насельніцтвам<ref>[https://iq.hse.ru/news/204070771.html Что думают о мигрантах в Европе]</ref><ref>{{Cite web |url=http://svom.info/entry/635-evropejskij-migracionnyj-krizis-problemy-i-perspek/ |title=Европейский миграционный кризис: проблемы и перспективы |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201439/http://svom.info/entry/635-evropejskij-migracionnyj-krizis-problemy-i-perspek/ |archive-date=24 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://topworldnews.ru/2013/10/22/migranty-prodolzhayut-pribyvat-k-yuzhnym-rubezham-italii/ Мигранты продолжают прибывать к южным рубежам Италии]</ref><ref>{{Cite web|url=https://expert.ru/2016/04/18/italiya-boitsya/|title=Африка течет через Альпы|access-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923194104/http://expert.ru/2016/04/18/italiya-boitsya/|archive-date=23 верасня 2016|url-status=dead}}</ref>. Першы міграцыйны «ўдар» прыйшоўся на пачатак 2011 года (за тры месяцы), калі па Міжземным моры было перапраўлена 18 тысяч чалавек<ref>[http://zn.ua/POLITICS/berluskoni_predlagaet_nominirovat_ostrov_lampeduza_na_nobelevskuyu_premiyu_mira.html Берлускони предлагает номинировать остров Лампедуза на Нобелевскую премию мира ]</ref>. У 2013 годзе колькасць мігрантаў узрасла да 43 тысяч<ref>[http://www.imemo.ru/index.php?page_id=502&id=1634 Нелегальные мигранты: новые подходы к решению старой проблемы]</ref>. У 2014 годзе гэтая лічба ўзрасла яшчэ ў чатыры разы і дасягнула 218 тысяч<ref name="tr">{{Cite web |title=Европа разруливает новое нашествие |url=http://www.novayagazeta.ru/politics/68214.html |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150831130517/http://www.novayagazeta.ru/politics/68214.html |archive-date=31 жніўня 2015 |url-status=dead }}</ref> (пры тым, што ўсяго ў той год у ЕС прыбыло 276 тысяч мігрантаў<ref>[http://tass.ru/proisshestviya/1914161 В 2014 году в ЕС прибыли более 276 тысяч нелегалов]</ref>). У 2016 годзе 181 000 мігрантаў (у асноўным з Афрыкі) прыбылі ў Італію на плытах і судах сумнеўнай якасці<ref>{{Cite news|title=Число мигрантов за 2016 год|url=https://usa.one/2017/01/chislo-migrantov-pogibshix-v-sredizemnom-more-rastet/|work=USA.one}}</ref>. Лівійскі шлях уяўляе найбольшую небяспеку, паколькі судны кантрабандыстаў неаднаразова церпяць крушэнні ў Міжземным моры, што прыводзіць да гібелі людзей<ref>[http://ria.ru/infografika/20150825/1206398197.html Откуда и куда направляются нелегальные мигранты] // [[РИА Новости]] Инфографика</ref>. Ахвярамі маршруту мігрантаў у 2013 годзе сталі 600 чалавек<ref name="tr"/>, а ў 2014 годзе гэтая лічба падскочыла да 3,5 тысяч<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1917109 Генсек ООН сравнил гибель мигрантов в Средиземном море с кораблекрушением «Титаника»]</ref>. Адна з першых страшных трагедый адбылася 3 кастрычніка 2013 года, калі у патанулым ля берагоў [[Лампедуза|Лампедузы]] судне загінула 274 бежанца<ref>[http://zn.ua/WORLD/glavu-evrokomissii-vstretili-na-perezhivshey-tragediyu-lampeduze-krikami-pozor-130629_.html Главу Еврокомиссии встретили на пережившей трагедию Лампедузе криками «Позор!»]</ref>. 19 красавіка 2015 года толькі за адно караблекрушэнне ў сіцылійскай праліве ў 100 км ад лівійскага берага загінула 850 мігрантаў (больш, чым за ўвесь 2013)<ref>[http://zn.ua/WORLD/chislo-zhertv-krusheniya-sudna-v-sredizemnom-more-sostavilo-850-chelovek-prokuratura-italii-173710_.html В результате крушения судна в Средиземном море утонуло 850 человек — прокуратура Италии]</ref>. Літаральна за тыдзень да трагедыі ў Міжземным моры загінула яшчэ 400 мігрантаў<ref>[http://zn.ua/WORLD/zhertvami-krusheniya-sudna-v-sredizemnom-more-stali-400-chelovek-172985_.html Жертвами крушения судна в Средиземном море стали 400 человек]</ref>. У 2016 годзе, па даных Міжнароднай арганізацыі па пытаннях міграцыі, зарэгістравана амаль 5000 смерцяў. У лютым 2017 года на ўзбярэжжы Міжземнага мора непадалёк ад горада Эз-Завія былі выкінуты цела 74 бежанцаў з Афрыкі. Сярод іх няма ніводнага, хто выжыў. Хутчэй за ўсё загінула значна больш бежанцаў, так як на беразе была знойдзена разарваная гумавая лодка, на якой звычайна перавозяць да 120 чалавек<ref>{{Cite news|title=Тела 74 мигрантов были выброшены на берег Ливии|url=https://usa.one/2017/02/tela-74-migrantov-byli-vybrosheny-na-bereg-livii/|work=USA.one}}</ref>. Варта адзначыць, што незаконная міграцыя праз Міжземнае мора існавала і да 2011 года, але пасля сітуацыя пагоршылася, паколькі стрымліваючым фактарам быў дастаткова высокі ўзровень жыцця ў самой Лівіі часоў рэжыму Кадафі, куды першапачаткова імкнуліся бежанцы<ref>[http://www.aif.ru/incidents/1493681 Европа или смерть. Средиземное море стало «кладбищем» нелегальных мигрантов]</ref>. У свой час, у 2010 годзе, Кадафі папярэджваў краіны ЕС пра пагрозу міграцыі, прасіў грошы і прапаноўваў супрацоўніцтва, аднак еўрапейскія лідары праігнаравалі гэтыя прапановы<ref>[http://www.utro.ru/articles/2010/12/01/940949.shtml Каддафи пригрозил Европе мигрантами]</ref>. === Звязаныя канфлікты === З-за пачатку хваляванняў адбылася дэстабілізацыя не толькі ў самой Лівіі, але ў некаторых іншых краінах рэгіёну. У прыватнасці, [[туарэгі]], якія ваявалі за Кадафі і беглі потым ад рэпрэсій паўстанцаў у [[Малі]], паднялі там [[Туарэгскае паўстанне (2012—2014)|паўстанне]] і ўзялі пад кантроль большую частку яе тэрыторыі, стварыўшы там самаабвешчаную дзяржаву [[Азавад]]<ref>{{Cite web |url=http://txt.rus.newsru.ua/world/21feb2012/mali.html |title=Последствия ливийской войны: бывшие сторонники Каддафи захватывают города в Мали |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311200733/http://txt.rus.newsru.ua/world/21feb2012/mali.html |archive-date=2014-03-11 |url-status=dead }}</ref>. Незалежнасць туарэгі жадалі атрымаць даўно. У 1990—1995 і 2007—2009 гадах у паўночных раёнах Нігера і Малі адбыліся ўзброеныя выступленні, якія былі паспяхова падушаныя ўладамі, а туарегскія паўстанцы эмігравалі ў Лівію, дзе ўвайшлі ў склад лівійскай арміі<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/products/janes/defence-security-report.aspx?ID=1065932249&channel=security|title=JTIC Brief: MNLA re-awakens Tuareg separatism in Mali|date=2 February 2012|publisher=Jane's Information Group|access-date=2012-02-04|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20121208220008/http://www.janes.com/products/janes/defence-security-report.aspx?ID=1065932249&channel=security|archive-date=2012-12-08}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-16643507|title=Dozens of Tuareg rebels dead in Mali clash, says army|date=20 January 2012|work=[[BBC]]|access-date=2012-02-04}}</ref>. Плямёнам не ўдалося адстаяць незалежнасць, і ў 2013 годзе, шмат у чым дзякуючы {{нп3|Аперацыя «Сервал»|французскаму ўмяшанню|fr|Opération Serval}}, туарэгі пацярпелі паражэнне. У той жа час, як і ў Лівіі, ваенныя дзеянні прыцягнулі ўвагу тэрарыстычных арганізацый, і на змену туарэгам прыйшлі баевікі [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба|АКСІМ]] і {{нп3|Ансар ад-Дзін||ar|أنصار الدين}}. У сваю чаргу на тэрыторыі Лівіі разгараўся [[Канфлікт ва Убары|тэрытарыяльны канфлікт]] туарэгаў з [[тубу]] за кантроль над горадам [[Аўбары|Убары]], размешчаным паблізу Себхі<ref name="VICE">{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/43my43/in-a-southern-libya-oasis-a-proxy-war-engulfs-two-tribes|title=In a Southern Libya Oasis, a Proxy War Engulfs Two Tribes|last=Murray|first=Rebecca|date=2015-06-07|website=Vice|language=en|access-date=2020-01-15}}</ref><ref name="aljazeera">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2015/06/tuareg-tebu-fight-proxy-battle-southwest-libya-150610115006475.html|title=Tuareg and Tebu fight proxy battle in southwest Libya|website=www.aljazeera.com|access-date=2020-01-15}}</ref>. Сутычкі пачаліся ў верасні 2014 года. Тады арабскае племя аўлада суліман, вораг тубу, падтрымала туарэгаў і разам з імі заняла пазіцыі на гары Тэндзі на поўнач ад горада, у той час як тубу ўзялі ўсходнюю частку горада і прылеглыя перадгор’і, адрэзаўшы ўсходнюю дарогу, якая вядзе да крэпасці Себха, занятай туарэгамі<ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/wjayz4/heavily-armed-and-with-no-economy-this-town-is-libya-in-a-nutshell|title=Heavily Armed and With No Economy, This Town Is Libya in a Nutshell|last=Murray|first=Rebecca|date=2016-06-03|website=Vice|language=en|access-date=2020-01-15}}</ref>. Па меры развіцця канфлікту абодва бакі атрымалі падмацаванне. Тубу мабілізавалі некалькі соцень супляменнікаў з суседніх Чада і Нігера, а таксама завербавалі байцоў з Судана. Туарэгі правялі мабілізацыю ў гарадах {{нп3|Гат||ar|غات}} і Себха, накіраваўшы некалькі сотняў байцоў ва Убары<ref name="smallarms">[http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/T-Briefing-Papers/SAS-SANA-BP-Ubari.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200719224106/http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/T-Briefing-Papers/SAS-SANA-BP-Ubari.pdf|date=19 ліпеня 2020}}</ref>. 23 лістапада 2015 года пры пасрэдніцтве Катара ўсталяваны рэжым спынення агню паміж плямёнамі; абедзве групы пагадзіліся выйсці з Убары і дазволіць арабам з племені хасаўна ўвайсці ў горад, каб выступіць у ролі міратворцаў<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/libya-security-tribes-idUSL8N13I35S20151123|title=Warring tribes in southern Libya sign peace deal|date=2015-11-23|work=Reuters|access-date=2020-01-15|language=en}}</ref><ref name=middeast>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libyas-south-elders-talk-peace-soldiers-fight|title=In Libya's south the elders talk peace, but the soldiers fight on|website=Middle East Eye|language=en|access-date=2020-01-15}}</ref>. У сакавіку 2017 года прадстаўнікі туарэгаў, тубу і аўлада суліман падпісалі мірны дагавор у [[Рым]]е ў якасці замены для няўдалага спынення агню 2015 года, усталяванага Катарам<ref>{{Cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/03/30/tebu-tuareg-and-awlad-suleiman-make-peace-in-rome/|title=Tebu, Tuareg and Awlad Suleiman make peace in Rome|website=Libya Herald|language=en-US|access-date=2020-01-15|archive-date=12 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812071336/https://www.libyaherald.com/2017/03/30/tebu-tuareg-and-awlad-suleiman-make-peace-in-rome/|url-status=dead}}</ref>. У лютым 2019 года варагуючыя плямёны часова аб’ядналіся пад пачаткам УНЗ і яго туарэгскім камандзірам генералам Алі Кана, каб прыпыніць прасоўванне арміі фельдмаршала Халіфа Хафтара ў Фецане<ref>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/feuding-tribes-unite-new-civil-war-looms-libyas-south|title=Feuding tribes unite as new civil war looms in Libya's south|website=Middle East Eye|language=en|access-date=2020-01-15}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Рэвалюцыя ў Тунісе (2010—2011)]] * [[Рэвалюцыя ў Егіпце (2011)]] * [[Грамадзянскія пратэсты ў Сірыі (2011)]] * [[Другая халодная вайна]] * [[Іракскі канфлікт]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Интервенция США и НАТО в Ливии и её последствия для Сирии, Ирана, Кавказа: русский взгляд [Текст] / А. Д. Цыганок ; Ин-т диаспоры и интеграции (Ин-т стран СНГ). — Москва : АИРО-XXI, 2012. — 447 с. : ил., карт., табл.; 21 см. — (Серия «Современная история: русский взгляд»). ISBN 978-5-94293-032-5 (в пер.) {{ref-ru}} * Denis M. Tull, Wolfram Lacher [http://www.swp-berlin.org/fileadmin/contents/products/studien/2012_S08_lac_tll.pdfDie Folgen des Libyen-Konflikts für Afrika] // SWP-Studie Berlin 2012 ISSN 1611-6372. {{ref-de}} * Forte M. C. Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9. {{ref-en}} * Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., Юрьев А. И. [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с. {{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «Эхо Москвы», 20.03.2011 {{ref-ru}} * [http://lenta.ru/articles/2014/09/05/libya/ Пророчество Полковника] // Лента.ру, 10.09.2014 {{ref-ru}} * [https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/Libya/libya.pdf Country Analysis Brief: Libya] // US Energy Information Administration, 19.11.2015 {{ref-en}} * [https://ria.ru/20160215/1372910230.html Гражданская война в Ливии] // РИА Новости 15.02.2016 {{ref-ru}} * [https://www.dailysabah.com/africa/2019/06/22/post-gadhafi-libya-crippled-by-continuous-clashes-political-instability Post-Gadhafi Libya: Crippled by continuous clashes, political instability] // Daily Sabah, 22.06.2019 {{ref-en}} * [https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210302211358/https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |date=2 сакавіка 2021 }} // Libya Herald, 23.10.2020 {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Добры артыкул}} {{Артыкул года|2021}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] [[Катэгорыя:XXI стагоддзе ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Крызісы]] 3kameqm0ff5tbdx4f10ve3x07nh5dgl Крупскае благачынне 0 617913 5189015 4345525 2026-08-28T15:36:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189015 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = [[Выява:OrthodoxCross.svg|15 px|Праваслаўны крыж.]] Крупскае благачынне |альтэрнатыўная = Крупская благачынная акруга |background_color = |колер_назвы = |выява = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |апісанне_выявы = Свята-Мікалаеўская царква |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = Цэнтр |цэнтр =[[Крупкі]] |тып = акруга [[Праваслаўе|праваслаўнай]] епархіі |мовы = |мова = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Крупскае благачынне''', '''Крупская благачынная акруга''' — акруга ў [[Барысаўская епархія|Барысаўскай епархіі]] [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]. Аб’ядноўвае прыходы [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Храмы і прыходы == # [[Свята-Мікалаеўская царква (Бобр)|Свята-Мікалаеўская царква]] ([[Бобр (гарадскі пасёлак)|Бобр]]) # [[Спаса-Праабражэнская царква (Грыцкавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] ([[Грыцкавічы (Крупскі раён)|Грыцкавічы]]) # [[Свята-Мікалаеўская царква (Крупкі)|Свята-Мікалаеўская царква]] ([[Крупкі]]) # [[Свята-Пакроўская царква (Ухвала)|Свята-Пакроўская царква]] ([[Ухвала]]) # [[Свята-Успенская царква (Халопенічы)|Свята-Успенская царква]] ([[Халопенічы]]) # [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Худаўцы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ([[Худаўцы]]) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://borisoveparhia.by/hramyi-krupskogo-blagochiniya Крупскае благачынне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191011103554/http://borisoveparhia.by/hramyi-krupskogo-blagochiniya |date=11 кастрычніка 2019 }} на borisoveparhia.by {{Благачынні Барысаўскай епархіі}} [[Катэгорыя:Рэлігія ў Крупскім раёне]] [[Катэгорыя:Благачынныя акругі Барысаўскай епархіі]] qxvueob3odtyz09t45a6g5j59fl5zyi Кіраўска-Клічаўскае благачынне 0 620595 5189098 3636077 2026-08-28T21:36:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189098 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = [[Выява:OrthodoxCross.svg|15 px|Праваслаўны крыж.]] Кіраўска-Клічаўскае благачынне |альтэрнатыўная = Кіраўска-Клічаўская благачынная акруга |background_color = |колер_назвы = |выява = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |апісанне_выявы = Свята-Пакроўская царква |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = Цэнтр |цэнтр = [[Кіраўск]] |тып = акруга [[Праваслаўе|праваслаўнай]] епархіі |мовы = |мова = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Кіраўска-Клічаўскае благачынне''', '''Кіраўска-Клічаўская благачынная акруга''' — акруга ў [[Бабруйская епархія|Бабруйскай епархіі]] [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]. Аб’ядноўвае прыходы [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]] і [[Клічаўскі раён|Клічаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. == Храмы і прыходы == # [[Свята-Пакроўская царква (Кіраўск)|Свята-Пакроўская царква]] ([[Кіраўск]]) # [[Капліца ў гонар абраза Божай Маці «Адшуканне загінулых» (Боркі)|Капліца ў гонар абраза Божай Маці «Адшуканне загінулых»]] ([[Боркі (Кіраўскі раён)|Боркі]]) # [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Жылічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ([[Жылічы (аграгарадок)|Жылічы]]) # [[Свята-Казьма-Дзям’янаўская царква (Любонічы)|Свята-Казьма-Дзям’янаўская царква]] ([[Любонічы]]) # [[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Паўлавічы)|Свята-Параскева-Пятніцкая царква]] ([[Паўлавічы (Кіраўскі раён)|Паўлавічы]]) # [[Свята-Троіцкая капліца (Мышкавічы)|Свята-Троіцкая капліца]] ([[Мышкавічы (Кіраўскі раён)|Мышкавічы]]) # [[Свята-Дабравешчанская царква (Клічаў)|Свята-Дабравешчанская царква]] ([[Клічаў]]) == Благачынныя настаяцелі == [[Протаіерэй]] Сергій Андрэеў. == Спасылкі == * [http://bobruisk.hram.by/temples/temples4.html Кіраўска-Клічаўскае благачынне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191118225703/http://bobruisk.hram.by/temples/temples4.html |date=18 лістапада 2019 }} на bobruisk.hram.by {{Благачынні Бабруйскай епархіі}} [[Катэгорыя:Рэлігія ў Кіраўскім раёне]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Клічаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Благачынныя акругі Бабруйскай епархіі]] edtsgk8949y5p9ew3h8rzszrh111c2k Лясныя пажары ў Аўстраліі (2019—2020) 0 626951 5189204 5161559 2026-08-29T07:43:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189204 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:2019-20_Australia_Bushfires_season_montage.png|thumb|250px|Лясныя пажары ў Аўстраліі (2019—2020).]] '''Лясныя пажары ў Аўстраліі 2019—2020'''&nbsp;— масавыя пажары ў лясах [[Аўстралія|Аўстраліі]], у асноўным на паўднёвым усходзе краіны. Маштаб пажараў значна перавышае сярэдні падчас штогадовага сезона засухі, якая працягваецца са снежня па сакавік, у летні час у Аўстраліі. Пажары працягваюцца ад жніўня 2019 года. Па стане на 23 студзеня 2020 года ў выніку пажараў згарэла каля 6,3 мільёна гектараў лясоў (63 000 квадратных кіламетраў), агнём знішчана больш за 2500 будынкаў (у тым ліку больш за 1300 жылых дамоў) і загінула 27 чалавек<ref>[https://www.news.com.au/travel/travel-updates/incidents/woman-dies-from-bushfire-smoke-in-canberra-after-exiting-qantas-plane/news-story/280f1c9bb729c5c4f3377f97936b5cda Woman dies from bushfire smoke in Canberra after exiting plane]{{Cite web|url=https://www.9news.com.au/national/bushfires-near-me-live-updates-thousands-flee-nsw-south-coast-before-saturday-australia/67fb80dd-ac95-4c30-92e2-3f0aca5c45b1|title=Australian bushfires: Twenty-eight missing in Victorian bushfire zones|access-date=7 студзеня 2020|archive-date=6 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106045826/https://www.9news.com.au/national/bushfires-near-me-live-updates-thousands-flee-nsw-south-coast-before-saturday-australia/67fb80dd-ac95-4c30-92e2-3f0aca5c45b1|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.news.com.au/technology/environment/australian-troops-prepare-for-bushfire-emergency-evacuations-by-sea/live-coverage/cf3d149ec9bbb9b7eb808e663eec8a28|title=Bushfires live updates: Troops prepare for emergency evacuations by sea}}</ref><ref name="GUARDIAN">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/australia-news/live/2020/jan/01/australia-bushfires-new-south-wales-victoria-fires-news-latest-live-updates|title=NSW and Victoria fires live: three more deaths confirmed in Australia bushfires and hundreds of homes destroyed – latest updates}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/national/nsw/more-than-720-homes-lost-in-nsw-fires-as-sydney-told-to-brace-for-huge-losses-20191211-p53iv5.html|title=More than 720 homes lost in NSW fires as Sydney told to brace for huge losses}}</ref><ref name="Dec21ADL">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2019/dec/21/australian-bushfires-death-toll-rises-as-temperatures-soar-in-severe-heatwave|title=Bushfire death toll rises as fires sweep across South Australia and NSW}}</ref><ref name="7news">{{Cite web|url=https://7news.com.au/news/bushfires/australian-bushfires-burn-more-land-than-amazon-and-california-fires-combined-c-632478|title=Australian bushfires burn more land than Amazon and California fires combined}}</ref>. Лічыцца, што пажары сезону 2019—2020 гадоў сталі самымі моцнымі за ўсю гісторыю назіранняў<ref>{{Cite web|url=https://www.news.com.au/technology/environment/worst-bushfire-conditions-ever-seen-unprecedented-danger-is-a-firefighters-nightmare/news-story/04ebdcf6ae95c04923cd91dd2486aeed|title=Worst bushfire conditions ever seen: Unprecedented danger is 'a firefighter's nightmare'}}</ref>. Па падліках, амаль тры мільярды жывёл пацярпелі ад бягучых пажараў<ref>{{Cite news|title=Nearly Half A Billion Animals Feared Dead In Australian Wildfires|url=https://www.huffpost.com/entry/australian-wildfires-480-million-animals-dead_n_5e0d58e5e4b0b2520d1cb47f}}</ref><ref>{{Cite news|title=Australia fires: How do we know how many animals have died?|url=https://www.bbc.com/news/50986293}}</ref>, у тым ліку звыш за мільярд загінулі<ref name="самолёт"/>. Разам з тым, 23 студзеня 2020 года пацярпеў катастрофу адзін пажарны самалёт, які прымаў удзел у ліквідацыі пажараў, у выніку чаго загінула трое чалавек<ref name="самолёт">[https://www.sb.by/articles/v-avstralii-razbilsya-samolet-tushivshiy-lesnye-pozhary.html В Австралии разбился самолет, тушивший лесные пожары] — СБ. Беларусь сегодня, 23 января 2020</ref>. У снежні 2019 года ўрад [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Уэльса]] абвясціў надзвычайнае становішча ў штаце ў сувязі з рэкорднай тэмпературай, працяглай засухай і мноствам пажараў, якія бушуюць у рэгіёне<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/australia-declares-state-emergency-heatwave-fans-bushfires-191219004935370.html|title=Australia declares state of emergency as heatwave fans bushfires}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-50837025|title=Australia all-time temperature record broken again}}</ref>. Для барацьбы з агнём ўрад мабілізаваў тры тысячы рэзервістаў узброеных сіл. Акрамя прызыву рэзервістаў ўлады ўзялі абавязацельства вылучыць 20 млн аўстралійскіх долараў для арэнды пажарных самалётаў<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/2822994.html |title=Австралия призывает 3000 резервистов для борьбы с лесными пожарами // REGNUM, 4 января 2020 |access-date=24 студзеня 2020 |archive-date=8 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408040759/https://regnum.ru/news/2822994.html |url-status=dead }}</ref>. Таксама ў сувязі з пажарамі ў МНС Аўстраліі пачаўся вялікі прыток добраахвотнікаў. Па дадзеных на студзень 2020 года, звыш 90% пажарных краіны з’яўляюцца валанцёрамі<ref>https://youtu.ru/Tv_SWyEX4NU{{Недаступная спасылка}}</ref>. Галоўнымі прычынамі пажару сталі рэкордныя спякота і засухі, частыя ўдары маланак падчас навальніц у рэгіёне, станоўчы {{нп3|дыполь Індыйскага акіяна||uk|Диполь Індійського океану}}, ненаўмысныя і наўмысныя падпалы, а таксама іншыя. Ад верасня 2019 года ад больш за 100 пажараў пакутуюць вялікія тэрыторыі штата [[Новы Паўднёвы Уэльс]], у прыватнасці рэгіёны {{нп3|Паўночнае ўзбярэжжа Новага Паўднёвага Уэльса|||New South Wales North Coast}}, {{нп3|Сярэдняе Паўночнае Узбярэжжа|||Mid North Coast}}, рэгіён {{нп3|Хантэр (рэгіён)|Хантэр||Hunter Region}}, горад {{нп3|Хаўкесбары|||City of Hawkesbury}}, {{нп3|Валандылі|||Wollondilly Shire}}, крайні захад горада [[Сідней|Сіднэй]], [[Блакітныя горы (Аўстралія)|Блакітныя горы]], {{нп3|Ілавара|||Illawarra}}, {{нп3|Паўднёвае ўзбярэжжа (Новы Паўднёвы Уэльс)|Паўднёвае ўзбярэжжа||South Coast (New South Wales)}} і іншыя. Маштаб і інтэнсіўнасць пажараў узмацнілі дыскусію аб змяненні клімату. Хоць шэраг фактараў уплывае на такія з’явы, як пажары, навукоўцы адзначаюць, што дыскусія пра [[глабальнае пацяпленне]] ў кантэксце Аўстраліі цалкам апраўданая<ref>[https://www.svaboda.org/a/30368435.html Жахлівыя пажары ў Аўстраліі. Што фэйк, а што праўда]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Катастрофы ў Аўстраліі]] [[Катэгорыя:2019 год у Аўстраліі]] [[Катэгорыя:2020 год у Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Лясныя пажары]] [[Катэгорыя:Катастрофы 2019 года]] [[Катэгорыя:Катастрофы 2020 года]] kjxnrqjo45txkpsgr2ryigfpd84yyi0 Свята-Успенскі Казіміраўскі жаночы манастыр 0 631143 5189023 5089721 2026-08-28T15:59:48Z Dzmitry133 154509 У артыкул «Свята-Успенскі Казіміраўскі жаночы манастыр» дададзены асобны раздзел пра Казіміраўскую ікону Божай Маці. Змешчаны звесткі пра паходжанне святыні, яе сувязь з заснавальнікам манастыра Антоніем Казімірам Юдзіцкім, захаванне і вяртанне вернікам, а таксама пра ўстанаўленне царкоўнага святкавання ў 2013 годзе. Дададзены фотаздымак іконы і спасылка на крыніцу. 5189023 wikitext text/x-wiki {{Манастыр |Тып храма = Манастыр |Беларуская назва = Свята-Успенскі Казіміраўскі жаночы манастыр |Арыгінальная назва = | Выява = Успенскі манастыр у Казімірава.jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Казімірава (Жлобінскі раён)|Казімірава]] |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = [[Гомельская і Жлобінская епархія]] |Благачынне = |Тып будынка = праваслаўны манастыр |Будаўнік = |Заснаванне = 2000 |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Свята-Успенскі Казіміраўскі жаночы манастыр''' ― [[манастыр]] у в. [[Казімірава (Жлобінскі раён)|Казімірава]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Гісторыя == [[Файл:Kazimieraŭ, Bazylanski. Казімераў, Базылянскі (1928).jpg|міні|злева|Былы касцёл пры ўніяцкім манастыры]] У 1713 годзе ў Казіміраве [[Антоні Юдзіцкі|Казімірам Юдзіцкім]] быў заснаваны ўніяцкі манастыр пад кіраваннем [[Базыльяне|ордэна базыльян]]. У 1832 годзе касцёл быў ператвораны ў праваслаўны храм, а манастыр быў скасаваны. У 1996 годзе быў адроджаны праваслаўны прыход. У 2000 годзе пастановай [[Сінод Беларускай праваслаўнай царквы|Сінода Беларускага]] экзархату [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] Казіміраўскі прыход быў ператвораны ў жаночы манастыр<ref>[https://drevo-info.ru/articles/17336.html КАЗИМИРОВСКИЙ УСПЕНСКИЙ МОНАСТЫРЬ]</ref>. == Казіміраўская ікона Божай Маці == [[Файл:Ікона Маці божай Казіміраўскай. 2024.jpg|міні|справа|Казіміраўская ікона Божай Маці, 2024 год]] Паводле царкоўнага падання, Казіміраўская ікона Божай Маці дасталася заснавальніку манастыра [[Антоні Юдзіцкі|Антонію Казіміру Юдзіцкаму]] ад продкаў і лічылася цудатворнай. Манастыр быў заснаваны ў гонар гэтай святыні. Пасля аднаўлення праваслаўнага прыхода ў 1996 годзе мясцовая жыхарка, якая захоўвала ікону, перад смерцю перадала яе вернікам. 16 кастрычніка 2013 года Сінод Беларускай Праваслаўнай Царквы ўстанавіў святкаванне ў гонар Казіміраўскай іконы Божай Маці.<ref>{{cite web |url=https://monasterium.ru/monastyri/svjatiny/ikona-bozhiey-materi-kazimirovskaya-svyato-uspenskiy-zhenskiy-monastyr-d-kazimirovo/ |title=Икона Божией Матери «Казимировская» |website=Монастырский вестник |access-date=2026-08-28 |language=ru }}</ref> {{зноскі}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.monasterium.by/monastyri-belorusskoy-pravoslavnoy-tserkvi/gomelskaya_eparkhiya/svyato-uspenskiy-zhenskiy-monastyr-d-kazimirovo/ Свято-Успенский женский монастырь, д. Казимирово] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200206194813/http://www.monasterium.by/monastyri-belorusskoy-pravoslavnoy-tserkvi/gomelskaya_eparkhiya/svyato-uspenskiy-zhenskiy-monastyr-d-kazimirovo/ |date=6 лютага 2020 }} на monasterium.by * {{ГБ|https://globustut.by/kazimirovo_zhlob/index.htm#monast_main}} * {{Архіварта|}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Гомельская і Жлобінская епархія]] [[Катэгорыя:Казімірава (Жлобінскі раён)]] [[Катэгорыя:Культавыя збудаванні Жлобінскага раёна]] [[Катэгорыя:2000 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Жаночыя манастыры]] d7c0u1jhutgz0yih9ml9ry4bcjx7efa Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе» 0 643253 5189022 4527114 2026-08-28T15:57:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189022 wikitext text/x-wiki '''Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе»''' здарылася [[5 кастрычніка]] [[1919]] года. == Гістарычны кантэкст == У кастрычніку 1919 г. тэрыторыя, на якой адбылася катастрофа і [[Мінск]] знаходзіліся пад кантролем польскай арміі. Падзея адбылася падчас [[Польска-савецкая вайна|вайны Савецкай Расіі з Польшчай]], таму яна не атрымала маштабнага асвятлення. == Падзеі 5 кастрычніка 1919 года == Частка інфармацыі запісана са слоў сведак трагедыі. Паводле звестак газеты «Мінскі кур’ер», стрэлачнік у [[Радашковічы|Радашковічах]] памылкова накіраваў цягнік, які вёз вайскоўцаў і цывільных пасажыраў з [[Вільня|Вільні]] ў [[Мінск]] на другі пуць, дзе цягнік рэзка пайшоў са схілу і зваліўся з чыгуначнага мосту паміж Радашковічамі і [[Заслаўе]]м<ref name=":0">Паводле выдання «Белорусские новости»: [https://naviny.by/rubrics/society/2009/10/05/ic_articles_116_164802 Беларусь вчера. Минские хроники эпохи demi-saison] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150505085203/http://naviny.by/rubrics/society/2009/10/05/ic_articles_116_164802/ |date=5 мая 2015 }}</ref>. У выніку аварыі загінулі на месцы 23 чалавекі, і каля 100 атрымалі раненні<ref>«Беларускае жыцьцё», № 18, аўторак, 21 кастрычніка 1919 года.</ref>. Параненых эвакуіравалі на двух санітарных цягніках у Мінск і [[Маладзечна]], у Мінску 55 параненых размясцілі ў польскім ваенным шпіталі<ref name=":0" />. У выніку расследавання вінаватымі прызналі супрацоўнікаў станцыі Радашковічы, якія былі аддадзены пад суд. == Наступныя падзеі == Гэта падзея была асветлена ў выданні [[Беларускае жыццё (часопіс)|«Беларускае жыццё»]] наступным чынам:<ref>„Беларускае жыцьцё“, № 18, аўторак, 21 кастрычніка 1919 года. Цыт. па каментарыю [[К. Шыталь|К. Шыталя]] на [https://forum.railwayz.info/viewtopic.php?t=530&start=725 форуме чыгуначнікаў]</ref> {{Цытата| 5 кастычніка паміж станцыямі Заслаў і Радашковічы здарылася катастрофа на чыгунцы з поездом, які йшоў з Вільні ў Менск. Стрэлачнік ст. Радашковічы пусьціў поезд на папсаваны мост. Поезд зваліўся з мосту ў адкос (5 вярстоў за Радашковічамі). Цягнік і 15 вагоноў разьбілася. З пад абломкаў вагоноў выцягнулі 23 трупы і каля 100 асоб раняных. Сьледства ў гэтай справе ўжо закончэно. Вінаваты ў катастрофе персональ ст. Радашковічы. Вінаватыя будуць аддадзены пад суд. }} 2 мая 1977 года паблізу месца катастрофы адбылася [[Трагедыя ў Крыжоўцы|яшчэ адна буйная чыгуначная катастрофа]]. {{зноскі}} {{Катастрофы ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Падзеі 5 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1919 года]] [[Катэгорыя:1919 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Транспартныя катастрофы ў Беларусі]] i1dlu4yysvmlxzexg9ynxnknrp7qtpv Д’Артаньян і тры мушкецёры 0 657314 5189194 4920857 2026-08-29T06:14:06Z DzBar 156353 5189194 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Значэнні|Тры мушкецёры (значэнні)}} {{Фільм|Год=1978}} «'''Д’Артанья́н і тры мушкецёры'''» ({{lang-ru|Д’Артаньян и три мушкетёра}}) — папулярны савецкі трохсерыйны музычна-прыгодніцкі тэлефільм па матывах рамана «[[Тры мушкецёры]]» [[Аляксандр Дзюма (бацька)|Аляксандра Дзюма-бацькі]]. Рэжысёр — Георгі Юнгвальд-Хількевіч. Здымкі фільма адбываліся ў 1978 годзе ў [[Львоў|Львове]]<ref>[http://mushketery.lviv.ua/index.php Пункты здымак у Львове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090508122315/http://mushketery.lviv.ua/index.php |date=8 мая 2009 }}</ref>, [[Адэса|Адэсе]], Свірскім замку<ref>[http://zamki-kreposti.livejournal.com/7207.html Здымкі ў Свірскім замку]</ref>, замках у Падгорцах і [[Хоцінскі замак|Хоціне]]. Тэлепрэм’ера на Цэнтральным тэлебачанні СССР адбылася 25 снежня 1979 года. У 1990—2000-х гадах выйшлі на экраны 3 працягі фільма: * [[1992]] — «[[Мушкецёры праз дваццаць гадоў]]» * [[1993]] — «[[Тайна каралевы Ганны, або Мушкецёры праз трыццаць гадоў]]» * [[2008]] — «[[Вяртанне мушкецёраў, або Скарбы кардынала Мазарыні]]». == Сюжэт == Бедны [[Гасконь|гасконскі]] шляхціч д’Артаньян адпраўляецца ў [[Парыж]], каб трапіць у роту [[Мушкецёры|каралеўскіх мушкецёраў]]. У Мэнге ён трапляе на загадкавага чалавека, распачынае бойку і губляе рэкамэндацыйны ліст, адрасаваны графу дэ Трэвілю. У Парыжы ён заўважае таго таямнічага мужчыну і гоніцца за ім. Па дарозе ён штурхае параненага Атоса, выпадкова зневажае Партоса і Араміса, і ўсе яны па чарзе выклікаюць д’Артаньяна на дуэль. На месцы прызначанай сустрэчы высвятляецца, што тры мушкецёры — тры сардэчныя сябры, а Араміс і Партос робяцца секундантамі Атоса. Дуэль, аднак, перарваная з'яўленнем нараду гвардзейцаў кардынала пад камандаваннем спадара дэ Жусака. Мушкецёры прымаюць рашэнне ўчатырох атакаваць гвардзейцаў і перамагаюць. Пасля гэтага д’Артаньян становіцца сябрам Атоса, Партоса і Араміса. Чацвёра сяброў распачынаюць супрацьстаянне з усёмагутным кардыналам [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|Рышэльё]] і падступнай Міледзі, уратоўваюць гонар каралевы Францыі і ўдзельнічаюць у вайне з Англіяй і ў аблозе [[Ла-Рашэль|Ла-Рашэлі]]. Па сканчэнні аблогі Атос, Партос і Араміс збіраюцца пакінуць вайсковую службу, а д’Артаньян становіцца лейтэнантам каралеўскіх мушкецёраў. Сябры дамаўляюцца сустрэцца роўна праз дваццаць гадоў. * 1-я серыя — «Атос, Партос, Араміс і Д’Артаньян»; * 2-я серыя — «Падвескі каралевы»; * 3-я серыя — «Прыгоды працягваюцца». == У ролях == * [[Міхаіл Баярскі]] — ''[[д’Артаньян]]'' * [[Веніямін Смехаў]] — ''[[Атос]]'' * [[Валянцін Смірніцкі]] — ''[[Партос]]'' * [[Ігар Старыгін]] — ''[[Араміс]]'' (агучваў [[Ігар Ясуловіч]]) * [[Маргарыта Церахава]] — ''Міледзі'' * Аляксандр Трафімаў — ''[[кардынал Рышэльё]]'' (агучваў [[Міхаіл Казакоў]], песні выконваў сам Аляксандр Трафімаў) * [[Ірына Алфёрава]] — ''Канстанцыя Банасьё'' (агучвала [[Анастасія Вярцінская]], песні выконвала Алена Дрыяцкая) * [[Барыс Клюеў]] — ''Рашфор'' * [[Алег Табакоў]] — ''кароль [[Людовік XIII]]'' * [[Аліса Фрэйндліх]] — ''каралева [[Ганна Аўстрыйская]]'' * [[Леў Дураў]] — ''[[Жан-Арман дзю Пэйрэ|дэ Трэвіль]]'' * [[Уладзімір Балон]] — ''дэ Жусак'' * [[Алена Цыплакова]] — ''Кеці'' (песні выконвала Алена Дрыяцкая) {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{IMDb title|0076998}} * [http://4musketeers.ucoz.ru/ 4 мушкецёры на Ucoz.Ru]{{ref-ru}} * [http://pitermediaport.narod.ru/soundpages/film/3_musketeers.htm Песні з фільму] * [http://turbomush.narod.ru/ Неафіцыйная бачына]{{ref-ru}} * [http://www.nashfilm.ru/sovietserials/1301.html «Наш фільм»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070926230708/http://www.nashfilm.ru/sovietserials/1301.html |date=26 верасня 2007 }} * [http://mushketery.org.ua/ Фота натурных здымак у Львове]{{Недаступная спасылка}} * [http://zamki-kreposti.livejournal.com/7207.html Здымкі ў Свірскім замку] * [http://mushketers.narod.ru/ Звесткі пра фільм, кадры, анімацыя]{{ref-ru}} * [http://tri-mushketera2009.mirtesen.ru/ Мир Тесен]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы СССР]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы СССР]] [[Катэгорыя:Экранізацыі раманаў]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі СССР]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1978 года]] 5xra74ubgu11lzou1vv2u8k34qp03x7 Куба Ваявудскі 0 671980 5189040 4767138 2026-08-28T17:23:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189040 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Якуб Уладыслаў Ваявудскі''' ({{Lang-pl|Jakub Władysław Wojewódzki}}; {{н}} {{дата нараджэння|2|8|1963}}, [[Кашалін]]) — [[Польшча|польскі]] {{журналіст|Польшчы}}, {{публіцыст|Польшчы}}, сатырык, фельетаніст, селебрыці, шоўмен, [[ударная ўстаноўка|бубнач]] і [[акцёр]]. == Біяграфія == Журналісцкую дзейнасць пачаў у другой палове 1980-х гадоў у «Magazyn Muzyczny». У наступныя гады яго калонкі з’яўляліся ў такіх часопісах, як «Muza», «{{Не перакладзена 5|Wprost|Wprost|pl|Wprost}}», «{{Не перакладзена 5|Przekrój|Przekrój|pl|Przekrój (czasopismo)}}», «[[Gazeta Wyborcza]]» і «Viva!». У 1993—1999 гадах — галоўны рэдактар часопіса «Brum». З 2008 года — аглядальнік штотыднёвіка «{{Не перакладзена 5|Polityka|Polityka|pl|Polityka (tygodnik)}}». Адначасова з працай у друку пачаў сваю радыёдзейнасць, вёў перадачы ў «Rozgłośnia Harcerska» і «{{Не перакладзена 5|Polskie Radio Program III|Trojka|pl|Polskie Radio Program III}}». У 2003—2007 гадах быў рэдактарам «Antyradia», у 2008—2013 гадах вёў праграмы ў «Esca Rock», затым два гады быў звязаны з «Rock Radio». З 2019 года вядзе праграму на «Newonce.radio». У 1990-х гадах пачаў працаваць у «{{Не перакладзена 5|Telewizja Polska|Telewizja Polska|pl|Telewizja Polska}}», затым далучыўся да «Telewizja Polsat», а з 2006 года звязаны з {{Не перакладзена 5|TVN|TVN|pl|TVN}}. Яго прызнанне забяспечылі яго судзейства ў праграме «Idol» і вядзенне ток-шоў «Kuba Wojewódzki». Акрамя таго, ён быў членам журы ў шоу талентаў: «Mam talent!», «X-Factor» і «Mali giganci». {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons}} * [https://naviny.by/person/kuba-voevudski Куба Воевудскі]{{Недаступная спасылка}} на сайце [[naviny.by]] {{вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ваявудскі Куба}} 2hoq0a13551ris5yj13de5xxnm9v3tv Ліса Ларсен 0 673378 5189227 5146467 2026-08-29T09:50:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189227 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ларсен}} {{Асоба}} '''Ліса Ларсен''' ({{lang-sv|Lisa Larsen}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шведская лыжніца і арыентыроўшчыца. Прызёрка этапу Кубка свету, шматразовая прызёрка чэмпіянату свету сярод моладзі. Спецыялізуецца ў дыстанцыйных гонках. У Кубку свету Ларсен дэбютавала ў 2009 годзе, у лістападзе 2012 года адзіны раз у кар’еры трапіла ў тройку лепшых на этапе Кубка свету, у эстафеце. Акрамя гэтага на сённяшні момант мае 3 трапленні ў дзясятку лепшых на этапах Кубка свету, 2 у камандных гонках і 1 у асабістых. Лепшым дасягненнем Ларсен у агульным выніковым заліку Кубка свету з’яўляецца 84-е месца ў сезоне 2009-10. За сваю кар’еру ў чэмпіянатах свету і Алімпійскіх гульнях удзелу пакуль не прымала. У перыяд з 2008 па 2010 гады заваёўвала 3 сярэбраныя і 2 бронзавыя медалі на моладзевых чэмпіянатах свету. У 2021 годзе заняла першае месца ў гонцы пераследвання на Чэмпіянаце свету па лыжным арыентаванні<ref>[https://eventor.orienteering.sport/Events/ResultList?eventId=6848&groupBy=EventClass https://eventor.orienteering.sport/Events/ResultList?eventId=6848&groupBy=EventClass Official results for World Ski Orienteering Championships 2021 — Pursuit]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Лыжнікі Швецыі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Швецыі]] 942onon9lskkhwynl66i23kqkyijqp2 Нумі Рапас 0 673987 5189176 5188242 2026-08-29T04:31:06Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=жнівень 2026}} 5189176 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Нумі Рапас''' (швед. Noomi Rapace, народжаная Хільда Нумі Норэн (Hilda Noomi Norén); нар. {{ДН|28|12|1979}}, Худыксваль, Еўлебарг, Швецыя) — шведская актрыса. Нумі дэбютавала ў кіно ва ўзросце сямі гадоў, прыняўшы ўдзел у масавых сцэнах ў шведска-ісландскім фільме «Цень крумкача». Сусветная вядомасць прыйшла да актрысы пасля ролі Лісбет Саландэр у шведскім трылеры «Дзяўчына з татуіроўкай дракона» і двух яго працягах — «Дзяўчына, якая гуляла з агнём» і «Дзяўчына, якая падрывала паветраныя замкі». За ролю Лісбет яна атрымала прэстыжную шведскую ўзнагароду «[[Залаты жук (прэмія)|Залаты жук]]». У 2011 годзе Нумі дэбютавала ў Галівудзе, сыграўшы адну з галоўных роляў у дэтэктыве «Шэрлак Холмс: Гульня ценяў» разам з Робертам Даўні-малодшым і Джудам Лоў. У наступным годзе выйшаў фантастычны фільм Рыдлі Скота «Праметэй», дзе Рапас сыграла галоўную ролю — археолага Элізабэт Шоу. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Рапас Нумі}} ml1zyc6f7krmnll2fz3tjrc44r30rvc Эва Дальбек 0 673996 5189179 5188311 2026-08-29T04:31:25Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=жнівень 2026}} 5189179 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Эва Дальбек''' (поўнае імя пры нараджэнні Эва Элізабэт Лампель, швед. Eva Elisabet Dahlbeck, Eva Elisabet Lampell, {{ДН|8|3|1920}}, Сальтшо-Дуўнес, Стакгольм — {{ДС|8|2|2008}}, {{МС|Стакгольм||}}) — шведская [[актрыса]], пісьменнік, кінасцэнарыст. == Біяграфія == У 1944 годзе скончыла прэстыжную акцёрскую школу пры Каралеўскім драматычным тэатры Стакгольма (Драматэн). Выступала на сцэне Драматэн з 1944 па 1964. Грала ў п’есах Стрындберга, Стыга Дагермана і інш. У кіно дэбютавала ў 1941, у цэлым ўдзельнічала больш чым у 50 стужках, грала ў шасці фільмах Бергмана. У 1964 годзе пайшла са сцэны, у апошні раз знялася ў кіно ў 1970. Занялася літаратурай, напісала 10 раманаў, некалькі кніг вершаў, сцэнарый для фільма Арнэ Матсана Забойствы ў Юнгшо (1966). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дальбек Эва}} 6hav2qwtw1wb4kg0iic99pggtfiqroc Ева Багэ 0 674107 5189173 5188394 2026-08-29T04:30:52Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=жнівень 2026}} 5189173 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=жнівень 2026}} {{мастак}} '''Ева Багэ''' (швед. Eva Bagge; {{ДН|15|12|1871}}-{{ДС|||1964}}) — шведская мастачка. == Біяграфія == Нарадзілася 15 снежня 1871 года ў Стакгольме ў сям’і Пера Олафа Багэ і яго жонкі Хенрыкі Атыліяны фон Фіянт; стрыечная сястра мастачкі Элізабэт Багэ. Вучылася жывапісу ў Каралеўскай акадэміі свабодных мастацтваў у Стакгольме ў [[Георг Іаган Ота Розен|Георга фон Розена]] і Густава Цэдэрстрома ў 1892—1895 гадах. Таксама некаторы час вучылася ў Асацыяцыі мастакоў (Konstnärsförbundets skola). У 1896 года Ева здзейсніла вучэбную паездку ў Рым, а ў 1897 годзе — у Парыж і Брэтань. Працягнула сваю адукацыю ў Акадэміі Каларосі і ў 1898 годзе вярнулася ў Швецыю. Свайго максімальнага поспеху ў якасці мастака Ева дасягнула ў познім узросце, калі была прадстаўлена на стакгольмскай выставе ў Gösta Stenmans Galleri ў 1941 годзе. Работы мастачкі прадстаўленыя ў Нацыянальным музеі Швецыі і ў Музеі сучаснага мастацтва ў Стакгольме, у Гётэбаргскім мастацкім музеі, Норчэпінгскім мастацкім музеі, а таксама музеях Мальмё, Эскільстуна, Ямтлі і іншых. Памерла ў 1964 годзе ў Стакгольме і была пахавана на Паўночных могілках. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} iexzv8arrqhev1xa3khoue8csn3fbmo Эба Буш 0 674250 5189178 5188382 2026-08-29T04:31:22Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=жнівень 2026}} 5189178 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=жнівень 2026}} {{ДД}} '''Эба Буш''' (швед. Ebba Busch; у 2013—2020 — Эба Буш Тур, Ebba Busch Thor, народжаная Эба-Элізабэт Буш-Крыстэнсен, Ebba-Elisabeth Busch-Christensen, нар. {{ДН|11|2|1987}}, [[Упсала]]) — шведская жанчына-палітык. З 25 красавіка 2015 г. — старшыня партыі [[Хрысціянскія дэмакраты (Швецыя)|Хрысціянскія дэмакраты]]. == Біяграфія == Эба Буш нарадзілася 11 лютага 1987 года ў прыгарадзе Упсалы. Яе дзяцінства прайшло ў мястэчку Гунста. Скончыла школу пры царкоўным аб’яднанні «Слова жыцця», пасля чаго атрымала ступень бакалаўра ў вышэйшай школе Катэдральскулан ў Упсале. Вывучала канфлікталогію ва Універсітэце Упсалы, а летам працавала маляром. Адначасова яна праходзіла практыку пад кіраўніцтвам Ларса Воліна, а падчас выбараў у парламент у Швецыі 2010 года працаваў PR-кансультантам у Стакгольме. Буш Тур лічыць сябе адначасова шведкай і нарвежкай, бл яе бацька родам з Нарвегіі; таксама яна валодае падвойным грамадзянствам — Швецыі і Нарвегіі. У 2013 выйшла замуж за футбаліста Нікласа Тура (нар. 1986), пасля гэтага яны з мужам карысталіся агульным прозвішчам Буш Тур. У 2019 годзе падалі на развод, у 2020 годзе развяліся. Дзеці: сын (нар. 2015), дачка (нар. 2017). {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} 5y5oituh4bqijwynwuawgd6g48nly1h Ганна Хальберг 0 674327 5189172 5188318 2026-08-29T04:30:46Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=жнівень 2026}} 5189172 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ганна Крысціна Элізабэт Хальберг''' (швед. Anna Kristina Elisabet Hallberg, народжаная Эрыксан, Eriksson, нар. {{ДН|19|11|1963}} г., Хёрланд) — шведская жанчына-палітык. Сябра Сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі. Дзеючы міністр знешняга гандлю і адначасова міністр па супрацоўніцтве Паўночных краін у другім кабінеце Лёвена на чале з Стэфанам Лёвенам з 10 верасня 2019 года. == Біяграфія == Нарадзілася 19 лістапада 1963 года. Вырасла ў горадзе [[Трольхетан]]. У 1983—1987 гадах вывучала права і дзелавое адміністраванне ў [[Гётэбаргскі ўніверсітэт|Гётэбаргскім універсітэце]]. У 1987—1999 гадах займала розныя пасады ў банку SEB. У 1999—2001 гадах — кіраўнік праекта ў кампаніі Öhman Fondkomission. У 2001—2007 гадах займала кіруючыя пасады ў SEB Private Banking. У 2007—2012 гадах — фінансавы дырэктар дзяржаўнай кампаніі па суфінансавання бізнесу Almi Företagspartner. У 2009—2019 гадах — член праўлення кампаніі Atrium Ljungberg. У 2010—2017 гг. — член праўлення Заходняга інстытута. У 2013—2018 гадах — выканаўчы віцэ-прэзідэнт дзяржаўнай кампаніі Almi Företagspartner. У 2016—2018 гадах — член праўлення кампаніі Partnerinvest Norr. У 2017—2019 гадах — дырэктар кампаніі Lifco і член праўлення Сярэдне-Шведскага ўніверсітэта. 10 верасня 2019 года атрымала партфель міністра знешняга гандлю і адначасова партфель міністра па супрацоўніцтве Паўночных краін у другім кабінеце Лёвена. Жыве ў Стакгольме. Замужам. Мае двух дзяцей. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хальберг Ганна}} r62z16zvz2nh4ku7n617d86kp7h9q2u Кыргызска-таджыкскі канфлікт (2021) 0 677340 5189084 4951956 2026-08-28T20:20:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189084 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Канфлікт на кыргызска-таджыкскай мяжы | частка = | выява = [[File:Exklaven von Usbekistan, Tadschikistan und Kirgisistan.png|300px]] | подпіс = Кыргызска-таджыкскае памежжа на карце. | дата = [[28 красавіка]] — [[1 мая]] [[2021]]<ref name=reuters>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/kyrgyzstan-accuses-tajikistan-amassing-troops-near-border-2021-05-01/|title=Kyrgyzstan, Tajikistan agree ceasefire after border clashes|publisher=Reuters|date=1 May 2021}}</ref> | месца = [[кыргызска-таджыкская мяжа]] | прычына = спрэчка за водныя рэсурсы | статус = | вынік = *• мірнае ўрэгуляванне і спыненне сутыкненняў *• тапаграфічным рабочым групам было даручана ў бліжэйшы час прыступіць да апісання дзяржаўнай мяжы на праблемных участках | змены = статус кво <small>(паводле дамовы 29 красавіка)</small> | праціўнік1 = {{сцяг Кіргізіі}} [[Кыргызстан]] | праціўнік2 = {{сцяг Таджыкістана}} [[Таджыкістан]] | камандзір1 = {{сцяг Кіргізіі}} [[Садыр Жапараў]] | камандзір2 = {{сцяг Таджыкістана}} [[Эмамалі Рахмон]] | сілы1 = | сілы2 = | страты1 = 36 забітых і 183 параненых | страты2 = 16 забітых і 90 параненых | агульныя страты = 20 000 грамадзян Кыргызстана эвакуяваны з зоны баявых дзеянняў<ref name=Kyrgyzdisplaced>{{cite news |title=Kyrgyzstan Says 33 Killed, Thousands Evacuated In Tajik Border Clashes |url=https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-tajikistan-border-clashes-deaths-ceasefire/31230943.html |access-date=30 April 2021 |publisher=RFE/RL |date=30 April 2021}}</ref> | ВікіСховішча = | заўвага = }} '''Кыргызска-таджыкскі канфлікт 2021 года''' — памежныя сутыкненні, якія адбыліся ў канцы красавіка [[2021]] года пасля ўстаноўкі камер відэаназірання таджыкскім бокам на водазаборы «Галоўны» ў вярхоўях ракі [[Ісфара (рака)|Ісфара]]. Вакол гэтага пачалася эскалацыя паміж насельніцтвам памежных тэрыторый, што перарасло ва ўзброены канфлікт. == Перадгісторыя == [[Таджыкістан]] і [[Кыргызстан]] падзяляюць больш за 900 км дзяржаўнай мяжы, каля паловы якой не дэмаркіравана. Лінія мяжы ўмоўная і часта праходзіць па дарозе або ўздоўж населеных пунктаў. Часцяком немагчыма вызначыць, дзе пралягае мяжа паміж дзяржавамі, з-за чаго ў мясцовых жыхароў узнікаюць праблемы вакол доступу да вады, пашаў і дарог. Спрэчныя тэрыторыі складаюць прыкладна 30 % ад мяжы дзвюх краін і з’яўляюцца самымі напружанымі яе ўчасткамі<ref name="BBC"/>. На тэрыторыі Кыргызстана знаходзіцца таджыкскі анклаў [[Варух]] з насельніцтвам у некалькі дзясяткаў тысяч чалавек, а таксама буйны водазабор, пабудаваны яшчэ ў часы [[СССР]], што забяспечвае вадой прылеглыя раёны. У Таджыкістане заяўлялі, што кыргызскія ўлады несумленна размяркоўваюць ваду. Увесну і ўлетку, калі пачынаюцца сельгасработы, расход вады павялічваецца ў дзясяткі разоў, і канфлікты паміж суседзямі абвастраюцца<ref name="BBC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-56930390 |title=Конфликт из-за воды: Бишкек заявил об атаке Таджикистана на пять погранзастав|author= |date=2021-04-30 |work=[[BBC]]|publisher= |accessdate=2021-05-01 |lang=}}</ref>. == Ход падзей == [[28 красавіка]] прадстаўнікі таджыкскага боку паспрабавалі ўсталяваць на слупе каля водазабору камеры відэаназірання, якія дазвалялі бы адсочваць размеркаванне вады. Прадстаўнікі кыргызскага боку абурыліся і вырашылі спілаваць слуп. Пачалася сварка, удзельнікі канфлікту пачалі закідваць адзін аднаго камянямі, а праз нейкі час пачалася страляніна<ref name="BBC"/>. Раніцай [[29 красавіка]] жыхары таджыкскага сяла Майскі пачалі кідаць камяні ў аўтамабілі, якія праязджалі па дарозе [[Ош]]—[[Ісфана]]. Машыны грамадзян Кыргызстана з таджыкскага боку абстрэльвалі з паляўнічых стрэльбаў. З боку Таджыкістана была абстраляная вайсковая часць у вёсцы [[Кёк-Таш (пасёлак)|Кёк-Таш]]<ref>[https://www.interfax.ru/world/763857 На киргизско-таджикской границе из-за обострения перекрыта стратегическая трасса]</ref><ref>[https://vlast.kz/novosti/44786-konflikt-na-kyrgyzsko-tadzikskoj-granice-v-treh-selskih-okrugah-kyrgyzstana-vveden-rezim-cp.html Конфликт на кыргызско-таджикской границе: в трех сельских округах Кыргызстана введен режим ЧП]</ref>. Грамадзяне Таджыкістана заблакавалі аўтадарогу, якая злучае два раёны Кіргізіі, а кіргізскі бок заблакаваў дарогу ў анклаў Варух<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11276071 Конфликт на границе Киргизии и Таджикистана. Главное]</ref>. Каля 17:00 таджыкскі бок адкрыў агонь па кыргызскіх заставах «Капчыгай», «Мін-Булак», «Дастук», а таксама атакаваў пасты «Кажагар» і «Булак-Башы». У выніку мінамётнага абстрэлу адбылося ўзгаранне будынка заставы «Дастук» Баткенскага памежнага атрада. У адказ атрад спецыяльнага прызначэння «Бару» [[Дзяржаўная памежная служба Кыргызстана|пагранслужбы Дзяржкамітэта нацбяспекі Кыргызскай Рэспублікі]] захапіў заставу «Ходжа Аъло». Хутка па ўсім перыметры кыргызска-таджыкскай дзяржаўнай мяжы з абодвух бакоў сабраліся дадатковыя сілы і сродкі<ref name="BBC"/>. У ноч на [[30 красавіка]] стрэлы раздавалася ў сёлах Арка, Дастук і Жаштык. Раніцай паведамлялася пра новую перастрэлку ў Лейлекскім раёне Кыргызстана<ref name="BBC"/>. [[1 мая]] кыргызскія ўлады заявілі пра перамяшчэнне ваеннай тэхнікі з боку Таджыкістана ў раён мяжы паміж дзяржавамі і абвясцілі аб абстрэле сваёй тэрыторыі. Улады Таджыкістана гэта абверглі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11276071 Конфликт на границе Киргизии и Таджикистана. Главное]</ref>. Мяжа была зачынена пасля канфліктаў, спыніліся прамыя авіязносіны паміж [[Душанбэ]] і [[Бішкек]]ам. Апошні [[Кыргызска-таджыкскі канфлікт (2022)|канфліхт]] здарыўся ў пачатку восені 2022 года. == Мірнае ўрэгуляванне == 29 красавіка 2021 года міністры замежных спраў Таджыкістана і Кыргызстана дамовіліся пра спыненне агню з 17:00 па Маскве і адводзе падраздзяленняў на зыходныя пазіцыі. Абедзве краіны аб’явілі аб намеры мірна вырашыць канфлікт. Мірныя перамовы падтрымалі і прэм’ер-міністры дзяржаў<ref>[https://www.vesti.ru/article/2557050 Таджикистан и Киргизия объявили о перемирии]</ref>. 1 мая дэлегацыі на чале са старшынямі [[Дзяржаўны камітэт нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Таджыкістан|дзяржаўных камітэтаў нацыянальнай бяспекі Таджыкістана]] і [[Дзяржаўны камітэт нацыянальнай бяспекі Кыргызскай Рэспублікі|Кыргызстана]] [[Саймумін Сатаравіч Яцімаў|Саймумінам Яцімавам]] і [[Камчыбек Кыдыршаевіч Ташыеў|Камчыбекам Ташыевам]] абмяняліся думкамі па пытанні дэлімітацыі і дэмаркацыі таджыкска-кыргызскай мяжы. Тапаграфічным рабочым групам было даручана ў бліжэйшы час прыступіць да апісання дзяржаўнай мяжы на пакінутых участках. Была дасягнутая дамоўленасць аб неадкладным вяртанні ваеннай тэхнікі на месцы іх пастаяннай дыслакацыі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11294469 В МИД Таджикистана сообщили, что Душанбе и Бишкек вскоре приступят к описанию границы]</ref>. Прэзідэнты Таджыкістана і Кыргызстана [[Эмамалі Рахмон]] і [[Садыр Жапараў]] па відэасувязі адкрылі агульную дзяржаўную мяжу 13 сакавіка 2025 года. Цырымонія адкрыцця прайшла ў рамках дзяржаўнага візіту таджыкскага лідэра ў Кыргызстан. == Людскія ахвяры == Да 29 красавіка было забіта прынамсі 41 чалавек з абодвух бакоў<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/v-regione/minzdrav-v-rezultate-pogranichnogo-konflikta-pogib-31-kyrgyzstanec/|title=Минздрав Кыргызстана заявил о 31 погибшем в результате пограничного конфликта|website=Информационное Агентство Репорт|accessdate=30 April 2021}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.thebharatexpressnews.com/over-40-dead-in-tajikistan-kyrgyzstan-border-clash/|title=Over 40 dead in Tajikistan-Kyrgyzstan border clash|accessdate=1 мая 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502053107/https://www.thebharatexpressnews.com/over-40-dead-in-tajikistan-kyrgyzstan-border-clash/|archivedate=2 мая 2021|url-status=dead}}</ref>. Па заяве ад 30 красавіка Міністэрства аховы здароўя і сацыяльнага развіцця Кыргызстана, у выніку сутыкненняў загінулі ў агульнай складанасці 33 чалавекі, як вайскоўцы, так і грамадзянскія асобы, а яшчэ 163 атрымалі раненні. Большасць загінулых і параненых былі грамадзянскімі асобамі. Сярод забітых былі шасцікласніца і яе маці, якіх, паводле паведамленняў кыргызаў, застрэлілі<ref name="kzbbc">{{Cite web |url=https://www.bbc.com/kyrgyz/kyrgyzstan-56926642 |title=Чек арадагы ок атуудан каза тапкандар 33 кишиге жетти |trans-title=The death toll from border shootings has risen to 33 |date=April 30, 2021 |access-date=May 1, 2021 |language=Kyrgyz }}</ref>. Таджыкскі бок не апублікаваў ніякай інфармацыі аб сваіх ахвярах. Паводле паведамленняў некаторых таджыкскіх СМІ, да 1 мая загінулі 10 чалавек, яшчэ 90 атрымалі раненні<ref name="kzbbc"/>. Пазней колькасць ахвяр узрасла да 36 забітых з Кыргызстана<ref>{{Cite web |url=https://ru.sputnik.kg/incidents/20210503/1052371980/kyrgyzstan-gibel-malchik-konflikt.html|title=Четырехлетний малыш погиб в ходе конфликта на границе — всего 36 жертв|date=2021-05-03 |access-date=3 May 2021 |work=Sputnik}}</ref> і 16 з Таджыкістана<ref>{{Cite web |url=https://rus.ozodi.org/a/31234056.html|title=Радио Озоди установило личность 16-й жертвы приграничного конфликта|date=2021-05-02 |access-date=2 May 2021 |work=Радио Озоди}}</ref>. == Рэакцыя == Генеральны сакратар [[АДКБ|Арганізацыі Дамовы аб калектыўнай бяспецы (АДКБ)]] [[Станіслаў Васілевіч Зась|Станіслаў Зась]], пасля абмеркавання падзей на мяжы дзвюх краін з сакратарамі саветаў бяспекі дзяржаў Насрулам Махмудзадай (Таджыкістан) і Рыскелдзі Мусаевым (Кыргызстан), заявіў, што баявыя дзеянні павінны быць спынены мірным шляхам. Прэзідэнт [[Казахстан]]а [[Касым-Жамарт Такаеў]] у тэлефоннай размове з прэзідэнтам Кыргызстана Садырам Джапаравым выказаў спачуванні ў сувязі з чалавечымі ахвярамі ў выніку канфлікту<ref>{{Cite web |url=https://akipress.com/news:657651:Tokayev_offers_condolences_to_Japarov_over_border_conflict_victims/ |title=Tokayev offers condolences to Japarov over border conflict victims |date=May 1, 2021 |access-date=May 1, 2021 |work=AKIpress }}</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі]] выступіла з прапановай дапамагчы ў мірным урэгуляванні пагранічнага канфлікту. Сваю дапамогу ў мірным працэсе прапанавалі таксама [[Турцыя]], [[Іран]] і [[Узбекістан]]. Падпісанае 29 красавіка пагадненне аб спыненні агню падтрымалі прадстаўнікі [[АБСЕ]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]<ref>[https://m.sputnik.by/defense_safety/20210429/1047516622/ODKB-konflikt-na-granitse-Tadzhikistana-i-Kyrgyzstana-dolzhen-byt-prekraschen.html?mobile_return=no АДКБ], [https://tj.sputniknews.ru/20210501/zaharova-russia-sodeystviey-konflikt-dushanbe-bishkek-1039210238.html Расія], [https://tj.sputniknews.ru/20210430/tajikistan-kyrgyzstan-osce-reakciya-konflikt-1039195100.html АБСЕ], [https://regnum.ru/news/3258302.html ЕС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210501133559/https://regnum.ru/news/3258302.html |date=1 мая 2021 }}, [https://www.urdupoint.com/en/world/turkey-ready-to-assist-tajikistan-kyrgyzstan-1239990.html Турцыя], [https://www.dw.com/en/kyrgyzstan-evacuates-thousands-after-tajikistan-clashes/a-57384426 Узбекістан], [https://en.mfa.gov.ir/portal/newsview/636821/spokesmans-reaction-to-border-clashes-between-tajikistan-kyrgyzstan Іран]</ref>. Разам з імі высока ацаніў падобныя крокі [[Пакістан]]<ref>{{Cite web|url=https://arynews.tv/en/pakistan-ceasefire-tajikistan-kyrgyzstan/|title=Pakistan welcomes ceasefire agreement between Tajikistan, Kyrgyzstan|date=3 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.app.com.pk/national/pakistan-welcomes-ceasefire-between-tajikistan-kyrgyz/|title=Pakistan welcomes ceasefire between Tajikistan, Kyrgyz|first=Irfan|last=Khan|date=3 May 2021}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2021 года]] [[Катэгорыя:Май 2021 года]] [[Катэгорыя:Красавік 2021 года]] [[Катэгорыя:Памежныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Узброеныя канфлікты на постсавецкай прасторы]] 40whnxj2mngv9zyylgksnb9yr9l09ls Лясныя пажары ў Расіі (2021) 0 684998 5189205 5021817 2026-08-29T07:45:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189205 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[File:Siberia wildfires on July 29, 2021.jpg|thumb|Пажары ў Сібіры (29 ліпеня 2021 году)]] '''Лясныя пажары ў Расіі (2021)''' — з чэрвеня 2021 года ахапілі [[Тайга|таежныя]] лясы ў [[Сібір]]ы і на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]]. Лясныя пажары пачаліся ўслед за {{Не перакладзена 5|Спёка ў Расіі ў 2021 годзе|рэкорднай спякотай 2021 года|en|2021 Russia heatwave}} і засухай<ref name="Nasa">Fires Scorch the Sakha Republic https://earthobservatory.nasa.gov/images/148537/fires-scorch-the-sakha-republic</ref>. Да 16 жніўня 2021 года выгарэла больш за 17 млн гектараў — гэта больш чым усе іншыя пажары ў свеце разам узятыя, як мінімум з часоў з’яўлення першых спадарожнікавых назіранняў за Зямлёй (з канца XX стагоддзя)<ref name="автоссылка1">[[Greenpeace]] 16.08.21 [https://greenpeace.ru/news/2021/08/16/2021-god-stal-rekordnym-po-ploshhadi-pozharov/ 2021 год стал рекордным по площади пожаров] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210826171959/https://greenpeace.ru/news/2021/08/16/2021-god-stal-rekordnym-po-ploshhadi-pozharov/ |date=26 жніўня 2021 }}</ref><ref name="автоссылка4">{{Cite news|title=Siberia’s wildfires are bigger than all the world’s other blazes combined|language=en-US|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/08/11/siberia-fires-russia-climate/|date=2021-08-10|last=Dixon|first=Robyn|issn=0190-8286|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811035828/https://www.washingtonpost.com/world/2021/08/11/siberia-fires-russia-climate/|archive-date=2021-08-11|url-status=dead|access-date=2021-08-11}}</ref>. Упершыню ў гісторыі чалавецтва (як мінімум са з’яўлення спадарожнікавага назірання) дым ад лясных пажараў дасягнуў Паўночнага полюса<ref name="автоссылка3">{{Cite web|last=Hayes|first=Kelly|date=2021-08-13|title=Wildfire smoke reaches North Pole for 1st time in recorded history|url=https://www.fox35orlando.com/news/wildfire-smoke-reaches-north-pole-for-1st-time-in-recorded-history|url-status=live|access-date=2021-08-15|website=FOX TV Digital Team|language=en-US}}</ref><ref name="автоссылка2">{{cite news |title=August 7, 2021 - Smoke from Siberian Wildfires|url=https://modis.gsfc.nasa.gov/gallery/individual.php?db_date=2021-08-07|agency=NAMEM |publisher=NASA |date=August 7, 2021}}</ref>. == Падзеі == === Якуція === У [[Якуція|Якуціі]], па дадзеных Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Саха, 5 ліпеня на тэрыторыі плошчай прыкладна 5720 квадратных кіламетраў гарэла больш за 250 пажараў. 29 ліпеня ў Якуціі пажар ахапіў 3 млн га лесу, задымленне назіралася ў 100 населеных пунктах<ref name="NOW84">{{Артыкул |аўтар=Владимир Омелин, Катя Бонч-Осмоловская, Артем Щенников, Антон Митин|загаловак=[https://novayagazeta.ru/articles/2021/07/31/esli-gosudarstvo-zhzhet-to-i-liudi-budut-zhech «Если государство жжет, то и люди будут жечь»]|выданне=[[Новая газета (Расія)|Новая газета]] |год=2021|нумар=84|старонкі=10|quote=По данным мониторинговой системы Рослесхоза, прямо сейчас крупные лесные пожары (более 1000 га) продолжаются в 15 регионах России. С начала года по 29 июля огнем пройдено 11,5 млн га}}</ref>. Спадарожнік Aqua [[НАСА]] таксама зрабіў здымкі буйных пажараў, якія бушуюць на [[Камчатка|Камчатцы]]<ref name="Nasa" />. У горадзе [[Якуцк]] таксічны дым, які ўтварыўся ў выніку пажараў, ахутаў горад, знізіўшы якасць паветра да узроўняў, апісваных як «паветраны апакаліпсіс»<ref name="Guardian">{{cite news |title='Airpocalypse' hits Siberian city as heatwave sparks forest fires |url=https://www.theguardian.com/environment/2021/jul/20/airpocalypse-hits-siberian-city-as-heatwave-sparks-forest-fires |website=Guardian |date=20 July 2021}}</ref>. Аэрапорт Якуцка адмяняе рэйсы<ref name="NOW84"/>. Пажары і дым вымусілі закрыць [[Аўтамагістраль Калыма|Калымскую аўтамагістраль]]. Было абвешчана [[надзвычайнае становішча]]<ref name=":0">{{Cite web|title=Extreme weather takes climate change models 'off the scale'|url=https://www.ft.com/content/9a647a51-ede8-480e-ba78-cbf14ad878b7|url-status=live|access-date=2021-07-24|website=www.ft.com}}</ref>, ваенныя [[самалёт]]ы і [[верталёт]]ы<ref>{{Cite web|date=2021-07-23|title=Russia deploys military to help contain raging Siberian wildfires|url=https://www.euronews.com/2021/07/23/russia-deploys-military-to-help-contain-raging-siberian-wildfires|access-date=2021-07-26|website=euronews|language=en}}</ref> выкарыстоўваліся для тушэння пажараў і стварэння аблокаў, каб выклікаць дождж<ref name="Guardian" /><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/environment/russian-planes-seed-clouds-raging-wildfires-near-siberian-power-plant-2021-07-19/|title=Russian planes seed clouds as raging wildfires near Siberian power plant|website=Reuters|date=2021-07-19|access-date=2021-08-11}}</ref>. Суднаходнай паведамленне ўздоўж [[Лена|Лены]] было прыпынена<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://newizv.ru/news/society/18-07-2021/v-yakutske-zakryli-aeroport-v-svyazi-s-lesnymi-pozharami|title=В Якутске закрыли аэропорт в связи с лесными пожарами|website=newizv.ru|access-date=2021-08-11|archive-date=14 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814031441/https://newizv.ru/news/society/18-07-2021/v-yakutske-zakryli-aeroport-v-svyazi-s-lesnymi-pozharami|url-status=dead}}</ref>. 17 ліпеня Расспажыўнагляд фіксуе ў Якуцку забруджванне паветра, якое перавышае норму па канцэнтрацыі ўзважаных часціц РМ2.5 ў дзевяць разоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.ykt.ru/article/123661|title=Роспотребнадзор зафиксировал в Якутске загрязнение воздуха, превышающее норму в девять раз.|website=News.Ykt.Ru|access-date=2021-08-11}}</ref>. {{Не перакладзена 5|Айсен Сяргеевіч Нікалаеў|Айсен Нікалаеў|ru|Николаев, Айсен Сергеевич}}, кіраўнік рэспублікі, сказаў, што пажары былі ў асноўным наступствамі змены клімату, да чаго дадалося незвычайна малая колькасць ападкаў у гэтым годзе<ref>{{Cite web|title=Wildfires Rage Across Russia, Engulfing Dozens Of Towns And Villages In Haze|url=https://www.rferl.org/a/russia-wildfires-emergency/31370269.html|access-date=2021-07-26| website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en}}</ref>. Служба паветранай аховы лясоў Расіі ў ліпені паведаміла, што больш паловы пажараў не было патушана<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2021/07/27/in-siberia-volunteers-wage-war-on-russia-s-wildfires-with-shovels-and-saws|title=In Siberia, volunteers wage war on wildfires with shovels and saws|website=euronews|date=2021-07-27|access-date=2021-07-28}}</ref>. Лясныя пажары ахапілі таксама лесу ў Амурскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/12089217|title=Площадь пожаров в Амурской области за четыре года снизилась почти в 30 раз|website=ТАСС|access-date=2021-08-09}}</ref>. 7 жніўня ў Якуціі згарэла сяло {{Не перакладзена 5|Бясь-Кюёль (Горны улус)|Бясь-Кюёль|ru|Бясь-Кюёль (Горный улус)}} Горнага улуса. З-за моцнага ветру верхавыя пажары пагражаюць яшчэ 12 населеных пунктах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2021/08/07/v-yakutskom-sele-byas-kyuel-lesnoy-pozhar-unichtozhil-neskolko-desyatkov-zdaniy-video-ochevidtsev|title=В якутском селе Бясь-Кюэль лесной пожар уничтожил несколько десятков зданий. Видео очевидцев|website=Meduza|access-date=2021-08-11}}</ref>. З 8 жніўня 2021 года ў Якуціі ўведзены рэжым надзвычайнай сітуацыі па прычыне набліжэння лясных пажараў да населеных пунктаў і эканамічных аб’ектаў<ref>{{Публікацыя|загаловак=[https://rg.ru/2021/08/09/reg-dfo/v-iakutii-lesnye-pozhary-pereshli-na-naselennye-punkty-vveden-rezhim-chs.html В Якутии лесные пожары перешли на населённые пункты, введен режим ЧС]|аўтар=Екатерина Призова|выданне=[[Российская газета]]}}</ref>. На тэрыторыі нацыянальнага парку «[[Ленскія слупы]]» перыядычна ўспыхваюць пажары<ref>{{Публікацыя|загаловак=[https://www.interfax.ru/russia/778709 В нацпарке "Ленские столбы" в Якутии потушили семь пожаров]|выданне=INTERFAX.RU}}</ref><ref>{{Публікацыя|загаловак=[https://regnum.ru/news/accidents/3340490.html В Якутии начался пожар в национальном парке «Ленские столбы»]|выданне=ИА REGNUM}}</ref>. 11 жніўня СМІ паведамілі пра першую ахвяру лясных пажараў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://life.ru/p/1428049|title=СМИ сообщили о первой жертве лесных пожаров в Якутии|website=Life.ru|date=2021-08-11|access-date=2021-08-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/783767|title=Мужчина погиб в якутском лесу, где разгорелся природный пожар|website=Interfax.ru|access-date=2021-08-11}}</ref> і пра тое, што плошча лясных пажараў у Якуціі можа перавысіць 6 млн га<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4937726|title=Якутским пожарам подсчитали цену|website=www.kommersant.ru|date=2021-08-11|access-date=2021-08-11}}</ref>.[[File:Siberia airs 2021176.jpg|thumb|Анамалія прыземнай тэмпературы ([[Градус Цэльсія|°C]]) 18-25 чэрвеня 2021 года ў параўнанні з сярэднімі тэмпературамі таго ж перыяду часу 2003—2013 гг.]] === Карэлія === 19 ліпеня ў Карэліі быў часткова перакрыты рух на федэральнай трасе "[[Аўтамагістраль Кола|Р-21 «Кола]]». Цалкам эвакуіраваны пасёлак Найстен’ярві. Агонь ўшчыльную падышоў да пасёлка Суоёкі<ref>{{Cite web |url=https://newizv.ru/news/incident/19-07-2021/v-ohvachennoy-lesnymi-pozharami-karelii-nachalas-evakuatsiya-zhiteley |title=В охваченной лесными пожарами Карелии началась эвакуация жителей |access-date=18 жніўня 2021 |archive-date=13 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813071959/https://newizv.ru/news/incident/19-07-2021/v-ohvachennoy-lesnymi-pozharami-karelii-nachalas-evakuatsiya-zhiteley |url-status=dead }}</ref>. Пажары былі названыя нечаканымі<ref name=":2" />, было абвешчана надзвычайнае становішча<ref name="NOW84" />. === Чэлябінская вобласць === 9 ліпеня ў Чэлябінскай вобласці з-за лясных пажараў былі эвакуіраваны жыхары двух населеных пунктаў — пасёлкаў Запасное і Джабык Карталінскага раёна<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/777332|title=Из-за пожаров в Челябинской области 18 человек обратились за медпомощью|website=Interfax.ru|access-date=2021-08-11}}</ref>. === Іншыя рэгіёны === Буйныя лясныя пажары былі зафіксаваныя таксама ў [[Валагодская вобласць|Валагодскай]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/12090491|title=Лесной пожар в Вологодской области ликвидирован на площади 400 га|website=ТАСС|access-date=2021-08-09}}</ref>, [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/12087545|title=Группировка на тушении пожара в Оренбургской области увеличилась почти до 200 человек|website=ТАСС|access-date=2021-08-09}}</ref> і іншых абласцях. У [[Ліпецкая вобласць|Ліпецкай вобласці]] і ў Мардовіі гарэў Варонежскі запаведнік. У рэспубліцы Бурація ў паветры было перавышана ўтрыманне шкодных для здароўя кампанентаў.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vesti-lipetsk.ru/novosti/proisshestviya/v-usmanskom-rajone-na-territorii-zapovednika-gorit-les/|title=В Усманском районе на территории заповедника горит лес|website=vesti-lipetsk.ru|access-date=2021-08-09}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210809/pozhar-1744992518.html|title=МЧС рассказало о ситуации с пожаром в Мордовском заповеднике|website=РИА Новости|access-date=2021-08-09}}</ref>. 9 жніўня ў 4 раёнах [[Башкартастан]]а працягвалі гарэць лясы на агульнай плошчы 1,9 тыс. га. Рэспубліканскія ўлады запэўнівалі, што сіл і сродкаў для барацьбы з агнём дастаткова. Аднак валанцёры, якія дапамагалі тушыць узгарання, настойвалі на тым, што для эфектыўнага супрацьстаяння агню патрабавалася яшчэ больш людзей, тэхнікі і абсталявання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4936094|title=Чатно-государственное партнерство|website=www.kommersant.ru|date=2021-08-09|access-date=2021-08-11}}</ref>. 20 жніўня ў Рэспубліцы Марый Эл увялі рэжым надзвычайнай сітуацыі з-за лясных пажараў<ref>[https://meduza.io/news/2021/08/20/v-mariy-el-vveli-rezhim-chs-iz-za-lesnyh-pozharov В Марий Эл ввели режим ЧС из-за лесных пожаров], 20 августа 2021</ref>. У дачным пасёлку Стеклянны ў горадзе [[Первамайск (Ніжагародская вобласць)|Первамайск]] [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] пажарам было знішчана 11 будынкаў. Рэжым надзвычайнай сітуацыі ўведзены ў закрытым горадзе [[Сароў]]<ref>[https://www.rosbalt.ru/russia/2021/08/21/1917295.html Лесной пожар из Мордовского заповедника спалил дома в Нижегородской области], 21 августа 2021</ref>. 22 жніўня плошча пажару ў нацыянальным парку Бузулуцкі бор у Самарскай вобласці дасягнула 100 га. у сяле Нямчанка агонь знішчыў 16 будынкаў, у сяле Канавалаўка − 2<ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2021/08/22/ploshchad-pozhara-v-natsionalnom-parke-buzulukskii-bor-pod-samaroi-dostigla-sto-ga-news Площадь пожара в национальном парке Бузулукский бор под Самарой достигла 100 га], 22 августа 2021</ref>. З-за ляснога пажару ў Самарскай вобласці на Паўднёва-Уральскай чыгунцы паміж Масквой, Арэнбургам і Орскам спыненыя тры пасажырскія цягнікі далёкіх зносін<ref>[https://echo.msk.ru/news/2891192-echo.html Из-за лесного пожара в Самарской области остановлены три пассажирских поезда дальнего сообщения], 22 августа 2021</ref>. У Ніжагародскай вобласці і Рэспубліцы [[Мардовія]] з 24 жніўня 2021 года ўведзены рэжым надзвычайнай сітуацыі з-за хуткага распаўсюджвання агню<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/12201857|title=В Нижегородской области и Мордовии ввели межрегиональный режим ЧС из-за пожаров|website=[[ТАСС]]|access-date=2021-08-24}}</ref>. Спынена чыгуначнае і аўтамабільнае паведамленне паміж Саровым і Арзамасам<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2021/08/20/reg-pfo/iz-za-lesnyh-pozharov-ostanovleno-zheleznodorozhnoe-soobshchenie-s-sarovom.html|title=Из-за лесных пожаров остановлено железнодорожное сообщение с Саровом|website=Российская газета|access-date=2021-08-24}}</ref>. Плошчу пажараў у Ніжагародскай вобласці на 24 жніўня складае 300 гектараў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://regnum.ru/news/3351966.html|title=Площадь пожара в лесах Нижегородской области достигла 300 гектаров|website=ИА REGNUM|access-date=2021-08-24|archive-date=24 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824112127/https://regnum.ru/news/3351966.html|url-status=dead}}</ref>. == Ацэнка маштабаў пажараў == Па дадзеных Раслегаса з пачатку года па 29 ліпеня пажары закранулі 11,5 млн гектараў (115 тыс. квадратных кіламетраў). 70 % гэтай плошчы прыпадае на [[Цюменская вобласць|Цюменскую]], [[Омская вобласць|Омскую]], [[Новасібірская вобласць|Новасібірскую вобласці]] і [[Якуція|Якуцію]]<ref name="NOW84"/>. Згодна з артыкулам [[Washington Post|The Washington Post]] ад 11 жніўня 2021 года маштаб пажараў у Сібіры больш, чым усе іншыя пажары ў свеце разам узятыя. Дадзеныя Мінпрыроды сведчаць, што ў 2021 годзе згарэла больш 77 тыс. км² лесу, аднак паводле дадзеных [[Greenpeace]] гэтыя лічбы Мінпрыроды ў два разы менш лічбаў шкоды Greenpeace, так як ўлічваюць толькі шкоду лясах у запаведніках і паблізу населеных пунктаў<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2021/08/11/siberia_fires/|title=Лесные пожары в России оказались масштабнее всех остальных в мире|website=lenta.ru|date=11.08.2021|first=Нина Ташевская}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/08/11/siberia-fires-russia-climate/|title=Siberia’s wildfires are bigger than all the world’s other blazes combined|author=Robyn Dixon|website=[[The Washington Post]]|date=11.08.2021}}</ref>. 10 жніўня 2021 года Greenpeace апублікаваў дадзеныя, што з 1 студзеня па 10 жніўня пажарамі знішчана 16 млн [[гектар]]аў (160 тыс. км²) лесу<ref>{{Cite web|url=https://greenpeace.ru/news/2021/08/10/greenpeace-poluchil-pervye-rezultaty-issledovanija-prichin-lesnyh-pozharov/|title=Greenpeace получил первые результаты исследования причин лесных пожаров|website=Greenpeace России|date=10.08.2021|quote=всего с 1 января по 10 августа огнём пройдено 16 млн га.|access-date=18 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814193757/https://greenpeace.ru/news/2021/08/10/greenpeace-poluchil-pervye-rezultaty-issledovanija-prichin-lesnyh-pozharov/|archive-date=14 жніўня 2021|url-status=dead}}</ref>. Да 16 жніўня выгарала больш за 17 млн гектараў. Гэта максімум за ўсе гады спадарожнікавых назіранняў.<ref name="автоссылка1"/> == Наступствы == === Кароткатэрміновыя наступствы === У жніўні 2021 года сібірскія пажары сталі прычынай [[смог]]у і пагаршэння бачнасці ў Чэлябінскай вобласці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2021/08/09/reg-urfo/iz-za-pozharov-v-iakutii-nad-iuzhnym-uralom-navis-smog.html|title=Из-за пожаров в Якутии над Южным Уралом навис смог|website=Российская газета|access-date=2021-08-11}}</ref>, Свярдлоўскай вобласці, [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга — Югра|ХМАО]], Цюменскай вобласці, Пермскім краі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210809/smog-1745004915.html|title=Свердловскую область накрыл смог от пожаров в Якутии|website=РИА Новости|access-date=2021-08-11}}</ref>, Іркуцкай вобласці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://regnum.ru/news/accidents/3340467.html|title=Сотни населённых пунктов Приангарья окутал дым лесных пожаров|website=ИА REGNUM|access-date=2021-08-11|archive-date=9 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809191213/https://regnum.ru/news/accidents/3340467.html|url-status=dead}}</ref>, Краснаярскім краі<ref>{{публікацыя|загаловак=[https://tvk6.ru/publications/news/60658/ Смог от пожаров в Якутии дошел до Красноярска: с какими последствиями столкнулись горожане]|аўтар=СЕРГЕЙ ГРИГОРЬЕВ|выданне=Сетевое издание «ТВК Красноярск»}}</ref>, Рэспубліцы Тыва<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://iz.ru/1204414/2021-08-08/v-tuvu-prishel-smog-ot-lesnykh-pozharov-v-sosednikh-regionakh|title=В Туву пришел смог от лесных пожаров в соседних регионах|author=Елена Плавская|website=Известия|date=2021-08-08|access-date=2021-08-11}}</ref>, на Ямале<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://radiosputnik.ria.ru/20210803/yakutiya-1744207410.html|title=Гарь от лесных пожаров в Якутии почувствовали на арктических станциях|website=Радио Sputnik|access-date=2021-08-11}}</ref>. === Доўгатэрміновыя наступствы === Пры пажарах вялікая колькасць вугляроду можа быць выкінута ў атмасферу з раней прамерзлай глебы, асабліва тарфянікаў<ref>{{Cite web|title=Siberia battles wildfires after hottest and driest June for 133 years - releasing high amounts of carbon into the atmosphere|url=https://news.sky.com/story/siberia-battles-wildfires-after-hottest-and-driest-june-for-133-years-releasing-high-amounts-of-carbon-into-the-atmosphere-12361185|access-date=2021-07-25|website=Sky News|language=en}}</ref>, якія працягвалі гарэць з мінулага года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/01/27/peat-fires-smolder-in-siberia-despite-bone-chilling-temperatures-a72747|title=Peat Fires Smolder in Siberia Despite Bone-Chilling Temperatures|author=The Moscow Times|website=The Moscow Times|date=2021-01-27|access-date=2021-08-11}}</ref>. == Прычыны == Вызначэнне прычын пажараў абцяжарваюць цяжкасці з маніторынгам<ref>{{Cite web|title=What's Fueling Russia's 'Unprecedented' Fires? {{!}} Voice of America - English|url=https://www.voanews.com/europe/whats-fueling-russias-unprecedented-fires|access-date=2021-07-25|website=www.voanews.com|language=en}}</ref> заканамернасцяў змены вышыннага струйного плыні і змены клімату ў Расіі<ref name=":0"/>. Пажары былі адным з некалькіх экстрэмальных пагодных з’яў, якія адбыліся {{Не перакладзена 5|Кліматычныя змены ў 2021 годзе|ў глабальным маштабе ў 2021 годзе|en|2021 in climate change}}<ref name=":1">{{Cite news|title=Amid summer of fire and floods, a moment of truth for climate action| language=en-US|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2021/07/24/amid-summer-fire-floods-moment-truth-climate-action/|access-date=2021-07-25|issn=0190-8286}}</ref>. Іншаю прычынай пажараў, па дадзеных [[Грынпіс]], з’яўляецца парушэнне правілаў супрацьпажарнай бяспекі на лесанарыхтоўках.<ref>[[Greenpeace]] 10.08.21 [https://greenpeace.ru/news/2021/08/10/greenpeace-poluchil-pervye-rezultaty-issledovanija-prichin-lesnyh-pozharov/ Greenpeace получил первые результаты исследования причин лесных пожаров] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210814193757/https://greenpeace.ru/news/2021/08/10/greenpeace-poluchil-pervye-rezultaty-issledovanija-prichin-lesnyh-pozharov/ |date=14 жніўня 2021 }}</ref> == Гл. таксама == * [[Лясныя пажары ў Турцыі (2021)]] * {{Не перакладзена 5|Спіс лясных пажараў|Спіс лясных пажараў|en|List of wildfires}} * {{Не перакладзена 5|Спіс цеплавых хваляў|Спіс цеплавых хваляў|en|List of heat waves}} {{Зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-08-19}} [[Катэгорыя:Чэрвень 2021 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2021 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2021 года]] [[Катэгорыя:2021 год у Расіі]] 7t4eminslq3p4od0lo7fzx0mgcay9s4 Кубак Беларусі па гандболе 2020 0 686711 5189041 5145998 2026-08-28T17:45:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189041 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 6 |гарады = 5 |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]] |разоў = 12 |2 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |3 месца = [[ГК Гомель|Гомель]] |дублёры = |гульняў = 8 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]] }} '''Кубак Беларусі па гандболе 2020''' — 24-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па гандболе|кубка Беларусі па гандболе]]. Фінал чатырох адбыўся ў [[Пінск]]у 22-23 жніўня 2020 года. Перамогу атрымаў клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]». == Першы этап<ref>[https://handball.by/itogi-zherebevki-i-etapa-rozygrysha-kubka-belarusi-2020-goda/ Итоги жеребьевки I этапа розыгрыша Кубка Беларуси 2020 года]</ref> == === Першы матч === {| class="wikitable" |- !width="120"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |14 снежня 2019 || ||[[ГК Віцязь-Леон|Віцязь-Леон]]|| || [[ГК Гомель|Гомель]] |- |14 снежня 2019 || ||[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]]|| ||[[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |} === Другі матч === {| class="wikitable" |- !width="120"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |20 снежня 2019|| ||[[ГК Гомель|Гомель]]|| || [[ГК Віцязь-Леон|Віцязь-Леон]] |- |20 снежня 2019|| ||[[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]]|| ||[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |} == Паўфіналы == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| 22 жніўня || align=center|Пінск ||align=right bgcolor="#bbeebb"| [[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]] ||align=center|'''32:20''' || [[ГК Гомель|Гомель]] |- |align=center| 22 жніўня || align=center|Пінск ||align=right bgcolor="#bbeebb"| [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] ||align=center|'''36:29''' || [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |} == Матч за 3-е месца == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| 23 жніўня || align=center|Пінск ||align=right| [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] ||align=center|'''31:32''' || bgcolor="#bbeebb"| [[ГК Гомель|Гомель]] |} == Фінал == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| 23 жніўня || align=center|Пінск ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]''' ||align=center|'''26:25''' || [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/ru/schedule.asp?season=2020MEN-5 Матчи Кубок Беларуси 2019/20] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210803102817/https://www.meshkovbrest.by/ru/schedule.asp?season=2020MEN-5 |date=3 жніўня 2021 }} * [https://handball.by/obladateli-kubka-respubliki-belarus-muzhchiny/ УЛАДАЛЬНІКІ КУБКА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ (МУЖЧЫНЫ)] * [https://handball.by/itogi-zherebevki-i-etapa-rozygrysha-kubka-belarusi-2020-goda/ Итоги жеребьевки I этапа розыгрыша Кубка Беларуси 2020 года] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2020 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2020 год у Пінску]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па гандболе|2020]] [[Катэгорыя:Спорт у Пінску]] exg9lblelpq393zx56u0ffe5vl7urm1 Радзівілаўская карта 0 688041 5189109 4961680 2026-08-28T22:24:29Z ~2026-47010-89 173305 /* Літаратура */ 5189109 wikitext text/x-wiki [[Файл:Magni Ducatus Lithuaniae.jpg|thumb|Радзівілаўская карта выдання 1613 года, якое ўтрымлівае таксама карту Дняпра. Пад картамі таксама былі геаграфічныя і этнічныя апісанні]] [[Файл:Magni Ducatus Lithuaniae Main.jpg|thumb|Радзівілаўская карта 1635 года выдання]] '''Magni Ducatus Lithuaniae caeterumque regionum illi adiaciencium exacta descriptio''' («Падрабязнае апісанне Вялікага Княства Літоўскага і суседніх краін»<ref>Поўная назва: ''MAGNI DVCATVS LITHVANIAE, CAETERARVMQVE REGIONVM ILLI ADIACENTIVM EXACTA DESCRIPTIO. Ill[ustri]ss[i]mi ac Excell[enti]ss[i]mi Pri[n]cipis et D[omi]ni D[omini] Nicolai Christophori Radziwil, D[ei] G[ratia] Olycae ac in Nieswies Ducis, S[acri] Rom[ani] Imperii Principis in Szylowiec ac Mir Comitis et S[ancti] Sepulchri Hierosolimitani Militis etc. opera, cura et impensis facta ac in lucem edita.'' У перакладзе: ''Падрабязнае апісанне Вялікага Княства Літоўскага і іншых сумежных з ім краін, справа завершана і апублікавана дзякуючы працы, намаганням і выдаткам Найслаўнейшага і Найсвятлейшага Князя і пана Мікалая Крыштафа Радзівіла Божай міласцю князя Свяшчэннай рымскай імперыі ў Алыцы і Нясвіжы, графа ў Шыдлоўцы і Міры і рыцара Труны Гасподняй у Іерусаліме.''</ref>, вядомая таксама як '''Радзівілаўская карта''' — карта зямель [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў маштабе 1:1 300 000, створаная пад кіраўніцтвам [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштафа Радзівіла Сіроткі]]. Карта была створана галандскім [[картаграфія|картографам]] і гравёрам [[Гесэль Геррыц|Гесэлем Герыцам]] па малюнках [[Тамаш Макоўскі|Тамаша Макоўскага]]. Першае выданне карты было надрукавана ў [[Амстэрдам]]е ў 1613 годзе, у друкарні [[Вілем Блаў|Вілема Янсэна Блаў]]{{sfn|Łuczyński|2013}}. Радзівілаўская карта лічыцца шэдэўрам картаграфічнага мастацтва, з пункту гледжання дакладнасці яна пераўзышла карты XVII і XVIII стагоддзяў. Шырока выкарыстоўвалася ў картаграфіі Усходняй Еўропы<ref name=":0">{{Cite journal |author = Algimantas Česnulevičius |title = M. K. Radvila map in Middle Europe mapping context of the XVII century |journal = Geografija |date = 2013 |issn = 1392-1096 |volume = 49 |issue = 2 |pages = 145–153 |url = http://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2013~1400872544392/J.04~2013~1400872544392.pdf}}</ref>. == Апісанне == [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка]], з 1579 года [[маршалак вялікі літоўскі]], а пазней [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]], зацікавіўся складаннем падрабязнай карты Вялікага Княства Літоўскага, якая б адпавядала існаваўшым на той час стандартам картаграфічнага мастацтва. Для гэтага ён сабраў каманду ў складзе [[ваяводы кіеўскія|кіеўскага ваяводы]] [[Канстанцін-Васіль Канстанцінавіч Астрожскі|Канстанціна-Васіля Астрожскага]], англійскага матэматыка і [[езуіты|езуіта]] {{нп3|Якуб Босгрэйв|Якуба Босгрэйва|en|James Bosgrave}} і мастака [[Тамаш Макоўскі|Тамаша Макоўскага]]<ref name=":0" />. Гэтыя людзі працавалі над картай з 1595 па 1599 гады. Зборам матэрыялаў і правядзеннем вымярэнняў займаўся Тамаш Макоўскі, які, верагодна, таксама падрыхтаваў і асноўны малюнак карты<ref>J. Jakubowski. ''Tomasz Makowski, sztycharz i kartograf nieświeski''. Warszawa, 1923.</ref>. Геаграфічныя параметры былі часткова ўзяты з дакументаў [[валочная памера|валочнай памеры]], зямельнай рэформы, ініцыяванай у 1547 годзе каралевай [[Бона Сфорца|Бонай Сфорца]]. На карце былі паказаныя 1020 населеных пунктаў, 357 з якіх упершыню прадстаўлены ў картаграфіі<ref name=":2">{{Cite web |title = Znane i nieznane dziedzictwo księcia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła Sierotki – Echa Polesia |publisher = polesie.org |url = https://polesie.org/663/znane-i-nieznane-dziedzictwo-ksiecia-mikolaja-krzysztofa-radziwilla-sierotki/|lang=pl}}</ref>. Першапачатковая [[медзярыт]]авая карта была прызначана для размяшчэння на сцяне. Акрамя зямель Вялікага Княства Літоўскага ў межах канца XVI стагоддзя, на карце былі паказаныя і суседнія тэрыторыі (значная частка [[Украіна|Украіны]], [[Герцагства Прусія]], [[Курляндыя]], частка [[Мазовія|Мазовіі]] і [[Малая Польшча|Малой Польшчы]]). Акрамя таго, на карце была размешчана складзеная з дзвюх частак схема ніжняга [[Дняпро|Дняпра]], аж да яго вусця разам з дадатковымі апісаннямі, напрыклад, дняпроўскіх парогаў. Дняпро быў важным камунікацыйным і транспартным шляхам для Вялікага Княства Літоўскага. [[Заходняя Дзвіна]], таксама паказаная на карце, адыгрывала падобную ролю. Пад картамі было вычарпальнае геаграфічнае і этнічнае апісанне Вялікага Княства Літоўскага{{sfn|Łuczyński|2013}}. У пазнейшых выданнях карты Дняпра і ніжняе апісанне былі выдалены, а затым карта Вялікага Княства Літоўскага была надрукаваная асобна, у выглядзе квадрата памерам прыкладна 74×74 см<ref>{{Cite web |title = Maps1601-22 |publisher = www.lithuanianmaps.com |url = http://www.lithuanianmaps.com/Maps1601-22.html}}</ref>. У 1631 годзе Вілем Блаў таксама ўключыў карту ў свой атлас ''Appendix Theatri A. Ortelii et Atlantis G. Mercatoris.'' Каб палепшыць чытэльнасць карты ў атласе, ён надрукаваў яе з чатырох медных пласцін і размясціў на чатырох асобных старонках. Карты Дняпра былі ўключаны ў атлас асобна. Усяго да 1670 года сям’я Блаў 17 разоў публікавала ў сваіх атласах Радзівілаўскую карту Вялікага Княства ў нязменным фармаце, з датай 1613<ref name=":2" />. Радзівілаўская карта выдзяляецца сваёй незвычайнай для таго часу дакладнасцю і багаццем геаграфічных дэталяў, якія суправаджаюцца шматлікімі апісаннямі і іканаграфічнымі сцэнамі. Аналіз дакладнасці размяшчэння паселішчаў паказвае, што яна такая ж ці больш дакладная, як на картах Вялікага княства, складзеных да 1770 года<ref>{{cite journal|first=Jarosław|last=Łuczyński|title=Analiza dokładności mapy Wielkiego Księstwa Litewskiego Tomasza Makowskiego z 1613 r., tzw. radziwiłłowskiej na podstawie siatki zniekształceń|journal=Polski Przegląd Kartograficzny|volume=33|year=2001|issue=4|pages=365—371|lang=pl}}</ref>. Яшчэ адной асаблівасцю карты з’яўляецца надзвычай дакладная і падрабязная [[Гідраграфія|гідраграфічная сетка]]. У выніку гэтага Радзівілаўская карта больш за сто гадоў лічылася найважнейшай крыніцай інфармацыі аб тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, а ў наш час яна з’яўляецца каштоўнай гістарычнай крыніцай{{sfn|Łuczyński|2013}}. [[Файл:Brama Smolenska na mapie radziwillowskiej 1613.jpg|thumb|mały|Фрагмент карты, на якім паказваецца міжрэчча [[Дзвіна|Дзвіны]] і [[Дняпро|Дняпра]].]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{cite journal|author=Stanisław Alexandrowicz|url=https://rcin.org.pl/dlibra/publication/39363/edition/26621/content|title=Mapa Wielkiego Księstwa Litewskiego Tomasza Makowskiego z 1613 r. tzw. „radziwiłłowska”, jako źródło do dziejów Litwy i Białorusi|journal=Studia Źródłoznawcze|volume=10|publisher=PWN|location=Warszawa, Poznań|year=1965|lang=pl}} * {{cite journal|author=M. Спiрыдонаў|title=Беларусь на карце Вялiкага Княства Лiтоўскага 1613 г.|journal=Гiстарычны альманах|volume=8|year=2003|pages=3—55|url=https://kamunikat.org/download.php?item=2131-2.pdf}} * {{cite book|author=Stanisław Alexandrowicz|title=Kartografia Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do połowy XVIII wieku|publisher=Aspra|location=Warszawa|year=2012|lang=pl}} * {{cite journal|first=Jarosław|last=Łuczyński|url=https://www.zapiskihistoryczne.pl/files/issues/08af5e9bb3f231f431b33042b87885f2_ZH_2013_1_LuczynskiN.pdf|title=Przestrzeń Wielkiego Księstwa Litewskiego na mapie radziwiłłowskiej Tomasza Makowskiego z 1613 roku w świetle treści kartograficznej i opisowej|journal=Zapiski historyczne|volume=LXXVIII|year=2013|issue=1|pages=73—100|lang=pl}} * {{cite web|author=Аляксей Адамовіч|title=On specifying the date of the map of the Grand Duchy of Lithuania of 1613|url=https://www.academia.edu/45043110|year=2020|lang=en}} * {{cite web|author=Аляксей Адамовіч|title=Map of the Grand Duchy of Lithuania at the Frankfurt Book Fair in 1613|url=https://www.academia.edu/58720524|year=2021|lang=en}} * {{cite journal|author=Аляксей Адамовіч|title=O doprecyzowaniu datowania Radziwiłłowskiej mapy Wielkiego Księstwa Litewskiego z roku 1613|journal=Z dziejów kartografii|volume=XXIV|year=2022|pages=149–174|url=https://www.academia.edu/93602203|lang=pl}} * {{cite journal|author=Аляксей Адамовіч|title=Mapa radziwiłłowska jako źródło dla prezentacji terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego na mapie Europy Willema Blaeu'a (1608) = The Radziwiłł's map as a source for the presentation of the territory of the Grand Duchy of Lithuania on Willem Blaeu's map of Europe (1608)|journal=Z dziejów kartografii|volume=XXV|year=2024|pages=189–211|url=http://www.maphist.waw.pl/wp-content/uploads/2024/10/ZDK_25_189-211.pdf|lang=pl}} == Спасылкі == {{Commonscat|Magni Ducatus Lithuaniae}} * [https://www.raremaps.com/gallery/detail/74017/magni-ducatus-lithuaniae-caeterarumque-regionum-illi-adjacen-blaeu-gerritsz Mapa ''Magni Ducatus Lithuaniae…'' Amsterdam / 1613 (1635)] [[Катэгорыя:Гістарычныя карты]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] ei21fc8xrbprbmnbaheqxtwp1d412qi Леанід Аляксандравіч Сівачэнка 0 695689 5189135 4888086 2026-08-29T00:46:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189135 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Леанід Аляксандравіч Сівачэ́нка'''{{sfn|БелЭн|2002}} Ў(нар. {{ДН|9|3|1950}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Машынабудаванне|машынабудавання]], [[доктар тэхнічных навук]] (1995), [[прафесар]] (1996), акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (2000). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Магілёў|Магілёве]]. Скончыў [[Магілёўскі машынабудаўнічы інстытут]]. З 1974 года ў [[Беларуска-Расійскі ўніверсітэт|Магілёўскім тэхнічным універсітэце]], дзе ў 1996—1007 гадах займаў пасаду загадчыка кафедры. Прафесар кафедры абсталявання і аўтаматызацыі вытворчасці [[Баранавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт|Баранавіцкага дзяржаўнага ўніверсітэта]], супрацоўнік секцыі тэхналогіі машынабудавання. == Навуковая дзейнасць == Аўтар прац і [[патэнт]]аў па распрацоўцы тэхналагічнага абсталявання комплекснай перапрацоўкі сыравіны і тэхнагенных матэрыялаў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сівачэнка Леанід Аляксандравіч||364}} * Библиография трудов и научных разработок доктора технических наук, профессора Сиваченко Леонида Александровича: библиографический указатель / сост. Л. А. Астекалова. — Могилев: Белорус.-Рос. ун-т, 2020. — 138 с. — ISBN 978-985-492-233-1 {{ref-ru}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|139010|Сівачэнка Леанід Аляксандравіч}} * [http://mbt.barsu.by/index.php/o-sektsii/sotrudniki-sektsii Секция технологии машиностроения. Кафедра технологии и оборудования машиностроения] {{ref-ru}} // [[Баранавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт]] * [https://patentdb.ru/author/1084539 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211212073400/https://patentdb.ru/author/1084539 |date=12 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * [https://bypatents.com/patents/sivachenko-leonid-aleksandrovich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211212073359/https://bypatents.com/patents/sivachenko-leonid-aleksandrovich |date=12 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * [https://kzpatents.com/patents/sivachenko-leonid-aleksandrovich База патентов Казахстана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211212073400/https://kzpatents.com/patents/sivachenko-leonid-aleksandrovich |date=12 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * [http://bru.by/news/post/40756 Организаторы Всероссийской студенческой олимпиады по направлению 15.03.02 «Технологические машины и оборудование» выразили благодарность доктору технических наук, профессору кафедры «Транспортные и технологические машины» Леониду Александровичу Сиваченко за активное участие в проведение мероприятий.] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сівачэнка Леанід Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Акадэмікі Беларускай інжынернай акадэміі]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] d5tasfq5813hftjbwe44npu6qz9029j Леанід Васільевіч Барабанаў 0 698064 5189137 4328609 2026-08-29T00:57:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189137 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Барабанаў}} '''Леанід Васільевіч Барабанаў''' (нар. {{ДН|6|7|1947}}, г. [[Добруш]], [[Гомельская вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]] дзяржаўны дзеяч. Дырэктар [[Гомельскі вагонарамонтны завод |Гомельскага вагонарамонтнага завода імя М. І. Калініна]]. == Узнагароды == * За вялікі асабісты ўклад у развіццё вагонарамонтнай вытворчасці і павышэнне яе эфектыўнасці 2 ліпеня 1997 года быў узнагароджаны ганаровым званнем «[[Заслужаны работнік прамысловасці Рэспублікі Беларусь]]»<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/65711/ |title=Узнагароды. Беларусь |access-date=11 студзеня 2022 |archive-date=11 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111104750/https://nagrady.by/persona/65711/ |url-status=dead }}</ref> * Ганаровыя грамадзяне Акцябрскага раёна<ref>[http://www.oktiabrskiy.gomel-region.by/ru/grazd/ Почетные граждане Октябрьского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123175829/http://www.oktiabrskiy.gomel-region.by/ru/grazd/ |date=23 студзеня 2022 }}</ref>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барабанаў Леанід Васільевіч}} [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Акцябрскага раёна]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Інжынеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектары па Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Старшыні Гомельскага гарадскога выканаўчага камітэта]] a8krh2lwdqki9b1xvyrzrdiu1uhemh6 1xbet 0 701979 5189166 5133450 2026-08-29T03:26:30Z ~2026-43929-76 173312 /* */ vhfxfv 5189166 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | company_logo = 1xbetlogo.png1784351939 رقم الحساب | назва = 1xbet1784351939 | company_type = Прыватная | заснавана = 2007 1784351939 | размяшчэнне = Лімасол, Кіпр1784351939 | уладальнікі = Сяргей Каршкоў, Раман Сямёхін, Дзмітрый Казорын | сайт = [https://1xbet.com 1xbet.com]1784351939ايداع 5000$ | industry = Азартныя гульні }} '''1xBet''' - кампанія, якая займаецца азартнымі гульнямі ў інтэрнэце, ліцэнзаваная ліцэнзіяй Curaçao eGaming License. Была заснавана ў 2007 годзе і зарэгістравана на Кіпры. У 2019 годзе яны адчулі значны рост, ненадоўга спансіруючы ФК «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і ФК «Ліверпуль», перш чым былі адхіленыя ад пасады за ўдзел у незаконнай дзейнасці. Першапачаткова гэта было расійскім казіно, але ў 2014 годзе пашырыла сваю прысутнасць у Інтэрнэце, уступіўшы ў партнёрства з «Букмекерскім публком». Ён падтрымлівае аперацыі на [[Мальта|Мальце]], [[Кіпр|Кіпры]] і [[Абуджа|Абуджы]] ([[Нігерыя]]). У Кеніі 1xBet працуе па ліцэнзіі [[:en:Betting_Control_and_Licensing_Board|BCLB]].<ref>{{Cite web |title=1xbet Kenya |url=https://kenyan-digest.com/casino/1xbet/ |access-date=2022-11-28 |website=kenyan-digest.com |language=en}}</ref> Па стане на [[студзень]] 2022 года 1xBet больш не знаходзіцца на [[Кюрасаа]] пасля падачы заявы аб банкруцтве. Пазоў супраць кампаніі і яе ліцэнзіяра застаецца адкрытым. Сайт працягвае працаваць у Інтэрнэце.<ref>https://stavkawin.com/by/%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4/1xbet-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%8c/</ref> 1xBet прадстаўляе гульні ад пастаўшчыкоў [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]], такіх як GameArt, NetEnt, Betsoft, Pragmatic Play, Play N GO, Microgaming.<ref>{{Cite web |date=2021-09-16 |title=Partners 1xBet |url=https://revenuelab.biz/blog/best-gambling-affiliate-programs/partners-1xbet/ |access-date=2022-06-22 |website=revenuelab.biz |language=en}}</ref> == Крымінальнае расследаванне == У пачатку 2020 года стала вядома аб афэры, якая працягваецца, звязанай з крадзяжамі і незаконнымі дзеяннямі, што прыцягнула ўвагу па дыпламатычных каналах.<ref>https://news.ebene-magazine.com/ebenemagazine-ru-the-stars-wear-their-symbols-but-no-one-knows-the-owners-the-main-thing-from-the-forbes-text-about-the-founders-of-the-bookmaker-1xbet-ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210502091616/https://news.ebene-magazine.com/ebenemagazine-ru-the-stars-wear-their-symbols-but-no-one-knows-the-owners-the-main-thing-from-the-forbes-text-about-the-founders-of-the-bookmaker-1xbet-ru/ |date=2 мая 2021 }}</ref> == Банкруцтва == У лістападзе 2021 года даччыная кампанія 1xBet, 1хCorр MV, падала заяву аб банкруцтве<ref>https://xn--knipslkrant-curacao-prp.com/casinonieuws-1xbet-failliet-verklaard-door-curacaose-rechter/{{Недаступная спасылка}}</ref> у суд Кюрасаа пасля таго, як адмовілася пакрыць грошы групе гульцоў. == Меркаваныя ўладальнікі == Каршкоў, экс-маёр міліцыі, начальнік аддзела "К" УУС па [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]], атрымаў кіпрскае грамадзянства ў 2020 годзе, атрымаўшы "Залаты пашпарт" за кошт значных інвестыцый у краіну. Разам з расійскімі мільярдэрамі Сяміёхіным і Казарыным усе трое беглі на Кіпр, каб пазбегнуць судовага пераследу з боку Расіі.<ref>https://www.topnews.ru/news_id_277080.html</ref> == Зноскі == <references /> {{ізаляваны артыкул|date=2022-02-28}} [[Катэгорыя:Букмекеры]] [[Катэгорыя:Азартныя гульні]] 99r0mrdmdb76d3ilwhzj8l0drtcb8sl 5189219 5189166 2026-08-29T08:59:54Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5189166|5189166]] аўтарства [[Special:Contributions/~2026-43929-76|~2026-43929-76]] ([[User talk:~2026-43929-76|размовы]]) 5189219 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | company_logo = 1xbetlogo.png | назва = 1xbet | company_type = Прыватная | заснавана = 2007 | размяшчэнне = Лімасол, Кіпр | уладальнікі = Сяргей Каршкоў, Раман Сямёхін, Дзмітрый Казорын | сайт = [https://1xbet.com 1xbet.com] | industry = Азартныя гульні }} '''1xBet''' - кампанія, якая займаецца азартнымі гульнямі ў інтэрнэце, ліцэнзаваная ліцэнзіяй Curaçao eGaming License. Была заснавана ў 2007 годзе і зарэгістравана на Кіпры. У 2019 годзе яны адчулі значны рост, ненадоўга спансіруючы ФК «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і ФК «Ліверпуль», перш чым былі адхіленыя ад пасады за ўдзел у незаконнай дзейнасці. Першапачаткова гэта было расійскім казіно, але ў 2014 годзе пашырыла сваю прысутнасць у Інтэрнэце, уступіўшы ў партнёрства з «Букмекерскім публком». Ён падтрымлівае аперацыі на [[Мальта|Мальце]], [[Кіпр|Кіпры]] і [[Абуджа|Абуджы]] ([[Нігерыя]]). У Кеніі 1xBet працуе па ліцэнзіі [[:en:Betting_Control_and_Licensing_Board|BCLB]].<ref>{{Cite web |title=1xbet Kenya |url=https://kenyan-digest.com/casino/1xbet/ |access-date=2022-11-28 |website=kenyan-digest.com |language=en}}</ref> Па стане на [[студзень]] 2022 года 1xBet больш не знаходзіцца на [[Кюрасаа]] пасля падачы заявы аб банкруцтве. Пазоў супраць кампаніі і яе ліцэнзіяра застаецца адкрытым. Сайт працягвае працаваць у Інтэрнэце.<ref>https://stavkawin.com/by/%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4/1xbet-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%8c/</ref> 1xBet прадстаўляе гульні ад пастаўшчыкоў [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]], такіх як GameArt, NetEnt, Betsoft, Pragmatic Play, Play N GO, Microgaming.<ref>{{Cite web |date=2021-09-16 |title=Partners 1xBet |url=https://revenuelab.biz/blog/best-gambling-affiliate-programs/partners-1xbet/ |access-date=2022-06-22 |website=revenuelab.biz |language=en}}</ref> == Крымінальнае расследаванне == У пачатку 2020 года стала вядома аб афэры, якая працягваецца, звязанай з крадзяжамі і незаконнымі дзеяннямі, што прыцягнула ўвагу па дыпламатычных каналах.<ref>https://news.ebene-magazine.com/ebenemagazine-ru-the-stars-wear-their-symbols-but-no-one-knows-the-owners-the-main-thing-from-the-forbes-text-about-the-founders-of-the-bookmaker-1xbet-ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210502091616/https://news.ebene-magazine.com/ebenemagazine-ru-the-stars-wear-their-symbols-but-no-one-knows-the-owners-the-main-thing-from-the-forbes-text-about-the-founders-of-the-bookmaker-1xbet-ru/ |date=2 мая 2021 }}</ref> == Банкруцтва == У лістападзе 2021 года даччыная кампанія 1xBet, 1хCorр MV, падала заяву аб банкруцтве<ref>https://xn--knipslkrant-curacao-prp.com/casinonieuws-1xbet-failliet-verklaard-door-curacaose-rechter/{{Недаступная спасылка}}</ref> у суд Кюрасаа пасля таго, як адмовілася пакрыць грошы групе гульцоў. == Меркаваныя ўладальнікі == Каршкоў, экс-маёр міліцыі, начальнік аддзела "К" УУС па [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]], атрымаў кіпрскае грамадзянства ў 2020 годзе, атрымаўшы "Залаты пашпарт" за кошт значных інвестыцый у краіну. Разам з расійскімі мільярдэрамі Сяміёхіным і Казарыным усе трое беглі на Кіпр, каб пазбегнуць судовага пераследу з боку Расіі.<ref>https://www.topnews.ru/news_id_277080.html</ref> == Зноскі == <references /> {{ізаляваны артыкул|date=2022-02-28}} [[Катэгорыя:Букмекеры]] [[Катэгорыя:Азартныя гульні]] ltpimho4zsjlryrrv2oqba8txpexea7 Кейт Аптан 0 704908 5189175 5188341 2026-08-29T04:31:01Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=жнівень 2026}} 5189175 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Аптан}} {{кінематаграфіст}} '''Кэтрын Элізабэт Аптан''' ({{lang-en|Katherine Elizabeth Upton}}; нар. {{ДН|10|6|1992}}, Сент-Джозеф, Мічыган, ЗША) — амерыканская мадэль і актрыса. У 2008 годзе Аптан паспяхова прыняла ўдзел у кастынгу і падпісала кантракт з мадэльным агенцтвам «Elite Model Management». Пазней яна пераехала ў [[Нью-Ёрк]], дзе падпісала кантракт з іншым мадэльным агенцтвам — «IMG Models». У 2011 годзе Аптан стала рэкламным тварам кампаніі «Beach Bunny Swimwear», якая вырабляе купальнікі. У 2011 годзе часопіс «Esquire» прысвоіў Аптан тытул дзяўчыны лета 2011 года — «The Woman of the Summer». У тым жа годзе яна ўпершыню з’явілася ў часопісе «Sports Illustrated Swimsuit Issue» у рубрыцы «Навічок года», а ў 2012 годзе было абвешчана, што яе фатаграфія ўпрыгожыць вокладку аднаго з выпускаў гэтага часопіса. У 2014 годзе разам з Тоні Хейлам знялася ў відэакліпе гурта Lady Antebellum «Bartender». У тым жа годзе часопіс «FHM» змясціў Аптан на 18 месца ў спісе самых сексуальных жанчын свету, а амерыканскі часопіс «People» у снежні таго ж года назваў яе «Самай сексуальнай жанчынай года». У 2014 годзе Аптон знялася ў ролі Афіны ў рэкламе гульні Game of War, распрацаванай каліфарнійскай кампаніяй Machine Zone. У канцы жніўня 2014 года фатаграфіі аголенай Аптан і некалькіх іншых знакамітасцяў патрапілі ў Інтэрнэт. У 2018 годзе Кейт Аптан была прызнана самай сексуальнай жанчынай планеты па версіі часопіса «Maxim». {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аптан Кейт}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] q4g90iurjwlvpt5rwzd0xas1a4xr8se Леў Леанідавіч Дзяньгоў 0 705450 5189164 5141132 2026-08-29T03:02:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189164 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Леў Леанідавіч Дзяньгоў''', па нараджэнні '''Павел Юр’евіч Гузбанд''' (нар. [[6 чэрвеня]] [[1984]], [[Мінск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]]) — расійскі і беларускі прадпрымальнік, саветнік Дзяржаўнага сакратара Саюзнай дзяржавы, саветнік кіраўніка [[Чачэнская Рэспубліка|Чачэнскай Рэспублікі]] [[Рамзан Кадыраў|Р. А. Кадырава]], Старшыня праўлення Расійска-лівійскага гандлёвага дома<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://rg.ru/2018/09/20/pomoshchnika-kadyrova-nagradili-za-pomoshch-v-osvobozhdenii-belorusov.html|title=Помощника Кадырова наградили за помощь в освобождении белорусов|publisher=Российская газета|access-date=2020-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.agriculture.com/markets/newswire/libya-considers-purchase-of-1-mln-tonnes-of-russian-wheat-per-year|title=Libya considers purchase of 1 mln tonnes of Russian wheat per year|date=2019-10-23|publisher=Successful Farming|lang=en|access-date=2020-04-20}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па даручэнні кіраўніцтва РФ займаўся і ўдзельнічаў у вызваленні расійскіх і беларускіх грамадзян у Лівіі<ref>{{Cite web|url=https://life.ru/p/914801|title=Операция "Освобождение"|publisher=Life.ru|lang=ru|access-date=2020-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190201/1550282473.html|title=Случаи задержания судов с российским экипажем в 2013-2019 годах|date=20190201T2310|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2020-04-20}}</ref>. Устанаўліваў і развіваў расійска-лівійскія сувязі ў палітычнай і эканамічнай сферах<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-05-23/russia-sees-libya-stalemate-as-strongman-s-assault-stalls|title=Russia Sees Libya Stalemate as Strongman's Assault Stalls|publisher=www.bloomberg.com|access-date=2020-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/04/29/russia-not-putting-bets-one-man-libya-kremlin-envoy-says-general/amp/|title=Russia 'not putting bets on one man' in Libya, Kremlin envoy says as General Haftar returns|publisher=www.telegraph.co.uk|access-date=2020-04-20|archive-date=2018-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180813221528/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/04/29/russia-not-putting-bets-one-man-libya-kremlin-envoy-says-general/amp/|url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3374208 «В Ливии мы не хотим ассоциироваться ни с одной из сторон конфликта»]</ref><ref>{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2017/09/14/inside-putins-libyan-power-play/|title=Inside Putin's Libyan Power Play|author=Lincoln Pigman, Kyle Orton|publisher=Foreign Policy|lang=en|access-date=2020-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191223/1562739650.html|title=Лев Деньгов: за словами Хавтара про штурм Триполи пока нет результатов|date=20191223T1900|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2020-04-20}}</ref>. == Раннія гады, адукацыя == Дзяцінства прайшло ў вёсцы [[Крайск]] Лагойскага раёна. Да 1999 года вучыўся ў сельскай школе. Бацька займаўся прадпрымальніцкай дзейнасцю, маці працавала ў школе настаўніцай чарчэння і малявання. Скончыў гімназію № 73 Мінска з нямецкім ухілам. Скончыў [[Расійская дзяржаўная акадэмія інтэлектуальнай уласнасці|РДАІУ]] па спецыяльнасці «Юрыспрудэнцыя». Праходзіў навучанне ў [[Майнцкі ўніверсітэт імя Іагана Гутэнберга|Майнцскім універсітэце імя Іагана Гутенберга]] па спецыяльнасці эканаміст. == Бізнес == У 2008—2011 гг. быў заснавальнікам лівійска-беларускага сумеснага прадпрыемства «Альмамар-Альметалі», якое займалася будаўніцтвам і праектаваннем<ref>{{Cite web|url=https://www.gq.ru/success/lev-dengov-issue|title=Как бывший поп-певец Лев Деньгов стал дипломатом и другом Кадырова|publisher=GQ Россия|lang=ru|access-date=2020-04-20|archive-date=6 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606080609/https://www.gq.ru/success/lev-dengov-issue|url-status=dead}}</ref>. У 2011—2015 гг. — заснавальнік кампаніі ТАА «Бурамтэх», якая забяспечвала будаўніцтва і ахоплівала ўсе фазы рэалізацыі інвестыцыйна-будаўнічых праектаў: праектаванне, будаўніцтва, эксплуатацыю аб’ектаў. З 2017 г. з’яўляецца старшынёй савета дырэктараў Расійска-лівійскага гандлёвага дома. Таксама стаў саветнікам прэзідэнта найбуйнейшай энергетычнай карпарацыі Інданэзіі MedcoEnergi па Лівіі. З 2022 года акцыянер і член савета дырэктараў біятэхналагічнай карпарацыі БНБК. З’яўляецца заснавальнікам тавараправоднай сеткі Адам Бія і Анстэла Біятэх<ref>{{Cite web|url=https://belmarket.by/news/news-57330.html|title=У Белорусской национальной биотехнологической корпорации появился новый партнер в России|lang=ru}}</ref>. == Дзейнасць па Лівіі == === Наладжванне расійска-лівійскіх кантактаў=== У сакавіку [[2015]] года па ініцыятыве намесніка міністра замежных спраў РФ, спецыяльнага прадстаўніка прэзідэнта РФ па Блізкім Усходзе Багданава, кіраўніка Чачэнскай Рэспублікі Кадырава і дэпутата Дзяржаўнай Думы Федэральнага Сходу РФ [[Адам Султанавіч Дзелімханаў|Дзелімханава]] была створана кантактная група пры [[Федэральны Сход Расіі|Федэральным сходзе РФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.africaintelligence.com/north-africa_diplomacy/2017/11/23/lev-dengov-imaginary-mediator-in-ubari,108282099-brc|title=LIBYA : Lev Dengov, imaginary mediator in Ubari - 23/11/2017 - Maghreb Confidential|date=2017-11-23|publisher=Africa Intelligence|lang=en|access-date=2020-04-20}}</ref>. Яе мэтамі стала камунікацыя з сацыяльна-палітычнымі групамі на тэрыторыі Лівіі, аналіз становішча ў краіне, а таксама знаходжанне шляхоў вырашэння [[Лівійскі крызіс|лівійскага крызісу]]. Леў Дзяньгоў быў прызначаны кіраўніком кантактнай групы<ref>{{Cite news|access-date=2020-04-20|first=James|last=Marson|date=2018-06-07|id=0099-9660|website=Wall Street Journal|title=After Military Push in Syria, Russia Plays Both Sides in Libya|url=https://www.wsj.com/articles/after-military-push-in-syria-russia-plays-both-sides-in-libya-1528372802}}</ref>. У кастрычніку 2016 года Дзяньгоў па даручэнні кіраўніка МЗС РФ быў накіраваны ў [[Трыпалі]] ў якасці спецыяльнага пасланца ўрада РФ для правядзення першых афіцыйных перамоваў з прадстаўнікамі [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрада нацыянальнай згоды]] для наладжвання першых кантактаў паміж Расійскай Федэрацыяй і Лівіяй, а таксама для вызвалення з палону расійскіх грамадзян. Пачынаючы з 3 кастрычніка ён правёў перамовы са старшынём прэзідэнцкай рады Лівіі [[Фаіз Сарадж|Фаізам Сараджам]], старшынём Вярхоўнага Дзяржсавета Абдурахманам Суэхлі, першым віцэ-прэм’ерам [[Муса аль-Кані|Мусай аль-Кані]], кіраўніком Следчага камітэта пры Генпракуратуры Ас-Садыкам Ас-Сурам, членамі ўрада. У выніку перамоваў, у гэтым жа месяцы ўдалося вярнуць палонных, затрыманых на танкеры «Міхаіл Чабатароў», а таксама сустрэцца з расійскімі маракамі з танкера «Тэметэрон». У снежні 2016 года пры садзейнічанні кантактнай групы былі адноўлены міжпарламенцкія адносіны. Адбылася сустрэча [[Агіла Салех Іса|Агілы Салеха]], спікера абранага і засядаючага ў [[Табрук]]у парламента — [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў Лівіі]] з міністрам замежных спраў РФ [[Сяргей Лаўроў|Лаўровым]], спікерам Дзяржаўнай Думы Валодзіным, старшынёй Камітэта па міжнародных справах Слуцкім, а таксама дэпутатам Дзелімханавым. У верасні 2017 года Дзяньгоў на чале кантактнай групай арганізаваў візіт віцэ-прэм’ера ўрада нацыянальнай згоды [[Ахмед Майтыг|Ахмеда Майтыга]] ў Расію. 14 верасня 2017 года ў Маскве прайшла сустрэча з брыгадным генералам лівійскай арміі Ахмедам Аль-Місмары. У рамках сустрэчы была падкрэслена пазіцыя Расіі аб неабходнасці падтрымліваць кантакты з усімі бакамі канфлікту. У сярэдзіне кастрычніка таго ж года прайшоў візіт лівійскай дэлегацыі, якую ўзначальваў намеснік міністра транспарту Хішам Абдала Абу Шкеват. Прайшлі сустрэчы з кіраўніцтвам Міністэрства сельскай гаспадаркі і Міністэрства прамысловасці і гандлю Расійскай Федэрацыі; былі падпісаны дарожныя карты па развіцці расійска-лівійскіх эканамічных адносін. Арганізацыяй гэтага візіту займаўся прадстаўнік кантактнай групы ад Расійска-лівійскага гандлёвага дома. [[23 верасня]] 2017 года Дзяньгоў быў дэлегаваны кіраўніцтвам Расійскай Федэрацыі для правядзення перамоваў у Трыпалі. Ён прыбыў у Лівію 24 верасня, і за два месяцы знаходжання сустрэўся з ключавымі чыноўнікамі, уключаючы прэм’ер-міністра Лівіі Фаіза Сараджа, намесніка старшыні ўрада Лівіі Ахмеда Майтыга, міністра абароны Лівіі Эль Махдзі Аль-Барта, міністра юстыцыі Махамеда Абдулвахіда Абдулхаміда, кіраўніка службы бяспекі прэм’ер-міністра Хашым Бешыра, прадстаўніка Следчага камітэта Рашыда Аль-Ругбані, генеральнага пракурора Лівіі, грамадскага адваката Махамеда Абдулвахаба, а таксама з прадстаўнікамі плямёнаў поўдня Лівіі ([[тубу]], [[туарэгі]], сыны Сулеймана, варфала, кадафа) і кіраўніцтвам гарадоў Убары, Гат, Мурзук, Сабха, Гадамес і інш. Абмяркоўваліся стратэгія і перспектыва завяршэння лівійскага канфлікту, лёс расійскіх зняволеных, а таксама ход і вынікі туніскага мірнага працэсу. 1—3 снежня 2017 года Дзяньгоў прыняў удзел у канферэнцыі «Міжземнаморскі дыялог», на палях якой прайшоў шэраг сустрэч з афіцыйнымі асобамі Італіі, Лівіі, а таксама са [[Місія падтрымкі ААН у Лівіі|спецпрадстаўніком ААН па Лівіі]] Гасанам Саламэ. У [[2018]] годзе выступіў арганізатарам панэльнай сесіі «Рэінтэграцыя Лівіі ў міжнародную эканоміку: магчымасці для супрацоўніцтва» на [[Пецярбургскі міжнародны эканамічны форум|Пецярбургскім міжнародным эканамічным форуме]]<ref>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/africa/39766087-predstavitelnaya-delegatsiya-livii-pribudet-na-pmef-2018/|title=Представительная делегация Ливии прибудет на ПМЭФ-2018|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|access-date=2020-04-20}}</ref>. У ёй узялі ўдзел спецпрадстаўнік прэзідэнта РФ па Блізкім Усходзе і краінах Афрыкі, намеснік кіраўніка МЗС РФ Міхаіл Багданаў і міністр замежных спраў Лівіі Тахір Сіяла<ref>{{Cite web|url=http://www.russarabbc.ru/about/news/index.php?ELEMENT_ID=42398|title=ИТОГИ ПЕТЕРБУРГСКОГО МЕЖДУНАРОДНОГО ЭКОНОМИЧЕСКОГО ФОРУМА - 2018|publisher=www.russarabbc.ru|access-date=2020-04-20}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. ===Вызваленне расійскіх і беларускіх грамадзян у Лівіі === У верасні [[2015]] года па даручэнні спецпрадстаўніка прэзідэнта РФ па [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]], намеснік кіраўніка МЗС РФ Багданава і кіраўніка Чачэнскай Рэспублікі Кадырава быў арганізаваны працэс па вызваленні расійскіх маракоў, затрыманых ля берагоў Лівіі на судне «Міхаіл Чабатароў» па абвінавачванні ў кантрабандзе нафты. У выніку арганізаваных з прэм’ер-міністрам новага [[Усеагульны нацыянальны кангрэс Лівіі|ўсеагульнага нацыянальнага кангрэса Лівіі]] Халіфай Аль-Гуэлем перамоваў у Расію ўдалося вярнуць двух грамадзян, членаў экіпажа затрыманага танкера<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2814376|title=Освобожденный капитан "Механика Чеботарева" впервые увидел сына|lang=ru|access-date=2020-04-20}}</ref>. У студзені [[2016]] года атрымалася вызваліць пакінутых семярых маракоў, якія разам з Халіфай Аль-Гуэлем прыляцелі ў Маскву, дзе іх сустрэў [[Рамзан Кадыраў]]. У рамках візіту прэм’ер-міністра былі арганізаваны сустрэчы з Лаўровым і Багданавым. Аднак у сакавіку 2016 года перамоўны працэс па вызваленні пакінутых у зняволенні грамадзян быў перапынены ў выніку ўтварэння падтрыманага ААН Урада нацыянальнай згоды на чале з [[Фаіз Сарадж|Фаізам Сараджам]]. У кастрычніку Дзяньгоў праводзіў перамовы з Сараджам, старшынёй Вярхоўнага Дзяржсавета Абдурахманам Суэхлі, першым віцэ-прэм’ерам [[Муса Аль-Кані|Мусай аль-Кані]], кіраўніком Следчага камітэта пры Генпракуратуры Ас-Садыкам Ас-Сурам, членамі ўрада. У выніку перамоваў, у гэтым жа месяцы ўдалося вярнуць пакінутых грамадзян, затрыманых на танкеры «Міхаіл Чабатароў», а таксама сустрэцца з расійскімі маракамі з танкера «Тэметэрон». У сакавіку [[2017]] года ў прыбярэжных водах Лівіі быў затрыманы расійскі сухагруз «Мерле» з сямю грамадзянамі РФ на борце. Пытанне іх вызвалення быў ускладзены на Кантактную групу. У красавіку Дзяньгоў абмяркоўваў вызваленне затрыманых з дэлегацыяй Урада Нацыянальнага Згоды, якая прыбыла з візітам у Маскву. Яна ўзначальвалася палявым камандзірам Мухамедам Халіль Абубакерам Ісай<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.ru/news/society/1332183-sukhogruz/|title=Освобождены пятеро членов экипажа задержанного в Ливии судна «Мерле»|date=2017-04-27|publisher=Правда.Ру|access-date=2020-04-20}}</ref>. У выніку мінулых сустрэч і перамоваў у красавіку дзякуючы дзейнасці кантактнай групы і кіраўніка Чачэнскай Рэспублікі быў арганізаваны візіт спецпрадстаўніка Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі па Блізкім Усходзе і краінах Афрыкі ў Трыпалі Багданава, у рамках якога ўдалося вызваліць і даставіць у Расію пяць расійскіх грамадзян з судна «Мерле». Пазней, у маі былі вызвалены двое пакінутых грамадзян<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.ru/accidents/1332132-liviya/|title=Пятеро российских моряков освобождены из ливийской тюрьмы|author=Дмитрий Нерсесов|date=2017-04-27|publisher=Правда.Ру|lang=ru|access-date=2020-04-20}}</ref>. З верасня 2017 года Дзяньгоў па даручэнні кіраўніцтва [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС Расіі]] і кіраўніка Чачэнскай рэспублікі таксама займаўся вызваленнем грамадзян Беларусі. Дадзенае даручэнне было дадзена па выніках візіту Рамзана Кадырава ў Мінск, дзе прэзідэнт [[Беларусь|Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] звярнуўся з просьбай аказаць садзейнічанне ў вызваленні беларускіх грамадзян. У лютым [[2018]] года пасля доўгіх перамоваў пры ўдзеле Дзяньгова ўдалося дамагчыся вызвалення ў Лівіі грамадзяніна Беларусі [[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|Вячаслава Качуры]], які знаходзіўся там у зняволенні на працягу шасці з паловай гадоў<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3535968 Ливийский пленник]</ref>. Качура прыбыў у Лівію ў чэрвені 2011 годзе ў складзе групы міжнародных спецыялістаў з Расіі, Украіны і Беларусі. У жніўні 2011 года яны былі затрыманы рэвалюцыянерамі, ім было прад’яўленае абвінавачванне ў супрацоўніцтве з рэжымам экс-прэзідэнта Лівіі Муамара Кадафі. Пазней вызвалена частка затрыманых, аднак да апошняга моманту пра лёс Качура нічога не было вядома<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/579563.html|title="Начинали переговоры в 12.00, заканчивали — в 5 утра". Как освобождали в Ливии белорусского пленника|date=2018-02-03|publisher=TUT.BY|lang=ru|access-date=2020-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504215922/https://news.tut.by/society/579563.html|archive-date=4 мая 2021|url-status=dead}}</ref>. У 2018 годзе пры ўдзеле Дзяньгова ў Лівіі былі вызваленыя двое грамадзян Беларусі — Іна Бабуш і Сяргей Здота<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2017/5a4362bb9a79472699de3e0d|title=Кадыров помог освободить белорусских врачей в Ливии|publisher=РБК|lang=ru|access-date=2020-04-20}}</ref>. Яны працавалі там лекарамі, аднак пасля заканчэння кантрактаў лівійскія ўлады не выпускалі іх з краіны<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2970977|title=Командировка длиной в 7 лет: Кадыров вызволил из Ливии двух белорусских врачей|lang=ru|access-date=2020-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.naviny.media/new/20171227/1514369021-dvoe-belorusskih-vrachey-osvobozhdeny-iz-livii|title=Двое белорусских врачей освобождены из Ливии|date=2017-12-27|publisher=naviny.by|lang=ru|access-date=2020-04-20}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па завяршэнні аперацыі па вызваленні беларускіх лекараў Дзяньгоў быў узнагароджаны Ганаровай граматай МЗС Беларусі<ref name="автоссылка1" /><ref name="автоссылка3" /><ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/579337.html|title=В Минск вернулся белорус, который семь лет находился в ливийском плену|date=2018-02-02|publisher=TUT.BY|lang=ru|access-date=2020-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115213404/https://news.tut.by/society/579337.html|archive-date=15 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.naviny.media/article/20171227/1514403915-nesladko-prishlos-osvobozhdennogo-v-livii-vracha-v-gomele-zhdet-mat|title=«Несладко пришлось». Освобожденного в Ливии врача в Гомеле ждет мать|author=Алена ГЕРМАНОВИЧ|date=2017-12-27|publisher=naviny.by|access-date=2020-04-20|url-status=dead}}</ref>. == Асабістае жыццё == Выхоўвае двух дзяцей ад першага шлюбу — сына Леаніда і дачку Шошу<ref>{{Cite web|url=https://roscongress.org/speakers/dengov-lev/biography/|title=Лев Деньгов|publisher=Росконгресс|access-date=2020-04-20}}</ref>. Цяпер у шлюбе з салісткай гурта «[[А’Студио]]» Кэці Тапурыя, 21 студзеня 2021 года ў іх нарадзіўся сын Адам. == Заўвагі == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Дзяньгоў Леў Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Расіі]] nrstae8ehfdso6ekbzoet2u4y2tn3fw Істмен Джонсан 0 705956 5189170 5188401 2026-08-29T04:30:34Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=жнівень 2026}} 5189170 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Джонсан}} {{Мастак}} '''Істмен (Істман) Джонсан''' ({{lang-en|Eastman Johnson}}, поўнае імя Jonathan Eastman Johnson; {{ДН|29|7|1824}}—{{ДС|5|4|1906}}) — амерыканскі [[мастак]], адзін з заснавальнікаў Метрапалітэн-музея ў Нью-Ёрку, імя якога напісана на ўваходзе ў музей; у свой час яго называлі «амерыканскім Рэмбрантам». == Біяграфія == Нарадзіўся 29 ліпеня 1824 года. Быў восьмым і апошнім дзіцем у сям’і Філіпа Джонсана і Мэры Чэндлер. Яго старэйшы брат Філіп (ангел. Philip Carrigan Johnson) — быў камадорам ВМС Злучаных Штатаў і бацькам віцэ-адмірала Альфрэда Джонсана. Некаторы час жыў у горадзе Агаста ў штаце Мэн, дзяржаўным сакратаром гэтага штата на працягу двух гадоў быў яго бацька. Кар’ера Істмана Джонсан як мастака пачалася ў 1840 годзе, калі ён стаў вучнем літографа ў Бостане. Пасля таго, як палітычны заступнік яго бацькі — губернатар штата Мэн Джон Фэрфілд увайшоў у Сенат ЗША, старэйшы Джонсан быў прызначаны ў канцы 1840-х гадоў прэзідэнтам ЗША [[Джэймс Нокс Полк|Джэймсам Полкам]] у Бюро будаўніцтва, абсталявання і рамонту Ваенна-марскога ведамства. Сям’я пераехала ў Вашынгтон і спачатку жыла ў арэндным жыллі. У 1853 годзе яны купілі ўласную хату за некалькі кварталаў ад Белага дома і офіса Ваенна-марскога ведамства. Гэта быў галоўны дом Істмена да яго пераезду ў Нью-Ёрк у канцы 1850-х гадоў. У 1859 годзе Істмен Джонсан прыехаў у Нью-Ёрк і заснаваў тут сваю студыю. Замацаваўшы сваю рэпутацыю мастака, выстаўляўся ў ЗША, у тым ліку ў Нацыянальнай Акадэміі дызайну. У гэтым жа годзе быў абраны ў Нацыянальную акадэмію дызайну ў якасці асацыяванага члена і стаў сапраўдным акадэмікам у 1860 годзе. Таксама быў членам клуба Union League Club у Нью-Ёрку, дзе да гэтага часу знаходзіцца мноства яго карцін. У 1869 годзе, ва ўзросце 55 гадоў, ён упершыню ажаніўся з Элізабэт Баклі. У іх была адна дачка — Этэль Істман Джонсан (англ.: Ethel Eastman Johnson), якая нарадзілася ў 1870 годзе. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Джонсан Істмен}} [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] ds8sh06235dzxmrxzoy8nz52at1ai29 Клім Аляксандравіч Жукаў 0 706997 5188951 5160971 2026-08-28T12:30:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5188951 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Жукаў}} {{Асоба |імя = Клім Аляксандравіч Жукаў |арыгінал імя = |партрэт = Клим Жуков 08-12-2020.png |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[пісьменнік]]-[[Фантастыка|фантаст]], [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычны рэканструктар]], [[публіцыст]] і [[відэаблог]]ер |дата нараджэння =[[29 сакавіка]] [[1977]] |месца нараджэння = [[Ленінград]], [[СССР]] |грамадзянства = {{USSR}} → {{RUS}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Клім Аляксандравіч Жукаў''' ({{lang-ru|Клим Александрович Жуков}}; нар. [[29 сакавіка]] [[1977]], [[Ленінград]], [[СССР]]) — расійскі [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычны рэканструктар]], [[пісьменнік]]-[[Фантастыка|фантаст]], [[публіцыст]] і [[відэаблог]]ер. Эксперт па [[сярэднявечнае зброя|сярэднявечнай зброі]] XIV—XV стагоддзяў<ref name="antropogenez">[https://web.archive.org/web/20160402043202/http://antropogenez.ru/scientists-against-myths/ Учёные против мифов 3] // Антропогенез.ру</ref><ref name="spbvedomosti">Антонов В. [http://spbvedomosti.ru/news/obshchestvo/razobrat_po_nbsp_kostochkam_/?sphrase_id=60264 Разобрать по косточкам] // Санкт-Петербургские ведомости, 24.01.2017</ref><ref>Коц А. [https://ria.ru/20170704/1497788213.html Блондинка, слесарь, полковник полиции. Кто в России реконструирует историю] // РИА Новости, 04.07.2017</ref>. Дзеяч і кіраўнік шэрагу аб’яднанняў руху гістарычнай рэканструкцыі ў Расіі. Аўтар і сааўтар дзевяці кніг у жанры [[Дакументальная проза|нон-фікшэн]]; сааўтар [[Аляксандр Зорыч|Аляксандра Зорыча]] па фантастычнай тэтралогіі «Пілот», якая ўваходзіць у цыкл «Сусвет „[[Заўтра вайна]]“», напісанай у жанры [[касмічная опера|касмічнай оперы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[29 сакавіка]] [[1977]] года ў Ленінградзе<ref name="ozon">. * [http://klimzhukov125852.odnako.org/ Клим Жуков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160917163238/http://klimzhukov125852.odnako.org/ |date=17 верасня 2016 }} // Информационно-аналитический проект «Однако» * [http://www.ozon.ru/person/5198155/?group=div_book#detf Клим Александрович Жуков] // Ozon.ru * Клим Александрович Жуков // LiveLib.ru</ref>. Імя атрымаў у гонар [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|К. Я. Варашылава]]. Бацька — [[дыякан]]<ref>Клим Жуков: «Так тоже бывает. Например, отец у меня находится в диаконском сане. И у него не было удостоверения, что он крещёный. Его перекрещивали. Потому, что священнослужитель, а неизвестно, крещён или нет. Ничем не мог подтвердить, что он крещёный. Его крестили заново в 1988 году». — [https://oper.ru/video/view.php?t=3113 Клим Жуков об отделении Украинской православной церкви] // Разведопрос, 10.01.2018.</ref><ref>{{YouTube|-dBGRtfp5bk|Клим Жуков о материализме, революции и капитализме. По-живому|start=10m57s}}</ref>. Продкі з боку бацькі з’яўляліся выхадцамі з [[Арэнбургскае казачае войска|арэнбургскага казацтва]], а продкі з боку бабулі па бацьку былі карэннымі пецярбуржцамі<ref>''Жуков К. А.'' [http://histrf.ru/biblioteka/book/absurdnaia-viendietta-o-pravie-ghosudarstva-na-riepriessii-i-ghluposti-obid-na-svoio-proshloie Абсурдная вендетта. О праве государства на репрессии и глупости обид на своё прошлое] // История.рф, 14.09.2016.</ref>. Бабуля — Вольга Георгіеўна з’яўлялася першым сакратаром гарадскога [[Гарадскі камітэт КПСС|камітэта (гаркама партыі) КПСС]] горада [[Клінцы]] [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]]<ref>«Клим Жуков. Во-первых, А — не само, Б — не до конца, потому что я, например, являюсь номенклатурным внучком. У меня бабушка, Ольга Георгиевна, была 1 секретарь Горкома партии г. Клинцы Брянской области. […] Проживала она со своим мужем С. С. Замотаевым на ул. Ленина в 2-комнатной квартире, в хрущёвском доме на 2 этаже». — [https://oper.ru/video/view.php?t=2566 Клим Жуков и Михаил Попов про единство и борьбу противоположностей в президентских выборах] // Разведопрос, 26.01.2018.</ref><ref>{{YouTube|-dBGRtfp5bk|Клим Жуков о материализме, революции и капитализме. По-живому|start=11m2s}}</ref>, паходзіць з [[Беларус]]і і жыла там падчас [[Акупацыя тэрыторыі СССР войскамі Трэцяга Рэйха і яго саюзнікаў|нямецкай акупацыі]]<ref name="oper13.02.2018">Клим Жуков: «А я тоже же, между прочим, из тех же краёв, у меня тоже бабушка там в оккупации была. Дедушка оттуда призывался на войну. В оккупации, конечно, не был, потому что был в пехоте в других местах, а так у меня родня происходит наполовину, это вот треугольник Брянск-Новозыбков-Гомель, вот так. Новозыбков и Брянск это территория России сейчас, но в общем это всё одно и то же». — [https://oper.ru/video/view.php?t=2587 Александр Скробач про древнерусскую Беларусь] // Разведопрос, 13.02.2018.</ref>. Дзед падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] служыў у марской пяхоце<ref name="oper13.02.2018" />. У 1999 годзе скончыў [[Інстытут гісторыі СПбДУ|гістарычны факультэт]] [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|СПбДУ]] па кафедры гісторыі сярэдніх стагоддзяў па спецыяльнасці «[[медыявістыка]]», абараніўшы [[Дыпломная праца|дыпломную працу]] па тэме «[[Двухручны меч]] у Германіі і Італіі XV-XVII стст»<ref name="ozon" /><ref>[https://oper.ru/video/view.php?t=2233 Илья Петрухин об исторической реконструкции в России]</ref><ref name="Арсенал" /><ref name="vm16042021">Жуков К. А. [https://vm.ru/opinion/876950-na-karernoj-lestnice-slishkom-uzkie-stupeni/amp Эрмитажем сыт не будешь: как двигать науку вперёд за оклад лаборанта] // Вечерняя Москва, 15.04.2021. — № 67 (28804). — С. 6.</ref>. У тым жа годзе паступіў у аспірантуру аддзела славяна-фінскай археалогіі [[Інстытут гісторыі матэрыяльнай культуры РАН|Інстытута гісторыі матэрыяльнай культуры РАН]]<ref name="ozon" />. Тэмай кандыдацкай дысертацыі абраў «Рускі корпусны даспех XIII-XV стст.»<ref name="ozon" />, але праца не была абаронена. У 1999—2008 гадах — навуковы супрацоўнік [[Эрмітаж]]а, дзе спачатку працаваў у аддзеле [[Нумізматыка|нумізматыкі]], а затым да 2004 года ў аддзеле гісторыі зброі «Арсенал»<ref name="ozon" /><ref name="Арсенал">«Клим Жуков: Поступил на истфак, с истфака, немного помыкавшись, попал в Эрмитаж. И в Эрмитаже, через год, я попал в отдел „Арсенал“, который занимается историческим оружием». — [https://oper.ru/video/view.php?t=2267 Клим Жуков про школу, образование и воспитание] // Разведопрос, 05.08.2017.</ref><ref name="vm16042021" />. З 2005 па 2008 год — супрацоўнік холдынгу Museum-on-Line, Inc. пры Эрмітажы<ref name="ozon" />. Выкладаў у [[Руская хрысціянская гуманітарная акадэмія|Рускім хрысціянскім гуманітарным інстытуце]]<ref name="ozon" /> і ў школе «Праздник плюс»<ref>«Клим Жуков: Но, я когда пришёл в гимназию работать за большие деньги, мне платили 200 долларов, я пришёл уже в модную дорогущую гимназию. Называлась она „Праздник плюс“». — [https://oper.ru/video/view.php?t=2267 Клим Жуков про школу, образование и воспитание] // Разведопрос, 05.08.2017.</ref>. Праводзіў заняткі па [[гістарычнае фехтаванне|гістарычнаму фехтаванні]] і [[ваенны рыштунак|вайсковаму рыштунку]] ў [[Гілдхольская школа музыкі і тэатра|Гілдхолскай школе музыкі і тэатра]]<ref>* [https://web.archive.org/web/20170619095215/https://www.gsmd.ac.uk/about_the_school/research/whats_on/events_2011_12/ Events 2011-12 Autumn Term] * [https://www.gsmd.ac.uk/fileadmin/user_upload/files/Research/Combattimento_poster.pdf Combattimento 24 & 25 May 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180215204055/https://www.gsmd.ac.uk/fileadmin/user_upload/files/Research/Combattimento_poster.pdf |date=15 лютага 2018 }}</ref>. У 2016 годзе быў [[вучоны сакратар|навуковым сакратаром]] семінара ваеннай археалогіі пры [[Інстытут гісторыі матэрыяльнай культуры РАН|Інстытуце гісторыі матэрыяльнай культуры РАН]]<ref>* [https://web.archive.org/web/20161124092329/http://www.culture.ru/events/133295/lektoriy-istoricheskie-subboti Лекторий «Исторические субботы»] // Культура.рф * [https://www.culture.ru/movies/3044/kulikovskaya-bitva-neizvestnoe-borodino Куликовская битва: неизвестное Бородино] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200529060953/https://www.culture.ru/movies/3044/kulikovskaya-bitva-neizvestnoe-borodino |date=29 мая 2020 }} // Культура.рф</ref>. З красавіка 2017 года — [[Індывідуальны прадпрымальнік (Расія)|індывідуальны прадпрымальнік]]<ref>[https://госреестр.рф/GosReestr/ShowStatement/23356160 Индивидуальный предприниматель Жуков Клим Александрович]{{Недаступная спасылка}} // Единый государственный реестр индивидуальных предпринимателей</ref>. Жонка Алена<ref>«Клим Жуков. Да, надо задуматься: у меня жена тоже Елена». — [https://oper.ru/video/view.php?t=1834 Разведопрос: Клим Жуков о битве на реке Ведроше] // Разведопрос, 02.12.2016.</ref> — [[праграміст]]<ref>«Клим Жуков: Вот у меня жена, она программист, она с компьютером делает всё, что надо». — [https://oper.ru/video/view.php?t=2267 Клим Жуков про школу, образование и воспитание] // Разведопрос, 05.08.2017.</ref>. == Гісторыка-рэканструктарская дзейнасць == Зацікавіўся гістарычнай рэканструкцыяй у дзяцінстве, пасля наведвання з бацькамі рыцарскай залы [[Эрмітажа|Дзяржаўнага Эрмітажа]] і рашэнні паступаць на гістарычны факультэт СПбДУ. Упершыню даведаўся пра рэканструктары ў 1990 годзе, калі быў заснаваны клуб «Княжая дружына», удзельнікі якога паўтарылі паход [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Неўскага]] ад [[Вялікі Ноўгарад|Вялікага Ноўгарада]] да [[Старая Ладага|Ладагі]] і да месца [[Неўская бітва|Неўскай бітвы]]. У сярэдняй школе Жукаў збіраў газетныя выразкі аб руху, а пасля паступлення ва ўніверсітэт у 1994 сам уступіў у «Княжацкую дружыну», вырашыўшы займацца «Еўрапейскім сярэднявеччам XIV стагоддзя»; пачынаючы з 2015 года працаваў у двух іншых напрамках — «[[Сярэднявечная Італія|італьянскае XV стагоддзе]] і [[англасаксонскі перыяд|англасаксонскае VI стагоддзе]] — [[Нармандскае заваёва Англіі|прадвікінгская эпоха]]»<ref name="histrf" />. У рэканструктарскай асяроддзі вядомы як ''«Ражэ»''<ref>Клим Жуков: «Не могу не согласиться. Моя кликуха в исторической реконструкции аж с 1994 года тоже Роже. Это меня Олег Валерьевич Соколов окрестил, погнал фактически в цвет.» — [https://oper.ru/video/view.php?t=3847 Клим Жуков об Альбигойском крестовом походе, ч. 1] // oper.ru, 08.11.2019</ref>. Пасля таго як пад [[Гатчына]]й у 1996 годзе адбылося правядзенне першага ў сучаснай Расіі «Мультывекавога фестывалю рэканструктараў», Жукаў «шчыльна займаўся іх арганізацыяй». Выступаў у якасці арганізатара і/або гістарычнага кансультанта падрыхтоўкі правядзення рэканструктарскіх фестываляў, сярод якіх «Часы і эпохі», «Руская крэпасць» і «[[Турнір Святога Георгія]]»<ref name="histrf" /><ref>[https://oper.ru/video/view.php?t=1367 Разведопрос: Клим Жуков про рыцарские турниры] // [эoper.ru, 24.02.2016</ref><ref>[https://oper.ru/video/view.php?t=1543 Турнир Святого Георгия — специальный репортаж с Климом Жуковым] // oper.ru, 01.06.2016</ref>. З’яўляецца кіраўніком клуба [[гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] «Мечнік»<ref name="antropogenez" /><ref>[https://archive.today/20160118212313/http://www.pmcohta.ru/klubyi/pmk-dialog.html%23tab_4 Педагоги] // Санкт-Петербургское государственное бюджетное учреждение "Подростково-молодёжный центр «Охта»</ref>, акрамя таго, кіраўніком Усерасійскага міжклубнага аб’яднання гістарычнай рэканструкцыі «Лівонскі ордэн» і суарганізатарам Усерасійскага міжклубнага аб’яднання гістарычнай рэканструкцыі «Гран кампанія», а таксама сустаршынёй Асацыяцыі сярэднявечных баявых мастацтваў<ref>[https://elementy.ru/events/435602/Festival_nauchnogo_yumora_i_satiry_Nu_tozhe_nauki Ну тоже науки] // elementy.ru, 29.10.2017</ref>. З 2002 года пачаў удзельнічаць у кіназдымках у якасці гістарычнага кансультанта, удзельніка [[масоўка|масоўкі]] і [[каскадзёр]]а. У 2007 годзе ўдзельнічаў у якасці гістарычнага кансультанта па касцюмах і акцёра масоўкі ў баявых сцэнах у фільме «[[Аляксандр. Неўская бітва]]»<ref name="histrf">Соловьёва Е. [https://histrf.ru/read/articles/klim-zhukov-mierzost-zhizni-byla-takova-biez-otdushiny-riekhnioshsia Клим Жуков: Мерзость жизни была такова: без отдушины — рехнёшься] // История.рф, 18.08.2017</ref><ref>[https://vk.com/wall-157335818_214582 «Александр Невский: Первая кровь»] // У Жукова, 15.04.2019</ref>. == Грамадска-асветніцкая дзейнасць == Сеткавай публіцыстыкай пачаў займацца з 1999 года. Вёў блогі на інфармацыйна-асветніцкім партале «Чырвоныя саветы»<ref name="red-sovet">[http://red-sovet.su/post/author/klim-zhukoff Клим Жуков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160919051504/http://red-sovet.su/post/author/klim-zhukoff |date=19 верасня 2016 }} на информационно-просветительском портале «Красные Советы»</ref>, на ваенна-гістарычным партале ''Warspot.ru''<ref>[http://warspot.ru/users/367-klim-zhukov Клим Жуков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160917162159/http://warspot.ru/users/367-klim-zhukov |date=17 верасня 2016 }} на военно-историческом портале Warspot.ru</ref>. Аўтар артыкулаў на федэральным партале «[[История.рф]]» і [[калумніст]] газеты «[[Аргументы и факты]]»<ref>[http://www.aif.ru/opinion/author/14905 Клим Жуков] // Аргументы и факты</ref>. З сакавіка 2018 года вядзе свой уласны відэаканал на [[YouTube]], на якім (станам на люты 2021) года было 267000 падпісчыкаў і амаль 20 мільёнаў праглядаў. З’яўляецца пастаянным госцем і суразмоўцам блогера [[Дзмітрый Юр’евіч Пучкоў|Гобліна]] ў праекце «[[Разведопрос]]»<ref name="belpressa">Кумейко В. [https://www.belpressa.ru/society/drugoe/22735.html Из «Тупи4ка». Как белгородец в гости к Гоблину ездил] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119144648/https://www.belpressa.ru/society/drugoe/22735.html |date=19 студзеня 2025 }} // Сетевое издание «БелПресса». 12.09.2018</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2016/08/11/goblinoper/ Как Дмитрий Goblin Пучков покоряет YouTube и унижает хейтеров: Интернет] // Lenta.ru, 11.08.2016</ref>, дзе выступае з лекцыямі на розныя тэмы расійскай і замежнай гісторыі, якія размяшчаюцца на «История.рф»<ref>[http://oper.ru/video/list.php?div=555 Клим Жуков] // oper.ru</ref>. У перыяд з 2015 па 2018 год на сайце [[oper.ru]] было апублікавана 380 ролікаў з удзелам Жукава{{sfn|Раевская}}. У праекце «[[Сіні Філ]]» ролік з разборам расійскага фільма «[[Вікінг (фільм)|Вікінг]]» (апублікаваны 31 снежня 2016 года) набраў 3507045 праглядаў{{sfn|Раевская}}. Акрамя таго, у новым раздзеле «Мыльны опер» разам з Пучковым у форме сяброўскага дыялогу займаецца гісторыка-культуралагічным разборам многіх папулярных амерыканскіх тэлесерыялаў, такіх як «[[Ва ўсе цяжкія]]», «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульня тронаў]]», «[[Клан Сапрана]]» і «[[Рым (тэлесерыял)|Рым]]». Таксама сам выступаў у «Разведопрос» у якасці вядучага ў гутарках аб [[Напалеон I|Напалеоне]] і яго эпохе са спецыялістам па ваеннай гісторыі Францыі гісторыкам [[Алег Валер’евіч Сакалоў|Алегам Сакаловым]]<ref>Ломакин Б., Бокарева М. [https://360tv.ru/news/obschestvo/puchkov-rasskazal-kak-poznakomilsja-s-istorikom-raschlenitelem-sokolovym/ Пучков рассказал, как познакомился с историком‐расчленителем Соколовым] // 360°, 14.10.2020</ref>. Выступае ў якасці эксперта ў праграме «Дэканструкцыя» Крысціны Ягоравай — сумесным асветніцкім анлайн-праекце тэлеканала «[[Продвижение (тэлеканал)|Продвижение]]» і сеткавага партала [[Кино-Театр.ру]]<ref>[https://pro-tv.info/projects/dekonstruktsiya/ Деконструкция] // телеканал «Продвижение»</ref>. Аўтар крытычнай рэцэнзіі на [[Псеўданавука|псеўданавуковы]] фільм «[[Рурык. Страчаная быль]]» пісьменніка-сатырыка [[Міхаіл Мікалаевіч Задорнаў|Міхаіла Задорнава]]<ref name="belpressa" />. У 2016 годзе выступіў на навукова-асветніцкім форуме «[[Навукоўцы супраць міфаў]]-2», арганізаваным парталам «[[Антропогенез.ру]]»<ref>[http://antropogenez.ru/forum-itogi/ Итоги Научно-просветительского форума «Учёные против мифов»] // Антропогенез.ру, 05.06.2016</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mHZScQwitJE&feature=youtu.be|title=Как придумать историю Руси? Клим Жуков. Учёные против мифов: часть-7|publisher=Антропогенез.ру|date=2016-06-19|accessdate=2021-04-21}}</ref>, з дакладам «Як прыдумаць гісторыю Русі? Парады для дылетантаў». Падчас свайго выступу Жукаў выказваў меркаванне, што адказнаму дзяржаўнаму кіраўніцтву варта забяспечваць [[Аб’ектыўнасць|аб’ектыўнае]] і [[навуковы падыход|заснаванае на навуковых даных]] асвятленне гісторыі краіны, паколькі неабмежаваную распаўсюджванне [[фолк-хісторы|псеўдагісторыі]] ў асобе [[Леў Рудольфовіч Прозараў|Льва Прозарава]], [[Уладзімір Багдановіч Рэзун|Уладзіміра Рэзуна]] і [[Анатоль Цімафеевіч Фаменка|Анатоля Фаменка]], а таксама падтрымка [[фальсіфікацыя гісторыі|фальсіфікацыі гісторыі]] на ўзроўні дзяржавы могуць прывесці да далёка ідучых палітычных наступстваў. У студзені 2017 года ў той жа якасці выступіў на трэцім пасяджэнні навукова-асветніцкага форуму<ref name="antropogenez" /> з дакладам «Міфатворчасць літаратараў — на прыкладзе твораў Акуніна»<ref>{{Cite web|url= https://youtube.com/watch?v=uQpiMOrnnek |title= Учёные против мифов 3-5. Клим Жуков: Мифотворчество литераторов — на примере произведений Акунина|publisher= Антропогенез.ру|date=2017-01-28|accessdate=2021-04-21}}</ref>, дзе на прыкладзе кнігі пісьменніка [[Барыс Акунін|Барыса Акуніна]] «[[Гісторыя Расійскай дзяржавы (кніга)|Гісторыя расійскай дзяржавы]]» разгледзеў, якімі спосабамі адбываецца міфалагізацыя гісторыі ў [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]]<ref name="spbvedomosti" />. У ходзе выступлення ён выказаў меркаванне, што дадзены твор Акуніна не валодае ніякай навуковай каштоўнасцю, утрымлівае памылкі і ўводзіць чытача ў зман на кожнай старонцы, падагульніўшы, што значна вялікая карысць будзе ад чытання «[[Гісторыя дзяржавы Расійскайгісторыі дзяржавы Расійскай]]» гісторыка [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Карамзіна]], чым зварот да літаратуры, якая прадстаўляе сабой нізкаякасную падробку пад гістарычную<ref>[http://antropogenez.ru/forum3-itogi/ «Учёные против мифов — 3». Итоги] // Антропогенез.ру, 28.01.2017</ref>. У 2017 годзе сумесна з гісторыкам-медыявістам [[Ігар Мікалаевіч Данілеўскі|Данілеўскім]] аказваў дапамогу кіраўніку групы спецыяльных праектаў [[ТАСС]] Крысціне Недковай у падрыхтоўцы матэрыялу «Даўно і няпраўда: міф аб [[Лядовае пабоішча|Лядовым пабоішча]]», прымеркаванага да 775-годдзя з дня бітвы на [[Чудское возера|Чудскім возеры]], які затым атрымаў шырокае распаўсюджванне ў сацыяльных сетках і ў «[[Жывы журнал|Жывым журнале]]»<ref>[[Селезнёв, Александр Александрович|Селезнёв А. А.]] [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32442696 Указы Президента Российской Федерации о праздновании 775-летия и 800-летия со дня рождения Александр Невского]{{Недаступная спасылка}} // От Александра Невского до наших дней: уроки истории : материалы VIII Международных Александро-Невских чтений (г. Псков, 8-9 июня 2017 г.) / Адм. Пск. обл. и др.; ред. А. В. Филимонов. — Псков: Псковский государственный университет, 2017. — С. 20—21</ref><ref>[https://tass.ru/spec/ledovoe Давно и неправда: миф о Ледовом побоище] // ТАСС, 2017</ref>. У 2020 годзе паводле апытання даследчага холдынгу «[[Ромір]]», у катэгорыі інтэрнэт-дзеячаў, якім давяраюць больш за ўсё расіяне, Клім Жукаў заняў 7-е месца<ref>{{Cite web|url=https://newizv.ru/article/general/08-02-2020/opros-bolshe-vseh-v-internete-rossiyane-doveryayut-dudyu|title=Опрос: больше всех в интернете россияне доверяют Дудю|website=newizv.ru|publisher=Новые Известия|date=2020-02-08|lang=ru|accessdate=2020-05-27|archive-date=20 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220235857/https://newizv.ru/article/general/08-02-2020/opros-bolshe-vseh-v-internete-rossiyane-doveryayut-dudyu|url-status=dead}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200220235905/https://romir.ru/media_data Рейтинг доверия, Интернет-деятели, ТОП-10, География: Россия 100+] // Romir — исследовательский холдинг</ref>. == Мастацкая літаратура == У якасці пісьменніка-фантаста дэбютаваў напісанай у суаўтарстве з Кацярынай Антоненка ў 2010 годзе кнігай «Салдат імператара»<ref>{{кніга |аўтар=Жуков К. А., Антоненко Е. |загаловак =Солдат императора |арыгінал= |спасылка= |вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца=М. |выдавецтва=[[Эксмо]] |год=2010 |том= |старонкі= |слупкі= |старонак=544 |серыя=Абсолютное оружие |isbn=978-5-699-41851-0 |тыраж=7000 |мова=ru|ref=}}</ref>, у якой распавядаецца пра прыгоды прадстаўніка высокаразвітай галактычнай цывілізацыі ў Сярэднявечнай Еўропе. У 2011—2012 гадах у суаўтарстве з [[Аляксандр Зорыч|Аляксандрам Зорычам]] напісаў у жанры [[касмічная опера|касмічнай оперы]] тэтралогію «Пілот» (першы раман — «[[Пілот мары]]»), якая ўваходзіць у цыкл «Сусвет „[[Заўтра вайна]]“»<ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44858395 Научно-фантастический дискурс писателя Александра Зорича: технические и социальные аспекты]{{Недаступная спасылка}} // Современный учёный. — 2021. — № 2. — С. 152.</ref>. У 2013 годзе на «[[Срэбная страла (фестываль)|маскоўскім фестывалі фантастыкі „Срэбная страла“]]» вылучаўся на атрыманне прэміі ў намінацыі «са-тварэнне (лепшае суаўтарства)» за раман «Пілот асаблівага прызначэння»<ref>[https://fantlab.ru/contest3906 Серебряная стрела 29 июня 2013 г.] // Лаборатория фантастики</ref>. == Погляды == [[Беспартыйны]], лічыць сябе [[камунізм|камуністам]]<ref name="red-sovet"/>. Перакананы [[матэрыялізм|матэрыяліст]]<ref>«Всё проистекает из материи. Если уж меня спросят — я последовательный материалист, считаю, что материя таки первична.» — {{YouTube|-dBGRtfp5bk|Клим Жуков о материализме, революции и капитализме. По-живому|start=6m40s}}</ref> і прытрымліваецца [[гістарычны матэрыялізм|матэрыялістычных поглядаў]] на [[гістарычны працэс]]<ref>Клим Жуков: «Теперь-то мы вооружены теорией Маркса и диалектическим материализмом и историческим материализмом, всё-таки мы можем, во-первых, изучить опыт предков, а, во-вторых, таких глупостей больше не повторять. При всём уважении к предкам». — [http://oper.ru/video/view.php?t=1613 Разведопрос: Клим Жуков про Владимиро-Суздальскую Русь (продолжение)] // oper.ru, 13.07.2016</ref>. Быў [[Чытальнік (клірык)|чытальнікам]] [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Спаса-Праабражэнскага сабора ў Санкт-Пецярбургу]], і ў гэтай якасці 17 жніўня 1990 года прымаў удзел у першым [[набажэнства|набажэнстве]] ў [[Ісакіеўскі сабор|Ісакіеўскім саборы]], якое асабіста праводзіў [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі]] [[Аляксій II]]<ref>Клим Жуков: «17 августа 90 года там было первое богослужение, которое проводил лично святейший патриарх Алексий II. Я там участвовал, тогда подвизавшись в Спасопреображенском соборе, будучи чтецом, довелось поучаствовать мне в этом богослужении. И с тех пор там богослужения не прекращаются. За прошлый год, 2016-й, в Исаакиевском соборе в пределе Александра Невского было проведено 640 богослужений.» — [https://oper.ru/video/view.php?t=1947 Разведопрос: Клим Жуков про Исаакиевский собор] // oper.ru, 08.02.2017</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{cite web|author= Раевская М. А. |title= Клим Жуков: Нормальные люди комментариев не пишут |url=https://vm.ru/interview/860747-klim-zhukov-normalnye-lyudi-kommentariev-ne-pishut/amp |publisher=Вечерняя Москва |date=2021-02-11 |ref=Раевская}} {{DEFAULTSORT:Жукаў Клім Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Блогеры Расіі]] [[Катэгорыя:Відэаблогеры]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Марксісты]] [[Катэгорыя:Гістарычныя рэканструктары]] pdanu2i4m24yfsq3cspfkecyojdog93 Конегадоўля 0 713709 5188988 5160996 2026-08-28T13:49:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5188988 wikitext text/x-wiki [[Выява:Н. Е. Сверчков Охота на медведя.jpg|міні|Выкарыстанне коней для транспартыроўкі на карціне М. Я. Свярчкова «Паляванне на мядзведзя» ([[1885]] г.; [[Віцебскі мастацкі музей]])]] '''Конегадо́ўля''' — галіна [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], трыманне і вырошчванне [[конь свойскі|коней]]. Арганічна ўключае ў сябе такія напрамкі дзейнасці, як вытворчасць і выкарыстанне коней. Конегадоўля таксама з’яўляецца [[навуковая дысцыпліна|навуковай дысцыплінай]], якая мае комплексны характар, што тлумачыцца спецыфікай каня як свойскай жывёлы. Яна засяроджана на вывучэнні каня як [[біялогія|біялагічнай]] істоты, развіцці [[заатэхнія|заатэхніі]], навучанні жывёл для іх далейшай эксплуатацыі, [[эканоміка|эканоміцы]] і [[кіраванне|кіраванні]] гаспадаркай. == Гісторыя == === Паходжанне === Тэорыі паходжання конегадоўлі абапіраюцца на 2 асноўныя [[гіпотэза|гіпотэзы]], якія тлумачаць яе ўзнікненне або ў розных цэнтрах, сярод якіх называюць [[Пірэнеі]], [[Анатолія|Анатолію]] і стэпы [[Еўразія|Еўразіі]], або з аднаго цэнтру. Дзякуючы працам [[археалогія|археолагаў]] вядома, што найбольш старажытным цэнтрам прыручэння коней з’яўляецца [[энеаліт]]ычная [[Батайская культура]] ([[4 тысячагоддзе да н.э.|4]] тысячагоддзе да н. э.)<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/botayskaya-loshad-i-eyo-znachimost-v-evraziyskoy-kulture-i-izuchenii-problem-domestikatsii-roda-equus Нурушев М. Ж. Ботайская лошадь и её значимость в евразийской культуре и изучении проблем доместикации рода Equus]</ref>. Тым не меней, [[Генетыка|генетыкі]] высветлілі, што сучасныя [[конь свойскі|свойскія коні]] маюць толькі прыкладна 2,7 % генетычнага радаводу, што яднае іх з батайскімі коньмі<ref>[https://doi.org/10.1126/science.aao3297 CHARLEEN GAUNITZ, et al. Ancient genomes revisit the ancestry of domestic and Przewalski’s horses]</ref>. Другім важным цэнтрам мажлівага прыручэння коней і распаўсюджвання конегадоўлі былі [[Хвалынская археалагічная культура|Хвалынская]], [[Сярэднястогаўская археалагічная культура|Сярэднястогаўская]] і [[Ямная культура|Ямная]] культуры [[Медны век|меднага]] і [[Бронзавы век|бронзавага]] вякоў, якія звязваюць з прарадзімай [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейцаў]]. Прыхільнікі [[Курганная гіпотэза|курганнай гіпотэзы]]<ref>[https://ebrary.net/32203/political_science/gimbutas_kurgan_theory Gimbutas’ Kurgan theory]</ref> нават тлумачылі конегадоўлю як прычыну паспяховай экспансіі выхадцаў з гэтых культур. Даследаванне генетыкі сучасных і старажытных коней, апублікаванае ў 2021 г.<ref>[https://doi.org/10.1038/s41586-021-04018-9 Librado, P., Khan, N., Fages, A. et al. The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes. Nature 598, 634—640 (2021)]</ref>, удакладняе складаную гісторыю пачатку конегадоўлі. Сучасныя свойскія коні сапраўды з’яўляюцца нашчадкамі коней Ямнай культуры. У выніку [[Селекцыя|селектыўнага]] адбору тут склалася папуляцыя, болей цягавітая, рахманая і ўстойлівая да [[стрэс]]аў, чым дзікая продкавая форма. Коні Ямнай культуры ўдзельнічалі ў фарміраванні папуляцыі дзікіх [[тарпан]]аў. Доўгі час конегадоўля Ямнай культуры заставалася лакальнай практыкай і не ўплывала на экспансію яе прадстаўнікоў. Стадыю шырокага распаўсюджання конегадоўлі ў [[Еўразія|Еўразіі]] аўтары даследавання аднеслі да позняга прамежку часу паміж першымі стагоддзямі [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н. э. і [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзем да н. э. === Старажытнасць === [[Выява:1038 - Keramikos Museum, Athens - Vase, 8th century BC - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12 2009.jpg|міні|Выява чалавека з канямі на вазе [[Геаметрычны стыль|геаметрычнага перыяду]]]] Відавочна, адной з першых [[цывілізацыя|цывілізацый]], якая пазнаёмілася са свойскім канём, быў [[Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс]] (сярэдзіна 3 тысячагоддзя да н. э. — першая трэць 2 тысячагоддзя да н. э.)<ref>[https://revistas.uam.es/cupauam/article/download/1116/1063/2758 Lamberg-Karlovsky C.C. The Oxus Civilization]</ref>. Адзін з першых малюнкаў запрэжаных у калясніцу коней быў зроблены ў [[шумер]]скім [[Ур]]ы каля 2600 г. да н. э. Да пачатку 2 тысячагоддзя да н. э. коні багата выяўляліся на [[палац]]авых [[рэльеф]]ах [[Месапатамія|Месапатаміі]]<ref>[https://www.world-archaeology.com/features/horse-power/ Horse Power — World Archaeology]</ref> Узнікненне конегадоўлі ў [[Вавілонія|Вавілоніі]] як заўважнай галіны звязана з пранікненнем сюды [[Касіты|касітаў]] у 2 тысячагоддзі да н. э.<ref>[https://www.iranicaonline.org/articles/kassites KASSITES — Encyclopaedia Iranica]</ref> Знойдзеныя на паўночным усходзе Сірыі старажытныя таблеткі ўзгадваюць каманды вершнікаў, дрэсіроўшчыкаў і конюхаў, што працавалі з коннымі статкамі. У XIV ст. да н. э. [[мітані]]ец Кікулі, заставіў тэкст, прысвечаны дрэсіроўцы коней<ref>[http://worksofchivalry.com/the-oldest-text-dedicated-to-the-care-and-training-of-the-horse-2/ The oldest text dedicated to the care and training of the horse]</ref>. Мяркуецца, што першапачаткова ён быў складзены на [[хецкая мова|хецкай мове]]. Найстаражытнейшае сведчанне выкарыстання свойскіх коней у [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] — выявы ў магільным комплексе [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкага]] фараона [[Яхмас I|Яхмаса I]] (XVI ст. да н. э.)<ref>[https://africanrockart.britishmuseum.org/thematic/the-domesticated-horse/ The domesticated horse in northern African rock art]</ref>. Конегадоўля стала вядомай не толькі старажытным егіпцянам, але і суседнім народам [[Сахара|Сахары]]. Існаванне конегадоўлі ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] падцвярджаецца малюнкамі на [[ваза]]х, а таксама [[міфалогія]]й (напрыклад, пра [[Геракл]]а), дзе коні выяўляюцца не толькі ў баях або на паляванні, але і ў [[Стайня|стайне]]. [[Старажытныя Афіны|Афінскі]] пісьменнік [[Ксенафонт]] склаў твор «Пра мастацтва верхавой язды»<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0210%3Atext%3DHorse. The Art of Horsemanship: Xenophon, Morgan, Morris H.]</ref>, у якім апісваў правільны догляд коней. У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] конегадоўлі былі прысвечаны часткі [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчых]] [[трактат]]аў. Адметна, што тут мелася асобная прафесія ўрача коней. Спачатку яе прадстаўнікі зваліся ''hippiatroi'', пазней — ''veterinarius'' і ''mulomedicus''<ref>[https://doi.org/10.13140/RG.2.1.3865.4966 Crittenden, Mark. (2016). Horse-Doctors in the Roman Empire]</ref>. У ваенных мэтах рымляне трымалі значныя конныя статкі і арганізоўвалі конныя відовішчы. Раскопкі на [[Вал Адрыяна|Адрыянавым валу]] паказалі, што ў рымскім войску не было асобных стайняў. Вершнікі і іх коні жылі ў адных і тых жа казармах<ref>[https://www.english-heritage.org.uk/visit/places/chesters-roman-fort-and-museum-hadrians-wall/history/absence-of-stables/ THE MYSTERIOUS ABSENCE OF STABLES AT ROMAN CAVALRY FORTS]</ref>. Рымляне імкнуліся прытрымлівацца пэўных стандартаў пры адборы жывёл. Сярэдні рымскі каляснічны конь меў памеры ад 135 да 155 см у карку<ref>[https://doi.org/10.3390/ani11071859 Klecel W, Martyniuk E. From the Eurasian Steppes to the Roman Circuses: A Review of Early Development of Horse Breeding and Management. Animals. 2021; 11(7):1859]</ref>. === Сярэднявечча === На працягу тысячагоддзяў існавання конегадоўлі адбывалася вывядзенне новых парод коней. Гэтаму спрыялі розныя [[клімат]]ычныя і [[экалогія|экалагічныя]] ўмовы, у якіх аказваліся конегадоўцы і іх падапечныя жывёлы, а таксама зменлівыя патрэбы саміх людзей. Патрэбы прывялі да спецыялізацыі парод, што выкарыстоўваліся як крыніца ежы, у [[транспарт]]ыроўцы грузаў, працы на палетках, [[вайна|ваеннай]] справе, [[спорт|спорце]] і забавах, нарэшце ў [[тэрапія|тэрапеўтычнай]] падтрымцы чалавека<ref>[https://www.researchgate.net/publication/354695050_HISTORICAL_DEVELOPMENT_OF_HORSE_BREEDS Tuncer, Selçuk Seçkin & Kozat, Süleyman. (2021). HISTORICAL DEVELOPMENT OF HORSE BREEDS]</ref>. Так, якуцкая парода коней выдатна прыстасавана да прахалоднага [[кантынентальны клімат|кантынентальнага клімату]] [[Сібір]]ы, а арэал яе трымання сягае на поўнач за [[палярны круг]]. Продкі якуцкіх коней з’явіліся ў [[Якуція|Якуціі]] з [[Прыбайкалле|Прыбайкалля]] разам з продкамі [[Якуты|якутаў]] і адаптаваліся да новых умоў дзякуючы павышэнню функцыянальных магчымасцей іх унутраных органаў, а таксама ўдасканаленню конегадоўлі. Ва ўмовах паўднёвага [[стэп]]у практыкавалася круглагоднае пашавае ўтрыманне. Пасля міграцыі на поўнач якуты былі вымушаны падкормліваць маладняк узімку<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/novoe-o-proishozhdenii-loshadey-yakutskoy-porody-biologicheskie-aspekty Алексеев Н. Д. Новое о происхождении лошадей якутской породы (биологические аспекты)]</ref>. Зімовыя падкормкі настолькі важныя, што здзічэлыя коні не выжывалі. Затое свойскія коні давалі патомства, перавозілі ўюкі на далёкія адлегласці, іх [[мяса]] і [[малако]] выкарыстоўваліся для харчавання. Селекцыя арабскіх скакуноў з характэрным экстэр’ерам, адметным увагнутым профілем твару, хупавай вертыкальнай шыяй і высокім хвастом, пачалася каля 3000 гадоў таму, да нашых дзён яны складаюць адзіную генетычную лінію<ref>[https://doi.org/10.1038/s41598-020-66232-1 Cosgrove, E.J., Sadeghi, R., Schlamp, F. et al. Genome Diversity and the Origin of the Arabian Horse. Sci Rep 10, 9702 (2020).]</ref>. Арабскія коні адаптаваліся да ўмоў [[пустыня|пустыні]], але важным быў і мэтанакіраваны адбор гаспадарамі. [[Арабы|Арабская]] культура конегадоўлі ўключала вусную перадачу конскага радаводу. З [[14 стагоддзе|XIV]] ст. радаводы фіксаваліся [[пісьмо]]ва. У [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] з [[1299]] г. мэтанакіравана адбіралі пустынных скакуноў для войска і вялі ўлік іх [[генеалогія|генеалогіі]]<ref>[https://horseracingsense.com/discover-the-arabian-horse-past-to-present/ The Arabian Horse Breed: Its History and Facts Revealed]</ref>. У [[сярэднявечча|сярэднявечнай]] [[Еўропа|Еўропе]] радаводы коней вялі [[картэзіянцы]], аднак гэта было хутчэй выключэннем. Пасля распаду [[Заходняя Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] законы, што рэгулявалі конегадоўчую гаспадарку, захоўваліся ў [[Францыя|Францыі]]. [[Меравінгі]] і [[Каралінгі]] праяўлялі клопат пра завоз коней з [[мусульмане|мусульманскіх]] краін, паколькі гэтага патрабавала нарастальная важнасць цяжкай [[кавалерыя|кавалерыі]] ў ваеннай справе. Найбольш вядомым цэнтрам конегадоўлі ў [[заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] стала [[Іспанія]], дзе пасля мусульманскага заваявання [[711]] г. старыя рымскія традыцыі ўзбагаціліся арабскімі. У еўрапейскіх краінах асабліва шанаваліся іспанскія плямістыя інаходцы ''Genêt''<ref>[http://www.spanishjennethorses.org/history.html History — Spanish Jennet Horse Society]</ref>. Значныя статкі коней трымалі ў княжых маёнтках [[Кіеўская Русь|Старажытнай Русі]]<ref>[http://www.spsl.nsc.ru/history/vernad/vol2/vgv205.htm Экономические основы Киевской Руси]</ref>, дзе за імі наглядаў асобны [[цівун]]. Пасада княжага або каралеўскага конюха была пачэснай ва ўсіх еўрапейскіх краінах. Паводле аднаго з гістарычных [[міф]]аў<ref>''Семянчук, А. А.'' Беларуска-літоўскія летапісы і польскія хронікі. — Гродна: ГрДУ, 2000. — С. 42 </ref>, ад конюха Гегіменіка паходзіў род [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]]. Пра існаванне мэтанакіраванага адбору кажуць змены экстэр’еру коней той пары. Даследаванне конскіх астанкаў ад [[300]] г. да [[1650]] г. на тэрыторыі Англіі<ref>[https://ueaeprints.uea.ac.uk/id/eprint/81448/1/Published_Version.pdf Carly Ameen et al. In search of the ‘great horse’: A zooarchaeological assessment of horses from England (AD 300—1650)]</ref> паказала ваганне памераў костак, прычым не абавязкова ў бок іх павелічэння, што тлумачыцца як патрабаваннямі, якія высоўваліся з боку карыстальнікаў у розныя перыяды, так і станам конегадоўчай гаспадаркі. Відавочна, што сярэднявечныя коні істотна адрозніваліся ад сучасных. Генетыкі выявілі агульныя [[Мутацыя|мутацыі]] для сучасных еўрапейскіх парод і прыйшлі да высновы, што яны ўзніклі каля 700 гадоў таму з-за вельмі значнага ўплыву 2 ліній свойскіх коней з [[Аравія|Аравіі]] і [[Туркменістан]]а<ref>[https://doi.org/10.1126/science.aan7044 Most modern horses came from just two ancient lineages]</ref>. Найменшым гэты ўплыў быў выяўлены ў 3 парод поні з [[Шэтландскія астравы|Шэтландскіх астравоў]], [[Ісландыя|Ісландыі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]]. === Адраджэнне === Значныя змены ў конегадоўлі адбыліся ў эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]], калі спачатку ў [[Неапаль|Неапалі]], а потым у [[Францыя|Францыі]] склаліся першыя школы верхавой язды. Адметна, што праца «Правілы вершніцтва» ({{lang-it|Gli Ordini di Cavalcare}}) неапалітанца Федэрыка Грысонэ, упершыню выдадзеная ў [[1550]] г., была перакладзена на некалькі еўрапейскіх моў і перавыдадзена да [[1623]] г. 49 разоў<ref>[https://www.horsemagazine.com/thm/2015/03/federico-grisone-was-he-really-such-a-baddie/ Federico Grisone — was he really such a baddie?]</ref>. Не меней вядомай стала праца «Слава каню» ({{lang-it|La Gloria del Cavallo}}, [[1566]] г.) яго суайчынніка Паскуале Карачыола, у якой разглядаліся не толькі дрэсура і здароўе каня, але таксама складаны характар адносін паміж канём і чалавекам. Відавочна, знаёмства з неапалітанскай школай аказала ўплыў на [[Крыштаф Мікалай Дарагастайскі|Крыштафа Мікалая Дарагастайскага]], вялікага маршалка ВКЛ і аўтара трактата «[[Гіпіка]]» ([[1603]] г.). У ім распавядалася пра міфалагізаваную гісторыю каня, падбор вытворнікаў, вырошчванне племяннога маладняка, выездку маладых жарэбчыкаў, конскія хваробы і інш. Дзякуючы працам аўтараў-[[гуманізм|гуманістаў]] старое ўяўленне аб кані як аб прыроджана злосным і непакорным зверы саступіла месца погляду на каня як на разумную жывёлу, здольную навучацца. === Фарміраванне сучаснай конегадоўлі === [[Выява:Coa of zelva, belarus.jpg|thumb|146 px|Конь на [[герб]]е Зэльвы]] У [[1535]] г. і [[1540]] г. [[Каралеўства Англія|англійскі]] кароль [[Генрых VIII]] выдаў спецыяльныя акты, накіраваныя на паляпшэнне конскага пагалоўя. Яны абавязвалі ўладальнікаў выпасаў мець племянных кабыл і рэгуляваць рост коней <ref>{{Cite web |url=https://www.ponybox.com/news_details.php?id=3425&title=Henry-the-VIII-and-His-Horses |title=Henry the VIII and His Horses |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730180455/https://www.ponybox.com/news_details.php?id=3425&title=Henry-the-VIII-and-His-Horses |url-status=dead }}</ref>. Ужо ў [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у Англіі з’явіліся асабістыя пароды цяжкавозаў і пры конных гаспадарках — племянныя кнігі. У [[1793]] г. пачалася публікацыя дзяржаўнай племянной кнігі{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=75}}. Да канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. англійскі вопыт пашырыўся амаль на ўсе краіны Еўропы. Гэтаму садзейнічаў значны попыт на якасных моцных коней, якія патрабаваліся ў [[армія|арміі]], [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і [[прамысловасць|прамысловасці]]. Доўгі час конегадоўля разглядалася як важная і прыбытковая галіна [[эканоміка|эканомікі]]. На [[Беларусь|беларускіх]] землях у XVIII — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. конегадоўляй славіліся [[Ашмяны]] і наваколлі, адкуль жывёл пастаўлялі ў [[Гусары|гусарскія]] палкі. З [[1721]] г. у [[Зэльва|Зэльве]] дзейнічаў конскі [[кірмаш]], другі па велічыні пасля [[Лейпцыг]]скага{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=12 — 13}}. З канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. уплыў конегадоўлі на эканоміку зніжаўся, што звычайна тлумачыцца [[індустрыялізацыя]]й і [[механізацыя]]й, якія прывялі да скарачэння конскага пагалоўя. Гэты працэс не быў імклівым. Так, у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], радзіме [[Індустрыяльная рэвалюцыя|індустрыяльнай рэвалюцыі]], яшчэ ў пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. коні шырока выкарыстоўваліся пры апрацоўцы сялянскіх палеткаў, у працы на [[шахта]]х, транспартыроўцы людзей і грузаў. У [[1914]] г. брытанская армія валодала 25 тысячамі коней, прычым падчас [[Першая сусветная вайна|I Сусветнай вайны]] іх колькасці яўна не хапала<ref>{{Cite web |url=https://www.thebrooke.org/news/how-working-horses-shaped-britain |title=HOW WORKING HORSES SHAPED BRITAIN |access-date=31 ліпеня 2022 |archive-date=31 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731134801/https://www.thebrooke.org/news/how-working-horses-shaped-britain |url-status=dead }}</ref>. У [[ЗША]] ў [[1915]] г. конскае пагалоўе перавышала 21 млн.<ref>[http://imh.org/exhibits/past/legacy-of-the-horse/1900-horse-transition-overview/ 1900 — THE HORSE IN TRANSITION: OVERVIEW]</ref> У [[Францыя|Францыі]] яно заставалася стабільным з [[1840]] г. да [[1935]] г. — каля 3 млн галоў. Рэзкае зніжэнне адбывалася ў другой палове 1930-х гг. і ў канцы 1940-х гг. Рост колькасці коней пачаўся толькі з [[1995]] г., але ў [[2010]] г. пагалоўе не перавышала 950 тысяч<ref>[https://doi.org/10.1017/S2040470013000356 Desnoyers, Marion & Jez, Christine. (2013). The French horse industry at present. Advances in Animal Biosciences. 4]</ref>. На Беларусі пагалоўе коней скарачаецца з 1930-х гг. Так, у [[1927]] г. у [[БССР]] (значыць без [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]) было 1 089 400 коней<ref>[https://istmat.org/files/uploads/22271/zhivotnovodstvo_1932_razdel_1.pdf Животноводство СССР в цифрах (1932)]</ref>. У [[1995]] г. на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь іх заставалася 229 000, у [[2018]] г. — 43 000<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/realny-sector-ekonomiki/selskoe-hozyaistvo/selskoe-khozyaystvo/godovye-dannye/pogolove-skota-i-ptitsy/ |title=Поголовье скота и птицы (в хозяйствах всех категорий; на конец года; тыс. голов) Белстат |access-date=31 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220731140552/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/realny-sector-ekonomiki/selskoe-hozyaistvo/selskoe-khozyaystvo/godovye-dannye/pogolove-skota-i-ptitsy/ |archivedate=31 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У першыя 2 дзесяцігоддзі [[21 стагоддзе|XXI]] ст. сусветная конегадоўля перажыла пэўнае адраджэнне. Напрыклад, у [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] эканамічны эфект конегадоўлі ацэньваўся ў 100 млрд [[еўра]] <ref>[https://www.europeanhorsenetwork.eu/horse-industry/ News and events — European Horse Network]</ref>. У [[ЗША]] у [[2017]] г. яе ўнёсак у эканоміку краіны склаў 122 млрд [[Долар ЗША|долараў]]<ref>[https://horsesonly.com/horse-industry/ Horse Industry Statistics in 2022 (U.S. Data)]</ref>. == Тыпы коней == У конегадоўлі прынята адрозніваць [[конь свойскі|коней]] * па [[экалогія|экалагічных]] тыпах * па [[эканоміка|гаспадарчых]] тыпах * па [[тэмперамент]]у * па экстэр’еру * па ўзросту і [[пол]]у Экалагічная тыпалагізацыя абапіраецца на тэорыю вонкавага ўздзеяння, перш за ўсё [[клімат]]ычнага, на адаптацыю і натуральны адбор у конскіх статках, якія фарміруюць целасклад. Так, прынята лічыць, што коні [[пустыня|пустынь]] маюць тонкі [[косць|касцяк]], вузкае [[Цела (біялогія)|цела]] і [[галава|галаву]], доўгія [[ногі]], слабое пакрыццё [[скура|скуры]] [[валасы|валасамі]], эластычны рух. Яны могуць абмяжоўвацца невялікімі аб’ёмамі вады і корму, аднак пераборлівыя да іх якасці<ref>Daumas E.[https://books.google.by/books?id=0j0DAAAAQAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false The horses of the Sahara, and the manners of the desert, with comm. by the emir Abd-el-Kader] — London, 1863</ref>. [[Гара|Горныя]], [[востраў|астраўныя]] і [[стэп]]авыя коні маларослы, аднак таксама добра прыстасаваны да навакольных умоў і кармавой базы. Гаспадарчыя тыпы залежныя ад целаскладу, вагі і цягавітасці каня<ref>Витт В., Желиговский О., Красников А., Шпайер Н. Коневодство и конеиспользование. — Москва: Колос, 1964. — С. 49 — 52</ref>. Запрэжныя коні звычайна маюць досіць значную масу і цягавітасць, кароткія ногі. Яны рухаюцца павольным [[алюр]]ам, пры гэтым абапіраюцца адразу на 3 або 2 нагі. Цэнтр іх вагі пры руху перамяшчаецца папярочна, вертыкальна і падоўжна. Да іх блізкія масіныя, але не абавязкова цяжкія ўючныя коні. Скакавыя коні дзякуючы доўгім нагам і лёгкаму целу рухаюцца хуткім алюрам, цэнтр іх вагі перамяшчаецца амаль без папярочных ваганняў. Тэмперамент каня — яго рэакцыя на раздражняльнікі. Звычайна, адрозніваюць жывы тэмперамент, які часцей за ўсё сустракаецца ў хуткаалюрных коней, і спакойны, уласцівы большасці коней крокавых парод. Тым не меней, коні адной і той жа пароды могуць мець розны тэмперамент{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=25}}. Пры продажы тэмперамент можа суб’ектыўна ацэньвацца па шкале ад 1 да 5 або ад 1 да 10<ref>{{Cite web |url=https://animals.mom.com/temperament-scale-horse-work-4749.html |title=How Does the Temperament Scale of a Horse Work? |access-date=1 жніўня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002221218/https://animals.mom.com/temperament-scale-horse-work-4749.html |url-status=dead }}</ref>. У абодвух выпадках нізкія балы шкалы азначаюць спакойныя, стрыманыя паводзіны, а высокія — на сталую ўзбуджанасць. Экстэр’ер — знешні выгляд каня. У экстэ’еры прынята вылучаць{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=26 — 49}}: * Масць — афарбоўка валасянога покрыва, скуры і [[вока|вачэй]] (вароная, каракавая, гнядая, рудая, шэрая і г. д.) * Пазнакі прыроджанага (завіткі — змена кірунку валасянога покрыва, плямы, участкі ружовай [[пігмент]]аванай скуры, акантоўка на [[Вуха|вушах]] і інш.) і набытага (шнары, таўро) паходжання. * Стаці (асобныя часткі цела), сярод якіх пры ацэньванні асобна вылучаюць: ** [[Галава|Галаву]], [[шыя|шыю]], [[тулава]] ** Канечнасці ** Канстытуцыю, [[цягліцы]], [[Сухажылле|сухажыллі]], звязкі * Адкормленасць * Кандыцыя (выставачная, заводская, трэніровачная, адкормачная, нездавальняючая) Адхіленні ад нормы ў пабудове асобных частак цела каня і [[хвароба|хваробы]] лічаць заганамі. == Класіфікацыя коней == [[Конь свойскі|Коней]] прынята класіфікаваць у адпаведнасці з іх вышынёй і вагой. Вышыня вымяраецца ад карку да зямлі. Карак у каня — верхняя кропка спіны. Яна ўтворана [[Пазванок|пазванкамі]] паміж лапаткамі. Такім чынам вылучаюць<ref>{{Cite web |url=https://www.pval.org/cms/lib/NY19000481/Centricity/Domain/86/horse%20book%20chapter.pdf |title=Breeds, Types, and Classes of Horses |access-date=2 жніўня 2022 |archive-date=4 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204092301/https://www.pval.org/cms/lib/NY19000481/Centricity/Domain/86/horse%20book%20chapter.pdf |url-status=dead }}</ref>: * Лёгкія коні бываюць 122—175 см у вышыню і важаць 408—635 кг. Іх часцей выкарыстоўваюць для верхавой язды, на скачках, у [[спорт|спартыўных]] спаборніцтвах. * Цяжкія коні (цяжкавозы) дасягаюць 144—175 см і болей за 635 кг. Традыцыйна яны ўжываюцца на цяжкіх працах і пры транспартыроўцы грузаў. У мінулым цяжкія коні мелі ўнутраную класіфікацыю і падзяляліся на цяглавых, возавых, сялянскіх і змяшанага выкарыстання. * Поні маюць рост ніжэй за 144 см і важаць да 408 кг. Іх у залежнасці ад целаскладу падзяляюць на цяглавых і сядзельных. == Пароды коней == Парода ствараецца і падтрымліваецца дзякуючы выбарчаму ўплыву чалавека. Стандарты для пароды могуць грунтавацца на некаторых крытэрах: устойлівасць прыкмет, целасклад, масць, даўжыня і гушчыня [[валасы|валасоў]], продкі, [[спорт|спартыўныя]] паказчыкі і г. д.{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=67}}. Прынята вылучаць так званыя «мясцовыя» пароды, якія ўтвараюцца «натуральна» ў выніку паступовай і не заўсёды наўмыснай [[селекцыя|селекцыі]], і «завадскія» пароды, якія выводзяцца прафесійна. Пароды звычайна падзяляюцца згодна з класіфікацыяй або па тыпах, аднак здараюцца выпадкі, калі адна парода можа класіфікавацца па-рознаму ў выніку працяглай селекцыі. Так, ольдэнбургская парода з’явілася ў [[Ніжняя Саксонія|Ніжняй Саксоніі]] дзякуючы намаганням [[ольдэнбург]]скіх графаў у [[17 стагоддзе|XVII]] ст. Першапачаткова яна выкарыстоўвалася як вершнікамі, так і ў запрэжцы карэт. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. пасля «паляпшэння» ольдэнбургскія коні славіліся як запрэжныя, актыўна выкарыстоўваліся ў [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]]. У першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. [[механізацыя]] прывяла да скарачэння патрэбы ў іх. Прыхільнікі пароды скрыжоўвалі яе са скакавымі канямі. У выніку ольдэнбургскія коні сталі выкарыстоўвацца як універсальная спартыўная парода. У [[1935]] г. ольдэнбургскі конь Люпус XX упершыню выйграў скачкі ў [[Дэрбі (Англія)|Дэрбі]]<ref>{{Cite web |url=http://afs.okstate.edu/breeds/horses/oldenburg/index.html |title=Breeds of Livestock — Oldenburg Horse |access-date=3 жніўня 2022 |archive-date=6 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706184505/http://afs.okstate.edu/breeds/horses/oldenburg/index.html/ |url-status=dead }}</ref>. Знутры пароды могуць існаваць розныя [[генетыка|генетычныя]] лініі. Пасля стварэння племянных кніг імкненне да падтрымцы чысціні пароды часцяком прыводзіла да [[імбрыдынг]]у. У конегадоўлі ён разглядаецца не як адмоўная, а хутчэй як звычайная з’ява, паколькі дапамагае захоўваць спадчыну выбітных коней з пажаданымі характарыстыкамі<ref>[https://www.acsedu.com/info/pets/equine/inbreeding-horses.aspx What is Inbreeding -Equine breeding course]</ref>. На [[Большасць|Беларусі]] большасць коннага статку належыць да [[Беларускі запражны конь|беларускай запрэжнай пароды]]<ref>[https://elib.psu.by/bitstream/123456789/12946/1/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B5_2014_1_%D1%81197-201_%D0%93.%D0%98.%20%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%98%D0%A7.pdf Г. И. Касперович Традиции коневодства в Республике Беларусь]</ref>. <gallery> Barbe Horse 01.jpg|Барб — мясцовая [[магрыб]]ская парода Oldenburgerhorse.jpg|Ольдэнбургскі конь у канцы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Bess2.jpg|Сучасны ольдэнбургскі конь Belarus Harness Horse Orlik I.jpg|Жарабец Орлік I — заснавальнік адной з генетычных ліній беларускай запрэжнай пароды Belarusian Harness Horse.jpg|Беларускі запрэжны конь у прыватнай гаспадарцы </gallery> == Догляд коней == === Месца для трымання === [[Выява:Scuderia Magic Ranch ASD.jpg|міні|Коні ў стайне]] Пры стацыянарным трыманні [[конь свойскі|коней]] месцяць у загон або ў [[стайня|стайню]]<ref>[https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/pets/horses/environment Creating the right environment for your horse]</ref>. Апошняя павінна праветрывацца, быць чыстай і абароненай ад скразнякоў. На [[падлога|падлогу]] кладуць подсцілку. Асноўныя патрабаванні да яе — чысціня і адсутнасць [[пыл]]у для захавання ад [[Таксікалогія|таксічнасці]] і [[Мікраарганізмы|мікробаў]]. Загон з’яўляецца абавязковай часткай трымання, паколькі коні павінны рухацца і, як сацыяльныя жывёлы, мець магчымасць кантактаваць з іншымі прадстаўнікамі свайго віду. У загоне павінна мецца ўкрыцце ад [[сонца]] і [[Атмасферныя ападкі|ападкаў]]. Ім можа стаць разгалістае [[дрэва]], але звычайна ладзяць штучны навес, дзе нават у вільготныя дні дастаткова суха. Стайня і загон павінны перыядычна чысціцца ад [[гной (угнаенне)|гною]], які з’яўляецца крыніцай таксічных рэчываў і мікробаў. === Корм === Кармленне [[конь свойскі|каня]] залежыць ад яго памераў, узросту, вагі і фізічнага стану. Пры нармальных абставінах дарослы конь штодзённа з’ядае корм, вага якога складае прыкладна 2,5 % ад вагі самога каня, прычым большая частка — грубы корм накшталт [[трава|травы]] і [[Сена (корм)|сена]]<ref>[https://theultimateequestrian.com/basic-horse-care-for-beginners/ Basic Horse Care For Beginners — How to Look After a Horse]</ref>. Іншы конскі корм: цвёрды канцэнтраваны фураж, дабаўкі для атрымання [[Вітаміны|вітамінаў]] і захавання ад [[Паразітызм|паразітаў]], розныя прысмакі. У коней адчувальная [[Страваванне|стрававальная]] сістэма, таму рэжым кармлення павінен быць сталым, а любыя змены варта ўносіць паступова. У прыродзе коні спажываюць корм падчас выпасу па меры ўзнікнення патрэбы, значыцца ва ўмовах стайні або загона найбольш спрыяльна частае кармленне адносна невялікімі порцыямі. Коні ўвесь час маюць патрэбу ў чыстай свежай [[вада|вадзе]]. === Грумінг === Грумінг — перыядычная чыстка [[конь свойскі|каня]], якая мае як санітарныя, так і сацыяльныя ўласцівасці, прызвычайвае жывёлу да кантактаў з чалавекам. Пры гэтым абавязкова падтрыманне чалавекам правіл бяспекі і наяўнасці спецыяльных прылад<ref>[https://equisearch.com/all-about-horses/good-grooming-ground-rules/ Good Grooming Ground Rules]</ref>. Грумінг уключае чыстку [[капыт]]оў, [[скура|скуры]], [[валасы|валасоў]] на целе, грыве і хвасце, расчэсванне, праціранне [[Слізістая абалонка|слізістых]] частак ([[вока|вачэй]], [[Губы|вуснаў]], унутранай паверхні [[вуха|вушэй]]), выдаленне бруду і солі ад [[пот]]у пасля трэніровак. === Размнажэнне === На працягу года ў кабыл можа быць некалькі [[Авуляцыя|авуляцый]]. Іх колькасць і працягласць залежаць ад індывідуальных асаблівасцей і вонкавых умоў. Так, у прахалодным [[клімат|клімаце]], асабліва пры недахопе кармоў злучны сезон часцей адбываецца ўвесну. У дзікіх і табунных коней назіраецца сезоннасць у [[секс|полавых]] функцыях<ref> Витт В., Желиговский О., Красников А., Шпайер Н. Коневодство и конеиспользование. — Москва: Колос, 1964. — С. 240—241</ref>. Кабылы і жарэбчыкі здольны да размножвання ўжо ва ўзросце паміж 1 і 2 гадамі, але ў раннім узросце [[цяжарнасць]], [[роды]] і выкормліванне жарабят затрымліваюць развіццё кабыл, жарабцы пры ранняй злучцы могуць высільвацца, таму ў спрыяльных умовах трымання злучка арганізуецца ва ўзросце 3 — 5 гадоў. Злучная кампанія пачынаецца з агляду статка і распрацоўкі плана падбора вытворцаў. Жарабец-вытворца павінен мець больш высокі клас, чым кабыла. Неабходна пазбягаць злучкі жарабца і кабылы, якія маюць аднолькавыя экстэр’ерныя недахопы, звязаныя з [[ген]]амі бацькі і маці. На працягу ўсяго злучнага перыяду важны дакладны ўлік, для чаго вядуць журнал злучкі. Першасным [[дакумент]]ам усталёўваюць час чаканай выжарабкі кабыл, а таксама паходжання нашчадкаў. Факт апладнення канстатуецца паўторнай пробай кабылы праз 3 тыдні пасля папярэдняй злучкі. Цяжарнасць цягнецца 332±10 дзён пры чаканні жаночага і 334±10 дзён пры чаканні мужчынскага прыплоду{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=125}}. Роды ў кабыл праходзяць пераважна спрыяльна, гэтаму садзейнічае своеасаблівае размяшчэнне [[таз (анатомія)|тазавых]] костак. Плод у большасці выпадкаў выходзіць галавой і пярэднімі канечнасцямі наперад ([[галава|галаўное]] перадляжанне) і радзей — заднімі канечнасцямі (тазавае перадляжанне). Працягласць выхаду плоду: 5 — 30 хвілін. Вельмі рэдка магчыма падвойная цяжарнасць. Другое жарабя нараджаецца праз 10 — 20 хвілін пасля выхаду першага{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=126}}. Некаторыя кабылы аддаюць перавагу родам у адзіноце, таму для іх загадзя рыхтуюць асобнае памяшканне. Развіццё жарабят вызначаюць шляхам перыядычнага вымярэння і ўзважвання на трэці дзень пасля нараджэння, ва ўзросце 6 і 12 месяцаў, 1,5 гады, 2 гады, 2,5 гады і 3 гады{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=128}}. Паказчыкі жывой масы і прамераў жарабят параўноўваюць з кантрольнымі шкаламі росту маладняку, распрацаванымі для коней розных парод. Дадзеныя аб змене прамераў і жывой масы коней запісваюць у часопіс уліку развіцця. Найбольш інтэнсіўна жарабяты растуць у першы год жыцця. === Лекаванне === [[Ветэрынарыя|Ветэрынарная дапамога]] з’яўляецца важнай часткай конегадоўлі. У нармальным становішчы здаровы [[конь свойскі|конь]] мае тэмпературу цела 37,5 °C — 38,5 °C, пульс 28 — 44 удары ў хвіліну, дыханне 8 — 16 удыхаў у хвіліну, чыстыя [[Слізістая абалонка|слізістыя]], не дэманструе млявасць ці неспакой<ref>[https://theultimateequestrian.com/basic-horse-care-for-beginners Basic Horse Care for Health and First Aid]</ref>. Прафілактыка [[хвароба|хвароб]] уключае сталы агляд, грумінг і чыстку капытоў, назіранне за [[зуб]]амі, асабліва ў зусім маладых і старых коней, [[Прышчэпка|прышчэпкі]], барацьбу з [[Гельмінтозы|гельмінтамі]]. У выпадку сур’ёзнай хваробы ўладальнік каня звяртаецца да [[ветэрынар]]а-спецыяліста. === Падкоўванне === [[Капыт]]ная падэшва [[Конь свойскі|каня]] схільная да хуткага сцірання на цвёрдых паверхнях. Для яе абароны прымяняюцца [[падкова|падковы]] розных форм і канструкцый, у тым ліку [[Артапедыя|артапедычныя]] падковы для лекавання пашкоджанняў канечнасцей пры няправільных рухах, а таксама для карэктыроўкі гэтых рухаў{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=159 — 160}}. == Трэнінг коней == [[Выява:Pena Park - Horse Training (32967477381).jpg|thumb|Практыкаванне]] Трэнінг — гэта метадалагічна вытрыманая, мэтанакіраваная фізічная і функцыянальная падрыхтоўка [[конь свойскі|каня]] да далейшага выкарыстання адпаведна яго [[спорт|спартыўнаму]], племянному і працоўнаму прызначэнню{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=232}}. Ён пачынаецца з ранняга ўзросту, калі групы жарабят рухаюцца па пэўнаму маршруту на розных [[алюр]]ах з рознай хуткасцю. Групавы трэнінг умацоўвае коней, павышае іх працаздольнасць, падрыхтоўвае маладняк да індывідуальнага трэнінгу. Згодна з [[біхевіярызм]]ам, трэнінг абапіраецца на аперантнае абумоўліванне, звязанае з выкарыстаннем узнагароджанняў і наступстваў, а таксама на класічнае абумоўліванне, што ўключае ў сябе навучанне звязвання невядомага дагэтуль сігнала з яго вынікам<ref>[https://www.horsejournals.com/riding-training/english/dressage/science-schooling-horses The Science of Schooling Horses]</ref>. Падмацаванне бывае станоўчым і адмоўным. Станоўчае падмацаванне ўзнагароджвае каня, адмоўнае пазбаўляе ад напору трэнера, калі рэакцыя каня задавальняе яго. Першаснае індывідуальнае навучанне жарабят пачынаецца ва ўзросце 6 — 7 месяцаў. Канцэнтрацыя ўвагі маладых коней адносна кароткая, іх целасклад і навыкі зносін з людзьмі толькі развіваюцца, таму час заняткаў скарачаецца да 15 хвілін<ref>[https://equinehelper.com/how-to-train-a-young-horse/ How to Train a Young Horse: Everything You Need to Know]</ref>, у падгадаваных можа паступова павялічвацца. Малады конь павінен прызвычаіцца да дотыкаў чалавека і ўспрымаць яго як падмацаванне. Для гэтага дотыкі пачынаюць з павольнага дакранання да [[скура|скуры]] на твары і шыі, толькі потым — іншых частак цела. Трэнінг маладых коней асабліва эфектыўны, калі ў вачах каня ператвараецца ў гульню. Важныя часткі навучання — наяўнасць плана і распарадку, выхаванне павагі да асабістай прасторы чалавека, выпраўленне замест пакарання, пераадоленне страхаў каня. Падчас трэнінгу адбываецца прывучанне да прывязі і поваду, надзявання аброці, сядла, збруі з лейцамі, прымусовага руху пад кіраваннем трэнера, пераадолення простых перашкод і бар'ераў, выбару алюра. Наступны перыяд трэнінгу адбываецца ў групе і індывідуальна, узмацняе [[Мускулы|мускулатуру]], [[Дыхальная сістэма|органы дыхання]] і [[Сардэчна-сасудзістая сістэма|сардэчна-сасудзістую сістэму]] каня. Яго навучаюць мяняць напрамак і ход, паварочвацца, пераадольваць складаныя перашкоды, выпрацоўваць разлік, рытмічнасць і правільную каардынацыю рухаў. У канцы гэтага перыяду конь павінен выразна рэагаваць на сродкі кіравання і правільна адказваць на іх. У трэцім перыядзе каня рыхтуюць да спаборніцтваў, таму трэнінг мае пераважна індывідуальны характар. Удасканальваюцца навык правільнага адказу на кіраванне, тэхніка скокаў, развіццё сілавых якасцей, устойлівы рэфлекс спартыўнай барацьбы на дыстанцыі{{sfn|Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|2018|с=255 — 258}}. == Табунная конегадоўля == [[Выява:Пастух села Барагаш.jpg|міні|Табунная конегадоўля на [[Алтай|Алтаі]]]] Табунная конегадоўля — найстаражытнейшы спосаб трымання [[конь свойскі|коней]], калі жывёлы на працягу года ўтрымоўваюцца на падножным корме. Звычайна яна развіваецца ў [[стэп]]авых, [[паўпустыня|паўпустынных]] і [[гара|горных]] раёнах, дзе маюцца шырокія пашы. Спосаб з’яўляецца найбольш танным, але і найбольш рызыкоўным, паколькі залежыць ад вонкавых умоў, у тым ліку [[Надвор’е|надвор’я]], каштоўнасць кармавой базы дзікіх паш даволі розная, да таго ж вагаецца сезонна. Усё пагалоўе падзяляюць на табуны кабыл і маладняку, маладняк — на табуны па полу і ўзросту. Часам узімку стабуніваюць жарабцоў. У найбольш экстэнсіўнай форме ўсе дарослыя коні ўтрымліваюцца ў агульным табуне. Табун мае ўнутраную [[іерархія|іерархію]]<ref>[https://horserookie.com/groups-of-horses-herd-dynamics/ Equine behavior, hierarchy, and social dynamics]</ref>. У ім вылучаюцца дамінантныя коні, што адрозніваюцца агрэсіўнасцю і настойлівасцю. Коні імкнуцца самастойна высветліць, якое месца ў іерархіі табуна займае новы чалец праз дэманстрацыю дамінавання або нават лёгкую сутычку. Арганізацыя табуннай конегадоўлі патрабуе рацыянальнага выкарыстання травастою. Увесну коні павінны назапасіць дастаткова [[тлушч]]у, каб эканомна расходаваць яго ў зімовы сезон, а вясной — зноў паправіць сваю ўкормленасць пасля зімовага недакорму. Таму нароўні з круглагадовым пашавым трыманнем распаўсюджаны стайнева-табунная і культурна-табунная формы<ref>[http://konevodstvo.su/books/item/f00/s00/z0000013/st016.shtml Табунное коневодство]</ref>. У першым выпадку коней трымаюць на пашах толькі ў спрыяльную пару, у астатні час — у [[стайня]]х. Культурна-табунная форма прадугледжвае абавязковы падкорм [[Сена (корм)|сенам]] і канцэнтратамі, калі прадукцыйнасць пашы зніжаецца, наяўнасць каля пашы падстрэшкаў і [[хлеў|хлявоў]] для аховы слабога пагалоўя і выжарабкі кабыл. Табунны спосаб патрабуе ад конегадоўцаў улік пагалоўя, таўраванне, фарміраванне табуноў і асобных касякоў у перыяд злучкі, перагоны з адной пашы на іншую, назіранне за адкормам і нагулам, лоў коней. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Конегадоўля|Жураўская, Н.І.|405}} * {{кніга|аўтар = Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|частка = |загаловак = Коневодство: учебное пособие|арыгінал = |спасылка = https://www.ggau.by/universitet/downloads/category/217-konevodstvo?download=2562:uchebnoe-posobie-po-konevodstvu|адказны = |выданне = |месца = Минск|выдавецтва = ИВЦ Минфина|год = 2018|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-7205-26-4|тыраж = |ref = Пестис, В.К., Ракицкий, Д.Т., Горчаков, В.Ю.|archive-date = 26 ліпеня 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220726204346/https://www.ggau.by/universitet/downloads/category/217-konevodstvo?download=2562:uchebnoe-posobie-po-konevodstvu}} == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/24829137.html Конегадоўля і мастацтва верхавой язды ў XVI—XVII стагодзьдзях] * [http://belplem.by/konevodstvo/ КОНЕВОДСТВО В БЕЛАРУСИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221203220836/https://belplem.by/konevodstvo/ |date=3 снежня 2022 }} * [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/12946/1/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B5_2014_1_%D1%81197-201_%D0%93.%D0%98.%20%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%98%D0%A7.pdf Г. И. Касперович Традиции коневодства в Республике Беларусь] * [https://www.wehorse.com/en/blog/horse-breeds-breeding/ A Brief History of Horse Breeds]{{Недаступная спасылка}} * [https://www.fei.org/stories/lifestyle/horse-human/horse-cultures-around-globe Horse Cultures Around the Globe] * [https://www.discoverthehorse.com/horse-breeds/profiles All Horse Breeds — Complete List of Horse Profiles] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Конегадоўля| ]] jpl7cyvjufhat4yrf477re74auq2ubv Крама Сыркіных (Гомель) 0 716967 5189010 5066011 2026-08-28T14:43:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189010 wikitext text/x-wiki '''Крама Сыркіных''' — кніжна-музычная крама канца ХІХ — пачатку ХХ ст. у [[Гомель|Гомелі]]. Належала членам сям’і Сыркіных, па імені канкрэтнага прадстаўніка (прадстаўніцы) якой атрымлівала ў пэўны перыяд удакладненую назву. Знаходзілася ў Гомелі па [[Савецкая вуліца (Гомель)|вуліцы Румянцаўскай]]<ref>Памятная книжка Могилевской губернии на 1912 год. — Могилев губ. : Губернская типография, 1912. — С. LVI.</ref>. Рэалізоўвала кнігі, перыядычныя выданні, ноты, музычныя інструменты<ref>[https://gp.by/novosti/kultura/news73151.html Куртенок, Е. О том, какой была музыкальная жизнь Гомеля более 100 лет назад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220819113658/https://gp.by/novosti/kultura/news73151.html |date=19 жніўня 2022 }} // Правда Гомель. Новостной портал. — 08.01.2016.</ref>.  Пашырала квіткі на культурныя мерапрыемствы (вечарыны, канцэрты)<ref>Полесская жизнь. — 1911. — 3 января. — С. 2.</ref><ref>Полесье. — 1912. — 3 апреля. — С. 1.</ref><ref>Гомельская копейка. — 1911. — 8 декабря. — С. 1.</ref>. Адзначылася ўласнай кнігавыдавецкай дзейнасцю і выпускам паштовак (краявіды Гомеля)<ref name=":0">Целеш, В. М. Гарады Беларусі на старых паштоўках [Выяўленчы матэрыял] / Вячка Целеш. — Мінск : Беларусь, 2014. — С. 135, 138—139.</ref>. З’яўлалася пунктам, дзе можна было набыць прадукцыю суполкі [[Загляне сонца і ў наша аконца|«Загляне сонца і ў наша аконца»]] і іншых выдаўцоў на беларускай мове, у тым ліку «беларускія паштовыя пісулькі» (паштоўкі)<ref>Наша Ніва. — 1908. — 25 апрыля. — С. 8.</ref>. == Выдавецкая дзейнасць == Пад маркай «Выданне кнігарні Я. Г. Сыркіна» ў 1894 г. у Гомелі выйшла кніга  [[Ізмаіл Іванавіч Гамаў|І. І. Гамава]] «Нарысы далёкай Сібіры»<ref>[https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003635183?page=7&rotate=0&theme=white Гамов, И. Очерки далекой Сибири / И. Гамов. — Гомель : Я. Г. Сыркин, 1894].</ref>. «Выданне кніжнай і музычнай крамы Ц. Сыркінай у Гомелі» выпусціла шэраг паштовак з гомельскімі цікавосткамі<ref name=":0" /><ref>Стары Гомель [Выяўленчы матэрыял]: паштоўкі пачатку XX стагоддзя з фондаў Гомельскага абласнога краязнаўчага музея: [камплект паштовак / аўтар тэксту і складальнік В. А. Літвінаў]. — Гомель : Тип. ИПП «Сож», 1992.</ref>: * помнік фельдмаршала Паскевіча; * веласіпедны трэк; * каталіцкі касцёл; * жаночая гімназія; * гарадская дума; * Румянцаўская вуліца. == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="150"> Файл:Homiel, Maksimaŭski. Гомель, Максімаўскі (1901-17).jpg|Прыклад паштоўкі, выдадзенай крамай Ц. Сыркінай. Файл:Газета «Полесье», Сыркін, Гомель, 1909 год.jpg|Рэклама тавараў крамы Я. Г. Сыркіна, 1909 г. Файл:Газета «Полесье», Вяльцава, Сыркін, Гомель, 1912 год.jpg|Анос канцэрта А. Вяльцавай, квіткі на які прадаваліся ў краме Я. Г. Сыркіна, 1912 г. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Гомелі]] 83g4c9454pboi3ol2uymnhme1q3wg3z Леанід Барысавіч Ваўчэцкі 0 720551 5189136 4213979 2026-08-29T00:51:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189136 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ваўчэцкі}} {{вучоны}} '''Леанід Барысавіч Ваўчэцкі''' ({{ДН|2|3|1933}} — [[2010]]) — беларускі інжынер у галіне цывільнага будаўніцтва, спецыяліст па вялікапралётных канструкцыях. Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь (1995)<ref name="ВЛБР">[http://bsa.by/bio/volchetskiy-leonid-borisovich Волчецкий Леонид Борисович] {{ref-ru}}</ref>. Лаўрэат дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь у 2002<ref>[https://nagrady.by/persona/50475/ Волчецкий Леонид Борисович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220926160723/https://nagrady.by/persona/50475/ |date=26 верасня 2022 }} {{ref-ru}}</ref> і 2004 гадах<ref name="ВЛБР"/>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Забалацце (Баранавіцкі раён)|Забалацце]] [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]]. Скончыў гідратэхнічны факультэт [[БПІ|Беларускага політэхнічнага інстытута]] па спецыяльнасці «Гідратэхнічнае будаўніцтва» ў 1954 годзе<ref name="ВЛБР"/>. У 1954—1955 гадах — майстар на будаўніцтве {{нп3|Княжагубская ГЭС|Княжагубскай ГЭС|ru|Княжегубская ГЭС}}. У 1955—1960 гадах інжынер, старшы інжынер Ленінградскага аддзялення інстытута «[[Гідраэнергапраект]]». У 1960—1961 гадах старшы інжынер, кіраўнік групы інстытута «[[Белдзяржпраект]]». У 1961—1967 гадах кіраўнік групы, галоўны інжынер праектаў інстытута «[[Мінскпраект]]». У 1967—1968 гадах галоўны канструктар Беларускай экспедыцыі ДПІ «[[Укрводаканалпраект]]». У 1968—1970 гадах галоўны канструктар тэхнічнага аддзела, начальнік тэхнічнага аддзела інстытута «[[Белдзяржпраект]]». У 1970—1998 гадах галоўны канструктар майстэрні, галоўны канструктар тэхнічнага аддзела, галоўны канструктар — намеснік галоўнага інжынера інстытута «[[Мінскпраект]]»<ref name="ВЛБР"/>. == Творчасць == Быў адзіным у Беларусі практыкам-канструктарам вялікапралётных будынкаў. Ён шмат увагі надаваў праектаванню і разліку вантавых канструкцый пакрыццяў пралётам больш за 100 метраў<ref name="ВЛБР"/>. === Асноўныя творы === [[Вяча (вадасховішча)|Вадасховішча]] на р. [[Вяча (рака)|Вяча]], [[Воўкавіцкае|вадасховішча]] на р. [[Пціч (рака)|Пціч]], [[Дразды (вадасховішча)|Дразды]] і [[Крыніца (вадасховішча)|Крыніца]], каток у [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|парку імя М. Горкага]] ў г. [[Мінск]]у (1975), аэравакзал аэрапорта [[Мінск-2]] (1978), выставачныя комплексы [[Павільён ВДНГ Беларусі|па вул. Я. Купалы]] (1968) і «[[БелЭкспа]]» па пр. Машэрава (1985 г.), аўтавакзал «[[Маскоўскі аўтавакзал (Мінск)|Маскоўскі]]» ў г. [[Мінск]]у (2001), [[Мінскі чыгуначны вакзал|чыгуначны вакзал]] у г. [[Мінск]]у (2003)<ref name="ВЛБР"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Минскпроект, 1945—2005 / [под общей редакцией М. Гаухфельда; фото: А. Березняк и др.]. — (Минск, 2005?). — С. 80. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ваўчэцкі Леанід Барысавіч}} [[Катэгорыя:Інжынеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Інжынеры СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя будаўнікі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баранавіцкім раёне]] 5gjv1c82bk5zflpxouke6z1xr3raiiv Вікіпедыя:Форум 4 728988 5189002 5187046 2026-08-28T14:13:03Z Plaga med 116903 5189002 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Змены ў аўтаматычным схаванні правак у палітычных артыкулах == Паводле паведамлення Камісіі Амбудсменаў, ім паступіла скарга на аўтаматычнае схаванне правак у палітычных артыкулах праз бота. У дадзены момант у нас працуе два боты, якія працуюць над схаваннем. Адзін — праз мой уліковы запіс PLaga med Bot, які робіць «мяккае» схванне (якое можна аднавіць) і праз акаўнт Wizardist, які быў абраны супольнасцю як Рэвізор, і робіць аўтаматычнае поўнае схаванне правак (фактычнае суцэльнае выдаленне даных праўкі). Камісія піша пра тое, што аўтаматычнае схаванне, якое робіцца Wizardist, парушае [[:m:Oversight policy#Use|Правілы для Рэвізораў]] (такое схаванне трэба рабіць уручную), аднак дзейнасць майго бота можа працягвацца ([https://toolsadmin.wikimedia.org/tools/id/suppressor цяпер мой бот знаходзіцца на серверах Toolforge]). Ад нашай супольнасці патрабуецца прыняць рашэнне адносна таго, '''што рабіць далей з поўным схаваннем правак, якое робіцца Wizardist'''. На мой погляд, Амбудсмены перагінаюць палку і факт выразнага двухэтапнага дадавання артыкулаў спачатку ў [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]], а потым перанос схавальнікамі запытаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]], з’яўляецца ў дастатковай меры ручной працай з выразным зацвярджэннем схавання праз адказных персон. У такім выпадку не патрабуецца ручная праверка кожнай асобнай праўкі, бо вынік будзе адзіны. Таксама мы разумеем, што цалкам хадзіць па ўсіх артыкулах у спісе схавання і пастаянна ўручную аператыўна цалкам хаваць праўкі ніхто не будзе. Гэта пустая трата чалавечых рэсурсаў, якіх у нас ітак няшмат. Мы не можам забяспечыць самастойна тэхнічнай магчымасці людзям самім выбіраць, ці хочуць яны схаваць сваю праўку ў палітычным артыкуле, і ці пакідаць магчымасць яе аднаўлення. Гэта пытанне змен рухавіка Медыявікі. Таксама нібыта не ставіцца пытання ў тым, ці трэба нам схаванне ўвогуле, тут кансэнсус зразумелы, і Амбудсмены тут нам не пярэчаць, але ў той жа час, яны не лічаць неабходным поўнае выдаленне даных пра схаваныя праўкі, каб, напрыклад, да іх немагчыма было атрымаць доступ праз скампраментаваныя ўліковыя запісы адміністратараў, і тым самым не ставіць адмістратараў Беларускай Вікіпедыі пад яшчэ большую рызыку ўзломаў і пераследаў. Я не ведаю, ці трэба нам па гэтым пытанні ствараць плебісцыт ці нешта падобнае. Аднак, на цяперашні момант, нам трэба прынамсі выказацца тут па гэтай сітуацыі. Запрашаю да дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:12, 28 жніўня 2026 (+03) == Message from the Ombuds Commission == Dear Community of the Belarus Wikipedia, I write for the Ombuds Commission. We have adopted the following decision: # The Ombuds Commission (OC) investigates infringements of the Privacy, Oversight, Checkuser, and Access to Nonpublic Personal Information (ANPDP) policies. # The Ombuds Commission was contacted by a user voicing concerns about the current usage of the Oversight tools in the Belarus Wikipedia. # The Commission concludes that the current usecase is not an allowed usecase according to the Oversight policy ([[:m:Oversight policy#Use]]). # However, considering the spirit of the policy, the Commission is willing to accept the usage of the Oversight tools if this is required to ensure the security and safety of Wikimedians. # Currently, an automated script is used to suppress all user names and edit summaries of edits on pages that are listed on a specific wiki page, without any human review. This is not acceptable because no individual review takes place to check if suppression is actually required. # The Commission suggests to update the Oversight policy to explicitly allow usage of Oversight tools, if required to ensure the security and safety of Wikimedians. # The Commission asks the Trust & Safety Team of the Wikimedia Foundation to take appropriate measures to ensure the safety of Wikimedians in Belarus (and probably other contries with similar difficulties). # The Commission requests Wizardist to stop the Oversight script. It is up to the local community of the Belarus Wikipedia, if they want to use an automated script for the revision deletion tool instead (currently this is done by PLaga med Bot). After human review local Oversighters may also decide to suppress specific revisions on a case by cases basis, if required to ensure the security and safety of Wikimedians. # The Commission may suggest further actions if the Oversight script is not stopped within an appropriate time frame. For the Ombuds Commission, --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 21:29, 17 жніўня 2026 (+03) :Hi! We, as a community, ask you not to take any action on this issue without prior notice, so that we have time to discuss it and prepare. Let’s stay in touch! :The issue of hiding sensitive edits is critical for us, and the recent withdrawal of oversight rights from one of the Wikipedians without prior notice created a state of emergency in our community. We would very much like to avoid a similar situation this time. :Thank you for your understanding and cooperation! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:56, 19 жніўня 2026 (+03) ::Hi, we do not intend to take any immediate action and will provide appropriate time for the community to decide how they want to change their current system to get in line with the policy. --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 12:59, 22 жніўня 2026 (+03) == Прапанова правіла блакіровак == Прапаную фармальна абмеркаваць і прагаласаваць за правіла блакіровак у праекце [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Блакіроўкі]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:00, 12 жніўня 2026 (+03) == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) : Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03) :: Ну дык, а дата ў нашаніўскага артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да вікіпедыйнага артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў ніўскім артыкуле ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым. ::Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03) ::: Вікіпедыя знаходзіцца ў амерыканскай юрысдыкцыі, і ў ёй не дзейнічаюць лакальныя законы, тым больш такія, якія абмяжоўваюць свабоду слова. ::: Датычна крыніцы. Вы яе папрасілі - я вам яе даў. Я не кажу, што яны не ўзялі інфу з Вікі, але ўжо як мінімум адна крыніца пацвярджае звесткі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:02, 5 ліпеня 2026 (+03) : Я ўпершыню ўбачыў гэты сцяг у кнізе [[Віктар Аляксандравіч Ляхар|Віктара Ляхара]] «Военная символика белорусов». Але ён там піша, што даведаўся аб гэтым праекце сцяга… з Вікіпедыі ([https://militera.org/books/pdf/research/lyakhor_va01.pdf с. 83 pdf-дакумента]) [[Удзельнік:Etažy|Etažy]] ([[Размовы з удзельнікам:Etažy|размовы]]) 02:11, 25 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == {{закрыта}} Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Нефармальнае абмеркаванне правалілася, паглядзім, што там будзе з фармальным. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:13, 12 жніўня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 15:24, 24 ліпеня 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == CEE Technical Village Pump == {{int:please-translate}} [[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]] The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors. To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video. The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&language=en&action=page&filter=&action_source=translate_page help translating it]. Best regards, [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 12:09, 26 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> tkg3hskgrss4f587i0t9cpu2jws01ex 5189122 5189002 2026-08-28T22:56:35Z IshaBarnes 124956 /* Змены ў аўтаматычным схаванні правак у палітычных артыкулах */ Адказ 5189122 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Змены ў аўтаматычным схаванні правак у палітычных артыкулах == Паводле паведамлення Камісіі Амбудсменаў, ім паступіла скарга на аўтаматычнае схаванне правак у палітычных артыкулах праз бота. У дадзены момант у нас працуе два боты, якія працуюць над схаваннем. Адзін — праз мой уліковы запіс PLaga med Bot, які робіць «мяккае» схванне (якое можна аднавіць) і праз акаўнт Wizardist, які быў абраны супольнасцю як Рэвізор, і робіць аўтаматычнае поўнае схаванне правак (фактычнае суцэльнае выдаленне даных праўкі). Камісія піша пра тое, што аўтаматычнае схаванне, якое робіцца Wizardist, парушае [[:m:Oversight policy#Use|Правілы для Рэвізораў]] (такое схаванне трэба рабіць уручную), аднак дзейнасць майго бота можа працягвацца ([https://toolsadmin.wikimedia.org/tools/id/suppressor цяпер мой бот знаходзіцца на серверах Toolforge]). Ад нашай супольнасці патрабуецца прыняць рашэнне адносна таго, '''што рабіць далей з поўным схаваннем правак, якое робіцца Wizardist'''. На мой погляд, Амбудсмены перагінаюць палку і факт выразнага двухэтапнага дадавання артыкулаў спачатку ў [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]], а потым перанос схавальнікамі запытаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]], з’яўляецца ў дастатковай меры ручной працай з выразным зацвярджэннем схавання праз адказных персон. У такім выпадку не патрабуецца ручная праверка кожнай асобнай праўкі, бо вынік будзе адзіны. Таксама мы разумеем, што цалкам хадзіць па ўсіх артыкулах у спісе схавання і пастаянна ўручную аператыўна цалкам хаваць праўкі ніхто не будзе. Гэта пустая трата чалавечых рэсурсаў, якіх у нас ітак няшмат. Мы не можам забяспечыць самастойна тэхнічнай магчымасці людзям самім выбіраць, ці хочуць яны схаваць сваю праўку ў палітычным артыкуле, і ці пакідаць магчымасць яе аднаўлення. Гэта пытанне змен рухавіка Медыявікі. Таксама нібыта не ставіцца пытання ў тым, ці трэба нам схаванне ўвогуле, тут кансэнсус зразумелы, і Амбудсмены тут нам не пярэчаць, але ў той жа час, яны не лічаць неабходным поўнае выдаленне даных пра схаваныя праўкі, каб, напрыклад, да іх немагчыма было атрымаць доступ праз скампраментаваныя ўліковыя запісы адміністратараў, і тым самым не ставіць адмістратараў Беларускай Вікіпедыі пад яшчэ большую рызыку ўзломаў і пераследаў. Я не ведаю, ці трэба нам па гэтым пытанні ствараць плебісцыт ці нешта падобнае. Аднак, на цяперашні момант, нам трэба прынамсі выказацца тут па гэтай сітуацыі. Запрашаю да дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:12, 28 жніўня 2026 (+03) :То бок амбудсмены рэагуюць на ананімную скаргу патрабаваннем спыніць скрыпт, які абараняе ўдзельнікаў. Хто ж бы гэта мог паскардзіцца, га. Вось гэтага прыкладу павінна быць цалкам дастаткова, каб скрыпт не спыняць: :<blockquote>яны не лічаць неабходным поўнае выдаленне даных пра схаваныя праўкі, каб, напрыклад, да іх немагчыма было атрымаць доступ праз скампраментаваныя ўліковыя запісы адміністратараў, і тым самым не ставіць адмістратараў Беларускай Вікіпедыі пад яшчэ большую рызыку ўзломаў і пераследаў.</blockquote> :Калі нехта хоча пагуляцца ў фармалізм, то ёсць [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]: небяспечныя артыкулы будуць менш правіць з такімі рызыкамі, таму фармальнае правіла трэба ігнараваць. :Ну і нібыта мела б сэнс давесці, што нават абмеркаванне такіх пытанняў прадстаўляе пагрозу для ўдзельнікаў. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:56, 29 жніўня 2026 (+03) == Message from the Ombuds Commission == Dear Community of the Belarus Wikipedia, I write for the Ombuds Commission. We have adopted the following decision: # The Ombuds Commission (OC) investigates infringements of the Privacy, Oversight, Checkuser, and Access to Nonpublic Personal Information (ANPDP) policies. # The Ombuds Commission was contacted by a user voicing concerns about the current usage of the Oversight tools in the Belarus Wikipedia. # The Commission concludes that the current usecase is not an allowed usecase according to the Oversight policy ([[:m:Oversight policy#Use]]). # However, considering the spirit of the policy, the Commission is willing to accept the usage of the Oversight tools if this is required to ensure the security and safety of Wikimedians. # Currently, an automated script is used to suppress all user names and edit summaries of edits on pages that are listed on a specific wiki page, without any human review. This is not acceptable because no individual review takes place to check if suppression is actually required. # The Commission suggests to update the Oversight policy to explicitly allow usage of Oversight tools, if required to ensure the security and safety of Wikimedians. # The Commission asks the Trust & Safety Team of the Wikimedia Foundation to take appropriate measures to ensure the safety of Wikimedians in Belarus (and probably other contries with similar difficulties). # The Commission requests Wizardist to stop the Oversight script. It is up to the local community of the Belarus Wikipedia, if they want to use an automated script for the revision deletion tool instead (currently this is done by PLaga med Bot). After human review local Oversighters may also decide to suppress specific revisions on a case by cases basis, if required to ensure the security and safety of Wikimedians. # The Commission may suggest further actions if the Oversight script is not stopped within an appropriate time frame. For the Ombuds Commission, --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 21:29, 17 жніўня 2026 (+03) :Hi! We, as a community, ask you not to take any action on this issue without prior notice, so that we have time to discuss it and prepare. Let’s stay in touch! :The issue of hiding sensitive edits is critical for us, and the recent withdrawal of oversight rights from one of the Wikipedians without prior notice created a state of emergency in our community. We would very much like to avoid a similar situation this time. :Thank you for your understanding and cooperation! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:56, 19 жніўня 2026 (+03) ::Hi, we do not intend to take any immediate action and will provide appropriate time for the community to decide how they want to change their current system to get in line with the policy. --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 12:59, 22 жніўня 2026 (+03) == Прапанова правіла блакіровак == Прапаную фармальна абмеркаваць і прагаласаваць за правіла блакіровак у праекце [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Блакіроўкі]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:00, 12 жніўня 2026 (+03) == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) : Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03) :: Ну дык, а дата ў нашаніўскага артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да вікіпедыйнага артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў ніўскім артыкуле ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым. ::Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03) ::: Вікіпедыя знаходзіцца ў амерыканскай юрысдыкцыі, і ў ёй не дзейнічаюць лакальныя законы, тым больш такія, якія абмяжоўваюць свабоду слова. ::: Датычна крыніцы. Вы яе папрасілі - я вам яе даў. Я не кажу, што яны не ўзялі інфу з Вікі, але ўжо як мінімум адна крыніца пацвярджае звесткі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:02, 5 ліпеня 2026 (+03) : Я ўпершыню ўбачыў гэты сцяг у кнізе [[Віктар Аляксандравіч Ляхар|Віктара Ляхара]] «Военная символика белорусов». Але ён там піша, што даведаўся аб гэтым праекце сцяга… з Вікіпедыі ([https://militera.org/books/pdf/research/lyakhor_va01.pdf с. 83 pdf-дакумента]) [[Удзельнік:Etažy|Etažy]] ([[Размовы з удзельнікам:Etažy|размовы]]) 02:11, 25 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == {{закрыта}} Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Нефармальнае абмеркаванне правалілася, паглядзім, што там будзе з фармальным. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:13, 12 жніўня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 15:24, 24 ліпеня 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == CEE Technical Village Pump == {{int:please-translate}} [[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]] The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors. To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video. The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&language=en&action=page&filter=&action_source=translate_page help translating it]. Best regards, [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 12:09, 26 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> h9hrpliz4tvykogsexxm4dtxhtvxmt0 5189128 5189122 2026-08-28T23:32:31Z IshaBarnes 124956 /* Message from the Ombuds Commission */ Адказ 5189128 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Змены ў аўтаматычным схаванні правак у палітычных артыкулах == Паводле паведамлення Камісіі Амбудсменаў, ім паступіла скарга на аўтаматычнае схаванне правак у палітычных артыкулах праз бота. У дадзены момант у нас працуе два боты, якія працуюць над схаваннем. Адзін — праз мой уліковы запіс PLaga med Bot, які робіць «мяккае» схванне (якое можна аднавіць) і праз акаўнт Wizardist, які быў абраны супольнасцю як Рэвізор, і робіць аўтаматычнае поўнае схаванне правак (фактычнае суцэльнае выдаленне даных праўкі). Камісія піша пра тое, што аўтаматычнае схаванне, якое робіцца Wizardist, парушае [[:m:Oversight policy#Use|Правілы для Рэвізораў]] (такое схаванне трэба рабіць уручную), аднак дзейнасць майго бота можа працягвацца ([https://toolsadmin.wikimedia.org/tools/id/suppressor цяпер мой бот знаходзіцца на серверах Toolforge]). Ад нашай супольнасці патрабуецца прыняць рашэнне адносна таго, '''што рабіць далей з поўным схаваннем правак, якое робіцца Wizardist'''. На мой погляд, Амбудсмены перагінаюць палку і факт выразнага двухэтапнага дадавання артыкулаў спачатку ў [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]], а потым перанос схавальнікамі запытаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]], з’яўляецца ў дастатковай меры ручной працай з выразным зацвярджэннем схавання праз адказных персон. У такім выпадку не патрабуецца ручная праверка кожнай асобнай праўкі, бо вынік будзе адзіны. Таксама мы разумеем, што цалкам хадзіць па ўсіх артыкулах у спісе схавання і пастаянна ўручную аператыўна цалкам хаваць праўкі ніхто не будзе. Гэта пустая трата чалавечых рэсурсаў, якіх у нас ітак няшмат. Мы не можам забяспечыць самастойна тэхнічнай магчымасці людзям самім выбіраць, ці хочуць яны схаваць сваю праўку ў палітычным артыкуле, і ці пакідаць магчымасць яе аднаўлення. Гэта пытанне змен рухавіка Медыявікі. Таксама нібыта не ставіцца пытання ў тым, ці трэба нам схаванне ўвогуле, тут кансэнсус зразумелы, і Амбудсмены тут нам не пярэчаць, але ў той жа час, яны не лічаць неабходным поўнае выдаленне даных пра схаваныя праўкі, каб, напрыклад, да іх немагчыма было атрымаць доступ праз скампраментаваныя ўліковыя запісы адміністратараў, і тым самым не ставіць адмістратараў Беларускай Вікіпедыі пад яшчэ большую рызыку ўзломаў і пераследаў. Я не ведаю, ці трэба нам па гэтым пытанні ствараць плебісцыт ці нешта падобнае. Аднак, на цяперашні момант, нам трэба прынамсі выказацца тут па гэтай сітуацыі. Запрашаю да дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:12, 28 жніўня 2026 (+03) :То бок амбудсмены рэагуюць на ананімную скаргу патрабаваннем спыніць скрыпт, які абараняе ўдзельнікаў. Хто ж бы гэта мог паскардзіцца, га. Вось гэтага прыкладу павінна быць цалкам дастаткова, каб скрыпт не спыняць: :<blockquote>яны не лічаць неабходным поўнае выдаленне даных пра схаваныя праўкі, каб, напрыклад, да іх немагчыма было атрымаць доступ праз скампраментаваныя ўліковыя запісы адміністратараў, і тым самым не ставіць адмістратараў Беларускай Вікіпедыі пад яшчэ большую рызыку ўзломаў і пераследаў.</blockquote> :Калі нехта хоча пагуляцца ў фармалізм, то ёсць [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]: небяспечныя артыкулы будуць менш правіць з такімі рызыкамі, таму фармальнае правіла трэба ігнараваць. :Ну і нібыта мела б сэнс давесці, што нават абмеркаванне такіх пытанняў прадстаўляе пагрозу для ўдзельнікаў. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:56, 29 жніўня 2026 (+03) == Message from the Ombuds Commission == Dear Community of the Belarus Wikipedia, I write for the Ombuds Commission. We have adopted the following decision: # The Ombuds Commission (OC) investigates infringements of the Privacy, Oversight, Checkuser, and Access to Nonpublic Personal Information (ANPDP) policies. # The Ombuds Commission was contacted by a user voicing concerns about the current usage of the Oversight tools in the Belarus Wikipedia. # The Commission concludes that the current usecase is not an allowed usecase according to the Oversight policy ([[:m:Oversight policy#Use]]). # However, considering the spirit of the policy, the Commission is willing to accept the usage of the Oversight tools if this is required to ensure the security and safety of Wikimedians. # Currently, an automated script is used to suppress all user names and edit summaries of edits on pages that are listed on a specific wiki page, without any human review. This is not acceptable because no individual review takes place to check if suppression is actually required. # The Commission suggests to update the Oversight policy to explicitly allow usage of Oversight tools, if required to ensure the security and safety of Wikimedians. # The Commission asks the Trust & Safety Team of the Wikimedia Foundation to take appropriate measures to ensure the safety of Wikimedians in Belarus (and probably other contries with similar difficulties). # The Commission requests Wizardist to stop the Oversight script. It is up to the local community of the Belarus Wikipedia, if they want to use an automated script for the revision deletion tool instead (currently this is done by PLaga med Bot). After human review local Oversighters may also decide to suppress specific revisions on a case by cases basis, if required to ensure the security and safety of Wikimedians. # The Commission may suggest further actions if the Oversight script is not stopped within an appropriate time frame. For the Ombuds Commission, --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 21:29, 17 жніўня 2026 (+03) :Hi! We, as a community, ask you not to take any action on this issue without prior notice, so that we have time to discuss it and prepare. Let’s stay in touch! :The issue of hiding sensitive edits is critical for us, and the recent withdrawal of oversight rights from one of the Wikipedians without prior notice created a state of emergency in our community. We would very much like to avoid a similar situation this time. :Thank you for your understanding and cooperation! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:56, 19 жніўня 2026 (+03) ::Hi, we do not intend to take any immediate action and will provide appropriate time for the community to decide how they want to change their current system to get in line with the policy. --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 12:59, 22 жніўня 2026 (+03) :You are requesting us to drop the only guard that effectively ensures the safety of users. This will definitely reduce number of people that are ready to work on political topics. This may lead to comprometation of users inside the country. Measures suggested by you are not enough to guarantee the safety of users. :Please take into account that even participation in this discussion may be unsafe. I suppose you won't see many answers here due to that exact reason. :Please withdraw your request to stop the script. No policy can cover every situation. Formal following of the rule is not worth the risk it creates. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:32, 29 жніўня 2026 (+03) == Прапанова правіла блакіровак == Прапаную фармальна абмеркаваць і прагаласаваць за правіла блакіровак у праекце [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Блакіроўкі]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:00, 12 жніўня 2026 (+03) == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) : Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03) :: Ну дык, а дата ў нашаніўскага артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да вікіпедыйнага артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў ніўскім артыкуле ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым. ::Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03) ::: Вікіпедыя знаходзіцца ў амерыканскай юрысдыкцыі, і ў ёй не дзейнічаюць лакальныя законы, тым больш такія, якія абмяжоўваюць свабоду слова. ::: Датычна крыніцы. Вы яе папрасілі - я вам яе даў. Я не кажу, што яны не ўзялі інфу з Вікі, але ўжо як мінімум адна крыніца пацвярджае звесткі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:02, 5 ліпеня 2026 (+03) : Я ўпершыню ўбачыў гэты сцяг у кнізе [[Віктар Аляксандравіч Ляхар|Віктара Ляхара]] «Военная символика белорусов». Але ён там піша, што даведаўся аб гэтым праекце сцяга… з Вікіпедыі ([https://militera.org/books/pdf/research/lyakhor_va01.pdf с. 83 pdf-дакумента]) [[Удзельнік:Etažy|Etažy]] ([[Размовы з удзельнікам:Etažy|размовы]]) 02:11, 25 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == {{закрыта}} Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Нефармальнае абмеркаванне правалілася, паглядзім, што там будзе з фармальным. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:13, 12 жніўня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 15:24, 24 ліпеня 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == CEE Technical Village Pump == {{int:please-translate}} [[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]] The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors. To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video. The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&language=en&action=page&filter=&action_source=translate_page help translating it]. Best regards, [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 12:09, 26 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> 622umwwwfh3364x2v81myvf95uemw73 Жулдыз 0 729619 5188976 4313772 2026-08-28T13:25:48Z Autumndancer 168015 5188976 wikitext text/x-wiki '''Жулдыз''' — тапонім. * [[Жулдыз (Акмолінская вобласць)]] * [[Жулдыз (Карагандзінская вобласць)]] * [[Жулдыз (Усходне-Казахстанская вобласць)]] {{неадназначнасць}} 9lpj9h0cqtbc48bpvrmvsc76ddaeelv Кікладскае мастацтва 0 731646 5189091 4763763 2026-08-28T20:53:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189091 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cycladic_idol_02.JPG|міні|250px|Унізе — кікладскія статуэткі ў [[Нацыянальны археалагічны музей (Афіны)|Нацыянальным археалагічным музеі Афін]]]] Антычная [[Кікладская культура]] квітнела на астравах [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]] з 3300 да 1100 гадоў да н. э<ref>{{Cite book|title=Art Across Time|year=2007|url=https://archive.org/details/artacrosstime01adam|last=Adams|first=Laurie|publisher=Mc-Graw Hill|edition=fourth|page=112}}</ref>. Разам з [[Мінойская цывілізацыя|мінойскай цывілізацыяй]] і [[Мікенская цывілізацыя|мікенскай Грэцыяй]], кікладскі народ уваходзіць у тры асноўныя эгейскія культуры. Такім чынам кікладскае мастацтва з’яўляецца адной з трох асноўных галін {{нп3|Эгейскае мастацтва|эгейскага мастацтва||Aegean art}}. Самы вядомы выгляд захаваных твораў — гэта мармуровая статуэтка. Часцей за ўсё гэта сілуэт жанчыны ў поўны рост са складзенымі спераду рукамі. У адрозненне ад выразна акрэсленага носа, твар пусты і гладкі, хоць на некаторых статуэтках ёсць сведчанні таго, што яны першапачаткова былі афарбаваныя. Значная колькасць статуэтак вядомыя, хоць, на жаль, большасць была незаконна канфіскавана з іх незапісанага археалагічнага кантэксту, які звычайна з’яўляецца пахаваннем. == Неалітычнае мастацтва == Амаль уся вядомая інфармацыя адносна мастацтва [[Кіклады|Кікладаў]] эпохі [[неаліт]]у паходзіць з месца раскопак на востраве {{нп3|Саліягас|Саліягасе|ru|Салиагос}} каля {{нп3|Антыпарас|Антыпараса|uk|Антипарос}}. Кераміка гэтага перыяду падобная кераміцы [[Крыт]]а і [[Грэцыя|мацерыковай Грэцыі]]. {{нп3|Сінклер Худ|||Sinclair Hood}} піша: «характэрнай формай з’яўляецца чаша на высокай назе, падобная на тып, які ўзнікае на мацерыку ў перыяд позняга неаліту»<ref>Hood 28</ref>. == Кікладскія скульптуры == Самай вядомай творчасцю гэтага перыяду з’яўляюцца мармуровыя статуэткі, якіх звычайна называюць «ідаламі» або «фігуркамі», хоць ні адна назва не падыходзіць дакладна: першы тэрмін звязаны з рэлігійнай функцыяй, што эксперты зусім не ўхваляюць, а другі недарэчна ўжываюць да буйных фігур, памер якіх амаль роўны памеру чалавека. Гэтыя мармуровыя статуэткі раскіданыя па Эгейскім моры, што дазваляе выказаць здагадку, што яны былі папулярныя сярод насельніцтва [[Крыт]]а і мацерыковай Грэцыі<ref>Doumas, p. 81</ref>. Мабыць, самымі вядомымі з гэтых з’яўляюцца статуэткі музыкаў, а менавіта арфістаў і дудароў<ref>Higgins, p. 61</ref>. Датуючы прыкладна 2500 годам да н.. э., гэтыя музыканты часам лічацца «старажытнымі музыкамі з Эгейскага мора»<ref>Higgins, p. 60</ref>. [[Файл:Cycladic_harp_player.jpg|злева|міні|250px|Мармуровы арфіст (ранняе кікладскае мастацтва II перыяду; {{нп3|Музей зямлі Бадэн||ru|Музей земли Баден}}, [[Карлсруэ|Карслсруэ]]) ]] Большасць гэтых статуэтак з’яўляюцца высока стылізаванымі ўяўленнямі пра фігуру жанчыны, якая, як правіла, мае плоскую і геаметрычную будову, што робіць яе надзвычай тоеснай з {{нп3|Сучаснае мастацтва|сучасным мастацтвам||Modern art}}. Аднак гэта можа быць памылкай, паколькі ёсць доказы таго, што скульптуры першапачаткова былі ярка афарбаваныя<ref name="Getty Museum">{{Cite web|url=http://www.getty.edu/art/exhibitions/cycladic/|title=Getty Museum, past exhibition "Prehistoric Arts of the Eastern Mediterranean"|accessdate=30 квітня 2020|archive-date=2 липня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702175814/http://www.getty.edu/art/exhibitions/cycladic/}}</ref>. Большасць фігурак — выява аголеных жанчын са складзенымі на жываце рукамі, як правіла, правая рука трымаецца ніжэй левай. Большасць пісьменнікаў, якія разглядалі гэтыя артэфакты з антрапалагічнага або псіхалагічнага пункту гледжання, лічаць, што яны з’яўляюцца прадстаўнікамі вялікай багіні прыроды, традыцыйна, як і жаночыя статуэткі перыяду неаліту, такія як [[Венера Вілендорфская]]<ref>Marija Gimbutas, ''The Language of the Goddess,'' HarperCollins 1991 p. 203; Erich Neumann, ''The Great Mother: An Analysis of the Archetype'' tr.</ref>. Нягледзячы на гэта, некаторыя археолагі згаджаюцца, што такое тлумачэнне ў цэлым не з’яўляецца ўзгодненым археолагамі, сярод якіх няма адзінага меркавання адносна іх значнасці. Іх па-рознаму трактавалі як ідалаў багоў, выяў смерці, дзіцячых лялек і іншае. Лічыцца, што яны былі «больш, чым лялькі і, мабыць, менш, чым святыя ідалы»<ref name="Emily Vermeule 1974, p. 52">Emily Vermeule, ''Greece in the Bronze Age,'' University of Chicago Press 1974, p. 52.</ref>. Здагадка аб тым, што гэтыя выявы былі ідаламі ў жорсткім сэнсе — прадметы культу, якія былі цэнтрам абраду, — не пацвярджаюцца ніякімі археалагічнымі сведчаннямі<ref>L. Marangou, ''Cycladic Culture: Naxos in the 3rd Millennium BC'' Athens 1990 pp. 101, 141{{Sic}}</ref>. Археалагічныя дадзеныя паказваюць, што гэтыя выявы рэгулярна выкарыстоўваліся ў пахавальнай практыцы: усе яны былі знойдзены ў магілах. Аднак, па меншай меры на некаторых з іх прыкметныя відавочныя прыкметы рамонту, што азначае, што яны былі прадметамі, якія шанаваліся памерлымі пры іх жыцці і не былі зробленыя спецыяльна для пахавання. Акрамя таго, буйныя статуэткі часам былі разбітыя такім чынам, што былі пахаваныя толькі іх часткі. Гэта з’ява, для якой няма ніякіх тлумачэнняў. Статуэткі былі пахаваныя як з мужчынамі, так і з жанчынамі<ref>Marangou p. 101</ref>. Яны былі знойдзены не ў кожнай магіле<ref name="Emily Vermeule 1974, p. 52">Emily Vermeule, ''Greece in the Bronze Age,'' University of Chicago Press 1974, p. 52.</ref>. Скульптуры часцей за ўсё знаходзяць пакладзенымі на спіну ў магілах, а іх больш буйныя ўзоры былі, магчыма, устаноўлены ў святынях або дамах<ref>{{Cite book|title=Brief Guide to the Department of Egyptian and Classical Art|last=Bothmer|first=Bernard|date=1974|publisher=The Brooklyn Museum|location=Brooklyn, NY|pages=20}}</ref>. == Ранняе кікладскае мастацтва == Ранняе кікладскае мастацтва дзеліцца на тры перыяды: i перыяд (2800—2500 да н.э.), II перыяд (2500—2200 да н. э.) і III перыяд (2200—2000 да н. э.). Мастацтва не з’яўляецца выразна абмежаваным адным з гэтых перыядаў, а ў некаторых выпадках нават з’яўляецца прадстаўніком больш чым аднаго Кікладскага вострава. Мастацтва ранняга кікладскага мастацтва I перыяду лепш за ўсё прадстаўлена на астравах [[Парас]], {{нп3|Антыпарас||uk|Антипарос}} і [[Амаргос]], тады як II перыяду перш за ўсё назіраецца на [[Сірас]]е, а III перыяду — на {{нп3|Мілас|Міласе|uk|Мілос}}<ref name="Higgins 53">Higgins 53</ref>. === Ранняе кікладскае мастацтва I перыяду (культура Грота-Пелас, 3300-2700 гг. да н.э.) === [[Файл:Female_Figure,_ca._3000_B.C.E.35.733.jpg|250px|злева|міні|Жаночая мармуровая фігура. (3000 г. да н.э.; [[Бруклінскі музей|Музей Брукліна]])]] Найважнейшымі раннімі групамі {{нп3|Грота-Пелос|культуры Грота-Пелос|ru|Гротта-Пелос}} з’яўляюцца Пелос, Пластырас і Лурас. Статуэткі Пелоса схематычнага тыпу. І мужчыны, і жанчыны ў пазіцыі стоячы з галавой і тварам складаюць тып Пластырас; малюнак натуралістычны, але таксама па-дзіўным стылізаваны. Тып Лураса разглядаецца як пераходны і спалучае як схематычныя, так і натуралістычныя элементы<ref name="LakeForest">{{Cite web|title=Cycladic Culture|url=http://campus.lakeforest.edu/academics/greece/BrzCyc.html|publisher=Lake Forest College|access-date=8 лютага 2023|archive-date=28 кастрычніка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151028231252/http://campus.lakeforest.edu/academics/greece/BrzCyc.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vianello|first=Andrea|title=Cycladic figurines in funerary rituals|url=http://www.bronzeage.org.uk/4.aspx}}</ref>. Схематычныя статуэткі сустракаюцца часцей і маюць плоскія рысы твару, у іх простыя формы і невыразна акрэсленая галава. Натуралістычныя фігуры невялікія і, як правіла, маюць дзіўныя або перабольшаныя прапорцыі такія, як доўгія шыі, вуглаватыя верхнія часткі цела і мускулістыя ногі<ref name="Fitton">{{Cite book|title=Cycladic Art|url=https://archive.org/details/cycladicart0000fitt|last=Fitton|first=J. Lesley|date=1989|publisher=[[British Museum#British Museum Press|British Museum Press]]|location=London|page=[https://archive.org/details/cycladicart0000fitt/page/22 22]|isbn=978-0714112930}}</ref>. ==== Тып Пелоса (схематычны) ==== Статуэткі тыпу Пелос адрозніваюцца ад многіх іншых кікладскіх статуэтак, паколькі ў большасці з іх полу не вызначана. Самыя вядомыя статуэткі тыпу Пелос — гэта фігуркі ў форме скрыпкі. Пад гэтым маецца на ўвазе статуэтка з выцягнутай галавой, адсутнымі нагамі і целам у форме скрыпкі. Адна адмысловая статуэтка «скрыпка», мае грудзі, рукі пад грудзьмі і лабковы трохкутнік, якая магчыма, уяўляе багіню ўрадлівасці. Аднак, паколькі не ўсім фігуркі ўласцівыя такія характарыстыкі, дакладнай высновы пакуль зрабіць нельга. [[Файл:Cycladic_marble_Idol.jpg|250px|міні|Кікладская мармуровая статуэтка, тып Пластырас]] ==== Тып Пластырас (натуралістычны) ==== Тып Пластырас — ранні тып кікладскіх статуэтак, названых у гонар могілак на [[Парас|Парасе,]] дзе яны былі знойдзеныя<ref>{{Cite book|title=Early Cycladic Art in North American Collections|last=Getz-Preziosi|first=Pat|date=1987|publisher=University of Washington Press|location=Seattle and London|page=52}}</ref>. Статуэткі захоўваюць форму скрыпкі, выгляд і складзеную руку сваіх папярэднікаў, але таксама прыкметна адрозніваюцца ад іх. Тып Пластырас — гэта найбольш натуралістычны тып кікладскай статуэткі, які можна распазнаць па перабольшаных прапорцыях. Галава формы, падобная на яйка з выразанымі рысамі твару, уключаючы вушы, трымаецца на выцягнутай шыі, якая звычайна займае траціну агульнай вышыні статуэткі<ref name="GetzGentle"/>. Ногі выразаныя асобна па ўсёй даўжыні, што часта прыводзіць да іх адломвання. На жаночых постацях вобласць лабка размежавана разрэзам, грудзі злепленыя. Выявы мужчын адрозніваюцца будовай, але не вельмі характэрна, яны маюць больш вузкія сцёгны і выразаныя выявы мужчынскіх палавых органаў. Статуэткі, як правіла, невялікіх памераў, звычайна не больш за трыццаць сантыметраў, і не могуць стаяць самастойна, бо ногі завостраныя кзаду. Захаваныя статуэткі былі выразаныя з мармуру, але некаторыя лічаць, што яны таксама верагодна маглі быць выразанымі з дрэва. [[Файл:Cycladic_figurine_female,_2800–2700_BC,_AshmoleanM,_AN_1946.117,_142416.jpg|250px|злева|міні| Жаночая мармуровая статуэтка з Наксаса, тыпу Лурас (ранняе Кікладскае мастацтва I—II перыядаў, 2800—2700 гг. да н.э.; [[Музей Эшмала]], [[Оксфард]])]] [[Файл:Cycladic_figurine_woman,_marble,_Kapsala,_2700–2600_BC,_BM,_A25,_142660.jpg|250px|міні|Жаночая мармуровая статуэтка тыпу Капсала (ранняе Кікладскае мастацтва II перыяду, 2700—2600 да н.э.; [[Брытанскі музей]])]] ==== Тып Лураса (схематычны і натуралістычны) ==== Тып Лураса — тып кікладскіх статуэтак з зыходнай фазы ранняга кікладскага мастацтва і перыяду [[Бронзавы век|бронзавага веку]]. Аб’ядноўваючы натуралістычную і схематычную канцэпцыі папярэдніх тыпаў, статуэткі тыпу Лурас маюць безрысавы твар, доўгую шыю і звычайнае цела з аслабленымі плячыма, якія, як правіла, распасціраюцца ўздоўж сцёгнаў у шырыню. Ногі старанна сфармаваныя, але не падзеленыя далей каленяў ці сярэдзіны лытак<ref name="GetzGentle"/>. Хоць грудзі не намаляваныя, статуэткі гэтага тыпу ўсё яшчэ акцэнтуюцца на жаночай форме, і, як правіла, пра гэта сведчыць выразаны лабковы трохкутнік. === Ранняе кікладське мастацтва II перыяду (культура Кераса-Сіраса, 2800—2300 гг. да н.э.) === [[Файл:Cycladic_three_figurines_group.jpg|250px|злева|міні| Група з трох статуэтак тыпу ранняга Спеда, культура Керас-Сірас (ранняе кикладское мастацтва II перыяду)]] ==== Тып Капсала ==== Тып Капсала — гэта тып кікладскай статуэткі II перыяду ранняга кікладскага мастацтва. Часта лічыцца, што гэты тып папярэднічае або перасякаецца з кананічным разнавіднасцямі статуэтак Спедаса. Статуэткі тыпу Капсалы адрозніваюцца ад кананічнага тыпу тым, што рукі размешчаны значна ніжэй і складзеныя ў такой пазіцыі, што правая рука ніжэй левай, а твар не мае сфармаваных рысаў, акрамя носа і часам вушэй<ref name="GetzGentle">{{Cite book|title=Personal Styles in Early Cycladic Sculpture|last=Getz-Gentle|first=Pat|date=2001|publisher=University of Washington Press|location=Seattle and London}}</ref>. Статуэткам Капсалы ўласцівая тэндэнцыя да складнасці, асабліва ў дачыненні да ног, якія нашмат даўжэй і не маюць магутнай мускулатуры, прапанаванай у больш ранніх формах скульптур. Плечы і сцёгны таксама нашмат вузейшыя, а самі фігуркі вельмі маленькіх памераў, рэдка больш чым 30 см у даўжыню. Сведчанні паказваюць, што для абазначэння такіх рысаў, як вочы і лабковы трохкутнік, тады рэгулярна выкарыстоўвалася фарба, а не выразанне іх непасрэдна. Характэрнай асаблівасцю тыпу Капсала з’яўляецца тое, што выглядае так, быццам некаторыя статуэткі адлюстроўваюць [[цяжарнасць]], маючы ўздутыя жываты з лініямі, намаляванымі папярок жывата. Як і іншыя статуэткі II перыяду ранняга кікладскага мастацтва, найбольш вызначальнай рысай тыпу Капсала ёсць рукі ў складзеным становішчы. ==== Тып Спедас ==== [[Файл:Cycladic_figurine_female,_2800–2300_BC,_AshmoleanM,_142436.jpg|250px|міні|Жаночая мармуровая статуэтка, верагодна, з [[Амаргос]]у, тып Даказісмата (ранняе кікладскае мастацтва II перыяду, 2800—2300 г. да н.э., [[Музей Эшмала]])]] Тып Спедас, названы ў гонар могілак ранняга кікладскага мастацтва на {{нп3|Наксас|Наксасе|ru|Наксос}}, з’яўляецца самым распаўсюджаным тыпам статуэтак Кікладаў. Ён шырока распаўсюджаны як у Кікладзе, так і ў іншых месцах і з’яўляецца найбольш даўгавечным. Увогуле тып уключае статуэткі памерам ад мініяцюрных узораў 8 см да манументальных скульптур 1,5 м. За выключэннем статуі мужчынскай фігуры, якая цяпер знаходзіцца ў калекцыі {{нп3|Музей кікладскага мастацтва|Музея кікладскага мастацтва|uk|Музей кікладського мистецтва}}, усе вядомыя творы тыпу Спедас з’яўляюцца жаночымі статуэткамі. Статуэткі тыпу Спедас — гэта звычайна стройныя падоўжаныя жаночыя сілуэты са складзенымі рукамі. Для іх характэрныя U-падобныя формы галавы і глыбокі выразаны прамежак паміж нагамі. ==== Тып Дакатысмата ==== Тып Дакатысмата — гэта кікладская статуэтка з канца ранняга кікладскага мастацтва II перыяду бронзавага веку. Пераняўшы на сябе рысы больш ранняга тыпу Спеда, статуэткі Дакатысмата маюць шырокія вуглаватыя плечы і прамы профіль твару. Статуэткі Дакатысмата лічацца самымі стылізаванымі сярод фігур са складзенымі рукамі, з доўгім элегантным сілуэтам, якія паказваюць моцны ўплыў геаметрыі, што асабліва адбіваецца на галаве, якая мае амаль трохкутную форму. Гэтыя фігуры мелі даволі стрыманую будову ў параўнанні з папярэднімі тыпамі, з неглыбокім прамежкам паміж нагамі і злучанымі ступнямі<ref name="GetzGentle"/>. Нягледзячы на гэта, статуэткі былі сапраўды даволі далікатнымі і схільнымі да ламання. Таксама ў многіх статуэтках Дакатысмата прыкметнае вяртанне выразанага лабковага трыкутніка. [[Файл:Cycladic_figurine_woman,_marble,_Chalandriani,_2400–2200_BC,_BM,_A14,_142690.jpg|250px|злева|міні|Жаночая мармуровая статуэтка, тып Халандрыяні (ранняе кікладскае мастацтва II перыяду, 2400—2200 гг. да н.э.; [[Брытанскі музей]])]] ==== Тып Халандрыяні ==== [[Файл:Cycladic_figurine,_female,_marble,_Crete,_2800-2200_BC,_AM_Chania,_076188.jpg|міні|250px|Жаночая мармуровая статуэтка з Крыта, тып Кумаса (ранняе Кікладскае мастацтва II перыяду, 2800—2200 гг. да н.э.; {{нп3|Археалагічны музей Ханьі|||Archaeological Museum of Chania}})]] Тып Халандрыяні — гэта тып кікладскай статуэткі канца II перыяду ранняга кікладскага мастацтва эпохі бронзы. Названы ў гонар могілак на востраве [[Сірас]], на якім яны былі знойдзеныя, гэтыя статуэткі, па стылі і манеры некалькі падобныя на тып Дакатысмата, які папярэднічаў ім. Аднак, фігуры Халандрыяні маюць больш скарочаную форму, у якой рукі размешчаны вельмі блізка да лабковага трыкутніка, а прамежак паміж нагамі пазначаны толькі неглыбокім выманнем<ref name="GetzGentle"/>. Адной з асаблівасцяў, заўважнай у тыпе Халандрыяні, з’яўляецца тое, што выразна ўсталяванае становішча правай рукі ніжэй левай у статуэтках, здавалася, стала больш расслабленым, паколькі некаторыя скульптуры маюць перавернутыя рукі або ў іх нават адсутнічае складзенае становішча для адной або абедзвюх рук. Нахільнае становішча папярэдніх статуэтак таксама з’яўляецца праблемай, паколькі ногі не заўсёды нахіленыя і ёсць некалькі жорсткія. Плечы былі пашыраны яшчэ больш чым у тыпе Дакатысмата і былі вельмі адчувальныя да пашкоджанняў, паколькі верхнія рукі і плечы таксама з’яўляюцца тонкімі часткамі скульптуры. Галава трохкутнай або шчытападобнай формы, акрамя выразнага носа, не мае рысаў твару і злучаная з целам шыяй формы піраміды. Як і статуэткі тыпу Дакатысмата, некаторыя фігуркі Халандрыяні намаляваныя цяжарнымі. Вызначальнай рысай гэтых статуэтак з’яўляюцца іх смелыя і перабольшаныя акцэнты на плечы і перадплеччы. == Узоры ранняй [[Мінойская цывілізацыя|мінойскай цывілізацыі]] == === Тып Кумаса === Статуэткі Кумаса з могілак II перыяду ранняй мінойскай цывілізацыі ў {{нп3|Кумаса|Кумасе||Koumasa}} на Крыце з’яўляюцца вельмі маленькімі і плоскімі. Статуэткі звычайна са складзенымі рукамі і, як правіла, маюць кароткія ногі і шырокія плечы<ref>{{Cite web|url=http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_scultpture56.php|title=Cycladic art: figure in the Koumasa variety|last=|first=|date=|website=Bradshaw Foundation|accessdate=|archive-date=12 серпня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190812215456/http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_scultpture56.php}}</ref>, і часта ламаліся праз іх далікатную структуру<ref>{{Cite journal|last=Getz-Preziosi|first=Pat|date=1982|title=Risk and Repair in Early Cycladic Sculpture|url=https://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512766.pdf.bannered.pdf|accessdate=30 квітня 2020}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512766.pdf.bannered.pdf |accessdate=23 лютага 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130923232915/http://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512766.pdf.bannered.pdf |archivedate=23 верасня 2013 |url-status= }}</ref>. [[Файл:Frying_Pan_Luvr231.jpg|міні|250px|Кікладская «патэльня», тэракота ўпрыгожана штампаванымі і выразанымі спіралямі (I ранняе кікладскае мастацтва I—II перыяду, 2700 гг. да н.э., фаза Кампас)]] == Ганчарства == [[Файл:MuseAckrotiriItem70-6643-wpd.jpg|250px|міні|Раннія статуэткі з тэракоты з [[Сантарын]]а (каля 2100 г. да н.э.;) ]] Мясцовая гліна апынулася цяжкай у працы для мастакоў, таму ганчарныя вырабы, талеркі і вазы гэтага перыяду рэдка вышэй чым сярэдняй якасці<ref name="Higgins 53">Higgins 53</ref>. Важнае значэнне маюць так званыя «патэльні», якія з’явіліся на востраве Сірас падчас II перыяду. Гэта круглыя дэкараваныя дыскі, якія не выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі ежы, але, верагодна, ўжываліся як талісман урадлівасці ці люстэрка<ref>Higgins 54</ref>. Знойдзены таксама некаторыя статуэткі з выявай жывёл і караблёў. Акрамя гэтага, былі знойдзены і іншыя формы функцыянальнага ганчарства. Усе ганчарныя вырабы ранняй кікладскай цывілізацыі вырабляліся ўручную і, як правіла, былі чорнага або чырванаватага колеру, хоць быў знойдзены ганчарны посуд колеру бледнага пяску. Самыя распаўсюджаныя формы — гэта скрынкі ў форме цыліндру, вядомыя як піксіды, і банкі з горлам<ref name="Fitton"/>. Яны маюць грубую структуру, з тоўстымі сценамі і недасканаласцямі ў выглядзе крышэння, але часам таксама маюць натуралістычную будову, якая нагадвае марскую культуру Эгейскіх астравоў. Таксама ёсць статуэткі жывёл. [[Файл:Chèvre_d'or_antique.jpg|250px|міні|Залатая статуэтка альпійскага казла з [[Сантарын]]а, позняга кікладскага мастацтва (17 стагоддзе да н.э.) ]] == Галерэя == <gallery heights="200"> Файл:Cycladic figurine female, 3200–2800 BC, AshmoleanM, AN 1946.118, 142402.jpg|Жаночая мармуровая статуэтка з [[Наксас|Наксаса]], тыпу Пластырас (3200-2800 да н., [[Музей Эшмала]], [[Оксфард]]) Файл:Idol torso cycladic figurine Plastiras type 2800-2700 B, PMTh 24 0503157.jpg|Жаночае тулава з больш цёмнага каменя з адтулінай у горле і дзіркай паміж сцёгнамі, тып Пластырас (ранняе кікладскае мастацтва I перыяду 2800-2700 гг. да н. э.; {{нп3|Музей дагістарычнай Ціры||ru|Музей Тиры доисторического времени}} Файл:Kykladenidol.jpg|Кікладская скульптура ({{нп3|Археалагічны музей Іракліяна||ru|Археологический музей Ираклиона}}) Файл:Cycladic female figurine 2.jpg|Жаночы кананічны тып, ранняя праца тыпу Спедас ({{нп3|Музей кікладскага мастацтва||uk|Музей кікладського мистецтва}}) Файл:Head figurine Spedos Louvre Ma2709.jpg|Статуэтка жаночай галавы, тып Спедас, {{нп3|Культура Керас-Сірас|||Keros-Syros culture}} (Ранняе кікладскае мастацтва II перыяду 2700-2300 гг. да н. э.; [[Луўр]] ) </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == ** Doumas, Christos (1969). ''Early Cycladic Art.'' Frederick A. Praeger, Inc. ** Higgins, Reynold (1967). ''Minoan and Mycenaean Art.'' Thames and Hudson. ** Hood, Sinclair (1978). ''The Arts in Prehistoric Greece.'' Penguin Books. == Спасылкі == ** [http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_introduction.php The Cycladic Sculptures] ** [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/70242 ''Greek art of the Aegean Islands''], Issued in connection with an exhibition held November 1, 1979 — February 10, 1980, Metropolitan Museum of Art, New York, sponsored by the Government of the Republic of Greece, complemented by a loan from the Musée du Louvre {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Антычнае мастацтва]] [[Катэгорыя:Першабытнае мастацтва]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] hqr4vv1ghqti6s7piznsboanc9d33zw 2026 0 739286 5189088 5188509 2026-08-28T20:48:52Z DBatura 73587 /* Жнівень */ 5189088 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. * [[11 жніўня]]: ** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]. ** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. * [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]]. * [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выклікая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. * [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]]. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] h765cyat7iv9redsihbwaj7h1ozp599 Ліцейны стрыжань 0 740953 5189238 4523749 2026-08-29T10:38:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189238 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Стрыжань}} '''Ліцейны стрыжань'''{{sfn|БелЭн|2002}} — аддымная частка [[Ліцейная форма|ліцейнай формы]], які забяспечвае фарміраванне ў вырабе адтулін, паражнін, а таксама складаных вонкавых і ўнутраных паверхняў (калі канфігурацыя ліцейнай мадэлі абцяжарвае яе выдаленне з ліцейнай формы). Складаецца з рабочай і апорнай частак. Рабочая частка паўтарае контур адліўкі. Апорныя часткі (знакі), прызначаны фіксаваць ліцейны стрыжань у ліцейнай форме і праз яго выводзяцца газы з рабочай часткі стрыжня. Ліцейныя стрыжні вырабляюцца са спецыяльных [[Стрыжнёвыя сумесі|стрыжнёвых сумесяў]], якія складаюцца з [[кварц]]авага пяску або іншых вогнетрывалых матэрыялаў, злучаючых матэрыялаў і [[каталізатар]]аў. Таксама ўводзяцца вогнетрывалыя дабаўкі (храміт, хромамагнетыт, [[цыркон]] і інш.). Працэс вырабу стрыжняў можа ажыццяўляцца ў раздымных і нераздымных стрыжнёвых скрынях ўручную або на [[Стрыжнёвая машына|стрыжнёвых машынах]] і аўтаматызаваных лініях пры дапамозе стрыжнёвых аўтаматаў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стры́жань||215}} * {{ВСЭ3|Литейный стержень}} * ЛИТЕЙНЫЙ СТЕРЖЕНЬ // Большая политехническая энциклопедия / авт.-сост. Рязанцев В. Д. — М.: Мир и образование, 2011. — 700, [3] с. — ISBN 978-5-94666-621-3.{{ref-ru}} * ''Григорьев В. М.'' [https://777russia.ru/book/uploads/ЛИТЬЁ%20МЕТАЛЛОВ/Разработка%20технологии%20изготовления%20отливки.pdf Разработка технологии изготовления отливки: Учеб. пособие] / В. М. Григорьев. — Хабаровск: Изд-во ДВГУПС, 2004. — 67 с.{{ref-ru}} * Стержень // Энциклопедический словарь по металлургии : В 2 т. / Рос. акад. наук, Ин-т металлургии и материаловедения им. А. А. Байкова, Междунар. союз металлургов; Гл. ред. [[Мікалай Паўлавіч Лякішаў|Н. П. Лякишев]]. — М.: Интермет Инжиниринг, 2000. — Т. 2. — С. 243. — 408 с. — 500 экз. — ISBN 5-89594-034-X.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/115733/119-121.pdf Технологии изготовления литейных песчаных стержней]{{ref-ru}}{{v|11|6|2023}} // Рэпазітарый [[БНТУ]] * [http://материаловед.рф/ Изготовление литейных форм и стержней // Материаловед]{{ref-ru}}{{v|11|6|2023}} * [https://megabook.ru/article/Стержень%20(литейный) Стержень (литейный) // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru]{{ref-ru}}{{v|24|6|2023}} * ''Оспенникова О. Г.'' [https://bigenc.ru/c/liteinyi-sterzhen-6eab26 Литейный стержень // Научно-образовательный портал «Большая российская энциклопедия»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230409194758/https://bigenc.ru/c/liteinyi-sterzhen-6eab26 |date=9 красавіка 2023 }}{{ref-ru}}{{v|12|6|2023}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ліццё]] d6hmpuwfuwaowsryb61dsqkwrdlybvi Ларыса Канстанцінаўна Суркова 0 748319 5189129 5021402 2026-08-28T23:35:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189129 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} '''Ларыса Канстанцінаўна Сурко́ва'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|7|6|1941}}) — [[урач]], [[вучоны]] ў галіне [[Пульманалогія|пульманалогіі]], доктар медыцынскіх навук (1997). == Біяграфія == Нарадзілася ў горадзе [[Харкаў]]{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1964 годзе скончыла [[Мінскі медыцынскі інстытут]]. З 1969 года працуе ў Беларускім навукова-даследчым інстытуце пульманалогіі і фтызіятрыі (сучасны [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр пульманалогіі і фтызіятрыі]]). З 1986 года займае пасады загадчыка лабараторыі, аддзела. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па пытаннях патамарфозу, патагенезу, марфалогіі, імунапаталогіі [[туберкулёз]]у і іншых хвароб органгаў дыхання. Мае шэраг аўтарскіх пасведчанняў на [[Вынаходства|вынаходствы]]. Сярод апублікаванага: * Патоморфоз, морфология и иммунопатогенез туберкулеза легких в современных условиях : автореферат дис. … доктора медицинских наук : 14.00.15 / Минск. гос. мед. ин-т. — Минск, 1997. — 35 с.; * Принципы и правила выбора основной причины смерти при туберкулезе [Текст] : учеб.-метод. пособие / Л. К. Суркова [и др.]. — Минск : [[БелМАПА|БелМАПО]], 2010. — 18 с.; * Мероприятия по противотуберкулезному инфекционному контролю в патологоанатомических отделениях (бюро) организаций здравоохранения: учеб.-метод. пособие / Л. К. Суркова, М. И. Дюсьмикеева. — Минск : БелМАПО, 2011. — 24 с.; * Нетуберкулёзный микрабактериоз лёгких: морфологические проявления и особенности диагностики // Пульмонология и фтизиатрия, № 12 (декабрь) 2021; * [http://www.immunopathology.com/ru/article.php?carticle=1092 Возможности квантиферонового теста в выявлении латентной туберкулёзной инфекции] / Л. К. Суркова, А. Л. Стринович, О. А. Будник, А. Д. Бахтина // Иммунопатология, аллергология, инфектология, 2022, № 2: С. 31—34.; * ''Слизень В. В., Суркова Л. К., [[Генадзь Львовіч Гурэвіч|Гуревич Г. Л.]]'' Использование ПЦР с гидролизными зондами для выявления мутаций устойчивости к фторхинолонам у Mycobacterium tuberculosis. // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия медицинских наук. 2023; 20(2):158—167. == Узнагароды == 9 верасня 1998 года Л. К. Суркова за шматгадовую добрасумленную працу ў Навукова-даследчым інстытуце пульманалогіі і фтызіятрыі ўзнагароджана [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://nagrady.by/persona/77185/ Суркова Лариса Константиновна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241127105322/https://nagrady.by/persona/77185/ |date=27 лістапада 2024 }} // Узнагароды Беларусі</ref>. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сурко́ва Ларыса Канстанцінаўна||281}} == Спасылкі == * [https://bypatents.com/patents/surkova-larisa-konstantinovna База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126212617/http://bypatents.com/patents/surkova-larisa-konstantinovna |date=26 студзеня 2020 }}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/1402903 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250120083029/https://patentdb.ru/author/1402903 |date=20 студзеня 2025 }}{{ref-ru}} * [https://rnpcpf.by/otdeleniya-i-nauchnye-podrazdeleniya/ Научные подразделения ГУ «РНПЦ пульмонологии и фтизиатрии»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230127022814/https://rnpcpf.by/otdeleniya-i-nauchnye-podrazdeleniya/ |date=27 студзеня 2023 }}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Суркова Ларыса Канстанцінаўна}} [[Катэгорыя:Пульманолагі СССР]] [[Катэгорыя:Пульманолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] [[Катэгорыя:Фтызіятры Беларусі]] b60tuyv3wu0qojd14ueb4wvvvfe0dlc Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5189019 5188458 2026-08-28T15:51:32Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5189019 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Беларуская граматыка (1985—1986)|2026-08-28T10:02:24Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Міхаіл Кузьміч Янгель|2026-08-28T07:53:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T14:26:28Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Васіль Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T13:53:53Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Гіляры Радушкевіч|2026-08-27T09:05:19Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ёнас Юркштас|2026-08-26T18:39:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Каланізацыя Сонечнай сістэмы|2026-08-26T07:23:00Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Ядвіга Казлоўская-Дода|2026-08-25T21:00:58Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Луі Антуан дэ Бугенвіль|2026-08-25T12:03:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Нічыпаравіч Папоў|2026-08-25T06:19:02Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анатоль Ягоравіч Волкаў|2026-08-24T14:45:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пётр Фёдаравіч Папковіч|2026-08-24T11:36:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Каланізацыя Марса|2026-08-24T11:24:59Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Андрэас Папандрэу|2026-08-24T05:50:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Кароткая граматыка беларускай мовы (2007—2009)|2026-08-23T16:11:49Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Ігнат Жагель|2026-08-23T12:55:30Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> fkrlhxdjw4yqhywztj2akbgfy00dk9u Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5189018 5188457 2026-08-28T15:51:14Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5189018 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Слаўкавічы (Порхаўскі раён)|2026-08-28T11:33:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Чарэха|2026-08-28T11:25:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Шчырскае|2026-08-28T10:31:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Есіль|2026-08-28T08:54:06Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Паранаіба (рака)|2026-08-28T07:12:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Новая Усітва|2026-08-28T06:03:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Белая Струга|2026-08-28T05:48:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Усвяцкае возера|2026-08-28T05:40:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Узмень|2026-08-28T05:35:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Трысулі|2026-08-27T10:48:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Плато Ракфелера|2026-08-27T08:57:12Z|J-ka Zadzvinski}} {{Новы артыкул|Паракас (паўвостраў)|2026-08-27T06:57:45Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5dyj2eueifkaz9sl8tlsswvjuqmxcvb Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5189016 5188454 2026-08-28T15:50:41Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5189016 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Анатоль Канстанцінавіч Нядбайла|2026-08-28T08:38:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пюра|2026-08-28T07:30:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Антоній Піёра|2026-08-27T22:22:39Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T14:26:28Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Васіль Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T13:53:53Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Гіляры Радушкевіч|2026-08-27T09:05:19Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Аляксандр Парадоўскі|2026-08-27T05:55:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Марцін Янушэвіч|2026-08-26T21:35:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марцэлій Янушэвіч|2026-08-26T21:13:14Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Маладзечанская прагімназія|2026-08-26T20:04:51Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Людвіка Кардзіс|2026-08-26T18:20:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ядвіга Казлоўская-Дода|2026-08-25T21:00:58Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Ігнацы Манюшка|2026-08-25T09:54:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Іосіф Сцяпанавіч Папоў|2026-08-25T08:06:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Віктар Барысавіч Папоў|2026-08-25T07:21:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анатоль Мікалаевіч Папоў|2026-08-25T06:44:39Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9hn7ueeyim44twmyxugle5oyd2y7yso Леанід Веніямінавіч Валадарскі 0 753950 5189138 5158677 2026-08-29T00:59:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189138 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} {{цёзкі2|Валадарскі}} '''Леанід Веніямінавіч Валадарскі''' (20 мая 1950, Масква — 7 жніўня 2023, Масква) — савецкі і [[Расія|расійскі]] [[перакладчык]], [[пісьменнік]] і [[Радыёвяшчанне|радыёвядучы]]. Вядомы галоўным чынам як {{нп3|Закадравы пераклад|перакладчык|ru|Закадровый перевод}} многіх фільмаў, якія з’явіліся на савецкіх і расійскіх экранах у 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, калі агучваў мноства замежных кінафільмаў. Аўтар перакладаў англійскай і амерыканскай мастацкай літаратуры. Адным з першых перакладаў на рускую мову творы [[Стывен Кінг|Стывена Кінга]]<ref>{{Cite web|url=http://www.smi.ru/interviews/108/|title=Задайте вопрос ведущему радиостанции "Серебряный дождь" Леониду Володарскому|website=СМИ.ру|date=2005-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204145238/http://www.smi.ru/interviews/108/|archive-date=2005-02-04|access-date=2019-01-05|url-status=unfit}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://russian.rt.com/nopolitics/article/432304-stiven-king-tramp|title=Любовь к Лавкрафту и «загадочное 19»: без чего Стивен Кинг не был бы Стивеном Кингом|website=[[RT]]|date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010612/https://russian.rt.com/nopolitics/article/432304-stiven-king-tramp|archive-date=2019-01-06|access-date=2019-01-05|url-status=live}}</ref>. Цікавіўся гісторыяй разведкі<ref name="ТНТ">[https://www.youtube.com/watch?v=TmL5g0sthaE Интервью с Леонидом Володарским ТНТ — не полное]</ref>. Выступіў у якасці аўтара сцэнарыя і вядучага 10-серыйнага тэлефільма «Разведка, пра якую ведалі нямногія». Аўтар палітычнага дэтэктыва «„Снег“ з Цэнтральнай Амерыкі» (пра дзейнасць [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]]). == Біяграфія == Нарадзіўся 20 мая 1950 года ў Маскве ў яўрэйскай сям’і<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=e5L0muDc5-E Леонид Володарский: Самый известный еврейский голос кино]</ref>. Скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Маскоўскі дзяржаўны інстытут замежных моў імя Марыса Тарэза]], дзе англійскую мову выкладаў яго бацька Веніямін Іосіфавіч<ref name="ТНТ"/>. Маці, Валянціна Іосіфаўна, усё жыццё працавала настаўнікам нямецкай мовы ў школе<ref name="ТНТ" />. Валодаў [[Англійская мова|англійскай]], [[Французская мова|французскай]], [[Іспанская мова|іспанскай]] і італьянскай мовамі<ref name="ТНТ"/>. У 1997 годзе ў эфіры тэлеперадачы «{{нп3|Тэма (тэлепраграма)|Тэма|ru|Тема (телепрограмма)}}», а затым — [[Уладзімір Рудольфавіч Салаўёў|У. Р. Салаўёву]] ў перадачы «Страсці па Салаўёву»<ref name="ТНТ" /> Валадарскі распавёў, што англійскую мову пачаў вучыць ва ўзросце 4 гадоў<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CU20GMu29TY Леонид Володарский (Программа ''Тема''. 1997 год)]</ref>. Працаваў у [[Інстытут Афрыкі РАН|Інстытуце Афрыкі АН СССР]], затым — у [[Інстытут параўнальнай паліталогіі РАН|Інстытуце міжнароднага рабочага руху АН СССР]]. Атрымаў вядомасць сярод гледачоў за кошт сваёй манеры маўлення і спецыфічнага вымаўлення<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/74469|title=Обзор новых фильмов в видеотеках. Переводчики косноязычно пересказали Шекспира и Кафку|website=[[Коммерсантъ]]|date=1994-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010810/https://www.kommersant.ru/doc/74469|archive-date=2019-01-06|access-date=2019-01-05|url-status=live}}</ref>. У юнацтве двойчы зламаў нос (аварыя і бойка), з-за чаго меў характэрныя асаблівасці голасу, у сувязі з чым пра Валадарскага склалася меркаванне як пра «перакладчыка з прышчэпкай на носе» (у сувязі з гэтым таксама хадзіла {{нп3|Гарадская легенда|легенда|ru|Городская легенда}}, што голас скажаўся спецыяльна, каб [[Цэнзура ў СССР|пазбегнуць рэпрэсій]] збоку [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ]], хоць верагоднасць пазнавальнасці па голасе вельмі малая). Ажаніўся ў 2022 годзе пасля працяглых адносін. У жонкі ёсць дачка<ref name="Regnum">{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/3824984|title=Семья Володарского рассказала о последних днях жизни легенды эпохи VHS|website=ИА Регнум|publisher=Regnum|access-date=2023-08-10|archive-date=10 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230810004858/https://regnum.ru/news/3824984|url-status=dead}}</ref>. === Смерць === Па словах Аляксандры, падчарыцы Леаніда Веніямінавіча, у канцы 2022 года ён упаў і стукнуўся галавой, што справакавала павелічэнне застарэлай гематомы ў галаве<ref name="Regnum"/>. У канцы ліпеня 2023 года адбыўся разрыў сасудаў галаўнога мозгу, быў [[сепсіс]]<ref name="Regnum" />. 6 жніўня Леаніда перавялі ў рэанімацыю, стан лекары ацэньвалі як крытычны<ref name="Regnum" />. Памёр, не прыходзячы ў прытомнасць<ref name="Regnum"/>, 7 жніўня 2023 года ва ўзросце 73 гадоў у Маскве з-за [[Сардэчная недастатковасць|сардэчнай недастатковасці]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/society/08/08/2023/64d247349a7947ce18ccbe25|title=Умер переводчик фильмов Леонид Володарский|website=РБК|date=2023-08-08|access-date=2023-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/culture/2023/08/08/17399726.shtml|title=«Давным-давно, в далекой-далёкой галактике…». Умер голос эпохи VHS Леонид Володарский|website=Газета.Ru|date=2023-08-08|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/08/08/21033494.shtml|title=СМИ назвали причину смерти Володарского - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2023-08-08|access-date=2023-08-08}}</ref>. Цырымонія развітання з Валадарскім прайшла 11 жніўня ў ЦКБ № 1 Упраўлення справамі прэзідэнта<ref>[https://ria.ru/20230811/volodarskiy-1889541372.html В Москве проходит прощание с переводчиком Володарским]</ref>. == Пераклады кінафільмаў == Валадарскі пачаў перакладаць кіно ў 1968 годзе. Працаваў на кінафестывалях. У канцы 1970-х (не пазней за 1979 год) з прыходам на рынак {{нп3|VHS||ru|VHS}}-касет з відэафільмамі да паслуг Валадарскага звяртаюцца відэапіраты. З гэтай прычыны часта выклікаўся ў якасці сведкі ў КДБ, міліцыю і пракуратуру<ref name="ТНТ"/>. За 30 гадоў бесперапыннай практыкі Валадарскім было пераведзена больш за 5000 карцін. Асаблівасць працы Валадарскага, паводле ягоных уласных выказванняў, у тым, што фільмы ён перакладаў сінхронна і з першага разу<ref>{{Cite web|url=http://www.lvolodarsky.ru/about-me|title=Обо мне|archive-url=https://www.webcitation.org/6E7fqiMQt?url=http://www.lvolodarsky.ru/about-me|archive-date=2013-02-02|access-date=2013-01-31}}</ref><ref>{{YouTube|Tfh0cm_AVdM|Переводчики эпохи VHS}}</ref>. Ніколі не глядзеў фільмы з уласным перакладам. Часта здымаўся ў [[Рэклама|тэлевізійнай рэкламе]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2003/11/14/lico-vybrali-po-golosu|title="Лицо" выбрали по голосу|date=2003-11-14|publisher=[[Ведомости]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180524083132/https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2003/11/14/lico-vybrali-po-golosu|archive-date=2018-05-24|access-date=2018-05-23|url-status=live}}</ref> і агучваў некаторыя рэкламныя ролікі. == Крытыка == На думку рэжысёра {{нп3|Юрый Вячаслававіч Грымаў|Юрыя Грымава|ru|Грымов, Юрий Вячеславович}}, пераклады Валадарскага — гэта вялікая катастрофа, бо «з-за гугнявых інтанацый „забіваюцца“ эмоцыі акцёраў»<ref>{{Cite web|url=http://www.a1tv.ru/?id=80299&rid=106192&vid=119835&page=2|title=Большая Рыба 04.06.09, часть 2, 14:10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315133424/http://a1tv.ru/?id=80299&rid=106192&vid=119835&page=2|archive-date=2018-03-15|access-date=2010-05-19|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.lvolodarsky.ru/ '''Афіцыйны сайт''' Леаніда Валадарскага] * [http://www.trworkshop.net/wiki/володарский_леонид Леанід Валадарскі] на энцыклапедыі перакладу * [https://www.youtube.com/watch?v=zfLHccsGsO0 13 перакладчыкаў эпохі VHS] — прыклад перакладу Валадарскага фільма " Немязіда 2: Неб’юла "(«Nemesis 2: Nebula») * {{YouTube|6U8KtqSYCCg|Слово Александра Колпакиди на смерть Леонида Володарского|logo=1}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-12-05}} {{DEFAULTSORT:Валадарскі Леанід Веніямінавіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ад сепсісу]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Расіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Аўтары дэтэктыўнай прозы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на рускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Асобы, якія памерлі менш за год таму]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Расіі]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Радыёвядучыя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 1fau59v672vnt47kvxwpidgvanguo6v Кіеўстар 0 754692 5189087 5152399 2026-08-28T20:44:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189087 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''ПрАТ «Кіеўстар»''' ({{Lang-ua|Київстар}}, {{Lang-en|Kyivstar}}, даслоўна ''[[Кіеў]]ская зорка'') — тэлекамунікацыйная кампанія ва Украіне, забяспечвае паслугамі сувязі і перадачы даных на аснове мабільных і фіксаваных тэхналогій, у тым ліку 4G (LTE) ва [[Украіна|Украіне]]. Мабільная сетка «Кіеўстар» ахоплівае ўсе гарады Украіны, а таксама больш за 28 тыс. сельскіх населеных пунктаў, усе асноўныя нацыянальныя і рэгіянальныя трасы, большасць марскіх і рачных узбярэжжаў. Па стане на 2022 год «Кіеўстар» з’яўляецца найбуйнейшым аператарам мабільнай сувязі, а таксама адным з найбуйнейшых інтэрнэт-правайдэраў шырокапалоснага доступу ва Украіне, абслугоўваючы каля 24,4 млн кліентаў мабільнай сувязі і больш за 1,1 млн кліентаў шырокапалоснага фіксаванага інтэрнэту ва Украіне (паслуга «Хатні Інтэрнэт»)<ref name="ks23">{{Cite web|url=https://kyivstar.ua/about/kyivstar_today|title=Про нас|publisher=Київстар|access-date=2023-01-12}}</ref><ref name="ui22">{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-economy/3634046-kiivstar-vidiliv-55-miljoniv-dla-posilenna-cifrovogo-zahistu-ukraini.html|title=Київстар виділив ₴55 мільйонів для посилення цифрового захисту України|date=2022-12-14|publisher=Укрінформ|access-date=2023-01-12}}</ref>. Кампаніі належыць пяць сеткавых кодаў: 67, 68, 96, 97, 98. Разам з асноўнымі тэлекам паслугамі кампанія забяспечвае паслугамі FMC (канвергенцыя мабільнай і фіксаванай сувязі), лічбавыя рашэнн — Big Data, індустрыяльны IoT, Clouds, мабільныя фінансавыя сэрвісы, Open API «Кіевстар адкрыты тэлекам» і іншыя<ref>{{Cite web|url=https://kyivstar.ua/uk/la/products/office-365|title=Microsoft Office 365,|publisher=Київстар|access-date=18 снежня 2023|archive-date=25 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225015701/https://kyivstar.ua/uk/la/products/office-365|url-status=dead}}</ref>. Гэтыя прадукты кампанія ўкараняе як самастойна, так і ў партнёрстве з буйнымі IT-кампаніямі, у прыватнасці з Microsoft<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/2830655-kiivstar-i-microsoft-ukraina-pidpisali-memorandum-pro-strategicne-partnerstvo.html|title=Київстар і Microsoft Україна підписали меморандум про стратегічне партнерство|date=4 грудня 2020|publisher=Укрінформ}}</ref>. «Кіеўстар» з’яўляецца таксама адным з лідараў у сегменце OTT TV, падаючы доступ да больш за 300 тэлевізійных каналаў<ref name="ks23"/><ref>{{Cite web|lang=російською|url=https://provider.in.ua/domashnee-televidenie-kievstar|title=Київстар ТБ|publisher=Провайдери в Україні|access-date=10 жовтня 2021}}</ref>. «Кіеўстар» пабудаваў самую вялікую інфраструктуру сувязі ва Украіне — больш за 48 тысяч базавых станцый<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3126666-kiivstar-zbilsiv-pokritta-4g-u-9-oblastah.html|title=Київстар збільшив покриття 4G у 9 областях|date=30 жовтня 2020|publisher=Укрінформ}}</ref><ref name="today">{{Cite web|url=https://kyivstar.ua/uk/about/about/kyivstar_today|title=Київстар сьогодні|publisher=Київстар|access-date=13 вересня 2021}}</ref>. Кампанія выкарыстоўвае ўласную валаконна-аптычную сетку агульнай працягласцю 44 тыс. км<ref>{{Cite web|lang=російською|url=https://www.unian.net/economics/transport/771688-kievstar-rasskazal-skolko-investiroval-v-modernizatsiyu-seti.html|title=«Київстар» розповів, скільки інвестував у модернізацію мереж|date=3 квітня 2013|publisher=УНІАН}}</ref> і з прапускной здольнасцю больш за 2400 Гбіт/с<ref name="ks23"/><ref>{{Cite web|url=https://www.pcweek.ua/themes/detail.php?ID=117712|title=«Зоряний» перехід на DWDM|date=4 березня 2009|publisher=PC Week/UE|access-date=2021-10-10|archive-date=10 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211010162705/https://www.pcweek.ua/themes/detail.php?ID=117712|url-status=dead}}</ref>. ПрАТ «Кіеўстар» заснавана і зарэгістравана ва Украіне ў 1994 годзе, паслугі мабільнай сувязі падае з 1997 года. Галоўны офіс кампаніі размешчаны ў Кіеве. Адзіны акцыянер «Кіеўстар» — міжнародная тэлекамунікацыйная група кампаній [[VEON]], штаб-кватэра якой знаходзіцца ў Каралеўстве Нідэрландаў<ref name="mo">{{Cite web|lang=en|url=https://money.cnn.com/quote/shareholders/shareholders.html?symb=VEON&subView=institutional|title=VEON Ltd Shareholders|publisher=CNNMoney.com|access-date=2022-07-21|archive-date=22 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322090715/https://money.cnn.com/quote/shareholders/shareholders.html?symb=VEON&subView=institutional|url-status=dead}}</ref><ref name="vo">{{Cite web|lang=en|url=https://www.veon.com/media/media-releases/2022/veon-ceo-letter-to-investors-and-partners/|title=VEON CEO letter to investors and partners|date=2022-03-15|publisher=VEON|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710010348/https://www.veon.com/media/media-releases/2022/veon-ceo-letter-to-investors-and-partners/|archive-date=2022-07-10|access-date=2023-06-20}}</ref>. Па выніках 2016 года «Кіеўстар» стаў адной з 29 украінскіх кампаній, якія, па версіі амерыканскай кансалтынгавай групы Deloitte, трапілі ў рэйтынг 500 найбуйнейшых кампаній [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй]] [[Еўропа|Еўропы]]<ref>{{Cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/ua/Documents/research/c500/CETop500_2016_ua.pdf|title=Рейтинг ТОП-500, №&nbsp;415&nbsp;— Kyivstar|publisher=deloitte.com|access-date=2018-06-03|archive-date=4 сакавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304231632/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/ua/Documents/research/c500/CETop500_2016_ua.pdf|url-status=dead}}</ref>. Прэзідэнтам кампаніі са снежня 2018 года з’яўляецца Аляксандр Камароў<ref>{{Cite web|url=https://kyivstar.ua/uk/career/company-structure|title=Структура компанії|publisher=Київстар|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. 12 снежня 2023 года кампанія падвергнулася масіраванай атацы, большасць сэрвісаў (перш за ўсё кліенты мабільнай сувязі) перасталі працаваць з 8 раніцы. Да вечара часткова сетка была адноўленая. Моцнай нагрузцы падвергліся іншыя аператары — Водафон і Лайф, з-за падлучэння абанентаў «Кіеўстар» да іх. == Асноўныя паказчыкі == === Пакрыццё і ахоп === Станам на 2022 год ён з’яўляецца найбуйнейшым аператарам мабільнай сувязі, абслугоўваючы каля 24,4 млн кліентаў мабільнай сувязі і больш за 1,1 млн кліентаў фіксаванага шырокапалоснага інтэрнэту ва Украіне. У 2021 годзе «Кіеўстар» працягнуў будаваць сеткі 4G па ўсёй Украіне і забяспечыў магчымасць доступу да 4G для 90,3 % насельніцтва Украіны. Акрамя таго, аператар рэалізаваў праграму па пакрыцці хуткасным мабільным інтэрнэтам усіх аўтадарог міжнароднага значэння, якія праходзяць па тэрыторыі Украіны. На пачатак 2022 года: * Магчымасць доступу да паслуг 4G мае 90,3 % насельніцтва; * Спажыванне дата-трафіку на абанента вырасла да 7,1 Гб (IV кв., 2021); * Колькасць абанентаў паслугі Кіевстар ТБ у IV кв. 2021 павялічылася на 59,6 % у параўнанні з 2020 годам. На сёння паслугай карыстаецца 691 тыс. абанентаў з усёй Украіны. «Кіеўстар» падае паслугі GSM сувязі на ўсёй тэрыторыі свайго пакрыцця і роўмінг у 189 краінах на 5 кантынентах. Па выніках першага паўгоддзя 2021 года аператар ужо ў трэці раз становіцца лідарам па хуткасці мабільнага інтэрнэту паводле даследаванняў Ookla. З пачаткам ўкаранення 4G сярэдняя хуткасць загрузкі даных у сетцы «Кіеўстар» вырасла амаль у 2 разы, з 17, 9 Мбіт/с у 2018 годзе да 33,2 Мбіт/с у першым паўгоддзі 2021 года, што з’яўляецца найбольшым паказчыкам сярод мабільных аператараў Украіны. === Фінансавыя паказчыкі === Паводле інфармацыі кампаніі, у 2021 годзе: * Агульны даход «Кіеўстар» склаў 28,748 млрд грн. * Асноўны прыбытак кампаніі прынеслі паслугі мабільнай сувязі — 26,712 млрд грн (рост на 12,3 %). У тым ліку паслугі мабільнага інтэрнэту 16,092 млрд грн (рост на 18 %) * Даход ад фіксаванай сувязі — 18,59 млрд грн. (рост на 16 %). * Аб’ём капітальных інвестыцый кампаніі без уліку арэнды і ліцэнзій за год склаў 4,851 млрд грн. * Колькасць абанентаў мабільнай сувязі — 24,4 млн. * Колькасць абанентаў фіксаванай сувязі — 1,1 млн. * Сума падаткаў і плацяжоў, выплачаных у бюджэт Украіны за 2021 год, склала больш за 10,2 млрд грн і ў чарговы раз стаў найбуйнейшым падаткаплацельшчыкам у дзяржаве сярод тэлекам аператараў Украіны. * За 2021 год кампанія інвеставала ў развіццё інфраструктуры 5,5 млрд грн. З пачатку поўнамаштабнага ўварвання «Кіеўстар» падтрымаў ініцыятыву Прэзідэнта Украіны [[United24]] па прыцягненню сродкаў на аднаўленне Украіны і вылучыў 300 мільёнаў грн на аднаўленне лічбавай інфраструктуры. Таксама, мабільны аператар ужо пералічыў амаль 130 мільёнаў грыўняў на гуманітарную дапамогу УСУ, бальніцам, пажылым людзям і пацярпелым ад вайны<ref name="ui22"/>. У прыватнасці сродкі былі перададзеныя ў фонды «Повернись живим», «Твоя опора», «Let’s help», "Карітас України і «Українська біржа благодійності»<ref>{{Cite web|url=https://www.dsnews.ua/ukr/economics/nazustrich-peremozi-yak-kijivstar-dopomagaye-ukrajincyam-i-armiji-23122022-471509|title=Назустріч перемозі у війни з Росією. Як Київстар допомагає українцям і армії|author=Віктор Кузнєцов|date=23 грудня 2022|publisher=DSnews.ua|access-date=2023-01-12|url-status=dead}}</ref>. === Нумары абанентаў === «Кіеўстар» выкарыстоўвае пяць сеткавых кодаў — 67, 68, 96, 97, 98, а таксама мае нумарныя ёмістасці ў стацыянарнай тэлефоннай сетцы многіх гарадоў Украіны (напрыклад, 2000 нумароў з індэксамі 695ххх, 696ххх у [[Палтава|Палтаве]], 20 000 нумароў з індэксамі 781хххх, 782хххх у [[Адэса|Адэсе]], да ліпеня 2014 года — 5000 нумароў з індэксамі 905ххх — 909ххх у [[Севастопаль|Севастопалі]]. == Гісторыя == === 1990-я і 2000-я === Кампанія была заснавана ў 1994 годзе Ігарам Літоўчанкам пад назвай «Мост». Пасля назва была зменена на «Кіеўстар». 1997 — запуск сеткі мабільнай сувязі. Паслугі мабільнай сувязі кампанія пачала аказваць з 9 снежня 1997 года<ref name="about"/>. 1998 — першай ва Украіне пачала забяспечваць паслугі [[SMS]]. 2000 — першай ва Украіне пачала падаваць доступ да мабільнага інтэрнэту па тэхналогіі WAP. У гэтым годзе былі ўведзеныя бясплатныя ўваходныя званкі ўнутры сеткі для ўсіх абанентаў (упершыню на рынку). Былі ўведзеныя паслугі доступу да [[Інтэрнэт]]а (асобна, WAP). Кампанія стала першым аператарам GSM-банкінгу («СтарКард»). Абанентам падаецца паслуга міжстандартнага роўмінгу<ref name="about"/>. 2001 — «Кіеўстар» стаў лідэрам тэлекам-рынку Украіны па колькасці абанентаў. 2002 — пачата забяспячэнне паслуг перадачы даных GPRS. «Кіеўстар» стаў першым мабільным аператарам Украіны, які забяспечыў паслугі роўмінгу ва ўсіх еўрапейскіх краінах. Кампанія была сертыфікавана па міжнароднай сістэме якасці ISO 9001:2000. Увосень 2003 года была адменена плата за ўваходныя званкі. «Кіеўстар» атрымаў міжнародную прэмію «Еўрамаркет» Еўрапейскага цэнтра даследаванняў рынку (EMRC), а «Украінская інвестыцыйная газета» прызнала «Кіеўстар» самай дынамічнай кампаніяй Украіны ў рэйтынгу «ТОР-100». У 2004 годзе «Кіеўстар» упершыню ва Украіне прадэманстраваў тэхналогію перадачы даных EDGE, стаў афіцыйным мабільным аператарам нацыянальнай алімпійскай зборнай Украіны, а выпуск карпаратыўных аблігацый ЗАТ «Кіеўстар GSM» быў прызнаны лепшай фінансавай аперацыяй года на міжнародных рынках, якія развіваюцца<ref name="about">{{Cite web|url=https://kyivstar.ua/uk/about/about/kyivstar_today|title=Київстар сьогодні|publisher=Київстар|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. === 2010-я === [[Файл:Будівля_Київстар_(Дніпропетровськ,_2011.12.02).JPG|міні|Філіял кампаніі Кіевстар ў [[Дніпро|Дняпры]] (2011).]] 21 кастрычніка 2010 года пачаўся працэс інтэграцыі ўкраінскіх тэлекамунікацыйных аператараў — «Кіеўстар» і «Beeline-Украіна» (ЗАТ «Украінскія радыёсістэмы» і «Голдэн Тэлекам») у адну кампанію. Аб’яднаная кампанія падавала тэлекамунікацыйныя паслугі пад брэндамі «Кіеўстар», djuice, «Кіеўстар-Бізнэс» і «Beeline». Паводле інфармацыі «Кіеўстар», працэс аб’яднання аператараў было завершана да канца 2012 года<ref name="about"/>. У 2013 годзе было пачата забяспячэнне мабільна-фінансавых паслуг, у прыватнасці паслугі «Мабільныя грошы», з дапамогай якой абаненты могуць ажыццяўляць папаўненне банкаўскіх карт, разлікі за тавары і паслугі розных кампаній з мабільных тэлефонаў<ref>{{Cite web|url=https://www.imena.ua/blog/smart-money-from-kyivstar/|title=«СМАРТ-ГРОШІ» від «Київстар»: чи стане новий сервіс популярним серед абонентів?|date=7 вересня 2018|publisher=Imena.UA|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. Паслуга працавала да снежня 2022 года<ref>{{Cite web|url=https://kyivstar.ua/uk/mm/news-and-promotions/u-zvyazku-zi-zminoyu-strategiyi-rozvytku-z-1-go-grudnya-2022-kyyivstar|title=У зв’язку зі зміною стратегії розвитку, з 1 грудня 2022 року Київстар припиняє роботу послуги Смарт-Гроші|date=2022-11-22|publisher=Київстар|access-date=2023-01-12}}</ref>. У рэйтынгу 500 найбуйнейшых кампаній Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, складзеным Deloitte, «Кіеўстар» заняў 146-е месца, самае высокае сярод украінскіх аператараў мабільнай сувязі<ref>{{Cite web|url=https://www2.deloitte.com/ua/uk/footerlinks/newsroom/deloitte-research/CE-500.html|title=Рейтинг ТОП-500 найбільших компаній Центральної та Східної Європи|publisher=Делойт енд Туш ЮСК|access-date=21 вересня 2021|archive-date=21 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921202643/https://www2.deloitte.com/ua/uk/footerlinks/newsroom/deloitte-research/CE-500.html|url-status=dead}}</ref>. З 11 жніўня 2014 года «Кіеўстар» спыніў абслугоўванне сваіх абанентаў у Крыме з-за ўзброенага нападу на офіс кампаніі ў Сімферопалі<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/26528230.html|title=Крим один за одним залишають українські мобільні оператори|date=2014-08-13|publisher=Радіо Свобода|access-date=2019-01-04}}</ref>. У лютым 2015 года «Кіеўстар» заявіў аб спыненні забяспячэння паслугамі тэлекам-сувязі на часова акупаванай тэрыторыі Данецкай і Луганскай абласцей<ref>{{Cite web|lang=російською|url=https://glavcom.ua/interviews/132997-prezident-«kievstara»-petr-chernyshov-v-zone-ato-u-nas-otobrali-vse-a-mts-i-«lajf»-prodolzhajut-tam-rabotat.html|title=Президент «Київстару» Петро Чернишов: У зоні АТО у нас відібрали все, а МТС і «Лайф» продовжують там працювати|author=Микола Підвезяний, Павло Вуєць|date=9 грудня 2015|publisher=Главком|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. 23 лютага 2015 года «Кіеўстар» набыў на тэндэры ліцэнзію на забяспячэнне паслуг у стандарце [[UMTS]], які належыць да трэцяга пакалення мабільнай сувязі (3G). Па ўмовах тэндэру аператар абавязаўся на працягу 18 месяцаў пасля правядзення конкурсу запусціць сетку трэцяга пакалення на тэрыторыі ўсіх абласных цэнтраў Украіны, а на працягу 6 гадоў — на тэрыторыі ўсіх раённых цэнтраў і ўсіх населеных пунктаў з насельніцтвам больш за 10 тысяч чалавек<ref>[http://24tv.ua/news/showNews.do?tretiy_lot_u_torgah_na_3glitsenziyi_vigrav_kiyivstar&objectId=547020 Третій лот у торгах на 3G-ліцензії виграв «Київстар»] ''[[24 (телеканал)|Телеканал новин «24»]], 23.02.2015''</ref><ref>[http://www.unn.com.ua/uk/news/1412637-kabmin-pogodiv-umovi-tenderu-na-3g-litsenziyi Кабмін погодив умови тендеру на 3G-ліцензії],&nbsp;— ''УНН'', 2 грудня 2014</ref>. У красавіку 2015 года «Кіеўстар» пачаў забяспечваць паслугі 3G<ref>{{Cite web|lang=російською|url=https://gagadget.com/16997-reportazh-zapusk-3g-v-kamentse-podolskom-i-testirovanie-zakonov-fiziki/|title=Репортаж: запуск 3G в Кам'янці-Подільському і тестування законів фізики|date=15 травня 2015|publisher=gagadget.com|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. У чэрвені 2015 года кампанія ажыццявіла рэбрэндынг, увёўшы змены ў карпаратыўнай стылістыцы і каштоўнасцях кампаніі, якія цяпер адпавядаюць новаму лозунгу аператара: «Проста. Інавацыйна. Лепш»<ref>[https://ukr.media/business/238007/ Прощай, синя зірка: навіщо «Київстар» провів ребрендинг],&nbsp;— ''ukr.media'', 2015-06-07</ref>. 14 лістапада 2016 года — 20-я гадавіна з дня адкрыцця лістынга на амерыканскай біржавай пляцоўцы — адна з найважнейшых вех у гісторыі міжнароднай групы кампаній VEON, у якую ўваходзіць Нацыянальны тэлекамунікацыйны аператар «Кіеўстар». У той жа дзень «Кіеўстар» першым ва Украіне пачаў тарыфы, якія аб’ядноўваюць паслугі мабільнай сувязі, хатняга інтэрнэту і ТБ у адной пазіцыі — «Кіеўстар ўсё разам»<ref>{{Cite web|url=https://kyivstar.ua/uk/mm/news-and-promotions/kyyivstar-zapuskaye-unikalne-rishennya-poslugu-kyyivstar-vse-razom|title=Київстар запускає унікальне рішення – послугу «Київстар Все разом»|date=14 листопада 2016|publisher=Київстар|access-date=21 вересня 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ua.interfax.com.ua/news/press-release/383724.html|title=VimpelCom святкує 20-річчя лістингу в США|date=14 листопада 2016|publisher=Інтерфакс|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. З 2016 года «Кіеўстар» прапануе рынку Украіны шырокі спектр рашэнняў на аснове Big Data, а таксама адкрывае ўласную адукацыйную праграму Big Data School з бясплатным навучаннем спецыялістаў у гэтым кірунку. 23 сакавіка 2017 года «Кіеўстар» ініцыяваў рэфармінг радыёчастот у дыяпазоне 1800 МГц, каб забяспечыць усім удзельнікам тэлекам-рынку роўныя магчымасці для развіцця сувязі стандарту 4G<ref>{{Cite web|url=https://ua.interfax.com.ua/news/general/459385.html|title="Київстар" має намір отримати дозвіл на здійснення фінансових операцій|date=3 листопада 2017|publisher=Інтерфакс|access-date=2 жовтня 2021}}</ref> 25 красавіка 2017 года «Кіеўстар» заявіў пра гатоўнасць абсталявання сеткі да забяспячэння паслуг сувязі стандарту 4G. З мэтай мадэрнізацыі сеткі кампанія ўстанавіла абсталяванне на базе рашэння Single RAN (адзіны радыёдоступ). Дадзенае рашэнне дазваляе ў рамках адзінага праграмна-апаратнага комплексу базавай станцыі выкарыстоўваць абсталяванне для розных стандартаў мабільнай сувязі, у тым ліку 3G і 4G<ref>{{Cite web|url=https://gazeta.ua/articles/promotion/_kiyivstar-planuye-zapustiti-4g-u-pershij-polovini-2018-roku/812010|title=Київстар планує запустити 4G у першій половині 2018 року|date=28 грудня 2017|publisher=Gazeta.ua|access-date=21 вересня 2021}}</ref>. [[Файл:2017-05-25_Kyivstar_office_on_Prospekt_Shevchenka_in_Lviv.jpg|міні|Адзін з цэнтраў абслугоўвання Кіеўстар у Львове (2017).]] 29 лістапада 2017 года Нацыянальны Банк Украіны надаў даччынай кампаніі «Кіеўстар» (ТАА «СтарМані») статус аператара аплатнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.epravda.com.ua/news/2017/11/29/631671/|title="Дочка" "Київстару" отримала статус оператора платіжної системи|date=29 листопада 2017|publisher=Економічна правда|access-date=21 вересня 2021}}</ref>. 26 снежня 2017 года «Кіеўстар» і Міністэрства эканамічнага развіцця і гандлю Украіны падпісалі Мемарандум аб супрацоўніцтве. Па ўмовах Мемарандума бакі дамовіліся аб абмене статыстычнай інфармацыяй, якая дазваляе вызначаць колькасць айчынных і замежных турыстаў, што перамяшчаюцца па тэрыторыі Украіны. Атрыманыя даныя выкарыстоўваюцца Міністэрствам для развіцця турыстычнай галіны і папулярызацыі Украіны на знешнім і ўнутраным турыстычных рынках<ref>{{Cite web|url=https://www.me.gov.ua/News/Detail?lang=uk-UA&id=af244ed1-d1c6-408d-829a-d2b5e47f9ad5&title=MinekonomrozvitkuZdiisniuvatimeMonitoringTuristichnoiAktivnostiZaDopomogoiuDanikhOperatorivMobilnogoZviazku|title=Мінекономрозвитку здійснюватиме моніторинг туристичної активності за допомогою даних операторів мобільного зв'язку|date=26 грудня 2017|publisher=Міністерство економіки України|access-date=21 вересня 2021}}</ref>. 27 снежня 2017 года «Кіеўстар» пачаў падключэнне абанентаў да сэрвісу Mobile ID, які дае магчымасць электроннай ідэнтыфікацыі асобы для атрымання электронных паслуг<ref>{{Cite web|url=https://ua.interfax.com.ua/news/general/473410.html|title="Київстар" запустив сервіс Mobile ID у дослідну експлуатацію|date=28 грудня 2017|publisher=Інтерфакс|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. У канцы студзеня 2018 года «Кіеўстар» увайшоў у пералік буйных кампаній, якія забяспечваюць больш за 70 % усіх паступленняў у дзяржаўны бюджэт Украіны<ref>{{Cite web|url=http://officevp.sfs.gov.ua/media-ark/news-ark/324207.html|title=В Офісі визначили топ-100 найбільших платників|date=2018-01-24|publisher=ДФС України|archive-url=https://web.archive.org/web/20180403051514/http://officevp.sfs.gov.ua/media-ark/news-ark/324207.html|archive-date=2018-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=російською|url=http://itnews.com.ua/news/85977-za-2017-god-kievstar-perechislil-v-gosbyudzhet-51-mlrd-grn|title=За 2017 рік Київстар перерахував до держбюджету 5,1 млрд грн|date=2018-02-23|publisher=ITnews}}</ref>. 31 студзеня 2018 года «Кіеўстар» атрымаў ліцэнзію 4G (LTE) на частоты 2600 МГц<ref>[https://day.kyiv.ua/uk/news/260218-drugyy-konkurs-z-prodazhu-licenziy-na-4g-zvyazok-provedut-6-bereznya Другий конкурс з продажу ліцензій на 4G-зв’язок проведуть 6 березня]</ref>. 6 сакавіка 2018 года адбыўся наступны аўкцыён ліцэнзій на частоты ў дыяпазоне 1800 МГц<ref>{{Cite web|url=https://www.epravda.com.ua/publications/2018/03/6/634764/|title=Київстар, Vodafone та lifecell купили ліцензії на 4G. Що і коли отримають абоненти|author=Всеволод Некрасов|date=6 березня 2018|publisher=Економічна правда|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. Па яго выніках «Кіеўстар» набыo больш за ўсё частот у гэтым дыяпазоне за 1 млрд 512 млн грн. 6 красавіка 2018 года «Кіеўстар» запусціў сувязь 4G у дыяпазоне 2600 МГц у 20 гарадах Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/2437404-kiivstar-zapustiv-4g-u-20-naselenih-punktah.html|title=Київстар запустив 4G у 20 населених пунктах|date=6 квітня 2021|publisher=Укрінформ|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. 12 красавіка 2018 года «Кіеўстар» атрымаў ліцэнзіі на 4G у дыяпазоне 1800 МГц<ref>{{Cite web|url=https://mind.ua/news/20183844-kiyivstar-ta-vodafone-otrimali-licenziyi-na-pravo-zapuskati-mobilnij-internet-4g-v-ukrayini-v-diapaz|title=«Київстар» та Vodafone отримали ліцензії на право запускати мобільний інтернет 4G в Україні в діапазоні 1800 МГц|date=12 квітня 2018|publisher=Mind.ua|access-date=2 жовтня 2021}}</ref>. 1 ліпеня 2018 года «Кіеўстар» пачаў забяспечваць паслугі 4G ў дыяпазоне 1800 МГц<ref>{{Cite web|url=https://www.epravda.com.ua/publications/2018/07/2/638281/|title=4G запрацював в діапазоні 1800 МГц: що станеться з покриттям, абонентами і 2G|date=2 липня 2018|publisher=Економічна правда|access-date=2 жовтня 2021}}</ref>. 11 ліпеня 2019 года «Кіеўстар» заявіў пра гатоўнасць добраахвотна перадаць дзяржаве частку дыяпазону радыёчастот ў паласе 900 МГц для таго, каб іншыя мабільныя аператары, якім не хапае частот, маглі іх атрымаць на тэндэры<ref>{{Cite web|lang=російською|url=https://www.ukrinform.ru/rubric-technology/2738255-4g-kievstar-scitaet-vozmoznym-za-2-goda-obespecit-dostup-dla-90-ukraincev.html|title=4G: Київстар вважає за можливе за 2 роки забезпечити доступ для 90&nbsp;% українців|date=11 липня 2019|publisher=Укрінформ|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. 17 верасня 2019 года «Кіеўстар» і Microsoft абвесцілі пра запуск ва Украіне сумеснага воблачнага рашэння Azure Stack with Kyivstar. Яно дазваляе ўкараняць сэрвісы Azure ў лакальным дата-цэнтры, ствараючы ўмовы для развіцця бізнес-інавацый ва Украіне<ref>{{Cite web|lang=російською|url=https://itc.ua/news/kievstar-i-microsoft-predstavili-sovmestnoe-oblachnoe-reshenie-azure-stack-with-kyivstar-dlya-ukrainskih-biznes-klientov/|title=Київстар і Microsoft представили спільне хмарне рішення Azure Stack with Kyivstar для українських бізнес-клієнтів|author=Сергій Кулеш|date=17 вересня 2019|publisher=ITC.ua|access-date=26 вересня 2019}}</ref>. 17 снежня 2019 года «Кіеўстар» першым на рынку Украіны прадставіў тэхнічнае рашэнне для стварэння аддаленых працоўных месцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.unian.ua/economics/telecom/10797587-starteams-vid-kijivstar-ce-robochiy-prostir-yakiy-zavzhdi-z-vami.html|title=StarTeams від Київстар – це робочий простір, який завжди з вами|date=17 грудня 2019|publisher=УНІАН|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. === 2020-я === 15 студзеня 2020 года міністэрства лічбавай трансфармацыі Украіны і «Кіеўстар» пачалі супрацоўніцтва ў сферы лічбавай пісьменнасці насельніцтва<ref>{{Cite web|url=https://medium.com/kyivstar-careers/мінцифра-та-київстар-розпочинають-співпрацю-у-сфері-цифрової-грамотності-245bb3e4f86c|title=Мінцифра та Київстар розпочинають співпрацю у сфері цифрової грамотності|date=21 січня 2020|publisher=Medium|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. 5 сакавіка 2020 года «Кіеўстар» сумесна з двума аператарамі пачаў забяспечваць паслугі 4G сувязі з выкарыстаннем частот у дыяпазоне 1800 МГц на станцыі метро «[[Акадэмістэчка (станцыя метро)|Акадэмістэчка]]» у Кіеве і ў тунэлі да станцыі «[[Жытомырска (станцыя метро)|Жытомырска]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.epravda.com.ua/news/2020/03/5/657750/|title=На першій станції київського метро запустили 4G|date=5 березня 2020|publisher=[[Економічна правда]]}}</ref>. З 3 ліпеня 2020 года паслугі хуткаснага інтэрнэту былі пашыраны, з выкарыстаннем частот у дыяпазонах 1800 МГц і 2600 МГц, яшчэ на васьмі станцыях [[Кіеўскі метрапалітэн|Кіеўскага метрапалітэна]] і ў тунэлях паміж імі. Гэта станцыі Жытомырска, [[Святошын (станцыя метро)|Святошын]], [[Герояў Дняпра (станцыя метро, Кіеў)|Герояў Дняпра]], [[Мінская (станцыя метро, Кіеў)|Мінская]], [[Абалонь (станцыя метро)|Абалонь]], [[Сырэць (станцыя метро)|Сырэць]], [[Дарагажычы (станцыя метро)|Дарагажычы]] і [[Лук’яніўска (станцыя метро)|Лук’яніўска]]<ref>{{Cite web|url=https://www.unian.ua/economics/telecom/4g-kijivstar-vodafone-ukrajina-i-lifecell-zapustili-4g-na-8-stanciyah-kijivskogo-metro-novini-11061080.html|title=4G - Київстар, Vodafone Україна і lifecell запустили 4G на 8 станціях київського метро|date=3 липня 2020|publisher=[[УНІАН]]}}</ref>. Пачынаючы з мая 2021 года, хуткасны 4G Інтэрнэт ад «Кіеўстар» працуе на ўсіх станцыях метро Кіева. 18 сакавіка 2020 года «Кіеўстар» атрымаў ліцэнзію на развіццё сувязі 4G у дыяпазоне 900 МГц для развіцця хуткаснага мабільнага інтэрнэту ў самых аддаленых населеных пунктах Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/2899741-kiivstar-splativ-za-licenziu-lte-900-ponad-260-miljoniv.html|title=Київстар сплатив за ліцензію LTE 900 понад 260 мільйонів|date=19 березня 2021|publisher=Укрінформ|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. У лістападзе 2020 года «Кіеўстар» і іншыя мабільныя аператары Украіны ажыццявілі рэфармінг радыёчастот дыяпазону 900 МГц. Гэта дазволіла развіваць хуткасны мабільны Інтэрнэт у невялікіх населеных пунктах і сельскай мясцовасці<ref>{{Cite web|lang=російською|url=https://www.ukrinform.ru/rubric-economy/3142275-refarming-castot-v-diapazone-900-mgc-zaversat-k-25-noabra-kievstar.html|title=Рефармінг частот у діапазоні 900 МГц завершать до 25 листопада - Київстар|date=24 листопада 2020|publisher=Укрінформ|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. === 2022 === З 24 лютага 2022 года, з пачатку новага этапу расійскай вайсковай агрэсіі супраць Украіны, «Кіеўстар» увёў пакет захадаў для падтрымкі грамадства і абанентаў<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://tsn.ua/ukrayina/kiyivstar-dopomagaye-abonentam-spilkuvatisya-navit-bez-popovnennya-rahunku-1986922.html|title=Київстар допомагає абонентам спілкуватися навіть без поповнення рахунку|website=ТСН.ua|date=2022-02-24|access-date=2022-03-22}}</ref>. Кампанія забяспечыла кліентаў бясплатнымі паслугамі сувязі, вылучыла 130 мільёнаў грыўняў на дабрачыннасць і аплаціла датэрмінова больш за 1,628 млрд грн падаткаў. Таксама, у 2022 годзе кампанія «Кіеўстар»<ref>{{Cite web|url=https://kyivstar.ua/uk/mm/news-and-promotions/kyyivstar-zbilshuye-obsyag-poslug-ta-inshi-umovy-v-taryfah-dlya-biznesu-smart|title=з 3G до 4G|date=2022-12-22|publisher=Київстар|access-date=2022-01-12}}</ref>: * пабудавала 585 новых базавых станцый; * мадэрнізавала з 3G да 4G каля 7 тысяч базавых станцый; * устанавіла 10 088 дадатковых батарэй на базавыя станцыі; * павялічылі колькасць генератараў для сілкавання абсталявання да 1106. Дапамога для абанентаў падпіскі: * Званкі ўнутры сеткі для 21,5 млн абанентаў падпіскі працуюць нават пры нулі на рахунку і без аплачанага тарыфу. * Паслугай экстра грошы для замовы дадатковых сродкаў на свой рахунак, абаненты карыстаюцца без камісіі. Такой магчымасцю скарысталіся больш за 200 тысяч разоў. Дапамога для кантрактных абанентаў і бізнес-кліентаў: * «Кіеўстар» павялічыў крэдытныя ліміты, каб кліенты маглі карыстацца асноўнымі паслугамі без папаўнення рахунку, а таксама даў магчымасць мікракрэдытавання. * Для бізнес-кліентаў з фіксаванымі паслугамі (інтэрнэт, тэлефанія і перадача даных) адтэрмінаваны тэрміны аплаты рахункаў на 30 дзён. * «Кіеўстар» бязвыплатна даў бізнэсу і дзяржаўным арганізацыям сэрвіс электроннага дакументазвароту Star.Docs<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://ua.interfax.com.ua/news/general/814894.html|title="Київстар" безкоштовно надає бізнесу та держорганізаціям сервіс електронного документообігу Star.Docs|website=Інтерфакс-Україна|access-date=2022-03-22}}</ref>. Абанентам у роўмінгу: * «Кіеўстар» налічваў па 250 бонусных грыўняў для званкоў або выкарыстання мабільнага Інтэрнэту за мяжой. Бонусы налічваюцца ўсім абанентам, вымушана выехалі ў адну з 9 краін Еўропы: Польшчу, Румынію, Венгрыю, Славакію, Малдову, Германію, Італію, Літву ці Чэхію. За першыя 2 тыдні гэтыя бонусы атрымала больш за 1,4 млн абанентаў «Кіевстар»<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-economy/3426517-kiivstar-zbilsue-dopomogu-abonentam-u-roumingu.html|title=Київстар збільшує допомогу абонентам у роумінгу|website=www.ukrinform.ua|access-date=2022-03-22}}</ref>. Кліентам хатняга інтэрнэту і «Кіеўстар ТБ»: * Кампанія дала магчымасць карыстацца фіксаваным Інтэрнэтам з хуткасцю да 80 Мбіт/с абанентам без магчымасці аплаты рахунку<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://kyivstar.ua/uk/mm/news-and-promotions/domashniy-internet-pracyuvatyme-bez-popovnennya-rahunku|title=Домашній Інтернет працюватиме без поповнення рахунку|author=ani.safaryan_4954|website=kyivstar.ua|date=2022-02-28|access-date=2022-03-22}}</ref>. * У больш чым 200 бамбасховішчах па ўсёй Украіне кампанія забяспечыла бясплатны Wi-Fi<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.unian.ua/techno/kijivstar-zabezpechuye-bomboshovishcha-domashnim-internetom-11747629.html|title="Київстар" забезпечує бомбосховища "Домашнім Інтернетом"|website=www.unian.ua|access-date=2022-03-22}}</ref>. * Кампанія адкрыла доступ да большай часткі кантэнту на платформе онлайн-тэлебачання «Кіеўстар ТБ». Таксама, для абанентаў іншых мабільных аператараў, забяспечаны свабодны доступ да навінавых каналаў і дзіцячаму кантэнту<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://kyivstar.ua/uk/mm/news-and-promotions/na-kyyivstar-tb-dostupni-uroky-z-vseukrayinskoyi-shkoly-onlayn-ta-inshyy|title=На Київстар ТБ доступні уроки з Всеукраїнської школи онлайн та інший контент для дистанційного навчання|author=Yevgeniy.Kasyan_3771|website=kyivstar.ua|date=2022-03-14|access-date=2022-03-22}}</ref>. «Кіевстар» у супрацоўніцтве з Дзяржаўнай службай Украіны па надзвычайных сітуацыях разаслаў больш за 150 млн SMS-паведамленняў з жыццёва важнай інфармацыяй, у прыватнасці — аб дзеяннях падчас паветранай трывогі, першай медыцынскай дапамогі і г. д.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://kyivstar.ua/uk/mm/news-and-promotions/kyyivstar-dopomagatyme-dsns-informuvaty-gromadyan-pro-aktualnu-sytuaciyu-v|title=Київстар допомагатиме ДСНС інформувати громадян про актуальну ситуацію в їх регіонах|author=Yevgeniy.Kasyan_3771|website=kyivstar.ua|date=2022-02-27|access-date=2022-03-22}}</ref> Запушчаны нацыянальны роўмінг разам з іншымі мабільнымі аператарамі, Міністэрствам лічбавай трансфармацыі Украіны, Дзяржаўнай службай спецыяльнай сувязі і абароны інфармацыі Украіны, Нацыянальнай камісіяй, якая ажыццяўляе дзяржаўнае рэгуляванне ў сферах электронных камунікацый, радыёчастотнага спектру і забяспячэнне паслуг паштовай сувязі разам з украінскай Асацыяцыяй аператараў сувязі «Тэлас»<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.epravda.com.ua/news/2022/03/7/683460/|title=Тепер зв’язок буде більш надійним: в Україні запустили внутрішній роумінг, як працює|website=Економічна правда|access-date=2022-03-22}}</ref>. === 2023 === 13 ліпеня 2023 года, падчас сустрэчы ў Еўрапейскай Бізнес Асацыяцыі, намеснік старшыні [[Офіс Прэзідэнта Украіны|Офіса Прэзідэнта]] Расціслаў Шурма паведаміў, што найбуйнейшы аператар мабільнай сувязі Украіны кампанія «Кіеўстар» можа быць канфіскаваная ва ўладальнікаў у актыў дзяржавы. Ён дадаў, што кампанія мае двайную праблему — не толькі прысутнасць на расійскім рынку, але і наяўнасць падсанкцыйных асоб у структуры акцыянераў кампаніі<ref>[https://dev.ua/news/kyivstar-1691762628 Заступник голови ОП: «„Київстар“ знаходиться вже за півкроку до конфіскації. І формально юридично це повинно так і статися». В компанії прокоментували заяву. 15.08.2023, 11:42]</ref><ref>[https://mediasat.info/uk/2023/08/16/derzhava-mozhe-konfiskuvaty-kyyivstar-najblyzhchym-chasom/ Держава може конфіскувати Київстар найближчим часом. 16.08.2023]</ref><ref>[https://forbes.ua/company/kiivstar-fridman-10102023-16562 «Київстар» вже за пів кроку до конфіскації". Найбільший оператор опинився в лещатах держави — потенційні націоналізація або конфіскація. Як у Фрідмана хочуть забрати останній великий актив в Україні. // Автори: Анастасія Несенюк, Іра Крицька, Віктор Кіщак. 10.10.2023, 08:37]</ref>. У сваю чаргу, «Кіеўстар» адхіліў чуткі аб магчымай нацыяналізацыі з-за падсанкцыйных расійскіх акцыянераў VEON<ref>[https://mezha.media/2023/07/18/kyivstar-vidkydaie-chutky/ «Київстар» відкидає чутки про можливу націоналізацію через підсанкційних російських акціонерів VEON. // Автор: Тарас Міщенко, 18.07.2023, 11:02]</ref><ref>[https://itechua.com/news/236692 «Київстар» досі очікує офіційної інформації про арешт його акцій у справі Фрідмана. // Автор: Скарбик Павло. 12.10.2023]</ref>. 15 верасня 2023 года, «Кіеўстар» папярэдзіў сваіх абанентаў аб вывадзе з эксплуатацыі, пачынаючы з 16 кастрычніка 2023 года, састарэлых сэрвісаў на базе тэхналогіі [[ADSL]], [[xDSL]], якія, у прыватнасці, забяспечвалі Паслугі тэлефоннай фіксаванай сувязі, перадачы даных і фіксаванага (праваднога) доступа ў Інтэрнэт<ref>[https://kyivstar.ua/news/id140920231515 Київстар виводить з експлуатації застарілі сервіси на базі технологій ADSL, xDSL. 14.09.2023]</ref>. 23 кастрычніка 2023 года кампанія «Кіеўстар» заявіла, што ад 31 кастрычніка 2023 года, з-за адсутнасці попыту і састарэння тэхналогіі яна спыняе забяспечваць паслугу адпраўкі і атрымання [[MMS]] для ўсіх абанентаў сеткі. Функцыя «Аўтаадказчык» у выглядзе MMS, якая надаецца на базе паслугі, і пакеты MMS, якія ўваходзяць ва ўмовы некаторых карпаратыўных тарыфных планаў, таксама спыняць сваё дзеянне<ref>{{Cite web|url=https://kyivstar.ua/news/id231020230915|title=Про припинення дії послуги ММS|date=2023-10-23|publisher=Київстар}}</ref>. З 31 кастрычніка 2023 года, кампанія «Кіеўстар» таксама закрывае некалькі тарыфаў з мэтай каб іх паслугі адказвалі актуальным патрэбам абанентаў<ref>[https://kyivstar.ua/news/id241020231800 Про зміни в деяких тарифах Домашнього Інтернету та лінійки Все разом. 24.10.2023]</ref><ref>[https://itsider.com.ua/kyyivstar-zakryvaye-linijku-populyarnyh-taryfiv-do-chogo-gotuvatymetsya-abonentam/ Київстар закриває лінійку популярних тарифів — до чого готуватиметься абонентам. 27.10.2023]</ref>. 30 кастрычніка 2023 года, мабільны аператар «Кіеўстар» паведаміў пра тое, што будзе развіваць тэхналогію [[LTE]], якая мае прапускную здольнасць да 10 Мбіт/с. Згодна з планам, ужо да 2026 года ўзровень пакрыцця павінен дасягнуць 98 % тэрыторыі Украіны<ref>[https://24tv.ua/business/kiyivstar-investuye-rozvitok-svoyeyi-merezhi-sotni-milyoniv-dolariv_n2421990 Покрити зв’язком всю країну та інвестувати мільйони доларів в Helsi: Київстар озвучив свої плани. // Автор: Ярослав Сиваківський. 30.10.2023, 23:23]</ref>. 12 снежня 2023 года раніцай адбыўся збой у сетцы «Кіеўстар», пасля на сваёй старонцы Фэйсбук кампанія паведаміла, што адбылася хакерская атака, якая выклікала праблемы з мабільнай сувяззю і правадным інтэрнэтам. Пазней гендырэктар кампаніі Аляксандр Камароў, пацвердзіў, што на кампанію была здзейсненая масіраваная хакерская атака, і для вырашэння праблем прыцягнутыя работнікі праваахоўных органаў і спецыяльных дзяржаўных службаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ua.korrespondent.net/ukraine/4647543-zbii-u-kyivstar-vplynuv-na-robotu-bankomativ-ta-terminaliv-pryvatbanku|title=Збій у Київстар вплинув на роботу банкоматів та терміналів ПриватБанку|website=ua.korrespondent.net|access-date=2023-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://espreso.tv/u-roboti-kyivstar-stavsya-zbiy-sayt-operatora-takozh-pripiniv-pratsyuvati|title=Збій у Kyivstar: компанія заявила, що зазнала хакерської атаки|website=espreso.tv|access-date=2023-12-12}}</ref>. == Сацыяльная адказнасць == * 2015 — ініцыяваў адукацыйную праграму «Зрабі свой унёсак» у падтрымку таленавітых школьнікаў, студэнтаў-праграмістаў, стартапераў і маладых прадпрымальнікаў. Гэта падтрымка таленавітых школьнікаў у дакладных дысцыплінах — прыродазнаўчых навуках, тэхналогіях, уключаючы інфармацыйныя, інжынерыі, робататэхніцы і матэматыцы<ref>{{Cite web|url=http://svb.ua/news/make-your-mark-zrobi-svii-vnesok-pershi-rezultati-sotsialno-osvitnoi-programi-kiivstar|title=«Make Your Mark» («Зроби свій внесок») — перші результати соціально-освітньої програми Київстар|date=23.10.2015|publisher=Спільнота СВБ|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502064300/http://svb.ua/news/make-your-mark-zrobi-svii-vnesok-pershi-rezultati-sotsialno-osvitnoi-programi-kiivstar|archive-date=2018-05-02}}</ref>. * 8 жніўня 2017 года «Кіеўстар» пачаў забяспечваць сваіх абанентаў нетарыфікаваным доступам да Prometheus — платформы адкрытых анлайн-курсаў, якая прапануе бясплатную падборку адукацыйных праграм ад лепшых украінскіх і замежных выкладчыкаў<ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.com.ua/village/business/news/261279-kiyivstar-nadae-bezlimitniy-internet-dlya-onlayn-kursiv-prometheus|title=«Київстар» надає безлімітний інтернет для онлайн-курсів Prometheus|date=14 серпня 2017|publisher=The Village Україна|access-date=2 жовтня 2021}}</ref>. * 30 лістапада 2017 года «Кіеўстар» запусціў сацыяльную платформу Sharity — для дапамогі дабрачынным праектам. У рамках гэтай ініцыятывы аператар пералічыў 1,6 млн грн дабрачыннаму фонду «Твая апора» для забеспячэння медыкаментамі аперацый на дзіцячых сэрцах<ref>{{Cite web|lang=російською|url=http://itnews.com.ua/news/85440-kievstar-predlagaet-pomogat-detyam-vmeste-s-sotsialnoj-initsiativoj-sharity|title=Киевстар предлагает помогать детям вместе с социальной инициативой Sharity|date=30 листопада 2017|publisher=ITnews|access-date=26 вересня 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://tvoya-opora.org/blog/392-kyivstar-pererahyvav-1-6-mln-gruven-na-poryatunok-dytyachyh-serdets|title=Компанія «Київстар» перерахувала 1,6 млн грн для порятунку дитячих сердець|publisher=Твоя опора|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002192953/http://tvoya-opora.org/blog/392-kyivstar-pererahyvav-1-6-mln-gruven-na-poryatunok-dytyachyh-serdets|archive-date=2 жовтня 2021|access-date=2 жовтня 2021}}</ref> * З 2017 года «Кіеўстар» падтрымлівае адукацыйны праект GoCamp ў супрацоўніцтве з GoGlobal. Украінскія школьнікі асвойваюць іншыя мовы<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2718210-kiivstar-ta-global-office-navcat-skolariv-kulturi-pidpriemnickoi-dialnosti.html|title=Київстар та Global Office навчать школярів культури підприємницької діяльності|date=10 червня 2019|publisher=Укрінформ|access-date=7 лютого 2019}}</ref>. * 15 жніўня 2018 года ў Харкаўскай, Кіеўскай і Палтаўскай абласцях «Кіеўстар» і Нацыянальная паліцыя Украіны пачалі сумесны праект «пошук дзяцей». Да канца 2018 года «Кіеўстар» падключыў да паслугі ўсе вобласці Украіны<ref>{{Cite web|url=https://kyivstar.ua/uk/mm/news-and-promotions/socialna-iniciatyva-poshuk-ditey-zapracyuye-shche-v-3-oblastyah-ukrayiny-0|title=Соціальна ініціатива «Пошук дітей» запрацює ще в 3 областях України|date=15 серпня 2018|publisher=Київстар|access-date=15 липня 2019}}</ref>. * У канцы 2018 года «Кіеўстар» разам з фондам «Украінская біржа дабрачыннасці» заснаваў ініцыятыву «Дзіцячая надзея» для дапамогі дзецям з парокамі сэрца і анкалагічнымі захворваннямі. Была створана сістэма для дабрачынных узносаў праз SMS. У 2021 годзе было сабрана 8 млн грн, было набыта абсталяванне для 15 бальніц<ref>{{Cite web|url=https://kyivstar.ua/uk/charity-ubb?|title=Благодійний проект від Київстар в партнерстві з УББ|publisher=Київстар|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. * У верасні 2019 года аператар адкрыў анлайн-школу мабільнай пісьменнасці «Смартфон для бацькоў»<ref>{{Cite web|url=https://batky.kyivstar.ua/|title=Навчання користування смартфоном від Київстар|publisher=Київстар|access-date=26 вересня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926155546/https://batky.kyivstar.ua/|archive-date=26 верасня 2021|url-status=dead}}</ref> -інтэрактыўны відеэаурс для прадстаўнікоў старэйшага пакалення з пакрокавымі інструкцыямі, а таксама інфармацыйную кампанію для пераадолення [[Лічбавая няроўнасць|лічбавагйрняроўнасці]]<nowiki/>паміж пакаленнямі і разбурэнне векавых стэрэатыпаў аб тэхналогіях<ref>{{Cite web|url=https://osvita.diia.gov.ua/courses/gostiovy-kurs-smartfon-dlia-batkiv|title=Гостьовий курс з мобільної грамотності «Смартфон для батьків»|publisher=Дія. Цифрова Освіта|access-date=7 лютого 2021}}</ref>. У снежні 2020 года гэты праект атрымаў прэмію European Excellence Awards у катэгорыі Тэлекамунікацыі<ref>{{Cite web|lang=англійською|url=https://www.excellence-awards.com/winnerlist/best-of-2020/|title=Winnerlist 2020|publisher=European Excellence Awards|access-date=7 лютого 2021|archive-date=2 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202203208/https://www.excellence-awards.com/winnerlist/best-of-2020/|url-status=dead}}</ref>, а таксама атрымаў бронзу нацыянальнага конкурсу Effie Awards Ukraine ў катэгорыі PR, карпаратыўная рэпутацыя<ref>{{Cite web|url=https://effie.org.ua/winners/|title=Переможці|publisher=effie.org.ua|access-date=7 лютого 2021}}</ref>. * 11 лютага 2020 года сумесна з Міністэрствам лічбавай трансфармацыі Украіны і Офіс Упаўнаважанага Прэзідэнта Украіны па правах дзіцяці быў створаны сайт [https://stop-sexting.in.ua stop-sexting.in.ua]<ref>{{Cite web|url=https://thedigital.gov.ua/news/mintsifra-razom-z-upovnovazhenim-z-prav-ditini-zapuskae-sotsialnu-reklamu-pro-zakhist-ditey-v-interneti|title=Мінцифра разом з уповноваженим з прав дитини запускає соціальну рекламу про захист дітей в інтернеті|date=3 березня 2020|publisher=Міністерство цифрової трансформації|access-date=7 лютого 2021}}</ref>. * 2020 — праз пандэмію каранавіруса было выдзелена 30 млн грн дабрачыннай дапамогі<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/3002421-kiivstar-vidilae-30-miljoniv-na-borotbu-z-covid19.html|title=Київстар виділяє 30 мільйонів на боротьбу з COVID-19|publisher=Укрінформ|access-date=26 вересня 2021}}</ref>. У супрацоўніцтве з фондам «Твая апора» бальніцы атрымалі 10 апаратаў ШВЛ з расходнымі матэрыяламі да іх, 20 манітораў стану пацыента і 6851 шматразовы ахоўны касцюмаў для медыцынскіх работнікаў у 30 апорных бальніцах і 55 кіслародных канцэнтратараў<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/3078582-kiivstar-peredav-likarnam-majze-sim-tisac-zahisnih-kostumiv.html|title=Київстар передав лікарням майже сім тисяч захисних костюмів|date=10 серпня 2020|publisher=Укрінформ|access-date=7 лютого 2021}}</ref>. == Структура ўласнасці == Адзіным акцыянерам ПрАТ «Кіеўстар» з’яўляецца міжнародная тэлекамунікацыйная група кампаній VEON са штаб-кватэрай у Амстэрдаме, Нідэрланды. Акцыі VEON гандлююцца на фондавых біржах ЗША і Еўрасаюза, а сярод трымальнікаў акцый — тысячы чалавек, у тым ліку буйныя інвестыцыйныя фонды ЗША, Вялікабрытаніі, Італіі, у прыватнасці Exor NV, Shah Capital, Prosperity Capital, Kopernik Global Investors, і іншыя. Ні адзін акцыянер не мае мажарытарнага пакета акцый і не ажыццяўляе вырашальнага ўплыву на дзейнасць групы VEON і, адпаведна, на дзейнасць «Кіеўстар»<ref name="mo"/><ref name="vo"/>. У лютым 2022 года групай VEON былі выключаныя са складу савета дырэктараў асобы, якія трапілі пад санкцыі ЕЗ, іх фінансавыя актывы замарожаныя, а самі яны не прымаюць ніякага ўдзелу ці не маюць уплыву на кіраванне групай VEON<ref>{{Cite web|url=https://www.veon.com/media/media-releases/2022/mikhail-fridman-steps-down-from-veon-board/|title=Mikhail Fridman steps down from VEON Board|date=2022-03-01|publisher=VEON|archive-url=https://web.archive.org/web/20230619235027/https://www.veon.com/media/media-releases/2022/mikhail-fridman-steps-down-from-veon-board/|archive-date=2023-06-19}}</ref>. Таксама група VEON вырашыла выйсці з рынку Расіі і 30 мая 2023 года паведаміла аб выкананні для гэтага ўсіх юрыдычных фармальнасцей і працэдур. 14 лістапада 2023 года, VEON абвясціў, што былы дзяржсакратар ЗША [[Майк Пампеа]] далучыўся да савета дырэктараў «Кіеўстар», як незалежны невыканаўчы дырэктар<ref>[https://mediasat.info/uk/2023/11/14/do-rady-dyrektoriv-kyyivstaru-obrano-eksderzhsekretarya-ssha-majka-pompeo/ До ради директорів Київстару обрано ексдержсекретаря США Майка Помпео. 14.11.2023]</ref>. Структура акцыянераў VEON<ref>{{Cite web|url=https://www.veon.com/investors/equity-investors/share-ownership/|title=Veon|website=veon.com}}</ref>: * 47 % простых і галасуючых акцыі належаць LetterOne Investment Holdings S.A * 8,3 % простых і галасуючых акцыі належаць The Stichting (трымае ў інтарэсах LetterOne) * 7,7 % простых і галасуючых акцыі належаць Lingotto Investment Management LLP * 5 % простых і галасуючых акцыі належаць Shah Capital Management Inc. == Узнагароды == * 2021 — паводле звестак SpeedTest, забяспечваў самы хуткі мабільны Інтэрнэт ва Украіне<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://itsider.com.ua/rejtyng-ukrayinskyh-operatoriv-za-yakistyu-mobilnogo-internetu/|title=Рейтинг українських операторів за якістю мобільного інтернету|website=ITsider.com.ua|date=2020-02-15|access-date=2020-10-07}}</ref>. У 2020 годзе «Кіеўстар» стаў самым дарагім брэндам Украіны па версіі часопіса «Карэспандэнт»<ref>{{Cite web|url=https://ua.korrespondent.net/business/companies/4246890-skladeno-reitynh-naidorozhchykh-brendiv-ukrainy|title=Складено рейтинг найдорожчих брендів України|date=1 липня 2020|publisher=Korrespondent.net}}</ref>, лепшым працадаўцам Украіны ў рэйтынгу «ТОП-100. Рэйтынг самых буйных»<ref>{{Cite web|lang=російською|url=https://delo.ua/business/zhurnal-top-100-rejtingi-krupnejshih-predstavlja-371639/|title=Журнал "ТОП-100. Рейтинги найкрупніших" представляє рейтинг кращих роботодавців України|date=13 серпня 2020|publisher=delo.ua|access-date=26 вересня 2021}}</ref> і «Кампаніяй года» у мабільнай сувязі<ref>{{Cite web|lang=російською|url=http://itnews.com.ua/news/90997-kievstar-stal-quotkompaniej-godaquot-v-mobilnoj-svyazi|title=Киевстар став «Компанією року» в мобільному зв'язку.|date=15 вересня 2020|publisher=ITnews}}</ref>. Па выніках 2020 і 2021 гадоў, «Кіеўстар» стаў найбуйнейшым падаткаплацельшчыкам сярод кампаній галіны сувязі і інфарматызацыі<ref>{{Cite web|url=https://business.24tv.ua/hto-ye-naybilshimi-platnikami-podatkiv-ukrayini-novini-ukrayini_n1605171|title=Хто є найбільшими платниками податків в Україні у 2020 році|date=22 квітня 2021|publisher=24 канал, бізнес|access-date=10 жовтня 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rating.zone/wp-content/uploads/2021/04/top_200_2020.pdf|title=Топ 200 найбільших компаній України за сумою сплати податкових платежів за 2020 рік|publisher=Рейтинг, №&nbsp;1, 2021}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|kyivstar.ua}} * {{Cite web|url=http://telas.kiev.ua/005|title=ПрАТ «Кіеўстар»|publisher=Українська асоціація операторів зв’язку|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418031958/http://telas.kiev.ua/005|archive-date=2018-04-18|access-date=2018-04-17|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-12-18}} [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 0t6l58kdtevka3d587k9gkjqeaso7dd МАЗ-2000 0 755210 5189246 4738813 2026-08-29T11:01:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189246 wikitext text/x-wiki {{Грузавы аўтамабіль | Назва = МАЗ-2000 | Выява = MAZ factory (Minsk, Belarus) p3 - MAZ-2000 Perestroika.jpg | Подпіс = | Выпуск = 1988 | Вытворца = [[МАЗ]] | Месца вытворчасці = [[Мінск]], [[БССР]] | Папярэднік = | Пераемнік = | Вікісховішча = MAZ-2000 }} '''МАЗ-2000 «Перабудова»''' — прататып модульнага магістральнага [[аўтапоезд]]а [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскага аўтамабільнага завода]]. Машына мела памернасць і прызначэнне звычайнага седлавога аўтацягніка. Грузавік адрозніваўся рэвалюцыйнай модульнай канструкцыяй без падраздзялення на седлавы цягач і паўпрычэпы і мог нарошчвацца модулямі ў вялікія канфігурацыі. Упершыню публічна быў прадстаўлены ў 1988 годзе на Парыжскім аўтасалоне, дзе быў узнагароджаны Залатым медалём за выдатныя тэхнічныя рашэнні. Стаў першым савецкім грузавіком, якія адказваў жорсткім патрабаванням міжнародных стандартаў для магістральных аўтацягнікоў. Падрыхтаваная маса базавага аўтацягніка склала 12 тон, поўная маса — 33 тоны (41 тона з трохвосевай задняй каляскай). Аб’ём грузавой платформы быў роўны 83 м³, што на 5—10 м³ больш, чым у аўтацягнікоў класічнай канструкцыі той жа даўжыні<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://retrocar.by/maz-2000-perestroika-samyi-effektnyi-i-perspektivnyi-kontsept-otechestvennogo-gruzovika|title=МАЗ-2000 «Перестройка». Самый эффектный и перспективный концепт отечественного грузовика|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925175059/http://retrocar.by/maz-2000-perestroika-samyi-effektnyi-i-perspektivnyi-kontsept-otechestvennogo-gruzovika|archive-date=2013-09-25|access-date=2013-09-21|url-status=live}}</ref>. Некаторыя тэхнічныя рашэнні МАЗ-2000, напрыклад, роўная падлога кабіны, панарамнае лабавое шкло і кабіна, аддзеленая ад шасі, насуперак распаўсюджанай памылцы, хоць і з’яўляліся для савецкага аўтамабілебудавання рэвалюцыйнымі, але ўсё ж былі запазычаныя з канцэпт-кара Renault Virages VE-10, прадстаўленага ў 1985 годзе<ref>{{Cite web|url=http://www.gruzovikpress.ru/article/3305-i-gruzoviki-byvayut-krasivymi/|title=И грузовики бывают красивыми|publisher=www.gruzovikpress.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106103505/http://www.gruzovikpress.ru/article/3305-i-gruzoviki-byvayut-krasivymi/|archive-date=2017-01-06|access-date=2017-01-06|url-status=live}}</ref>. == Заўвагі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [http://truck-auto.info/maz/317-2000.html МАЗ-2000] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231228160905/https://truck-auto.info/maz/317-2000.html |date=28 снежня 2023 }} {{МАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 1988]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1980-х]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі МАЗ|2000]] h7vw4xuaw21n4gf2v6r7h8zpiyo3ku6 Людміла Пятроўна Сямёнава 0 757520 5189196 5077450 2026-08-29T06:35:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189196 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сямёнава}} {{Музыкант}} '''Людміла Пятроўна Сямёнава'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Людмила Петровна Семёнова}}; нар. {{ДН|9|4|1944}}) — беларуская [[піяніст]]ка, [[канцэртмайстар]]. [[Заслужаная артыстка Беларусі]] (1999). == Біяграфія == Нарадзілася ў горадзе [[Пенза]]{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1967 годзе скончыла [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]]. З 1966 года канцэртмайсар [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь]], адначасова з 1970 года артыстка аркестра творчага аб’яднання{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1970—1987 гадах вяла канцэртную дзейнасць{{sfn|БелЭн|2002}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сямёнава Людміла Пятроўна||345}} * Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / Пад агульнай рэдакцыяй [[Анатоль Вікенцьевіч Сабалеўскі|А. В. Сабалеўскага]]. Т. 2 : Л―Я / [рэдкалегія: [[Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш.] — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя ім. П. Броўкі, 2003. — С. 396. — 571, [1] с.: іл. — ISBN 985-11-0259-8. == Спасылкі == * [http://www.zorika.by/?p=37622 ''Елена Балабанович'' Кто заменяет целый оркестр?]{{ref-ru}} // Дзіцячая газета «Зорька» * [https://nagrady.by/persona/67422/ Сямёнава Людміла Пятроўна // Сайт «Узнагароды Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240129094921/https://nagrady.by/persona/67422/ |date=29 студзеня 2024 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сямёнава Людміла Пятроўна}} [[Катэгорыя:Піяністы СССР]] [[Катэгорыя:Піяністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Канцэртмайстары]] cmcpmg000f56ydjcb0v8qp74sm2npvh Людміла Мікалаеўна Сямыкіна 0 761186 5189195 5054696 2026-08-29T06:28:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189195 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Людміла Мікалаеўна Сямыкіна''' ({{lang-uk|Людмила Миколаївна Семикіна}}; {{Датанараджэння|23|8|1924}}, [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]], [[УССР]] — {{Датасмерці|12|1|2021}}) — украінскі [[жывапіс]]ец і майстрыха дэкаратыўнага мастацтва, [[заслужаны мастак Украіны]] (2009)<ref>Указ Президента України від 28 травня 2009 року №&nbsp;374/2009 [http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/374/2009 «Про відзначення державними нагородами України працівників підприємств, установ, організацій міста Києва»]</ref>, лаўрэат [[Нацыянальная прэмія Украіны імя Тараса Шаўчэнкі|Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі]] за серыю строяў «Высокі замак» ([[1997]])<ref>Указ Президента України від 7 березня 1997 року №&nbsp;211/97 [http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/211/97 «Про присудження Державних премій України імені Тараса Шевченка 1997 року»]</ref>, лаўрэат [[Прэмія імя Васіля Стуса|прэміі імя Васіля Стуса]] ([[2000]]). [[Жонка]] [[жывапіс]]ца [[Міхаіл Сяргеевіч Бараянц|Міхаіла Бараянца]]. == Біяграфія == Скончыла [[Адэскае мастацкае вучылішча імя М. Б. Грэкава|Адэскае мастацкае вучылішча]] (1947 год), Кіеўскі Мастацкі інстытут (цяпер [[Нацыянальная акадэмія выяўленчага мастацтва і архітэктуры]]) (1953 год), педагог па спецыяльнасці — [[Аляксей Аляксеевіч Шаўкуненка|Аляксей Шаўкуненка]]. Член [[Нацыянальны саюз мастакоў Украіны|Саюза мастакоў Украіны]] з 1958 года. У 1968 годзе яна была выключана з Саюза мастакоў Украіны за выступы ў абарону дысідэнтаў<ref>[http://memo-projects.livejournal.com/466792.html Художники в «Хронике текущих событий»] {{Ref-ru}}</ref>. Адноўленая ў Саюзе ў 1988 годзе з афіцыйнай фармулёўкай: «За адсутнасць факта абвінавачвання». == Творы == * «Групавы партрэт Старых бальшавікоў-арсенальцаў» (1954). * «У Адэскім порце». * «Зімовы вечар», «Змярканне», «Пасля абыходу» (усе — 1954). * «Ветраны дзень» (1957). * «Рамонт прычала» (1960). * «Раніца» (1961). * «Легенда пра Кіеў» (1966). * Вітраж «Тарас Шаўчэнка ў Кіеўскім універсітэце» (у суаўтарстве, знішчаны ў маі 1964 года). * Эскізы касцюмаў да кінафільма «Захар Беркут» (1970—1971). * Лады па нацыянальных традыцыях: серыі «Скіфскі стэп», «Палеская легенда», «Княжая эпоха», «Рэтра», «Мадэрн» (1965—1996). * Афармленне станцыі метро «[[Пачайна (станцыя метро)|Пачайна]]» (1980). == Малюнкі == <gallery widths="200px" heights="85px"> Файл:Petrivka_metro_station_Kiev_04.jpg|alt=Станція метро «Почайна», вітраж над сходами на платформу, північний вихід|Станцыя метро «Пачайна», вітраж над лесвіцай на платформу, паўночны выхад. Файл:Petrivka_metro_station_Kiev_03.jpg|alt=Станція метро «Почайна», мозаїка над сходами на платформу, південний вихід|Станцыя метро «Пачайна», мазаіка над лесвіцай на платформу, паўднёвы выхад. </gallery> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства}} * Семикіна Людмила Миколаївна // {{Крыніцы/МУ-97|531—532}} * Семикіна Людмила Миколаївна // Шевченківські лауреати. Шевченківські лауреати. — С. 477—479. * Семикіна Людмила Миколаївна // Художники України : Енциклопедичний довідник : Вип. Художники України : Енциклопедичний довідник : Вип. В. Д. Сидоренко (голова) та ін. ; автор-упор.: М. Г. Лабінський. — К. : Інтертехнологія, 2006. — С. 495—496. — <nowiki>ISBN 978-966-96839-3-9</nowiki>. * Людмила Семикіна. Високий замок: Строї. — 1996. == Спасылкі == * [https://www.radiosvoboda.org/a/news-liudmyla-semykina/31043775.html Памерла Людміла Семыкіна/Радыё Свабода, 12.1.2021/] * [https://novyny.24tv.ua/pishla-zhittya-hudozhnitsya-shistdesyatnitsya-lyudmila-semikina_n1510539 Пайшла з жыцця мастачка і шасцідзесятніца Людміла Семыкіна /24.12.1.2021/] * [https://web.archive.org/web/20150916023050/http://dpravda.org/lyudmila-semykina-my-poteryali-vysokuyu-kulturu-proshlyx-vremen/ Людміла Семыкіна: мы страцілі высокую культуру мінулых часоў] // Днепрапятроўская праўда. — 2011. — 25 лістапада. {{Ref-ru}} * [http://konshu.org/artist/semykina-lyudmila/ Сямыкіна Людміла Мікалаеўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240314062105/http://konshu.org/artist/semykina-lyudmila/ |date=14 сакавіка 2024 }} // Афіцыйны сайт {{Падказка|КОНСХУ|Київська організація Національної Спілки художників України}}. * [http://knpu.gov.ua/content/semikina-lyudmila-mikolayivna%7Ctitle=Великі украінцы: Людміла Семыкіна]{{Недаступная спасылка}}[недаступная спасылка з ліпеня 2019] // Сайт Фонду Міхаіла і Яраслава Стэльмахаў. [Архіў з першакрыніцы 31 кастрычніка 2012.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сямыкіна Людміла Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Мастакі Украіны]] [[Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта]] 6871qefdhqbynig7lsj2139tpro7sjw Кіравец 0 769437 5189097 5069049 2026-08-28T21:27:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189097 wikitext text/x-wiki {{газета}} {{значэнні|Зара (значэнні)}} {{значэнні|Кіравец (значэнні)}} '''«Кі́равец»''' — раённая газета [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Выходзіць 2 разы на тыдзень на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах. Заснавальнікі — [[Кіраўскі раённы выканаўчы камітэт]] і [[Кіраўскі раённы Савет дэпутатаў]], рэдакцыя газеты<ref name=":0">[https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/1027/ «Ки́ровец»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240617031257/https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/1027/ |date=17 чэрвеня 2024 }} // Беларуская энцыклапедыя</ref>. Рэдакцыя размяшчаецца ў горадзе [[Кіраўск]]у па вуліцы Пушкінскай, 19<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.kirovsk.by/kontakty/|title=Контакты|website=kirovsk.by|access-date=2024-07-20|url-status=dead|archive-date=20 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240720161059/https://www.kirovsk.by/kontakty/}}</ref>. Заснавана ў сакавіку 1935 г. пад назвай «Кировец» як орган [[Кіраўскі райкам КП(б)‌Б|Кіраўскага райкама КП(б)‌Б]] і [[Кіраўскі раённы Савет дэпутатаў працоўных|раённага Савета дэпутатаў працоўных]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Выходзіла да 23 чэрвеня 1941 г<ref name=":0" />. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з’яўлялася органам [[Кіраўскі падпольны райкам КП(б)‌Б|Кіраўскага падпольнага райкама КП(б)‌Б]]. Выходзіла спачатку ў в. [[Хамічы (Кіраўскі раён)|Хамічы]] (цяпер не існуе) [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]], затым у лесе Кіраўскага раёна. У 1942 г. падпольшчыкі па частках вынеслі з былой раённай друкарні, адноўленай нямецкімі ўладамі, друкарскае абсталяванне. Кіраўнік падпольнай групы [[Г. Л. Комар]] (сакратар Кіраўскага падпольнага райкама КП(б)‌Б з ліпеня 1943) і мясцовыя майстры вырабілі [[друкарскі станок]]. Спачатку выдаваліся [[лістоўка|лістоўкі]], 6 лістапада 1942 г. выйшаў першы нумар газеты. Вядомы 44 нумары (№ 10, 13-21, 23-33, 35, 37-49 за 1943; № 1-9 за 1944) за перыяд з 10 красавіка 1943 г. да 13 красавіка 1944 г. на рускай мове. Рэдактары: [[Я. С. Дабрынскі]], [[С. С. Зайцаў]] (з чэрвеня 1943)<ref name=":0" />. Пасля [[Вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў|вызвалення Беларусі]] выдавалася пад той жа назвай. З мая 1962 г. называлася ''«Зара»'', з лютага 1969 г. — ''«Кіравец»'', друкавалася як орган [[Кіраўскі райкам КПБ|Кіраўскага райкама КПБ]] і [[Кіраўскі раённы Савет дэпутатаў працоўных|раённага Савета дэпутатаў працоўных]] (Савет народных дэпутатаў з 1977)<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.kirovsk.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240515074651/http://www.kirovsk.by/ |date=15 мая 2024 }} {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:1935 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Кіраўска]] a9ung4anp3zuyf65kyeyg426qbpmwve Белорусская военная газета. Во славу Родины 0 772063 5189009 5047683 2026-08-28T14:42:42Z DzBar 156353 5189009 wikitext text/x-wiki {{газета}} '''«Белору́сская вое́нная газе́та. Во сла́ву Ро́дины»''' — беларуская [[газета]], орган [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] з 1992 года. Друкаваная версія выходзіць 3 разы на тыдзень<ref name=":0">[https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/3193/ «Белорусская военная газета. Во славу Родины»] // Беларуская энцыклапедыя</ref>. Рэдакцыя размяшчаецца ў [[Мінск]]у па [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|вуліцы М. Багдановіча]], 29. Газета асвятляе пытанні развіцця і ўдасканалення [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], арганізацыі вайсковай службы з улікам патрабаванняў часу, новыя падыходы ў вырашэнні праблем сучаснага ваеннага будаўніцтва, адукацыі, падбору кадраў, культурнага жыцця арміі, развіцця армейскага спорту. Публікуе матэрыялы аб сістэме [[Ідэалагічная работа ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь|ідэалагічнай работы]] ў часцях і падраздзяленнях, па ваенна-патрыятычным выхаванні, а таксама гістарычныя нарысы і мастацка-дакументальныя аповесці, артыкулы да юбілейных дат дзеячаў мастацтва і літаратуры. Выданне рэгулярна змяшчае тэматычныя выпускі «Равнение на подвиг», «Побратим», «Граница», «Союзники» (сумесна з рэдакцыяй расійскай газеты «[[Красная звезда]]»)<ref name=":0" />. == Гісторыя == Газета выдаецца з 22 чэрвеня 1921 г. як [[Чырвоная Армія|чырвонаармейская]] франтавая і ў якасці органа ваенных акруг у гарадах [[Смаленск]] (Расія) і [[Менск]]. Да 1947 г. выходзіла пад назвай ''«Красноармейская правда»<ref name=":1">[https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/3194/ «Во славу Родины»] // Беларуская энцыклапедыя</ref>''. З 1947 г. пад назвай ''«Во славу Родины»<ref name=":0" />'', орган [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]''<ref name=":1" />''. За самаадданую працу супрацоўнікаў рэдакцыі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] газета ўдастоена [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]] (Указ [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад 22.2.1968)''<ref name=":1" />''. На старонках выдання шмат увагі надавалася абагульненню франтавога вопыту і папулярызацыі подзвігаў чырвонаармейцаў, публікаваліся матэрыялы пра [[Герой Савецкага Саюза|Герояў Савецкага Саюза]]. Супрацоўнікі рэдакцыі асвятлялі пытанні савецкай ваеннай навукі з мэтай фарміравання творчага падыходу да ваеннай справы і якаснай падрыхтоўкі кадраў''<ref name=":1" />''. З 1992 г. газета з’яўлялася цэнтральным друкаваным органам [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]. Выдавалася штодзённа на [[Руская мова|рускай]] і [[Беларуская мова|беларускай]] мовах, публікавала інфармацыю пра баявую падрыхтоўку, жыццё арміі, ваенную адукацыю і ваенна-патрыятычнае выхаванне. На яе старонках уздымаліся тэмы правапарадку, дысцыпліны, сацыяльнай абароненасці ваеннаслужачых, іх сем’яў і ваенных пенсіянераў; друкаваліся матэрыялы па [[Ваенная гісторыя Беларусі|ваеннай гісторыі Беларусі]], [[Геральдыка|геральдыцы]], народныя паданні пра заснаванне старажытных беларускіх гарадоў, успаміны ўдзельнікаў Вялікай Айчыннай вайны, а таксама рэцэнзіі на кнігі па [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]]. Выданне мела наступныя рубрыкі: «Беларусь: архівы часу», «Гісторыя: вырваныя старонкі», «Паходня», «Даведнік», «Айчына і вера»''<ref name=":1" />''. У 2001 г. рэдакцыя газеты за шматгадовую дзейнасць па патрыятычным і маральным выхаванні моладзі была ўзнагароджана [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]''<ref name=":1" />''. Са снежня 2005 г. выходзіць пад назвай ''«Белорусская военная газета. Во славу Родины»<ref name=":1" />''. Газета з 9 лютага 2009 г. уваходзіць у склад дзяржаўнай установы «[[Ваяр (інфармацыйнае агенцтва)|Ваеннае інфармацыйнае агенцтва Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь „Ваяр“]]». Яе рэдакцыя ў складзе агенцтва пераехала ў новы будынак па адрасе [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|вул. М. Багдановіча]], 29, дзе перад [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]] размяшчаліся старая рэдакцыя і друкарня газеты ''«Красноармейская правда»<ref name=":0" />''. У 2010 г. газета ўвайшла ў сусветны электронны інфакіёск прэсы, маючы пастаянных падпісчыкаў у [[Бельгія|Бельгіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Афганістан]]е і іншых краінах свету. З 2012 г. пачалася падпіска на выданне ў інтэрнэце праз мабільнаю праграму. На сучасны момант газета мультымедыйная: электронная версія газеты прадстаўлена на сайце рэдакцыі, артыкулы і відэаролікі публікуюцца ў буйных сацыяльных сетках, на відэасэрвісе [[YouTube]] (на інтэрнэт-канале Міністэрства абароны)<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Дадатковая літаратура == * {{Артыкул|аўтар=Василий Арон|загаловак="И казаться спокойным, каких бы усилий это ни стоило"|год=2026|мова=ru|выданне=[[Армия (часопіс)|Армия]]|нумар=3|старонкі=50—54}} == Спасылкі == * [https://vsr.mil.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240826190253/https://vsr.mil.by/ |date=26 жніўня 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)]] [[Катэгорыя:1921 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Міністэрства абароны Беларусі]] hl4eftlrvp4j0jxvpho3bslfzcv0c48 Лычнёва 0 774879 5189182 4859360 2026-08-29T04:52:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189182 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубрава}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Лычнёва |lat_deg = 55.434691 |lon_deg = 30.667810 |вобласць = Віцебская |раён = Суражскі |сельсавет2 = Запольскі сельсавет (Віцебскі раён){{!}}Запольскі }} '''Лычнёва''' ({{lang-be-trans|Lyčniova}}, {{lang-ru|Лычнева}}) — вёска на тэрыторыі [[Суражскі раён|Суражскага раёна]], знішчаная нямецкімі акупацыйнымі войскамі разам з жыхарамі. Знаходзілася за 3 км на захад ад сучаснага аграгарадка [[Тарасенкі (Віцебскі раён)|Тарасенкі]] (ад перадваеннай вёскі Любашкава) [[Запольскі сельсавет (Віцебскі раён)|Запольскага сельсавета]]. Перад [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]] у вёсцы жылі 185 чалавек. У чэрвені 1942 года, у час карнай аперацыі, гітлераўцы загубілі 144 жыхароў, а вёску (40 двароў) спалілі. Пасля вайны не адрадзілася. На ўшанаванне памяці ахвяр фашызму ў 1988 годзе на месцы спаленай вёскі ўстаноўлены мемарыяльны знак<ref>[https://belarus.belarusenc.by/slovnik/1991/ Беларуская энцыклапедыя belarusenc.by]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Увекавечана ў [[Хатынь|мемарыяльным комплексе «Хатынь»]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне|Лычнева|308|}} * {{крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|2|845|Месца спаленай вёскі|аўтар=|старонкі=193}} == Спасылкі == * [https://belarus.belarusenc.by/slovnik/1991/ Беларуская энцыклапедыя]{{Недаступная спасылка}} {{Commons|Category:}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-12}} [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Запольскі сельсавет (Віцебскі раён)]] dggvspwityv1yqxgq8onao5n6vlncab Людміла Іванаўна Трапашка 0 775473 5189192 5021737 2026-08-29T06:11:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189192 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Трапашка}} {{Вучоны}} '''Людміла Іванаўна Трапа́шка'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|14|2|1946}} — {{ДС|15|9|2021}}<ref name="ІАР" /><ref>[https://crop.belal.by/jour/article/view/713 Светлой памяти Трепашко Людмилы Ивановны // Земледелие и растениеводство. 2021;(5):52.]{{ref-ru}}</ref><ref name="НББ" />) — беларускі [[вучоны]] ў галіне аховы раслін, [[доктар біялагічных навук]] (1999), [[прафесар]] (2006)<ref name="НББ">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar823653&strq=l_siz=20 Вучоныя Беларусі]</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў вёсцы [[Капусціна (Валожынскі раён)|Капусціна]] ([[Валожынскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1972 годзе скончыла [[Ленінградскі сельскагаспадарчы інстытут]] па спецыяльнасці «Вучоны-аграном па ахове раслін». З 1972 года працавала ў Навукова-даследчым інстытуце аховы раслін (сучасны [[Інстытут аховы раслін НАН Беларусі]]), дзе ў 1999—2021 гадах займала пасаду загадчыка лабараторыі [[Энтамалогія|энтамалогіі]]<ref name="ІАР">[https://izr.by/people/trepashko_history Трепашко Людмила Ивановна (04.02.1946 — 15.09.2021)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240404060426/https://izr.by/people/trepashko_history |date=4 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // [[Інстытут аховы раслін НАН Беларусі]]</ref>. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Л. І. Трапашка аўтар навуковых прац па праблемах прагназавання [[Феналогія|феналогіі]] развіцця [[збожжа]]вых культур, разліку эколага-эканамічных парогаў шкоднасці асноўных [[фітафаг]]аў. Займалася даследаваннямі па біялагічным абгрунтаванні сістэмы абароны насенных пасеваў шматгадовых [[Злакі|злакавых]] траў на меліяраваных глебах [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]<ref name="ІАР" />. Прапанавала канцэпцыю, методыку і інтэгральныя паказчыкі экалагічнай бяспекі тэхналогій аховы раслін. Пад яе кіраўніцтвам выконваліся сумесныя фундаментальныя даследаванні з [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Дэйвісе|Каліфарнійскім універсітэтам]] у [[Дэйвіс (Каліфорнія)|Дэйвісе]], Інстытутам кукурузы [[Сербія і Чарнагорыя|Сербіі і Чарнагорыі]], Літоўскім інстытутам земляробства, Польскім інстытутам біялогіі і аховы навакольнага асяроддзя<ref name="ІАР" />. Займала пасады старшыні камісій па абароне дысертацый пры [[Інстытут мікрабіялогіі НАН Беларусі|Інстытуце мікрабіялогіі]] [[НАН Беларусі]], віцэ-старшыні Энтамалагічнага таварыства Беларусі, была членам экспертнага савета Беларускага рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаванняў у галіне аграрных навук, галоўным рэдактарам зборніка навуковых прац «Охрана растений», членам рэдакцыйнай калегіі часопіса «Земледелие и охрана растений»<ref name="ІАР" />. Л. І. Трапашка з’яўляецца аўтарам 152 навуковых прац, у тым ліку 2 [[Манаграфія|манаграфій]]<ref name="ІАР" />. 21 праца на замежных мовах апублікавана за мяжой у рэфератыўных часопісах<ref name="ІАР" />. Сярод апублікаванага: * Защита сельскохозяйственных растений при интенсивной технологии возделывания — Мн.: [[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]], 1989. — 238, [2] c.; * Краткосрочный прогноз фенологии растений, численности и вредоносности фитофагов на яровых зерновых культурах — Мн., 1999; * ''Трепашко Л. И., Быковская А. В.'' Защита кукурузы от стеблевого мотылька при изменении вредоносности и расширении его ареала на территории Беларуси // Земледелие и защита растений, № 3, 2019; * Справочник вредителей запасов / Институт защиты растений, Лаборатория энтомологии; [под ред. Е. В. Бречко, Л. И. Трепашко] — Минск : Журнал «Белорусское сельское хозяйство», 2021. — 37 с. — цв. ил. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Трапа́шка Людміла Іванаўна||515}} * {{крыніцы/Республика Беларусь : энциклопедия|7}} — С. 261—262. == Спасылкі == * [https://izr.by/people/trepashko_history Трепашко Людмила Ивановна (04.02.1946 — 15.09.2021)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240404060426/https://izr.by/people/trepashko_history |date=4 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // [[Інстытут аховы раслін НАН Беларусі]] * [https://cyberleninka.ru/article/n/pamyati-lyudmily-ivanovny-trepashko?ysclid=m2lg2afj48627371017 Памяти Людмилы Ивановны Трепашко // Вестник защиты растений, 2021, 104(3), с. 171—172.]{{ref-ru}} * [https://crop.belal.by/jour/article/view/713 Светлой памяти Трепашко Людмилы Ивановны // Земледелие и растениеводство. 2021;(5):52.]{{ref-ru}} * [https://by.patents.su/patents/trepashko-lyudmila-ivanovna Трепашко Людмила Ивановна // База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214202946/https://by.patents.su/patents/trepashko-lyudmila-ivanovna |date=14 снежня 2024 }}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Трапашка Людміла Іванаўна}} [[Катэгорыя:Аграномы СССР]] [[Катэгорыя:Аграномы Беларусі]] [[Катэгорыя:Энтамолагі СССР]] [[Катэгорыя:Энтамолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] ewd3z0b50e1k9x2byj8pmscsma2d1wu Літоўская канцэпцыя ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага 0 778955 5189235 5102693 2026-08-29T10:20:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189235 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага}} [[File:Mindaugas Dominion.png|міні|Першапачатковая тэрыторыя дзяржавы Міндоўга на думку прыхільнікаў канцэпцыі.]] '''Літоўская канцэпцыя''' (таксама ''традыцыйная''{{Sfn|Новик|2011|p=61}}, ''летувіская'', ''балцкая'', ''афіцыйная савецкая''{{Sfn|Краўцэвіч|1998|p=86}}) — [[Гістарыяграфія|гістарыяграфічная]] канцэпцыя, якая разглядае [[Вялікае Княства Літоўскае]] як дзяржаву, якая склалася на [[Балты|балцкай]] (літоўскай) аснове. Мяркуе эвалюцыю старажытналітоўскага грамадства да дзяржавы і заваёву суседзяў-[[Славяне|славян]]. Канцэпцыя зарадзілася ў XVIII—XIX стагоддзях{{Sfn|Краўцэвіч|1998|p=39}}, але яе вытокі ў XVI стагоддзі{{Sfn|Краўцэвіч|1998|p=86}}. Такога пункту гледжання трымаліся расійскія імперскія (потым савецкія) і цяпер многія сучасныя расійскія, польскія і літоўскія гісторыкі{{Sfn|Дмитрачков|1999|p=47}}. Аднак навуковыя супольнасці [[Літва|Літвы]], [[Расія|Расіі]]{{Sfn|Краўцэвіч|1998|p=85}} і [[Польшча|Польшчы]]{{Sfn|Дмитрачков|1999|p=53}} пераглядаюць старыя погляды. У прыватнасці, ад такога падыходу адмовіліся ва [[Універсальная літоўская энцыклапедыя|Універсальнай літоўскай энцыклапедыі]]<ref>{{артыкул|загаловак=Великое княжество было литовское или беларуское?|выданне=Деды. Дайджест публикаций о Беларуской истории|нума=12|год=2013|старонкі=107—117|спасылка=https://pawet.net/library/o_reflections/15_/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%BE_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B8%D0%BB%D0%B8_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.html}}</ref>. У межах беларуска-літоўскай дыскусіі пра ВКЛ антыпод літоўскай канцэпцыі -- радыкальныя версіі [[Беларуская канцэпцыя ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага|беларускай канцэпцыі]], якія пазіцыянуюць дзяржаву як выключна беларускую. Як «трэцяя сіла» выступаюць прадстаўнікі [[Цэнтрысцкая канцэпцыя ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага|цэнтрысцкага падыходу]], якія ўлічваюць ролю абодвух народаў. Цэнтрысцкая канцэпцыя набірае папулярнасць, бо адхіляе крайнія і аднабаковыя падыходы да праблемы{{Sfn|Дмитрачков|1999|p=53}}. == Бачанне і трактоўка тэмы == === Зараджэнне дзяржавы === Дзяржава ўяўляецца як вынік сацыяльна-палітычнага развіцця старажытналітоўскіх плямёнаў. Ключавым момантам у фарміраванні ВКЛ было падпарадкаванне літоўцамі жыхароў [[Русь|Русі]]{{sfn|Дмитрачков|1999|p=47}}. Як адзначаюць прыхільнікі літоўскай канцэпцыі, калі ўсходнія славяне мелі моцную дзяржаўнасць (IX—XI стст.) — [[Кіеўская Русь|Кіеўскую Русь]], сучасная Літва ўяўляла сабой шэраг асобных зямель на чале з «кунігасамі» (князямі). Дзяржава тут паўстала толькі ў XIII ст. і адразу ж ператварылася ў магутную палітычную і ваенную арганізацыю. Для паўднёвых і заходніх зямель Русі XII—XIII стст. былі перыядам [[Распад Кіеўскай Русі|феадальнай раздробненасці]], міжусобных войн, якія саслаблялі славян. Усё гэта дапаўнялася набегамі мангола-татараў і крыжакоў. Тым самым, заходнія і паўднёвыя землі Русі, нягледзячы на больш высокі ўзровень развіцця, сталі лёгкай здабычай для балтаў{{sfn|Новик|2011|p=64—65}}. Часткай канцэпцыі з’яўляецца гіпотэза пра [[Літоўская дзяржава|раннелітоўскую дзяржаву]], якая меркавана ўзнікла ў [[Аўкштайція|Аўкштайціі]]{{sfn|Краўцэвіч|1998|p=86}} прыкладна да 1183 года (першы самастойны паход літоўцаў на рускія землі{{sfn|История Литвы|2013|p=29}}). Аднак грунтоўнае станаўлення княства адносяць да сярэдзіны XIII стагоддзя{{sfn|Баранаўскас|2002|loc=События 1183 года}}. Паслабленне Русі ў ходзе феадальнай раздробненасці лічыцца ключавым фактарам, які дазволіў літоўцам пачаць экспансію, у першую чаргу тым, што балты прыцягваліся да канфліктаў князёў у якасці [[найміт]]аў. Розныя княжацкія групоўкі спрабавалі перавабіць літоўскія дружыны на свой бок, і такім чынам яны сталі залежнымі ад іншаземцаў. Мяркуецца, што ў XII ст. пры падтрымцы Полацка, у чые міжусобіцы былі ўцягнутыя найміты, Літва заваявала суседнія княствы [[Нальшаны]], [[Дзяволтва]] і Нерыс. Да 1183 года літоўцы маглі аб’яднаць усе гэтыя землі ў адно княства, пра што сведчыць узмацненне іх моцы ў той перыяд. Імпульсам для кансалідацыі балтаў стала знешняя пагроза: па-першае, стабілізацыя становішча Полацка прывяла да аднаўлення экспансіі палачан у Нальшаны ў кірунку [[Браслаў|Браслава]]; па-другое, у [[Паўночныя крыжовыя паходы|балтыйскі рэгіён прыходзяць крыжакі]]. Правёўшы аб’яднанні, з 1183 года літоўская дзяржава пачынае набегі на ўсходніх суседзяў{{sfn|Баранаўскас|2002|loc=Предпосылки образования Великого Княжества Литовского}}. У XII–XIII стст. літоўцы здзяйснялі напады на [[Пскоў]], [[Ноўгарад]], [[Полацк]], [[Вялікія Лукі]]<ref name="pet">Петкевич К. / [https://www.socionauki.ru/book/files/early_state_ru/304-336.Pdf Великое княжество Литовское], Университет им. Адама Мицкевича, Познань с. 280–303 {{rp|281}}</ref>{{sfn|Баранаўскас|2002|loc=Литовские военные походы в конце XII в.; Литовские военные походы ХІІІ в.}}. Рабаўніцкія набегі звязваюць з узмацненнем літоўскага племя. Па колькасці паходаў яно абагнала [[Прусы|прусаў]] і [[Куршы|куршаў]]. Як лічаць прыхільнікамі канцэпцыі, узвышэнне племя і заклала асновы для змены племяннога ладу і наступнага ўзнікнення дзяржавы. Спасылаючыся на дагавор 1219 г. аб саюзе паміж галіцка-валынскімі і літоўскімі князямі, дзе імя будучага заснавальніка дзяржавы [[Міндоўг|Міндоўга]] стаіць на чацвёртым месцы сярод пяці старэйшых князёў, паказваецца, што першапачаткова Літва з’яўлялася канфедэрацыяй зямель без агульнага кіраўніка. У 1245—1246 гадах Міндоўг фігуруе як «вярхоўны кароль», а гэта кажа пра аб’яднанне зямель у адзіную дзяржаву з агульным кіраўніком{{Sfn|История Литвы|2013|p=29}}. Магчыма, што штуршком да ператварэння канфедэрацыі ў адзіную дзяржаву стала экспансія крыжакоў у Балтыйскі рэгіён{{Sfn|История Литвы|2013|p=30}}. === Развіццё дзяржавы === У якасці прыкметы функцыянавання ВКЛ называецца распаўсюджванне [[Літва (зямля)|паняцця «Літва»]] на новых тэрыторыях. На думку прыхільнікаў, цэнтрам дзяржавы была Літва ў вузкім сэнсе — былая тэрыторыя першапачатковага Літоўскага княства, раён пражывання [[Літва (плямёны)|племя літва]]. З цягам часу назва распаўсюдзілася на тэрыторыю сучаснай Літоўскай Рэспублікі{{Sfn|Баранаўскас|2002|loc=Расширение понятия "Литва"}}. Як мяркуецца, гістарычная Літва заняла тэрыторыю [[Жамойць|Жамойці]], Аўкштайціі, [[Селы]] і [[Земгалы]]{{Sfn|Новик|2011|p=61}}. Тэрытарыяльныя прэтэнзіі вялікіх князёў кажуць пра разуменне імі агульнасці ўсяго балцкага прасторы. Так, напрыклад, [[Вітаўт]] на падставе моўнага сваяцтва даводзіў прыналежнасць Жамойці Літве{{Sfn|История Литвы|2013|p=44}}. Ядром фарміравання дзяржавы называецца «літоўская зямля» (тэрыторыя паміж [[Нёман]]ам і [[Вілія]]й). У часы Міндоўга да яе далучаны іншыя заселеныя продкамі літоўцаў мясцовасці. Тэрыторыі, населеныя людзьмі з родным [[Літоўская мова|літоўскай мовай]], а пазней – і з літоўскай самасвядомасцю, паступова звужаліся з-за [[славянізацыя|славянізацыі]], але назва Літва разам з межамі Вялікага Княства Літоўскага распаўсюдзілася на іншыя вобласці. Усю тэрыторыю ВКЛ з цягам часу і сталі называць Літвой, у сучаснасці — гістарычнай Літвой. У сувязі з тым прыкмечана, што ў XVI–XVIII стст. шляхта ВКЛ стала лічыць сябе [[Ліцвіны|літоўцамі (ліцвінамі)]] незалежна ад свайго этнічнага паходжання. Нават афіцыйную [[Старабеларуская мова|мову дзяржаўнага пісьменства]], якая ўзнікла на аснове мовы продкаў сучасных украінцаў і беларусаў, называлі «літоўскай». Паводле літоўскіх гісторыкаў, змены ў вызначэнні паняцця «Літва» адбыліся на мяжы XIX—XX стагоддзяў, калі на змену «[[Шляхецкі рух|старалітоўцам]]» (прыхільнікам адраджэння ВКЛ, якія этнічна былі прадстаўнікамі розных народаў) прыйшлі «младалітаўцы» (этнічныя літоўцы, якія выступалі за стварэнне нацыянальнай дзяржавы на тэрыторыях пражывання свайго народа){{Sfn|История Литвы|2013|pp=14—15}}. У калектыўнай працы «Гісторыя Літвы» 2013 года сказана, што княства ніколі не змагло б заваяваць прасторы Кіеўскай Русі, калі б не мангольскае ўварванне і міжусобіцы. Аўтары назвалі Літву таго перыяду «ценявой імперыяй». Падобныя дзяржаўныя ўтварэнні ўзнікаюць на памежжы альбо на перыферыі разбураных імперый, калі былыя падданыя, гандлёвыя партнёры або саюзнікі-сатэліты падпарадкоўваюць сабе частку яе тэрыторыі. Звычайна захопнікі пераймаюць адміністрацыйную структуру і культурную спадчыну, што і адбывалася з літоўцамі{{Sfn|История Литвы|2013|pp=39—40}}. У дадзенай сітуацыі пры [[Альгерд]]зе з’яўляецца курс на [[Аб’яднанне Русі|заваяванне Русі]] («Уся Русь павінна належаць літоўцам»). У якасці сродкаў экспансіі выкарыстоўваліся і прамы захоп сілай, і дынастычныя шлюбы (хоць і тыя заключаліся пад непакрытым ваенным ціскам). Спасылаючыся на візантыйскія крыніцы, літоўскія гісторыкі паказваюць на згадкі пра сваіх продкаў, як пра «адважны і ваяўнічы народ». Пры гэтым, як адзначаецца, літоўцы пасля захопу не спяшаліся з прыгнётам, г. зн. спачатку не мянялі існы парадак (падобная палітыка вядомая з часоў [[Гедзімін]]а пад выразам «не разбураць даўніны, не ўводзіць навізны»). Кіраўнікі захоўвалі старыя княжацкія структуры, што пазней аформілася ва ўдзельныя прывілеі, гэта значыць у аўтаноміі. Прычынай такіх адносін тлумачыцца больш высокім узроўнем культурнага развіцця славян. Літва не магла навязаць іншым народам ні сваю мову, ні сваю культуру, ні сваю рэлігію, паколькі [[Язычніцтва|паганства]] было не ў стане канкураваць з [[праваслаўе]]м, якое валодала да таго часу развітой арганізацыйнай структурай і пісьменнасцю{{Sfn|История Литвы|2013|p=41}}. З прычыны гэтай акалічнасці, літоўская кіруючая вярхушка пачала славянізавацца. Літоўскія князі і намеснікі новых тэрыторый нярэдка пераходзілі з паганства ў праваслаўе. Праз кантакты з заваяваным насельніцтвам у літоўскую мову трапілі хрысціянскія паняцці, прыйшлі жывапіс і каменная архітэктура. [[Русіны (гістарычны этнонім)|Русіны]], гэта значыць праваслаўнае славянскае насельніцтва, былі ў ліку набліжаных вялікіх князёў{{Sfn|История Литвы|2013|p=42}}. === Першая сталіца === У рамках беларуска-літоўскай дыскусіі ідуць спрэчкі аб першай сталіцы дзяржавы. Літоўскі бок настойвае, што гэта быў [[Кярнаве]], грунтуючыся на працы «Ганец цноты» 1574 года [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]]<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/korol-ostavil-nam-mnogo-zagadok.html|title=Король оставил нам много загадок|website=СБ. Беларусь сегодня|date=31 мая 2003}}</ref>. == Крытыка == Крытыкі адзначаюць, што ўклад і роля продкаў беларусаў пры такім падыходзе не разглядаюцца<ref>{{артыкул|аўтар=Антось Жупран|загаловак=«Як зразумець беларуса, калі ён такі складаны». Гутарка з аўтарам першай гісторыі Беларусі на літоўскай мове|спасылка=https://d3kcf2pe5t7rrb.cloudfront.net/323307|выданне=Наша Ніва|год=2023|месяц=жніўня|чысло=8}}</ref><ref name="белта">{{cite web|url=https://belta.by/society/view/eta-tema-do-sih-por-budorazhit-i-litovtsev-i-belorusov-istorik-o-sporah-naschet-vkl-660720-2024/|title=Эта тема до сих пор будоражит и литовцев, и белорусов. Историк о спорах насчет ВКЛ|publisher=[[БЕЛТА]]|date=2024-09-12|lang=ru}}</ref>. Замест заваёў паказваюць на супрацоўніцтва і мірную інтэграцыю зямель Русі з Вялікім Княствам Літоўскім, дзе вайсковыя сілы літоўскіх князёў аб’ядноўваліся з сіламі і культурнымі дасягненнямі княстваў Рурыкавічаў ("усходніх славян")<ref name="delfi">Анастасия Хролович. [https://www.delfi.lt/ru/vkl/history/disskusiya-v-minske-raznoe-videnie-istorii-vkl-problema-61335267 Дисскусия в Минске: разное видение истории ВКЛ - проблема?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231224182933/https://www.delfi.lt/ru/vkl/history/disskusiya-v-minske-raznoe-videnie-istorii-vkl-problema-61335267 |date=24 снежня 2023 }} // Delfi, 8 мая 2013</ref><ref name="13нумар">{{артыкул|спасылка=http://www.secret-r.net/arkhiv-publikatsij/13-2013/belarus-i-letuva-delyat-nasledie-vkl.html|загаловак=Беларусь и Летува делят наследие ВКЛ|выданне=Секретные исследования|тып=газета|год=2013|нумар=13|archivedate=2023-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231224212454/http://www.secret-r.net/arkhiv-publikatsij/13-2013/belarus-i-letuva-delyat-nasledie-vkl.html}}</ref>. Прадстаўнікі розных версій беларускай канцэпцыі размяшчаюць летапісную Літву цалкам або часткова на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Напрыклад, [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Мікола Ермаловіч]], на грунце тапанімікі, бачыў летапісную балцкую Літву як невялікую зямлю ў Верхнім Панямонні, паміж Полацкай, Тураўска-Пінскай і Навагрудскай землямі. Паводле некаторых версій беларускай канцэпцыі, пазней назва Літва распаўсюдзілася на ўсю тэрыторыю Беларусі і ўсход Літвы, а большая частка сучаснай Літоўскай Рэспублікі была вядома як Жмудзь{{sfn|Дзярновіч|2012|p=30}}{{sfn|Новик|2011|pp=65—67}}{{sfn|Левицкий|2014|loc=Местонахождение летописной Литвы. Взаимоотношения Литвы и Западных земель Руси до середины XIII века}}. [[Павел Урбан]] адзначаў, што Жмудзь была адасобленым ад Літвы краем, таксама і Аўкштайція — іншая вобласць, насельніцтва якой стала асновай фарміравання сучаснага літоўскага народа{{sfn|Дзярновіч|2012|pp=32—33}}. Апаненты паказваюць, што па [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статуту ВКЛ]] дзяржаваўтваральнымі народамі былі [[ліцвіны]] (беларусы) і русіны (украінцы), а вось [[Жамойты|жмудзіны]] (літоўцы) аб’яўляліся разам з [[Яўрэі|яўрэямі]] пазбаўленымі правоў нацыянальнымі меншасцямі. Прысваенне назвы Літвы жмудзінам прыйшло пры расійскіх уладах: замест «ліцвіны» ў значэнні беларусаў царызм увёў у 1870-х паняцце «літоўцы» ў значэнні жмудзінаў{{Sfn|Деружинский|2022|loc=ПРАВО НА СВОЮ ГОСУДАРСТВЕННОСТЬ}} (працэс быў пачаты ў XVI стагоддзі, калі ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] пад літоўцамі пачалі разумець менавіта балцкае насельніцтва дзяржавы{{Sfn|Дзярновіч|2012|p=32}}). Балцкі кампанент у ВКЛ тлумачыцца наяўнасцю на тэрыторыі сучаснай [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Яцвягі|яцвягаў]], якія беларусізаваліся і ніяк не звязаныя з літоўцамі{{Sfn|Деружинский|2022|loc=О БАЛТАХ И СЛАВЯНАХ}}. Ролю Міндоўга ў гісторыі паслядоўнікі Ермаловіча лічаць перабольшанай. Аддаецца большае значэнне дзейнасці [[Войшалк|Войшалка]]. Менавіта ім праведзена аб’яднанне Новагародскай, Пінскай, Нальшанскай, Дзяволтаўскай, Полацка-Віцебскай і летапісных літоўскіх зямель у адзіную дзяржаву. Аднак калі далучэнне балцкіх тэрыторый было гвалтоўным, то далучэнне гарадоў [[Пінск]], Полацк і [[Віцебск]] праходзіла добраахвотна. Падобным чынам да Вялікага Княства Літоўскага далучаліся і іншыя беларускія землі. Вырашальную аб’яднальную ролю ў пачатковы перыяд гуляў [[Навагрудак]]{{Sfn|Новик|2011|p=68}}. Адзначаецца, што ўсходнеславянскія землі шмат у чым вызначалі культурнае і эканамічнае развіццё ВКЛ. Згодна з беларускай канцэпцыяй, хоць кіруючая дынастыя і частка арыстакратаў мелі літоўскае паходжанне, феадалы беларускіх і іншых зямель Русі таксама ўдзельнічалі ў кіраванні краінай{{Sfn|Дмитрачков|1999|p=52—53}}. Прадстаўнікі цэнтрысцкай канцэпцыі крытыкуюць «беларусаў» і «літоўцаў» за тое, што дзяржаўнасць не разглядаецца як палітычнае ўтварэнне, сукупнасць палітычных інстытутаў, а зводзіцца да тэрыторыі, мовы і іншых этнічных прыкмет{{Sfn|Новик|2011|p=66}}. Вялікае Княства Літоўскае названа імі поліэтнічнай дзяржавай{{Sfn|Новик|2011|p=69}}. == Гл. таксама == * [[Этнаграфічная Літва]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1734195074&tld=by&lang=ru&name=h_istoria-litvy.pdf&text=%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC&url=http%3A%2F%2Fmilitera.org%2Fbooks%2Fpdf%2Fcommon%2Fh_istoria-litvy.pdf&lr=26834&mime=pdf&l10n=ru&sign=b2a0ad29833792376dea504296df2f7e&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1734195074%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3Dh_istoria-litvy.pdf%26text%3D%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B2%25D1%258B%2B%25D1%2583%25D1%2587%25D0%25B5%25D0%25B1%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25BA%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BC%26url%3Dhttp%253A%2F%2Fmilitera.org%2Fbooks%2Fpdf%2Fcommon%2Fh_istoria-litvy.pdf%26lr%3D26834%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Db2a0ad29833792376dea504296df2f7e%26keyno%3D0%26nosw%3D1|аўтар=А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис|выдавецтва=Eugrimas|год=2013|ISBN=978-609-437-207-0|загаловак=История Литвы|ref=История Литвы}} * {{кніга|аўтар=Баранаўскас Т.|загаловак=Вытокі Літоўскай дзяржавы|выдавецтва=Край = Kraj. Polonica – Albaruthenica – Lithuanica|месца=Мінск|год=2002|ref=Баранаўскас|спасылка=http://viduramziu.istorija.net/ru/state.htm|archive-date=5 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605044629/http://viduramziu.istorija.net/ru/state.htm}} * {{кніга|аўтар=Краўцэвіч, А. К.|загаловак=Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага|месца=Менск|год=1998|выданне=Беларуская навука|старонак=228|ISBN=985-08-0249-9|спасылка=https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=2&*=S%2F%2FT%2F%2F8w6PNz%2BsVT9B7kb0pWVHl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vaXN0ZmFrLWJyc3UubmFyb2QucnUvc3R2X1ZLTC5wZGYiLCJ0aXRsZSI6InN0dl9WS0wucGRmIiwibm9pZnJhbWUiOnRydWUsInVpZCI6IjAiLCJ0cyI6MTcxNzc5MDQ3MjUzMSwieXUiOiIzOTM5NjU1OTMxNjYxNDM0NjkyIiwic2VycFBhcmFtcyI6InRtPTE3MTc3OTA0MzMmdGxkPWJ5Jmxhbmc9YmUmbmFtZT1zdHZfVktMLnBkZiZ0ZXh0PSVEMCVCRiVEMCVCMCVEMSU4NSVEMCVCRSVEMCVCNCVEMCVCNiVEMCVCMCVEMCVCRCVEMCVCRCVEMCVCNSslRDAlQjIlRDAlQkElRDAlQkImdXJsPWh0dHBzJTNBLy9pc3RmYWstYnJzdS5uYXJvZC5ydS9zdHZfVktMLnBkZiZscj0xMDI3NCZtaW1lPXBkZiZsMTBuPXJ1JnNpZ249MTUwMjQyYTIxMzQ0ZmQ4NGE2NTU1MTc5ZmQ4MDhlNTUma2V5bm89MCJ9|ref=Краўцэвіч}} * {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc35528094_475001882?hash=10gNQDPMgZr2eevrQthzbEfXcoy3uHjIiWWLKyuJTWT|аўтар=Е.К. Новик, И.Л. Качалов, Н.Е. Новик|загаловак=История Беларуси с древнейших времён до 2010 г.|месца=Минск|выдавецтва=«Вышэйшая школа»|год=2011|старонак=526|ref=Новик|ISBN=978-985-06-1917-4}} * {{артыкул | аўтар = П. Ф. Дмитрачков | загаловак = Образование Великого княжества Литовского (дискуссионные аспекты) | спасылка =https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=ogDAlquF8YW7H6s8MhgPmVR%2F92d7InVybCI6Imh0dHBzOi8vbGlici5tc3UuYnkvYml0c3RyZWFtLzEyMzQ1Njc4OS8zNTEvMS8xOGQucGRmIiwidGl0bGUiOiIxOGQucGRmIiwibm9pZnJhbWUiOnRydWUsInVpZCI6IjAiLCJ0cyI6MTcwMzQzNzQ1NDExMSwieXUiOiIzOTM5NjU1OTMxNjYxNDM0NjkyIiwic2VycFBhcmFtcyI6InRtPTE3MDM0Mzc0MzYmdGxkPWJ5Jmxhbmc9cnUmbmFtZT0xOGQucGRmJnRleHQ9JUQwJUExJUQwJUJGJUQwJUJFJUQxJTgwJUQxJThCKyVEMCVCMiVEMCVCRSVEMCVCQSVEMSU4MCVEMSU4MyVEMCVCMyslRDAlQjIlRDAlQkElRDAlQkImdXJsPWh0dHBzJTNBLy9saWJyLm1zdS5ieS9iaXRzdHJlYW0vMTIzNDU2Nzg5LzM1MS8xLzE4ZC5wZGYmbHI9MTU3Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj1lN2FiZDU0MTk1MzZkZTdlZTkzM2YyZjRjYTBhZDcwYSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru | выданне = Веснік МДУ імя А.А.Куляшова | год = 1999 | нумар = 1(2) | старонкі = 47-53 | ref = Дмитрачков }} * {{артыкул | аўтар = Я. А. Сумина | загаловак = Основные проблемы истории образования ВКЛ в историографии | спасылка = https://libr.msu.by/handle/123456789/2500 | выданне = Веснік МДУ імя А.А.Куляшова | год = 2013 | старонкі = 13-15 | ref = Сумина }} * {{артыкул|загаловак=Пошукі Айчыны: “Літва” і “Русь” у сучаснай беларускай гістарыяграфіі|аўтар=Алег Дзярновіч|выданне=Палітычная сфера|нумар=18–19 (1–2)|год=2012|старонкі=30—53|ref=Дзярновіч|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1730411029&tld=by&lang=be&name=dz_litva_i_rus.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96%20%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A%20%E2%80%9C%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%E2%80%9D%20%D1%96%20%E2%80%9C%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%E2%80%9D%20%D1%83%20%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96&url=https%3A%2F%2Fpawet.net%2Ffiles%2Fdz_litva_i_rus.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=59d3bbfc2305f2db1938b126b58e4e1c&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1730411029%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3Ddz_litva_i_rus.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D1%2588%25D1%2583%25D0%25BA%25D1%2596%2B%25D0%2590%25D0%25B9%25D1%2587%25D1%258B%25D0%25BD%25D1%258B%253A%2B%25E2%2580%259C%25D0%259B%25D1%2596%25D1%2582%25D0%25B2%25D0%25B0%25E2%2580%259D%2B%25D1%2596%2B%25E2%2580%259C%25D0%25A0%25D1%2583%25D1%2581%25D1%258C%25E2%2580%259D%2B%25D1%2583%2B%25D1%2581%25D1%2583%25D1%2587%25D0%25B0%25D1%2581%25D0%25BD%25D0%25B0%25D0%25B9%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D0%25B9%2B%25D0%25B3%25D1%2596%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%258B%25D1%258F%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D1%2584%25D1%2596%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fpawet.net%2Ffiles%2Fdz_litva_i_rus.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D59d3bbfc2305f2db1938b126b58e4e1c%26keyno%3D0%26nosw%3D1}} * {{кніга|аўтар=Левицкий, Г. М.|загаловак=Великое княжество Литовское|серыя=История. География. Этнография|год=2014|ISBN=978-5-91678-238-7|старонак=244|спасылка=http://samlib.ru/l/lewickij_g_m/awklhtm.shtml|ref=Левицкий}} * {{артыкул|аўтар=Вадим Деружинский|спасылка=http://www.secret-r.net/index.php/arkhiv-publikatsij/50-2022/spory-o-vkl-2022.html|загаловак=Споры о ВКЛ|выданне=Секретные исследования|тып=газета|год=2022|нумар=17|ref=Деружинский|archive-date=3 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203015856/http://www.secret-r.net/index.php/arkhiv-publikatsij/50-2022/spory-o-vkl-2022.html}} {{ВС}}{{Вялікае Княства Літоўскае}} [[Катэгорыя:Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гістарыяграфія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Канцэпцыі]] kxg3j9csg315mtta4br0ml0dyssc80l Лют (князь) 0 780801 5189197 5134694 2026-08-29T06:52:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189197 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж|Імя=Лют|Пол=мужчынскі пол|Звязаныя паняцці=[[Пярэварацень|пярэварацені]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]]|Міфалогія=[[беларуская міфалогія]]|Функцыі=князь [[неўры|неўраў]]}}'''Князь Лют''' — міфалагічны князь [[Неўры|неўраў]] у [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]]. == Легенда == Неўры валодалі велізарнай сілай і былі непераможныя ў баі. Пры вялікай небяспецы яны маглі закруціцца вакол сваёй восі і ператварыцца ў ваўка. Акрамя таго, адзін раз у годзе, падчас самай кароткай ночы, усе неўры [[Пярэварацень|ператвараліся ў ваўкоў]] для прысвячэння юнакоў племя ў воіны. Яны ніколі не нападалі першымі і выкарыстоўвалі свае навыкі толькі для абароны. Але здарылася так, што князь неўраў Лют закахаўся ў дачку аднаго з правадыроў [[Скіфія|Скіфіі]]. І калі маршалак неўраў прыехаў дамаўляцца аб выкупе да [[Скіфы|скіфаў]], яго і яго ахову напаілі заморскім віном, а пазней звязалі і падпалілі шацёр, у якім яны знаходзіліся<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://nic-eda.ru/raznoe/legendy-o-gorodah-belarusi-dlya-detej-7-samyh-krasivyh-belorusskih-legend-statya-o-belarusi.html|title=Легенды о городах беларуси для детей: 7 самых красивых белорусских легенд ⋆ Статья о Беларуси —|access-date=2025-01-18|archive-date=10 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250710141116/https://nic-eda.ru/raznoe/legendy-o-gorodah-belarusi-dlya-detej-7-samyh-krasivyh-belorusskih-legend-statya-o-belarusi.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://welcome-belarus.ru/7-samyx-krasivyx-belorusskix-legend.html/|title=7 самых красивых белорусских легенд ⋆ Статья о Беларуси|first=Евгений|last=Быков|website=Туры в Беларусь из любой точки России|date=2019-03-06|access-date=2025-01-18}}</ref>. Даведаўшыся пра гэта, старэйшыны племя павялі яго кудысьці ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]], каб у ваяроў было менш прычын помсціць навакольным людзям. У лясах засталіся толькі браты князя Люта — [[Ваўкалак|ваўкалакі]], якія пакляліся самастойна знайсці забойцаў і караць іх род на працягу 14 пакаленняў. На землях цяперашняй [[Украіна|Украіны]] [[Пярэварацень|ваўкі-пярэваратні]] лічацца аднымі з самых жудасных персанажаў легенд. І гэта не дзіўна, бо князя Люта забілі, па легендзе, недзе на тэрыторыі Кіеўскай ці Чарнігаўскай абласцей<ref>{{Cite web|url=https://dr-webs.ru/legendy-a-belorusskikh-rekakh/|title=Легенды а белорусских реках|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == <references />{{Беларуская міфалогія}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-01-18}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Легендарныя кіраўнікі Беларусі]] aywliv5d4jpwabttp6u69z0jh6rhz3y Жаклін Маян 0 782649 5189174 5188400 2026-08-29T04:30:56Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=жнівень 2026}} 5189174 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Жаклін Маян''' ({{lang-fr|Jacqueline Maillan}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французская {{актрыса|тэатра Францыі|XX стагоддзя}} тэатра, кіно і тэлебачання. == Біяграфія == Дачка інжынера-мостабудаўніка. Першапачаткова планавала стаць юрыстам. Скончыла педагагічныя курсы, працавала сакратаром фармацэўта. У 1944 годзе разам з сям’ёй пераехала ў Парыж, дзе скончыла Драматычныя курсы Рэнэ Сімона. Дэбютавала ў кіно ў 1947 годзе. У 1951 годзе разам з групай аднадумцаў удзельнічала ў стварэнні парыжскага тэатра «Théâtre de la Huchette», у якім грала некалькі гадоў. Затым, актрыса тэатра «Le Chinois». У 1954 годзе выйшла замуж за кампазітара Мішэля Эмера. Папулярнасць да Ж. Маян прыйшла ў канцы 1950-х гадоў. Стала адной з зорак Бульварнага тэатра. У канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў часта прымала ўдзел у здымках забаўляльных праграмах на тэлебачанні. Жаклін Маян — вострахарактарная актрыса, майстар пераўвасаблення. Яе амплуа — комік. З 1947 па 1992 год знялася ў больш за пяцідзесяці фільмах. Лепшыя свае ролі сыграла ў камедыйных фільмах: Аліс Касцье ў стужцы «Дзверы пляскаюць» (1959), Сінція Мантэсье ў камедыі [[Жан Жыро|Жана Жыро]] «Пік-Пік» (1963), Элізабэт Душэмэ ў навеле з фільма «Шчасліўчыкі» (1963). У 1970-х — 1990-х гадах на вялікім экране з’яўлялася радзей, здымалася на тэлебачанні, актыўна працавала як тэатральная актрыса. Памерла пасля сардэчнага прыступу падчас выканання спектакля паводле п’есы П’ера Пальмадзі. Пахаваная на могілках Баньё. == Зноскі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Маян Жаклін}} [[Катэгорыя:Актрысы Францыі]] 6lsx0szavhskt5ljb9057nxeq575ayw Хелен Мак-Кроры 0 782866 5189177 5188338 2026-08-29T04:31:18Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=жнівень 2026}} 5189177 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Хелен Элізабэт Мак-Кроры''' ({{lang-en|Helen Elizabeth McCrory}}, у замужжы ''Льюіс'', {{lang-en|Lewis}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанская [[актрыса]] тэатра і кіно, вядомая найперш дзякуючы вядучым ролям у тэлевізійных фільмах і пастаноўках англійскіх тэатраў. Лаўрэат прэміі BAFTA Cymru (1997), двойчы намінант на [[Прэмія Лоўрэнса Аліўе|Прэмію Лоўрэнса Аліўе]]. Мак-Кроры набыла папулярнасць як актрыса класічных пастановак, асабліва Чэхава і Шэкспіра. У кінафільмах актрыса ў асноўным з’яўлялася ў другарадных ролях. Найбольш вядомая ў кінематографе роляй жонкі прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі Тоні Блэра Шэры ў біяграфічным фільме «Каралева», экранным увасабленнем Нарцысы Малфой у заключных трох частках серыі фільмаў пра Гары Потэра, Полі Грэй з серыяла «Вострыя казыркі», а таксама выкананнем ролі мамы Жанны ў карціне «Захавальнік часу». == Зноскі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Мак-Кроры Хелен}} [[Катэгорыя:Актрысы Вялікабрытаніі]] toihl0pfed64xcrgxch60ehibkw2pgq Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2013 0 785325 5189044 5148186 2026-08-28T17:49:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189044 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = красавік 2013 |назва = |удзельнікаў = |гарады = |стадыёны = спартова-аздараўленчы комплекс «Алімпія» г. Ліда |чэмпіён = [[ГК БНТУ-БелАЗ|«БНТУ-БелАЗ»]] |разоў = 14 |2 месца = [[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]] |3 месца = [[ЖГК Гомель|Гомель]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = [[Кацярына Канстанцінаўна Сіліцкая|Кацярына Сіліцкая]] |бгалоў = 17 |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2012|2012]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2014|2014]] }} '''Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2013''' — 16-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|кубка Беларусі па гандболе сярод жанчын]]. Фінал чатырох адбыўся ў [[Ліда|Лідзе]] ў красавіку 2013 года. Перамогу атрымаў клуб «[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]». == Першы этап == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| || ||[[ЖГК Гомель|Гомель]]|| ||[[ЖГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]] |- |align=center| || ||[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]] || || [[Вікторыя-Бярэсце]] |- |align=center| || ||[[ГК Друць Бялынічы|Друць]]|| ||[[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]] |- |align=center| || ||[[ГК Бярэзіна Бабруйск|Бярэзіна]]|| ||[[ГК Віцебчанка|Віцебчанка]] |} == Паўфіналы == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|19 красавіка|| align=center|Ліда||bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]''' ||align=center|'''44:14''' ||[[ГК Бярэзіна Бабруйск|Бярэзіна]] |- |align=center|19 красавіка|| align=center|Ліда||bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]]''' ||align=center|'''26:17''' ||[[ЖГК Гомель|Гомель]] |} == Матч за 3-е месца == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|20 красавіка|| align=center|Ліда|| bgcolor="#bbeebb"|'''[[ЖГК Гомель|Гомель]]'''||align=center|'''38:22''' ||[[ГК Бярэзіна Бабруйск|Бярэзіна]] |} == Фінал == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|20 красавіка || align=center|Ліда||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]''' ||align=center|'''22:20''' ||[[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]] |} == Найлепшыя гульцы == * левая крайняя — [[Наталля Сяргееўна Коціна|Наталля Коціна]] ([[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]]) * правая крайняя — [[Яна Сяргееўна Емяльяненка|Яна Емяльяненка]] ([[ЖГК Гомель|Гомель]]) * лінейная — [[Наталля Платанавіч]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) * левая паўсярэдняя — [[Юлія Сляманава]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) * правая паўсярэдняя — [[Наталля Сяргееўна Васілеўская|Наталля Васілеўская]] ([[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]]) * варатар — [[Алеся Уладзіміраўна Сафонава|Алеся Сафонава]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) * разыгрываючая — [[Карына Аляксандраўна Ёжыкава|Карына Ёжыкава]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) Найлепшым бамбардзірам стала [[Кацярына Канстанцінаўна Сіліцкая|Кацярына Сіліцкая]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://lidanews.by/news/sport/775news.html Команда «БНТУ-БелАЗ» увезла из Лиды Кубок Беларуси по гандболу (фото)] * [https://handball.by/istoriya-kubka-belarusi/ Обладатели Кубка Республики Беларусь среди женских команд в хронологической последовательности:] * [https://bntubelaz.by/index.php?option=com_content&view=article&id=447:q-q---&catid=17:2009-05-14-19-05-03&Itemid=1 Финал четырех] * [https://bntubelaz.by/index.php?option=com_content&view=article&id=450:2013-04-20-18-47-59&catid=17:2009-05-14-19-05-03&Itemid=1 БНТУ-БелАЗ стал обладателем Кубка Беларуси] * [https://gp.by/novosti/sport/news21989.html Состоялась жеребьевка 1/4 финала Кубка Беларуси по гандболу среди женских команд ]{{Недаступная спасылка}} {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2013 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2013 год у Лідзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|2013]] [[Катэгорыя:Спорт у Лідзе]] hxeznb3h7pyzhqyeribhr244g6e99zo Крысціна Шыянок 0 785706 5189037 4966509 2026-08-28T16:37:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189037 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Шыянок}} '''Крысціна Шыянок''' (нар. {{ДН|7|6|1986}}, [[Мінск]]) — [[Беларусь|беларуская]] грамадская і палітычная дзяячка, прадстаўніца [[Беларусы ў Чэхіі|беларускай дыяспары ў Чэхіі]]. == Біяграфія == Нарадзілася {{ДН|7|6|1986}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=cs-CZ|url=https://ipac.svkkl.cz/arl-kl/cs/detail-kl_us_auth-0438667-syjanok-Kryscina-1986/|title=Šyjanok, Kryscina, 1986-|first=IPAC: Cosmotron Bohemia, s r o-|last=www.cosmotron.cz|website=ipac.svkkl.cz|date=2024-05-30|access-date=2025-03-31|last2=Kladně|first2=Středočeská vědecká knihovna v|archive-date=31 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250331073416/https://ipac.svkkl.cz/arl-kl/cs/detail-kl_us_auth-0438667-syjanok-Kryscina-1986/|url-status=dead}}</ref> года ў [[Мінск]]у, вырасла ў [[Маладзечна|Маладзечне]]. Скончыла [[Ліцэй БДУ]] і [[філалагічны факультэт БДУ]]<ref name=budzm>[https://budzma.org/news/kryscina-shyjanok.html Крысціна Шыянок: «На канцэрце Вольскага ў Празе зразумела, што сумую…»] — [[Будзьма беларусамі]], 17.12.2019</ref>. У 2009 г. пераехала ў [[Чэхія|Чэхію]], дзе скончыла магістратуры па міжкультурнай камунікацыі і выкладанні [[чэшская мова|чэшскай мовы]] як замежнай<ref name=budzm/>. Працавала выкладчыцай і судовай перакладчыцай<ref name=budzm/>. === Грамадская дзейнасць === Сузанавальніца нефармальнага аб’яднання Vieršnica / BLRČR і суполкі Toloka. Лектарка Школы грамадзянскай ініцыятывы Hnutí Duha<ref name=":0" />. У 2020 годзе стала сурэалізатаркай медыцынска-гуманітарнай праграмы MEDEVAC чэшскага ўрада для пацярпелых беларусаў. З чэрвеня 2021 г. па верасень 2022 г. прадстаўляла беларускую меншасць у Камітэце па пытаннях нацыянальных меншасцей пры муніцыпалітэце г. [[Прага|Прагі]]<ref name="belarusycz" />. Удзельнічала ў праекце па прыцягненні ўдзельнікаў сілавых органаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] да крымінальнай адказнасці ў [[Чэхія|Чэхіі]]<ref>[https://ruski.radio.cz/pobedit-dolzhny-lyubov-i-pravda-a-ne-nasilie-8728163 «Победить должны любовь и правда, а не насилие»] [Перамагчы павінны любоў і праўда, а не гвалт] — Radio Prague International, 11.09.2021</ref>. З лістапада 2022 г. прадстаўніца [[Офіс Святланы Ціханоўскай|Офіса Святланы Ціханоўскай]] ў Чэшскай Рэспубліцы<ref name=belarusycz>[https://belarusy.cz/services/representative_office/ Афіцыйныя прадстаўніцы] — Belarusy.cz</ref>. == Узнагароды == 25 сакавіка 2025 г. узнагароджаная [[Медаль Ордэна Пагоні|медалём ордэна Пагоні]] Рады БНР<ref>[https://nashaniva.com/364492 Рада БНР узнагародзіла ордэнам і медалямі пяць чалавек] — [[Наша Ніва]], 25.03.2025</ref>. == Бібліяграфія == * Bejček, Jan Matěj et al. Česko-ruský slovník pro interkulturní práci = Češsko-russkij slovar‘ terminov mežkul‘turnoj kommunikacii. [Autorský kolektiv: Jan Matěj Bejček, Kryscina Šyjanok et al.].Praha: InBáze, z.s., 2022 == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Шыянок}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] [[Катэгорыя:грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:палітыкі Беларусі]] eo9go0f98grelxc1hftimspx3z4is8x Кафедральны сабор Жыватворнай Тройцы (Жлобін) 0 789162 5189132 5007057 2026-08-29T00:07:08Z Dzmitry133 154509 Пашыраны раздзел «Гісторыя»: дададзены звесткі пра Крыжаўзвіжанскую царкву, стары Свята-Троіцкі храм і Адама Ждановіча; дададзены крыніцы і фотаздымкі 5189132 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Кафедральны сабор Жыватворнай Тройцы |Арыгінальная назва = |Выява = Жлобінская царква. 2024 год.jpg |Подпіс выявы = Кафедральны сабор Жыватворнай Тройцы. 2024 год |Шырыня выявы = |Краіна = [[Беларусь]] |Месцазнаходжанне = [[Жлобін]] |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 53 |lat_sec = 47 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 3 |lon_sec = 34 |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = Беларусь |Сучасны статус = Дзейны |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = [[Гомельская і Жлобінская епархія]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = Сабор |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = 1992 |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты |1992|асвячэнне падмурка |1995|завяршэнне будаўніцтва |1995|вялікае асвячэнне }} |Скасаваны = 1941 (стары сабор) |Пачатак будаўніцтва = 1992 |Заканчэнне будаўніцтва = 1995 |Прыбудоўкі = надбрамная званіца |Рэліквіі = |Стан = Дзейны |Сайт = |Commons = }} '''Кафедральны сабор Жыватворнай Тройцы''' — галоўны праваслаўны храм горада [[Жлобін]]а. Пабудаваны ў 1992—1995 гадах амаль на месцы ранейшага мураванага Свята-Троіцкага храма, разбуранага ў 1941 годзе падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == === Папярэднія храмы === Папярэдніцай Свята-Троіцкага храма была драўляная Крыжаўзвіжанская царква. Яна дзейнічала ў Жлобіне з 1771 года, паводле іншых звестак — з 1792 года.<ref name="zhlobin-religion">{{cite web |url=https://www.zhlobin.site/relihijnaya-kvyaciscast-xviii-stagodzya/ |title=Рэлігійныя канфесіі ў Жлобіне XVIII ст. |publisher=Гісторыя Жлобіна |access-date=2026-08-29 |language=be }}</ref> 13 мая 1880 года Крыжаўзвіжанская царква згарэла падчас вялікага пажару, які знішчыў значную частку Жлобіна. Пасля пажару на самым высокім месцы на беразе [[Дняпро|Дняпра]] быў узведзены новы мураваны Свята-Троіцкі храм. Набажэнствы ў ім пачаліся ў 1886 годзе. У пачатку XX стагоддзя прыход налічваў больш за 3700 чалавек з улікам жыхароў суседніх вёсак.<ref name="eparchy">{{cite web |author=Мікалай Шуканоў |date=2022-04-29 |url=https://eparhiya.by/2022/04/29/52446/ |title=Пад покрывам Святой Троіцы 136 гадоў |publisher=Гомельская епархія Беларускай праваслаўнай царквы |access-date=2026-08-29 |language=be }}</ref> Архіўныя фотаздымкі захавалі выгляд старога Свята-Троіцкага храма на мяжы XIX—XX стагоддзяў.<ref name="radzima">{{cite web |url=https://radzima.org/be/gorad/zhlobin.html |title=Жлобін — Царква Святой Тройцы |publisher=Radzima.org |access-date=2026-08-29 |language=be }}</ref> <gallery mode="packed" heights="230"> Архіўнае фота старой царквы. Пачатак 20 ст.jpg|Старая Свята-Троіцкая царква. Пачатак XX стагоддзя Архіўнае фота старой царквы. Канец 19 ст.jpg|Старая Свята-Троіцкая царква. Каля 1900 года </gallery> === Савецкі перыяд і разбурэнне === У 1930 годзе Свята-Троіцкі прыход узначаліў святар [[Адам Васілевіч Ждановіч|Адам Ждановіч]]. У канцы 1932 года яго арыштавалі і прысудзілі да пяці гадоў зняволення ў лагерах. У 1960 годзе святар быў рэабілітаваны. Пасля яго арышту храм застаўся без святара, царкву закрылі, а будынак пачалі выкарыстоўваць для захоўвання архіваў.<ref name="eparchy"/> У 1941 годзе падчас баёў за Жлобін стары Свята-Троіцкі храм быў разбураны. Пасля вайны цэглу з яго рэшткаў мясцовыя жыхары разабралі на гаспадарчыя патрэбы. У 1944 годзе Адам Ждановіч разам з сям’ёй вярнуўся ў Жлобін і зноў узначаліў мясцовую праваслаўную суполку. У 1947 годзе вернікам дазволілі адкрыць малітоўны дом, на месцы якога пазней быў узведзены храм свяціцеля Васілія Вялікага.<ref name="eparchy"/> === Будаўніцтва сучаснага сабора === У пачатку 1990-х гадоў пачалося адраджэнне духоўнага жыцця ў Жлобіне. У маі 1992 года сюды прыехаў новы настаяцель — протаіерэй Васіль Піліпенка. [[2 лістапада]] 1992 года адбыўся чын асвячэння закладнога каменя новага храма. Будаўніцтва распачалося амаль на тым самым месцы, дзе стаяў дарэвалюцыйны Свята-Троіцкі храм.<ref name="eparchy"/> Праект удалося рэалізаваць дзякуючы падтрымцы [[Беларускі металургічны завод|Беларускага металургічнага завода]], «БелФА», будаўнічага трэста № 40 і мясцовых ахвярадаўцаў. [[14 кастрычніка]] 1995 года адбылося малое асвячэнне храма, а [[21 кастрычніка]] — вялікае асвячэнне з удзелам [[Філарэт (Вахрамееў)|мітрапаліта Філарэта]]. Протаіерэй Васіль Піліпенка быў узнагароджаны мітрай. Храм атрымаў статус кафедральнага сабора Гомельскай і Жлобінскай епархіі.<ref name="eparchy"/> == Сучаснасць == Сабор з’яўляецца адным з цэнтраў праваслаўнага жыцця Жлобіна. У ім рэгулярна праводзяцца набажэнствы, дзейнічаюць нядзельная школа, школа духоўнага жывапісу і бібліятэка. Тэрыторыя сабора ўпарадкавана, побач узведзена надбрамная званіца. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-06-16}} [[Катэгорыя:Славутасці Жлобіна]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Жлобін]] [[Катэгорыя:Гомельская і Жлобінская епархія]] bkab8qjigl4selc7zjfn8wmxvvfvrta Адам Васілевіч Ждановіч 0 789412 5189133 5116876 2026-08-29T00:12:42Z Dzmitry133 154509 Пашырана біяграфія Адама Ждановіча, дададзены звесткі пра пасляваеннае служэнне, месца пахавання і ўшанаванне памяці; выпраўлена памылковая катэгорыя і дададзены аўтарскія фотаздымкі магілы 5189133 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ждановіч}} {{Асоба | імя = Адам Ждановіч | арыгінал імя = | выява = | памер выявы = | апісанне выявы = | дата нараджэння = [[1889]] | месца нараджэння = [[Бродніца (Іванаўскі раён)|Бродніца]], [[Іванаўскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]] | дата смерці = [[16 лютага]] [[1954]] | месца смерці = [[Мінск]] | грамадзянства = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | род дзейнасці = святар [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]] | узнагароды = }} '''Адам Васілевіч Ждановіч''' ([[1889]], [[Бродніца (Іванаўскі раён)|Бродніца]], цяпер [[Іванаўскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]] — [[16 лютага]] [[1954]], [[Мінск]]) — беларускі праваслаўны святар, протаіерэй. Адзін з найбольш вядомых духоўных дзеячаў Жлобіншчыны першай паловы XX стагоддзя. Быў рэпрэсаваны савецкімі ўладамі, пасля вызвалення вярнуўся да святарскага служэння. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Бродніца (Іванаўскі раён)|Бродніца]] Пінскага павета Мінскай губерні, цяпер [[Іванаўскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], у сям’і псаломшчыка. Скончыў Мінскае духоўнае вучылішча і два класы [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]].<ref name="eparchy-bio">{{cite web |date=2024-02-28 |url=https://eparhiya.by/2024/02/28/zhdanovich-adam-protoierej/ |title=Жданович Адам, протоиерей |publisher=Гомельская епархія Беларускай праваслаўнай царквы |access-date=2026-08-29 |language=ru }}</ref> У 1914 годзе быў прызначаны псаломшчыкам Свята-Мікалаеўскай царквы ва [[Урэчча (Любанскі раён)|Урэччы]]. У 1920 годзе рукапаложаны ў дыякана Свята-Успенскага храма ў [[Рэчыца|Рэчыцы]], а затым у святара і накіраваны ў Левашоўскую царкву Рэчыцкага павета. У 1922 годзе стаў настаяцелем Свята-Мікалаеўскага храма ў Храковічах, цяпер [[Брагінскі раён]]. У 1923 годзе быў прызначаны благачынным Рэчыцкай акругі. У 1929 годзе пераведзены ў [[Кафедральны сабор Жыватворнай Тройцы (Жлобін)|Свята-Троіцкі храм у Жлобіне]] і прызначаны благачынным Жлобінскай акругі.<ref name="eparchy-bio"/> === Арышт і рэпрэсіі === 20 снежня 1932 года Адам Ждановіч быў арыштаваны органамі [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]] па абвінавачанні ва ўдзеле ў «антысавецкай групоўцы» і «распаўсюджванні правакацыйных чутак». 11 студзеня 1933 года «тройка» пры Паўнамоцным прадстаўніцтве АДПУ па БССР прысудзіла яго да пяці гадоў папраўча-працоўных лагераў.<ref name="eparchy-bio"/> Пасля арышту святара Свята-Троіцкі храм застаўся без настаяцеля і быў закрыты. Яго будынак пачалі выкарыстоўваць для захоўвання архіваў. Сям’ю Ждановіча выслалі з Жлобіна тэрмінам на тры гады.<ref name="grave-care">{{cite web |date=2024-04-23 |url=https://pravzhlobin.by/node/1329 |title=Приход храма свт. Василия Великого позаботился о могиле о. Адама Ждановича |publisher=Жлобінскае благачынне Гомельскай епархіі |access-date=2026-08-29 |language=ru }}</ref> Пасля вызвалення ў 1938 годзе працаваў галоўным бухгалтарам у [[Комі АССР]]. === Пасля вайны === Пасля вызвалення Жлобіна сям’я Ждановіча вярнулася ў горад. Яго дом згарэў падчас вайны, а Свята-Троіцкі храм быў разбураны. Першыя пасляваенныя набажэнствы святар праводзіў у прыватным доме № 8 на вуліцы Шчорса.<ref name="ndsmi">{{cite web |author=Мікалай Шуканоў |date=2024-02-19 |url=https://ndsmi.by/obshchestvo/33944-v-zhlobine-pochtili-pamyat-protoiereya-adama-zhdanovicha |title=В Жлобине почтили память протоиерея Адама Ждановича |publisher=«Новы дзень» |access-date=2026-08-29 |language=ru }}</ref> У 1946 годзе быў прызначаны настаяцелем царквы ў вёсцы [[Артукі]] [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]]. Адначасова святар хадайнічаў перад уладамі аб адкрыцці ў Жлобіне малітоўнага дома. Дазвол быў атрыманы ў 1947 годзе. Малітоўны дом не мог мець купалоў і званоў, паколькі побач знаходзілася школа № 5.<ref name="ndsmi"/> У 1948 годзе Ждановіч зноў стаў благачынным Жлобінскай акругі, а ў 1950 годзе быў узведзены ў сан протаіерэя.<ref name="eparchy-bio"/> Памёр 16 лютага 1954 года ў Мінску. Перад смерцю паспеў сустрэцца з сынам Васілём. Пахаваны на Старых могілках у [[Жлобін]]е.<ref name="burial">{{cite web |date=2024-02-16 |url=https://eparhiya.by/2024/02/16/panihida-po-protoiereyu-adamu-zhdanovichu/ |title=Панихида по протоиерею Адаму Ждановичу |publisher=Гомельская епархія Беларускай праваслаўнай царквы |access-date=2026-08-29 |language=ru }}</ref> === Рэабілітацыя === 22 снежня 1960 года Адам Ждановіч быў афіцыйна рэабілітаваны.<ref name="eparchy-bio"/> == Памяць == У лютым 2024 года, да 70-годдзя з дня смерці святара, у жлобінскім храме свяціцеля Васілія Вялікага адбылася паніхіда ў яго памяць.<ref name="burial"/> У красавіку 2024 года прыхаджане і настаяцель храма Васілія Вялікага добраўпарадкавалі магілы Адама Ждановіча і яго жонкі Алены. Каля пахаванняў была адслужана памінальная ліція.<ref name="grave-care"/> <gallery mode="packed" heights="250"> Магіла А. Ждановіча на Старых могілках у Жлобіне. 2025 год.jpg|Магіла Адама Ждановіча на Старых могілках у Жлобіне. 2025 год Магіла А. Ждановіча на Старых могілках у Жлобіне. Іншы ракурс. 2025 год.jpg|Магіла Адама Ждановіча. Іншы ракурс. 2025 год </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Слесарев А. В. Мартиролог Гомельской епархии (1917—1953): биографический справочник. — Минск: Издательство Минской духовной академии, 2017. — С. 88. == Спасылкі == * [https://eparhiya.by/2024/02/28/zhdanovich-adam-protoierej/ Адам Ждановіч, пратаіерэй] // Гомельская епархія. * [https://ndsmi.by/obshchestvo/33944-v-zhlobine-pochtili-pamyat-protoiereya-adama-zhdanovicha У Жлобіне ўшанавалі памяць пратаіерэя Адама Ждановіча] // «Новы дзень». {{ізаляваны артыкул|date=2025-06-21}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1889 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Жлобін]] [[Катэгорыя:Жлобінскі раён]] [[Катэгорыя:Праваслаўе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Жлобіна]] a1hl37obgpxjczqicu7t42xknif6p9j Літоўскі манетны двор 0 789459 5189236 5008955 2026-08-29T10:24:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189236 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Літоўскі манетны двор''' — адзінае прадпрыемства ў Літве, якое займаецца чаканкай манет і дакладнай металаапрацоўкай. Заснавана ў 1990. Знаходзіцца ў Вільні. == Гісторыя == Літоўскі манетны двор быў заснаваны ў выглядзе ўнітарнага дзяржаўнага прадпрыемства 10 снежня 1990<ref>{{Cite web|lang=lt-LT|url=https://kalykla.lt/imone/|title=Įmonė|website=Lietuvos monetų kalykla|access-date=2025-06-20}}</ref>. У 2005 стаў закрытым акцыянерным таварыствам, усе акцыі якога належаць дзяржаве, але кіруе ім Банк Літвы<ref>{{Cite web|lang=lt-LT|url=https://kalykla.lt/valdymas/|title=Valdymas|website=Lietuvos monetų kalykla|access-date=2025-06-20}}</ref>. Лічыцца, што прадпрыемства працягвае традыцыі чаканкі манет часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Літоўскі манетны двор займаўся выпускам [[Літ|літаў]], працягвае выпускай памятныя і юбілейныя манеты, дзяржаўныя ўзнагароды і знакі адрознення. 24 ліпеня 2015 пачаў масавую чаканку літоўскіх [[Еўра|еўраманет]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=lt-LT|url=https://kalykla.lt/|title=Lietuvos Monetų Kalykla|website=Lietuvos monetų kalykla|access-date=2025-06-20}}</ref>. == Супрацоўніцтва з Беларуссю і іншымі краінамі == Літоўскі манетны двор з 2001 года чаканіць манеты для банкаў [[Арменія|Арменіі]] і [[Беларусь|Беларусі]]<ref>[https://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231/ Новые белорусские деньги сделаны в Евросоюзе.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225074413/http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231/ |date=25 снежня 2024 }} ''naviny.by'' (10 лістапада 2015). <small>Праверана 15 чэрвеня 2025.</small></ref>. Тут былі выраблены беларускія капейкі, якія былі ўведзены ў абарот пасля [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|дэнамінацыі]] 2016 года. У 2007 годзе ў Літве былі адчаканены першыя манеты для банка [[Кыргызстан|Кыргызстана]]. У 2010 — прэзідэнцкі ордэн для [[Грузія|Грузіі]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Манеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Літва]] 445qhq216jraggwl1mbckasfv0j6jqn Ляіля Ахцямаўна Варэца 0 789605 5189207 5010337 2026-08-29T08:01:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189207 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Варэца}} {{мастак}} '''Ляіля Ахцямаўна Варэца''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[мастачка-графік]], працуе ў галіне [[кніжная графіка|кніжнай графікі]], [[літаграфія|літаграфіі]] і [[акварэль|акварэлі]]. == Біяграфія == Нарадзілася 13 студзеня 1951 года ў [[Харкаў|Харкаве]] ([[УССР]]). Скончыла [[Харкаўскі мастацкі інстытут]] у 1974 годзе. Удзельнічае ў мастацкіх выставах з 1976 года<ref name=":0">{{Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў (1938—1998)|артыкул=Варэца Ляіля Ахцямаўна}}</ref>. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1985 года<ref name=":0" />. Жыла ў г. [[Мінск]]у<ref name=":0" />. З 1996 года жыве з сям’ёй у [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Разам з мужам валодае мастацкай галерэяй «Varetsa fine art» і мастацкай студыяй «Varetsa Studio» у раёне {{нп5|Турак (Мельбурн)|Турак|en|Toorak}} горада [[Мельбурн]], [[Вікторыя (штат)|штат Вікторыя]]<ref>{{ЗЭК|NLB-ar2837338}}</ref>. == Творчасць == Працуе пераважна ў тэхніцы [[літаграфія|каляровай літаграфіі]], [[акварэль|акварэлі]] і [[кніжная графіка|кніжнай графікі]]. Сярод асноўных серый: «Украінскія матывы», «Зямля ў квецені», «Чарнобыльскі след», «Гістарычныя асобы Беларусі» (у суаўтарстве з [[Валянцін Варэца|В. Варэцам]])<ref name=":0" />. Аўтарка ілюстрацый да кніг: «Мая рэспубліка», «Намеснік бабулі» [[П. Кавалёў|П. Кавалёва]], «Буду настаўнікам» [[Э. Агняцвет]], «Беларуска-італьянская кухня», «Паміж Масквой і Варшавай» [[В. Іпатава]]й<ref name=":0" />. Стварыла серыі паштовых марак: «Мастакі Беларусі», «Гістарычныя асобы Беларусі», «Беларускія спартсмены на Алімпіядзе ў Атланце»<ref name=":0" />. Яго працы захоўваюцца ў [[Дзяржаўны гістарычны музей Беларусі|Дзяржаўным гістарычным музеі Беларусі]], галерэях Сант’Андрэа ў г. [[Парма]] ([[Італія]]), «Украінскі дом» у г. [[Кіеў]], {{нп5|Палаца Мароні|Палацы Мароні|en|Palazzo Moroni}} ў г. [[Бергама]] (Італія), [[Івана-Франкоўскі мастацкі музей|Івана-Франкоўскім мастацкім музеі]] (Украіна), фондах [[Саюз мастакоў Украіны|Саюза мастакоў Украіны]], [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|АН Украіны]], [[Вашынгтонская бібліятэка|Вашынгтонскай бібліятэцы]] ([[ЗША]]), а таксама ў зборах [[Рымскі ўніверсітэт|Рымскага ўніверсітэта]]<ref name=":0" />. == Сям’я == У шлюбе з мастаком [[Валянцін Варэца|Валянцінам Варэцам]] мае дачку Вераніку Варэца, скульптарку і графічную дызайнерку<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.varetsastudio.com/|title=varetsa studio|website=varetsa studio|access-date=2025-06-23|archive-date=7 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250907024448/https://www.varetsastudio.com/|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў (1938—1998)|артыкул=Варэца Ляіля Ахцямаўна}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133780}} * [https://www.varetsastudio.com/ Студыя Варэцаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250907024448/https://www.varetsastudio.com/ |date=7 верасня 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Варэца Ляіля Ахцямаўна}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі-ілюстратары Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі марак Беларусі]] es6gbkqojxwccsdw7sv4rjvgzj8axs5 Лідзія Маркаўна Балкавец 0 793733 5189215 5177391 2026-08-29T08:40:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189215 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Балкавец}} {{Навуковец}} '''Лідзія Маркаўна Балкавец'''<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://herbarium-msk.botany.by/1142-2/|title=Коллекторы — Гербарий Института экспериментальной ботаники НАН Беларуси|access-date=2025-10-17}}</ref> — беларуская бібліятэкарка і батанік, спецыялістка ў галіне раслінаводства<ref name=":0">{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-307177&strq=l_siz=20|title=Балкавец, Л. (раслінаводства)|website=unicat.nlb.by|access-date=2025-10-17}}</ref>. У 1914 годзе член камітэта Мінскага аддзялення Расійскага таварыства абароны жанчын. З лістапада 1914 года як сястра міласэрнасці Мінскай грамады сёстраў міласэрнасці Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа працавала ў Мінскім ваенным шпіталі<ref>{{Cite web|url=https://personalhistory.ru/papers/Spisok_sester_miloserdiya_1915.htm|title=Списокъ сестеръ милосердія Россійскаго Общества Краснаго Креста, назначенныхъ для ухода за ранеными и больными воинами въ лечебныя учрежденія Краснаго Креста, военнаго вѣдомства, общественныхъ организацій и частныхъ лицъ. Составленъ по свѣдѣніямъ, имѣющимся въ Канделяріи Главнаго Управленія Россійскаго Общества Краснаго Креста къ 1-му августа 1915 года. — Петроградъ : Государственная Типографія. 1915.}}</ref>. У 1918—1924 гадах загадчыца [[Публічная бібліятэка імя А. С. Пушкіна (Мінск)|публічнай бібліятэкі імя А. С. Пушкіна]] ў Мінску.<ref>{{Cite web|url=https://niab.by/newsite/ru/content/all/Library_of_Pushkin|title=Віртуальная выстава, прысвечаная 125-годдзю з дня заснавання Мінскай абласной бібліятэкі імя А.С. Пушкіна {{!}} Национальный исторический архив Беларуси|website=niab.by|access-date=2025-10-17|archive-date=28 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128233826/https://niab.by/newsite/ru/content/all/Library_of_Pushkin|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bibdelo.nlb.by/items/show/249|title=Приказ № 105б Главного политико-просветительного комитета Народного комиссариата просвещения БССР о списках сотрудников коллектора библиотечного подотдела и библиотек, подведомственных Главному политико-просветительному комитету Народного комиссариата просвещения БССР · История библиотечного дела Беларуси|website=bibdelo.nlb.by|access-date=2025-10-17}}</ref> Удзельніца Трэцяга Усесаюзнага з’езду батанікаў у Ленінградзе 8-15 студзеня 1928 года, выступала з дакладам «Растительный мир в быту белорусского крестьянина».<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%8A%D0%B5/zuHcEAAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&dq=%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%86%20%D0%9B.%D0%9C.&pg=PA36|загаловак=Третий Всесоюзный съезд ботаников: Ленинград. 8-15 января 1928 года|год=1928|месца=Ленинград|выдавецтва=|старонкі=36|старонак=39}}</ref> Перапісвалася з этнографам {{Не перакладзена 5|Барыс Мацвеевіч Сакалоў|Барысам Сакаловым|ru|Соколов, Борис Матвеевич}}.{{Sfn|Керимова|2017|loc=Прим. 13, С. 124}} Станам на 1929 год жыла ў Мінску па вуліцы Луначарскага, д. 6, кв. 6<ref name=":1">Адресная книга ботаников СССР. По поручению государственного Русского ботанического общества составлена Е. А. Ждановским. — Л. : Изд. Гос. русск. ботан. общ-ва, 1929. — 178 с. — С. 14, № 55.</ref>. У гэтай кватэры тым часам жыў і [[Сцяпан Балкавец]]. У 1929 годзе супрацоўніца [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]<ref name=":1">Адресная книга ботаников СССР. По поручению государственного Русского ботанического общества составлена Е. А. Ждановским. — Л. : Изд. Гос. русск. ботан. общ-ва, 1929. — 178 с. — С. 14, № 55.</ref>. Адна з асноўных калектараў гербарыяў Інбелкульта, потым [[Беларуская акадэмія навук|Беларускай акадэміі навук]] (цяпер захоўваюцца ў [[Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі|ІЭБ]] НАНБ)<ref>Гербарый // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. — С. 39.</ref>, у 1920-1940 гады ўнесла 747 узораў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://herbarium-msk.botany.by/%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%86%d0%b8%d1%8f-%d1%81%d0%be%d1%81%d1%83%d0%b4%d0%b8%d1%81%d1%82%d1%8b%d1%85-%d1%80%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b9/|title=Коллекция сосудистых растений — Гербарий Института экспериментальной ботаники НАН Беларуси|access-date=2025-10-17}}</ref>. Лабарант у першым (з 1931) калектыве [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Цэнтральнага батанічнага саду]] Беларускай акадэміі навук.<ref>{{Cite web|url=https://cbg.org.by/by/nauka/istoriya.php|title=Гісторыя станаўлення і развіцця Цэнтральнага батанічнага саду Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|website=cbg.org.by|access-date=2025-10-17}}</ref> Аўтарка прац па тэорыі бібліятэчнай справы, пра лекавыя і карысныя расліны, па ахове лекавых і дзікарослых раслін<ref name=":0" />. == Бібліяграфія == * ''Балковец Л''. О нормах библиотечного труда // Красный библиотекарь. — 1924. — № 4-5. — С. 183—186. * ''Балковец Л''. Профессиональная пригодность к библиотечной работе // Красный библиотекарь. — 1925. — № 4. — С. 86-94. * ''Балкавец Л.'' <nowiki>Кароткі нарыс расьліннасьці Банцараўшчыны Менскае акругі</nowiki> // Наш край, № [https://kamunikat.org/nash-kray-shtomesyachnik-tsentralnaga-byuro-krayaznawstva-pry-belaruskay-akademii-navuk-11-1929 11 (50)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250828110132/https://kamunikat.org/nash-kray-shtomesyachnik-tsentralnaga-byuro-krayaznawstva-pry-belaruskay-akademii-navuk-11-1929 |date=28 жніўня 2025 }}, 1929. — С. 41-47. * <nowiki>Дзікарастучыя лекавыя і іншыя карысныя расьліны БССР</nowiki> / Л. Балкавец. — Менск : Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, Сельгассектар, 1932. — 87, [1] с. -- (апісана 81 лекавая расліна з кароткай інфармацыяй пра ўжыванне ў медыцыне і народнай гаспадарцы, хімічны склад). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Керимова|спасылка=https://iea-ras.ru/?product=%D1%82%D1%80%D0%B8-%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD|аўтар=Керимова М. М.|загаловак=Три века российской этнографии: страницы истории|адказны=Отв. ред. А.А. Сирина, составители А.А. Сирина, А.И. Терюков, М.Ф. Хартанович|год=2017|частка=Вклад В. В. Богданова и Б. М. Соколова в создание и развитие российской этнографической периодики в конце XIX – первой четверти XX века|месца=М.|выдавецтва=ИЭА РАН|старонкі=102-139|старонак=358 с., ил.|серыя=Из истории российской этнографии, этнологии и антропологии|isbn=978-5-4211-0197-0|выпуск=1}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Балкавец Лідзія Маркаўна}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары Беларусі]] [[Катэгорыя:Батанікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута беларускай культуры]] lilet8rh66cfobq6ow7ymp65k5z7y4r Ладо Ахотнікаў 0 793895 5189118 5152427 2026-08-28T22:44:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189118 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Ладо Ахотнікаў | імя пры нараджэнні = Уладзімір Ахотнікаў | арыгінал імя = Ладо Охотников | дата нараджэння = 27 сакавіка 1978 | месца нараджэння = Кокчэтаў, Казахская ССР | род дзейнасці = сцэнарыст; акцёр; рэжысёр; бізнесмен | Альма-матар = Усерасійскі інстытут павышэння кваліфікацыі работнікаў кінематаграфіі пры ВГІК | Месца працы = Holiverse; Meta Whale; Lado Film | выява = | апісанне выявы = | сайт = }} '''Ладо Ахотнікаў''' (сапраўднае імя — Уладзімір Ахотнікаў; нар. 27 [[Сакавік|сакавіка]] 1978, [[Какшэтаў|Кокчэтаў]], [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахская ССР]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://newskarnataka.com/business/lado-okhotnikov-reviews-and-opinions-why-his-approach-inspires-thousands/02062025/|title=Lado Okhotnikov Reviews and Opinions: Why His Approach Inspires Thousands|first=|last=|website=News Karnataka|date=2025-06-02|access-date=2025-10-21}}</ref>, вядомы таксама як '''Ладо Охотников''', — сцэнарыст, акцёр , рэжысёр, бізнесмен<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://6may.org/tsifrovaya-revolyutsiya-v-meditsine-lado-ohotnikov-vnedryaet-novye-tehnologii/|title=Цифровая революция в медицине: Ладо Охотников внедряет новые технологии|website=CreativeHome|date=2025-04-07|access-date=2025-10-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.jpost.com/crypto-currency/article-861614|title=The Libertarian in the Lab: Lado Okhotnikov's Mission to Free Your Health Data|author=David Rabinowicz|website=The Jerusalem Post|date=2025-07-22|access-date=2025-10-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://variety.com/2025/film/global/kevin-spacey-directed-action-thriller-holiguards-1236407908/|title=Kevin Spacey Directed a Supernatural Action-Thriller in Which He Stars Alongside Dolph Lundgren, Tyrese Gibson and Eric Roberts (EXCLUSIVE)|author=Alex Ritman|website=Variety|date=2025-05-27|access-date=2025-10-21}}</ref>. Заснавальнік кампаній Holiverse, Meta Whale, Lado Film<ref name=":0">{{Cite web|lang=fr|url=https://www.forbes.fr/brandvoice/holiverse-diffuse-un-diner-de-la-nasa-dans-le-metavers/|title=Holiverse Metaverse : Quand la technologie rapproche l’humanité d’une mission historique de la NASA|website=Forbes France|date=2025-02-14|access-date=2025-10-21|url-status=dead|archive-date=14 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214204034/https://www.forbes.fr/brandvoice/holiverse-diffuse-un-diner-de-la-nasa-dans-le-metavers/}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://wheon.com/metaverse-trends-user-centric-economies-in-the-sandbox-and-holiverse-zuckerbergs-bold-bet-and-decentralands-cultural-surge/|title=Metaverse Trends: User-Centric Economies in The Sandbox and Holiverse, Zuckerberg’s Bold Bet, and Decentraland’s Cultural Surge|author=Sachin Khanna|website=Wheon|date=2024-11-29|access-date=2025-10-21|archive-date=10 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810140344/https://wheon.com/metaverse-trends-user-centric-economies-in-the-sandbox-and-holiverse-zuckerbergs-bold-bet-and-decentralands-cultural-surge/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://financialtechtimes.com/holiverse-highlights-anti-aging-economy/|title=Holiverse Highlights Trillion-Dollar Anti-Aging Economy with Prevention-Focused Health Strategy|website=Financial Tech Times|date=2025-08-05|access-date=2025-10-21}}</ref>. = Біяграфія = Ладо Ахотнікаў нарадзіўся ў Кокчэтаве, [[Казахстан]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://obzor.city/texty/interests/kto-takoj-lado-ohotnikov-i-pereosmyslenie-tehnologii-zdorovja|title=Кто такой Ладо Охотников и переосмысление технологии здоровья|first=|last=|website=Томский Обзор|access-date=2025-10-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://techgraph.co/inside/lado-okhotnikov-a-successful-entrepreneur-who-has-inspired-millions/|title=Lado Okhotnikov: A Successful Entrepreneur Who Has Inspired Millions|first=Krishna|last=Mali|website=TechGraph|date=2025-02-19|access-date=2025-10-21}}</ref>. Пасля разам з сям’ёй пераехаў у [[Масква|Маскву]], дзе паступіў ва Усерасійскі інстытут павышэння кваліфікацыі работнікаў кінематаграфіі пры ВГІК і скончыў яго па спецыяльнасці «кінарэжысура»<ref>{{Cite web|url=https://www.spacedaily.com/reports/Lado_Okhotnikov_A_Successful_Entrepreneur_Who_Turned_His_Life_Philosophy_into_Profitable_Ventures_999.html|title=Lado Okhotnikov - A Successful Entrepreneur Who Turned His Life Philosophy into Profitable Ventures|author=Robert Schreiber|website=Space Daily|date=2025-02-20|access-date=2025-10-21}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2025/08/kevin-spacey-venice-film-festival-directorial-comeback-1236491857/|title=Kevin Spacey Set To Attend Venice Film Festival With Directorial Comeback ‘Holiguards Saga — The Portal Of Force’|first=Andreas|last=Wiseman|website=Deadline|date=2025-08-19|access-date=2025-10-21}}</ref>. = Кар’ера = У 1996 годзе Ладо Ахотнікаў дэбютаваў у кіно, згуляўшы ў фільме «Навуковая секцыя пілотаў»<ref name=":3">{{Cite web|lang=be|url=https://www.kinopoisk.ru/showcaptcha?cc=1&form-fb-hint=2.20&mt=5960909BF7F92342C51CDCF998F8ACE3D859F5CBC8C77DCB02D90FFCBFFD28DFB2FC94116189741722D0884486E651458968F8CB7C806A19116D576190EAB90286209A86080E0737904A195FBDBA865B390F21D331BE2FF21B3268E4C01E462D685E97E2363603EB2FA53464FFFE2EFBF9D30ED54611861A3FABE0BA9D207B8E2E0237609E3194B8ED5E434A3F2FBE36750D57D741FC2037BB9464A9980B48AA7943517C3B6AFD8AFF9698C72B8F69CF6262F1E0409F980DCA8EDFD079536DD47DFAE917BAB1A6D5B30BBEB42A25F6F95115141AD8F19F45AE2A46B70BBA3CFA1E0AE286E7381B0E9945D6&retpath=aHR0cHM6Ly93d3cua2lub3BvaXNrLnJ1L25hbWUvMTAzNjE3MTA__f61ed106c55672044b35edc67821c469&t=2%252F1761049006%252Feed55cf559640ee22af6fdcd5359df08&u=7501533819335144138&s=e388015bfceb79bfdf13f7c8691615c9|title=Ладо Охотников|website=kinopoisk.ru|access-date=2025-10-21|url-status=dead}}</ref>. Падчас навучання ў інстытуце ён паставіў для тэлебачання (МГДТУЦ) некалькі дзіцячых казак, а з 1999 па 2004 год удзельнічаў у студэнцкім кінафестывалі «Святая Ганна» ў якасці асістэнта рэжысёра («Мілая мая», 1999; «Зазі ў наземным транспарце», 2000; «Прафесар Трубочкін», 2000; «Дэградатар», 2000; «Кароткія трагедыі пра каханне», 2004)<ref name=":3" />. У пачатку 2000-х гадоў Ахотнікаў заняўся прадпрымальніцкай дзейнасцю ў сферы прамых продажаў і сеткавага маркетынгу. У 2023 годзе ў сааўтарстве з Сяргеем Торчылавым ён напісаў сцэнарый трылогіі «Holiguards Saga»<ref name=":2" /><ref name=":4">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/kevin-spacey-movie-project-venice-film-festival-comeback-1236347863/|title=Kevin Spacey Comeback Bid Continues With Appearance at Venice Film Festival|first=Chris|last=Gardner|website=The Hollywood Reporter|date=2025-08-19|access-date=2025-10-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.imdb.com/name/nm17354869/|title=Lado Okhotnikov {{!}} Actor, Writer|website=IMDb|access-date=2025-10-21}}</ref>. У 2023—2024 гадах выступіў таксама як акцёр у гэтым фільме<ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm17354869/|title=Lado Okhotnikov|website=IMDb|access-date=2025-10-21}}</ref>. У 2024 годзе ён заснаваў у [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратах]] прадзюсарскую кампанію Lado Film<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.imdb.com/name/nm17354869/bio/|title=Lado Okhotnikov - Biography|website=IMDb|access-date=2025-10-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.themoviedb.org/person/5465903-lado-okhotnikov|title=Lado Okhotnikov|website=TMDB|access-date=2025-10-21}}</ref>. У тым жа годзе стварыў Holiverse Holding<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://obzor.city/texty/interests/arhitektura-zdorovoj-zhizni-ot-lado-ohotnikova|title=Архитектура здоровой жизни от Ладо Охотникова|first=|last=|website=Томский Обзор|access-date=2025-10-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.c-inform.info/news/id/111315|title=Цифровая революция в медицине: Ладо Охотников внедряет новые технологии|website=c-inform|access-date=2025-10-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ossetia.tv/2024/08/17/lado-ohotnikov/|title=Ладо Охотников: «Результат появится, если последовательно будешь идти вперед»|author=Виктор Джанаев|website=Осетия ТВ|date=2024-08-17|access-date=2025-10-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.khaleejtimes.com/kt-network/holiverse-uae-health-data-sustainable-model|title=Holiverse launches bio-database platform that empowers users to control their health data|website=Khaleej Times|date=2025-05-01|access-date=2025-10-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ura-inform.com/tehnologii/2025/08/10/kto-takoj-lado-ohotnikov-i-ego-osnovnoj-vektor-globalnaya-ekosistema/|title=Кто такой Ладо Охотников и его основной вектор — глобальная экосистема|first=Генадий|last=Бабченко|website=УРА-Информ|date=2025-08-09|access-date=2025-10-21}}</ref> — экасістэму, якая ўключае токен Holichain, гандлёвую пляцоўку Marketplace і платформу Holivita, што падае інфармацыю пра здароўе на аснове аналізу [[Дэзоксірыбануклеінавая кіслата|ДНК]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://techunwrapped.com/holiverse-personalized-avatars-and-a-new-metaverse/|title=Holiverse: Personalized Avatars and a New Metaverse|first=Deepak|last=Gupta|website=TechUnwrapped|date=2025-02-04|access-date=2025-10-21}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|lang=en-US|url=https://impactwealth.org/meta-whale-ces-token-a-new-chapter-in-the-metaverse/|title=Meta Whale CES Token: A New Chapter in the Metaverse|first=Hillary|last=Latos|website=Impact Wealth|date=2025-05-29|access-date=2025-10-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bizfortune.com/2025/06/holivita-rethinking-health-making-it-personal-and-proactive|title=Holivita: Rethinking Health – Making it Personal and Proactive|website=Business Fortune|date=2025-06-05|access-date=2025-10-21}}</ref>. У 2024 годзе Ахотнікаў таксама запусціў Meta Whale — [[Web3]]-кампанію, якая аб’ядноўвае гандлёвыя пляцоўкі DeFi, GameFi, NFT і іншыя сэрвісы на аснове [[Блокчэйн|блокчэйну]] ў адзіны экасістэмны комплекс<ref name=":5" />. = Крыніцы = {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-22}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1978 годзе]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэжысёры XXI стагоддзя]] i0ymvgxz836qexgv8en8s3vzvvqrscu Лінда Мак-Мэн 0 793997 5189224 5049146 2026-08-29T09:32:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189224 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Лінда Мары Мак-Мэн''' ({{Lang-en|Linda Marie McMahon}}, народжаная '''Эдвардс'''; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] палітык, [[Прадпрымальнік|прадпрымальніца]]. [[Міністр адукацыі ЗША]] з 3 сакавіка 2025 года. Адміністратар Упраўлення па справах малога бізнесу з 14 лютага 2017 года па 12 красавіка 2019 года. == Біяграфія == Лінда Мары Эдвардс нарадзілася 4 кастрычніка 1948 года ў горадзе [[Нью-Берн]], [[Паўночная Караліна]]. Яна была адзіным дзіцем у сям’і і расла «пацанкай», гуляючы ў [[баскетбол]] і [[бейсбол]]. Яе бацькі працавалі на ваеннай базе марской пяхоты Чэры-Пойнт. Яна вырасла ў кансерватыўнай [[Баптызм|баптысцкай]] сям’і, але ў больш сталым узросце перайшла ў [[Каталіцтва|каталіцызм]]<ref>{{Cite web|url=http://www.politicsdaily.com/2010/11/01/what-is-linda-mcmahons-religion|title=What Is Linda McMahon's Religion?|first=Bruce|last=Drake|website=Politicsdaily.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20101109073053/http://www.politicsdaily.com/2010/11/01/what-is-linda-mcmahons-religion/|archive-date=2010-11-09|access-date=2012-06-09|url-status=dead}}</ref>. У 13 гадоў пазнаёмілася з [[Вінс Мак-Мэн|Вінсам Мак-Мэнам]], якому тады было 16 гадоў. Яе маці працавала ў тым жа будынку, што і маці Макмэна, але яны не былі знаёмыя. Маці Мак-Мэна стала добрай сяброўкай сям’і Эдвардс, і Вінсу, які жыў з некалькімі жорсткімі айчымамі, падабалася адчуванне стабільнасці, якое ён адчуваў у іх доме. Эдвардс і Мак-Мэн сустракаліся на працягу школьных гадоў; яна вучылася ў сярэдняй школе Хэвэлак<ref>{{Cite web|url=https://www.witn.com/content/news/Former-wrestling-exec-New-Bern-native-Linda-McMahon-confirmed-to-lead-SBA-413723063.html|title=Former wrestling exec, New Bern native Linda McMahon sworn in to lead SBA|website=[[Associated Press]]|date=2017-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240922063032/https://www.witn.com/content/news/Former-wrestling-exec-New-Bern-native-Linda-McMahon-confirmed-to-lead-SBA-413723063.html|archive-date=2024-09-22|access-date=2019-03-29|url-status=live}}</ref>, а ён — у ваеннай школе Фішбэрн у Вірджыніі. У гэты час Вінс быў пастаянным госцем у яе доме і гадзінамі бавіў час з Ліндай і яе сям’ёй. Неўзабаве пасля заканчэння школы Мак-Мэн прапанаваў ёй выйсці за яго замуж. Яны ажаніліся 26 жніўня 1966 года, калі ёй было 17, а яму 21<ref name="vince">{{Cite web|url=http://www.midsouthwrestling.com/Vince%20McMahon.html|title=Mid-South Wrestling's Profile on Vince McMahon|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126043537/http://www.midsouthwrestling.com/Vince%20McMahon.html|archive-date=2021-01-26|access-date=2007-05-20|url-status=live}}</ref>. У 1966 годзе яна паступіла ва [[Усходне-Каралінскі ўніверсітэт|Усходне-Каралінскі ўніверсітэт,]] дзе атрымала ступень бакалаўра па французскай мове<ref>{{Cite web|url=https://foreign.ecu.edu/|title=Linda McMahon, University Alumni Profile|publisher=foreign.ecu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619122036/https://foreign.ecu.edu/|archive-date=2020-06-19|access-date=2020-06-27|url-status=live}}</ref>. Акадэмічная праграма, якую яна прайшла, была распрацавана для падрыхтоўкі настаўнікаў. З 1968 па 1971 год Вінс працаваў раз’язным прадаўцом кубкаў, а затым далучыўся да кампаніі бацькі мужа, World Wide Wrestling Federation (WWF, цяпер WWE)<ref name="owwprofile">{{Cite web|url=http://www.obsessedwithwrestling.com/profiles/v/vince-mcmahon.php|title=Wrestler Profiles – Vince McMahon|website=Obsessed with Wrestling|date=2007-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20071222155657/http://www.obsessedwithwrestling.com/profiles/v/vince-mcmahon.php|archive-date=2007-12-22|access-date=2010-03-18|url-status=dead}}</ref>. Іх сын Шэйн нарадзіўся ў 1970 годзе, а дачка Стэфані ў 1976. Разам з мужам заснавала кампанію спартовых забаваў Titan Sports, Inc. (цяпер — [[WWE]]), дзе з 1980 па 2009 год працавала прэзідэнтам і генеральным дырэктарам. За гэты час кампанія вырасла з рэгіянальнага прадпрыемства на паўночным усходзе ЗША да буйной транснацыянальнай карпарацыі. Яна перыядычна з’яўлялася на экране, у прыватнасці, у сюжэтнай варожасці са сваім мужам, якая завяршылася на шоў WrestleMania X-Seven. У 2009 годзе яна пакінула WWE, каб балатавацца ў [[Сенат ЗША]] ад штата [[Канектыкут]] ад [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцаў]], але прайграла [[Дэмакратычная партыя ЗША|дэмакрату]] [[Рычард Блументал|Рычарду Блументалю]] на ўсеагульных выбарах 2010 года. У 2012 годзе яна была кандыдатам ад рэспубліканцаў на іншае месца ў Сенаце Канэктыкута, але прайграла дэмакрату [[Крыс Мёрфі|Крысу Мёрфі]]. У лістападзе 2016 года было абвешчана, што Мак-Мэн будзе Адміністратарам Упраўлення па справах малога бізнэсу ў першай адміністрацыі прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2016/12/07/trump-picks-wrestling-magnate-linda-mcmahon-to-lead-small-business-administration.html|title="Trump picks wrestling magnate Linda McMahon to lead Small Business Administration"|publisher=cnbc.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709114552/https://www.cnbc.com/2016/12/07/trump-picks-wrestling-magnate-linda-mcmahon-to-lead-small-business-administration.html|archive-date=2018-07-09|access-date=2020-04-28|url-status=live}}</ref>. 29 сакавіка 2019 года адміністрацыя Дональда Трампа абвясціла, што Мак-Мэн сыдзе з пасады адміністратара ўпраўлення па справах малога бізнэсу, каб узяць на сябе новыя абавязкі ў рамках новай перадвыбарнай кампаніі Трампа<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.com/story/2019/03/29/linda-mcmahon-to-resign-as-head-of-small-business-administration-1243495|title="Linda McMahon to leave Cabinet for Trump 2020 PAC"|publisher=politico.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210326101938/https://www.politico.com/story/2019/03/29/linda-mcmahon-to-resign-as-head-of-small-business-administration-1243495|archive-date=2021-03-26|access-date=2020-04-28|url-status=live}}</ref> (яна ўзначаліла камітэт палітычных дзеянняў Трампа «Амерыка перш за ўсё»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2019/04/04/politics/small-business-administration-jovita-carranza/index.html|title=Trump to nominate Jovita Carranza as SBA administrator|author=Betsy Klein|website=|date=2019-04-05|publisher=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609170404/https://edition.cnn.com/2019/04/04/politics/small-business-administration-jovita-carranza/index.html|archive-date=2020-06-09|access-date=2020-06-09|url-status=live}}</ref>). == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.sba.gov/about-sba/sba-team/sba-administrator SBA Administrator Linda McMahon] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171117060719/https://www.sba.gov/about-sba/sba-team/sba-administrator |date=17 лістапада 2017 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Макмэн Лінда}} [[Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай партыі ЗША]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі ЗША]] pwafzmkiuhyneh7uw19eg4ahu2f8fyi Курган Славы (Мазыр) 0 795427 5189077 5161182 2026-08-28T19:35:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189077 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Курганы Славы}} {{Славутасць | Беларуская назва = Курган Славы | Краіна = Беларусь | Горад = }} '''Мемарыяльны комплекс''' '''«Курган Славы»''' ({{Lang-ru|Мемориальный комплекс «Курган Славы»}}) — помнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], размешчаны практычна ў цэнтры горада [[Мазыр]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. == Гісторыя і апісанне == Мемарыяльны комплекс «Курган славы» з'яўляецца помнікам падзеям [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. 875 дзён горад [[Мазыр]] быў акупаваны фашыстамі, з 22 жніўня 1941 года па 14 студзеня 1944 года<ref name="Мемориал Курган Славы, Мозырь 1967 год XX века">{{Cite web|url=https://mozyrxxvek.blogspot.com/2013/05/1967-xx.html|title=Мемориал Курган Славы, Мозырь 1967 год XX века|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. Войскі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] і байцы Палескага партызанскага злучэння 14 студзеня 1944 года вызвалілі горад [[Мазыр]] ад нямецкіх захопнікаў, 17 частак і злучэнняў Савецкай Арміі ў баях за горад атрымалі найменне Мазырскіх<ref name="Мемориал Курган Славы, Мозырь 1967 год XX века" />. 14 студзеня 1967 год на ўскраіне горада [[Мазыр]] адбыўся мітынг, прысвечаны 23-й гадавіне вызвалення Мазыра ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, на якім быў адкрыты першы аб'ект мемарыяла — шматметровы Куб з надпісам ''«Абаронцам Радзімы ад мазыран»''. У 1977 годзе для ўвекавечання іх памяці адкрыты мемарыяльны архітэктурна-скульптурны комплекс, аўтарамі якога з'яўляюцца архітэктар Г. Вараб'ёў і [[Мікалай Мікітавіч Пушкар|М. Пушкар]]. Абнаўленне мемарыяльнага комплексу «Курган славы» адбылося напярэдадні святкавання 60-годдзя [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], галоўная частка мемарыяла Брацкая магіла, куды былі перапахаваныя астанкі воінаў і партызан, якія знаходзіліся ў разрозненых пахаваннях на грамадзянскіх могілках горада і раёна. Была праведзена эксгумацыя і ўрачыстае перапахаванне астанкаў салдат<ref name="Мемориал Курган Славы, Мозырь 1967 год XX века" />. Мемарыяльны комплекс «Курган славы» папоўніўся яшчэ двума помнікамі: помнік у гонар блакаднікаў і абаронцаў Ленінграда і памятны знак воінам-інтэрнацыяналістам, якія ваявалі ў Афганістане і не вярнуліся назад, ля мемарыяльнага каменя была пахавана капсула з афганскай зямлёй, акрапленай крывёю савецкіх салдат. Сёння мемарыяльны комплекс «Курган славы» — гэта шмат кампазіцыйнае збудаванне: 45-метровая стэла, куб на гранітным пастаменце з гаўбіцай узору 1938 года, Брацкая магіла — пахаванне воінаў Савецкай Арміі і партызан Палескага партызанскага злучэння, якія загінулі пры вызваленні [[Мазыр|Мазыра]] ў 1944 годзе, тут гарыць Вечны агонь, помнік у гонар блакаднікаў і абаронцаў Ленінграда і памятны знак воінам-інтэрнацыяналістам, а таксама свайго роду збудаванні пад адкрытым небам музея ваеннай тэхнікі<ref>{{Cite web|url=http://www.mazyr.by/2018/06/desyatki-mozyryan-22-iyunya-vstretili-rassvet-v-memorialnom-komplekse-kurgan-slavy-napominayushhem-o-krovoprolitnyx-boyax/|title=Газета «Жыццё Палесся». Десятки мозырян 22 июня встретили рассвет в мемориальном комплексе Курган Славы|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404070042/http://www.mazyr.by/2018/06/desyatki-mozyryan-22-iyunya-vstretili-rassvet-v-memorialnom-komplekse-kurgan-slavy-napominayushhem-o-krovoprolitnyx-boyax/|archive-date=4 красавіка 2019|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Памяць == На Кургане Славы ў [[Мазыр|Мазыры]] ў памяць аб Героях устаноўлены мемарыяльныя пліты<ref>{{Cite web|url=https://savehistory.by/karta/memorialnyy-kompleks-kurgan-slavy-mozyr|title=Мемориальный комплекс «Курган Славы», г. Мозырь, Гомельская область}}</ref>: * [[Аляксандр Міхайлавіч Беленчык]] * [[Канстанцін Фёдаравіч Захараў]] * [[Джумагалі Калдыкараеў]] * [[Міхаіл Максімавіч Катаеў]] * [[Валянцін Сцяпанавіч Няжноў]] * [[Антон Андрэевіч Рыжкоў]] * [[Рыгор Мацвеевіч Ціханаў]] * [[Мікалай Іванавіч Шмаргун]] * [[Фёдар Міхайлавіч Языковіч]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://mozyr.damspravku.ru/9166003-memorialnyy_kompleks_kurgan_slavy-company Мемориальный комплекс Курган славы]. * [http://www.pobeda1945.su/burial/2356 Портал о фронтовиках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200811033133/http://www.pobeda1945.su/burial/2356 |date=11 жніўня 2020 }}. * [https://izvezda.by/ru/monuments-ru/getElement/6482/ Мемориальный комплекс «Курган Славы»]. * [https://savehistory.by/karta/memorialnyy-kompleks-kurgan-slavy-mozyr/ Мемориальный комплекс «Курган Славы», г. Мозырь, Гомельская область]. * [https://www.sb.by/video/memorialnyy-kompleks-kurgan-slavy-v-mozyre-obeliski-velikogo-podviga.html Мемориальный комплекс «Курган Славы» в Мозыре | Обелиски великого подвига]. [[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь Сегодня]]. * [https://www.mazyr.by/2026/04/svyashhennoe-dlya-mozyryan-mesto-znakomimsya-s-ekspoziciej-memorialnogo-kompleksa-kurgan-slavy/ Знакомимся с экспозицией мемориального комплекса "Курган Славы"]{{Недаступная спасылка}}. Жыццё Палесся. {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Помнікі_Вялікай_Айчыннай_вайны_ў_Беларусі]] [[Катэгорыя:Курганы_Беларусі]] [[Катэгорыя:Гомельская_вобласць]] [[Катэгорыя:Мемарыяльныя_комплексы_Беларусі]] [[Катэгорыя:Мазыр]] agy9wveii8tumerrttymnyf5fwhpst8 Ляхавіцкі веснік 0 796775 5189206 5161564 2026-08-29T07:49:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189206 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Савецкі патрыёт}} {{значэнні|Будаўнік камунізму}} {{Газета |назва = Ляхавіцкі веснік |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = раённая газета |фармат = |заснаванне = [[24 кастрычніка]] [[1943]] |спыненне публікацый = |заснавальнікі = [[Ляхавіцкі раённы выканаўчы камітэт]]<br>[[Ляхавіцкі раённы Савет дэпутатаў]] |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = |штат = |палітычна = |мова = беларуская |перыядычнасць = 2 разы на тыдзень |аб’ём = |тыраж = |галоўны офіс = 225372, [[Брэсцкая вобласць]], г. [[Ляхавічы]], [[Плошча Леніна (Ляхавічы)|пл. Леніна]], 3 |адрас = |ISSN = |вэб-сайт = lves.by }} '''«Ляхаві́цкі ве́снік»''' — раённая газета [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Рэдакцыя размяшчаецца ў [[Ляхавічы|Ляхавічах]] па адрасе [[Плошча Леніна (Ляхавічы)|плошча Леніна]], 3<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.lves.by/?page_id=172|title=Кантакты — Ляховичи. Ляховичский вестник. Ляхавiцкi веснiк. Новости города Ляховичи Брестской области|access-date=2025-12-19|archive-date=17 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117201541/https://www.lves.by/?page_id=172|url-status=dead}}</ref>. Заснавальнікамі з'яўляюцца [[Ляхавіцкі раённы выканаўчы камітэт]] і [[Ляхавіцкі раённы Савет дэпутатаў]]. Выходзіць два разы на тыдзень на [[Беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="belency">{{cite web|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1149/?sphrase_id=17298|title=«Совецкі патрыёт»|publisher=Беларуская энцыклапедыя|accessdate=19 снежня 2025|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106054710/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1149/?sphrase_id=17298|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == === У гады вайны === Газета была заснавана як падпольны орган [[Ляхавіцкі раённы камітэт КПБ|Ляхавіцкага падпольнага райкама КП(б)Б]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] пад назвай «Совецкі патрыёт» (Савецкі патрыёт). Першы нумар выйшаў [[24 кастрычніка]] [[1943]] года<ref name="belency" />. Друкарня размяшчалася спачатку пры [[партызанскі атрад імя С. Г. Лазо|партызанскім атрадзе імя С. Г. Лазо]] ў [[Машукоўскі лес|Машукоўскім лесе]] ([[Клецкі раён]]), затым у [[19-я партызанская брыгада імя В. М. Молатава|19-й партызанскай брыгадзе імя В. М. Молатава]]. Абсталяванне (партатыўная [[друкарская машынка]], запасы [[Шрыфты друкарскія|шрыфтоў]], прабельнага матэрыялу, [[Папера|паперы]] і друкарскай фарбы) было дастаўлена з «[[Вялікая зямля|Вялікай зямлі]]». Вядома 35 нумароў (№ 1–3, 5, 7, 8 за 1943 год; № 1–32 за 1944 год) за перыяд да [[3 ліпеня]] [[1944]] года. Газета выходзіла на беларускай мове, асобныя нумары — на беларускай і [[Руская мова|рускай]]<ref name="belency" />. Рэдактарамі ў гэты перыяд былі [[Я. Л. Шавялёў]] (да [[18 снежня]] [[1943]]), [[П. С. Вярбіцкі]] (да [[17 мая]] [[1944]]) і [[В. І. Бурло]] (да [[10 ліпеня]] [[1944]]). Газета распаўсюджвалася сярод насельніцтва партызанамі і сувязнымі, трапляла ў нямецкія камендатуры, вывешвалася ў [[Баранавічы|Баранавічах]] і раённых цэнтрах<ref name="belency" />. === Пасляваенны перыяд === Пасля вызвалення Беларусі выданне працягнулася пад назвай «Савецкі патрыёт». З [[5 мая]] [[1962]] года газета выходзіла пад назвай ''«Будаўнік камунізму»''. З [[1965]] года з’яўлялася органам [[Ляхавіцкі райкам КПБ|Ляхавіцкага райкама КПБ]] і [[Ляхавіцкі раённы Савет дэпутатаў|раённага Савета дэпутатаў працоўных]] (з [[1977]] года — Савета народных дэпутатаў) [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref name="belency" />. З [[1991]] года газета выдаецца пад сучаснай назвай ''«Ляхавіцкі веснік»<ref name="belency" />''. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://lves.by}} {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Падпольны друк Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Культура Ляхавіцкага раёна]] 4bs4z5m5r15i207rcb8embmsys5fbvn Ленінец (плешчаніцкая раённая газета) 0 796819 5189148 5070883 2026-08-29T02:21:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189148 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Ленінец (значэнні)}} {{Газета |назва = Ленінец (плешчаніцкая газета) |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = раённая газета |фармат = |заснаванне = [[1930]] |спыненне публікацый = [[25 красавіка]] [[1962]] |заснавальнікі = [[Плешчаніцкі раённы камітэт КПБ|Плешчаніцкі райкам КП(б)Б]]<br>[[Плешчаніцкі раённы Савет дэпутатаў]] |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = [[С. Ц. Барадаўкін]] (у ваенны час) |штат = |палітычна = |мова = беларуская, руская |перыядычнасць = штодэкадная (у ваенны час) |аб’ём = |тыраж = |галоўны офіс = [[Плешчаніцы]], [[Мінская вобласць]], [[Беларуская ССР]] |ISSN = |вэб-сайт = }} '''«Ле́нінец»''' — раённая газета [[Плешчаніцкі раён|Плешчаніцкага раёна]], якая выдавалася з [[1930]] па [[1962]] год. == Гісторыя == === Даваенны перыяд === Газета заснавана ў [[1930]] годзе пад назвай ''«Барацьбіт за калектывізацыю»'' як орган [[Плешчаніцкі раённы камітэт КПБ|Плешчаніцкага райкама КП(б)Б]] і [[Плешчаніцкі раённы Савет дэпутатаў|раённага Савета дэпутатаў працоўных]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Першы вядомы нумар — № 3 за [[30 лістапада]] 1930 года. З [[чэрвень|чэрвеня]] [[1938]] года газета мела назву ''«Ленінец»''. Выходзіла да [[23 чэрвеня]] [[1941]] года<ref name="belency">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/2444/?sphrase_id=17305|title=«ЛЕНІНЕЦ»|publisher=Беларуская энцыклапедыя|accessdate=19 снежня 2025|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106123504/https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/2444/?sphrase_id=17305|url-status=dead}}</ref>. === У гады вайны === Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з’яўлялася органам [[Плешчаніцкі падпольны раённы камітэт КП(б)Б|Плешчаніцкага падпольнага райкама КП(б)Б]]. Выдавалася ў друкарні [[Лагойскі падпольны раённы камітэт КП(б)Б|Лагойскага падпольнага райкама КП(б)Б]] у [[Руднянскі лес|Руднянскім лесе]]. Выходзіла штодэкадна. Вядома 26 нумароў (№ 1–10, 12–14, 21–22 за 1943 год; № 23–33 за 1944 год), якія выйшлі ў перыяд з [[8 сакавіка]] [[1943]] года да [[18 мая]] [[1944]] года. Газета друкавалася на рускай і беларускай мовах. Рэдактарам быў [[С. Ц. Барадаўкін|С.&nbsp;Ц.&nbsp;Барадаўкін]]<ref name="belency" />. === Пасляваенны перыяд === Пасля вызвалення Беларусі выданне працягнулася пад назвай «Ленінец» як орган Плешчаніцкага райкама КПБ і раённага Савета дэпутатаў працоўных. Выданне было спынена на № 33 [[25 красавіка]] [[1962]] года ў сувязі са скасаваннем [[Плешчаніцкі раён|Плешчаніцкага раёна]]<ref name="belency" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-12-20}} [[Катэгорыя:Падпольны друк Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Культура Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Плешчаніцкі раён]] odmd0kazb1vvy8xdh6034653w3hque5 Спіс памерлых у 2026 годзе 0 797104 5189039 5188501 2026-08-28T17:08:25Z Kiryienka 26582 /* Жнівень */ 5189039 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984). * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981). * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)<ref>[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. * 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно. == Ліпень == [[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]] * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)<ref>[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * 8 ліпеня: [[Уолі Фанк]] (87) — амерыканскі астранаўт. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. * 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987). * [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013). * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер. * [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003). * [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч. * [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]<ref>[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]</ref>. * [[30 ліпеня]]: [[Казіміра Прунскене]] (83) — літоўскі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Літвы (1990—1991). * 30 ліпеня: [[Манола Сола]] (62) — іспанскі акцёр. * 30 ліпеня: [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (81) — савецкі баскетбаліст, алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету (1974). * [[31 ліпеня]]: [[Франка Барэзі]] (66) — італьянскі футбаліст, чэмпіён свету (1982). == Жнівень == [[Файл:Alexander_Milinkevich_03.JPG|thumb|150px|Аляксандр Мілінкевіч]] * [[3 жніўня]]: [[Мая Тодараўна Кляшторная]] (89) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. * 3 жніўня: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] (77) — беларускі вучоны і дзяржаўны дзеяч, [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). * [[10 жніўня]]: [[Мікалай Іванавіч Казека]] (76) — беларускі трэнер па фрыстайле, чэмпіён СССР у скачках на батуце, заслужаны трэнер Беларускай ССР (1990). * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (79) — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. * [[22 жніўня]]: [[Сійм Калас]] (77) — эстонскі палітык і эканаміст, Прэм’ер-міністр Эстоніі (2002—2003). * [[25 жніўня]]: [[Долі Партан]] (80) — амерыканская кантры-спявачка, кінаактрыса, філантроп. * [[26 жніўня]]: [[Петэр Надаш]] (83) — венгерскі празаік, драматург, эсэіст. * [[27 жніўня]]: [[Ратка Младзіч]] (83) — сербскі ваенны дзеяч, генерал, начальнік штаба [[Войска Рэспублікі Сербскай]] (1992—1995). * [[28 жніўня]]: [[Харальд V]] (89) — кароль Нарвегіі. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] e8ot6t75t979phwsbq5gmbk679e805y Ленінскі шлях (асвейская раённая газета) 0 797470 5189149 5075238 2026-08-29T02:25:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189149 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Ленінскі шлях}} {{Газета |назва = Ленінскі шлях |арыгінал назвы = |тып = раённая газета, [[падпольная газета]] |фармат = |уладальнік = |выдавец = [[Асвейскі раённы камітэт КПБ]]<br>[[Асвейскі раённы Савет дэпутатаў]] |галоўны рэдактар = [[Е. В. Лукашонак]] (у 1943) |заснавана = [[снежань]] [[1930]] |спыненне публікацый = [[8 жніўня]] [[1959]] |мова = [[беларуская мова]], [[руская мова]] |тыраж = |галоўны офіс = [[Асвея]], [[Асвейскі раён]] |ISSN = |вэб-сайт = }} '''«Ле́нінскі шлях»''' — раённая газета [[Асвейскі раён|Асвейскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Выдавалася з [[1930]] па [[1959]] год (з перапынкам). == Гісторыя == === Даваенны перыяд === Газета была заснавана ў снежні [[1930]] года як орган [[Асвейскі раённы камітэт КПБ|Асвейскага райкама КП(б)Б]] і [[Асвейскі раённы Савет дэпутатаў працоўных|раённага Савета дэпутатаў працоўных]]. Выходзіла да [[22 чэрвеня]] [[1941]] года<ref name="belenc">{{cite web|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/3387/|title=ЛЕНІНСКІ ШЛЯХ|website=belarusenc.by|accessdate=2026-01-02|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106113521/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/3387/|url-status=dead}}</ref>. === У гады вайны === Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] газета з’яўлялася органам [[Асвейскі падпольны раённы камітэт КП(б)Б|Асвейскага падпольнага райкама КП(б)Б]]. Выдавалася на [[Беларуская мова|беларускай мове]], аднак першы нумар выйшаў на [[Руская мова|рускай]]. Вядома 9 нумароў (№ 1—5; № 7—10) за перыяд з [[12 чэрвеня]] да [[24 кастрычніка]] [[1943]] года. Рэдактарам быў Е. В. Лукашонак<ref name="belenc" />. === Пасляваенны перыяд === Пасля [[Вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў|вызвалення Беларусі]] выданне газеты было адноўлена пад той жа назвай. Яна з'яўлялася органам Асвейскага райкама КПБ і раённага Савета дэпутатаў працоўных. Выданне было спынена [[8 жніўня]] [[1959]] года (на нумары 64) у сувязі са скасаваннем [[Асвейскі раён|Асвейскага раёна]]<ref name="belenc" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-02}} [[Катэгорыя:Газеты Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Падпольныя газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі, якія выдаваліся ў час Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Газеты на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Асвейскі раён]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, заснаваныя ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, скасаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:1930 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:1959 год у Беларусі]] h4kecg1qi01cbx6z20fngp7rkpbnm4s Купалаўцы 0 799789 5189068 5152288 2026-08-28T19:11:07Z 5189068 wikitext text/x-wiki «'''Купалаўцы'''», таксама «'''Свабодныя Купалаўцы'''» або «'''Вольныя Купалаўцы'''» — незалежнае аб’яднанне беларускіх акцёраў, рэжысёраў і супрацоўнікаў тэатра, створанае ў жніўні 2020 года пасля масавага зыходу калектыву з [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы (Купалаўскага тэатра)]] у знак пратэсту супраць [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў]] і [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|гвалту над пратэстоўцамі]]{{r|dw_history}}{{r|art_olga}}. == Гісторыя == У ліпені 2020 года Купалаўскі тэатр закрыў 100-ы сезон{{r|dw_history}}. 13 жніўня 2020 года калектыў тэатра падтрымаў мірныя пратэсты і асудзіў масавы гвалт над пратэстоўцамі, абвясціў забастоўку, 17 жніўня 2020 года над будынкам тэатра ўзнялі [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]], тым самым днём звольнілі дырэктара [[Павел Паўлавіч Латушка|Паўла Латушку]]{{r|dw_history}}. 26 жніўня 2020 года ў знак салідарнасці з дырэктарам з тэатра звольніліся больш за 60 супрацоўнікаў, у тым ліку амаль усе акцёры і мастацкі кіраўнік [[Мікалай Мікалаевіч Пінігін|Мікалай Пінігін]]{{r|dw_history}}{{r|rse_judith}}. Такім чынам пачалася гісторыя незалежнай трупы{{r|dw_history}}. Арганізацыяй дзейнасці займалася менеджарка Вольга Кулікоўская, рэгістравала юрыдычную асобу, шукала фінансаванне (спонсараў, данаты, гранты), каардынавала працу на новых пляцоўках (у прыватнасці ў культурным хабе «ОК16»), арганізоўвала функцыянаванне трупы на прынцыпах праектнага менеджменту{{r|art_olga}}. Акцёр і рэжысёр [[Раман Уладзіміравіч Падаляка|Раман Падаляка]] быў нефармальным творчым лідарам «Купалаўцаў», на яго прыпала асноўная рэжысёрская праца ў незалежным калектыве{{r|yt_roman}}{{r|sojka_top}}. Ідэя стварэння YouTube-канала належыць акцёру [[Міхаіл Валер’евіч Зуй|Міхаілу Зую]]{{r|art_olga}}. Цягам сезона 2020/2021 трупа свядома адмаўлялася ад замежных гастроляў, каб не ствараць уражання ад’езду калектыву і не дэматываваць беларусаў, якія засталіся ў краіне{{r|marc}}. Першая пастаноўка «Купалаўцаў» у новым статусе — відэаверсія спектакля «Тутэйшыя» — рыхтавалася ў жніўні-верасні 2020 года ва ўмовах сакрэтнасці, акцёры адключалі геалакацыю на тэлефонах, каб унікнуць адсочвання і пераследу{{r|art_olga}}. Адзіны жывы паказ у Мінску прайшоў у культурным хабе «ОК16» на вуліцы Кастрычніцкай у Мінску, а анлайн-прэм’ера на YouTube сабрала больш за 300 000 праглядаў{{r|art_olga}}. Пасля прэм’еры акцёры і нешматлікія супрацоўнікі дапазна прыбіралі дэкарацыі, крэслы і асвятляльную тэхніку і іншыя сляды дзейнасці, таму праверка інспекцыі [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]] а 08:00 наступнай раніцы не знайшла доказаў, што вечарам у «ОК16» адбывалася мерапрыемства{{r|art_olga}}. У чэрвені 2021 года на адной з мінскіх пляцовак сілавікі сарвалі паказ відэазапісу спектакля «Белы трус, чырвоны трус». Падчас інцыдэнту былі затрыманы гледачы і запрошаная актрыса, экспертка па этыкеце [[Аксана Зарэцкая]]. Гэты выпадак паказаў небяспеку афлайн-дзейнасці трупы ў Беларусі без афіцыйных гастрольных пасведчанняў.{{r|marc}} Пасля 2021 года трупа працуе за межамі Беларусі. Да лютага 2022 года была створана арганізацыя ва Украіне, сабрана фінансаванне і запланаваны маштабныя праекты на 2022—2023 гады{{r|art_olga}}, планавалася атрыманне ўласнай стацыянарнай пляцоўкі ў Доме афіцэраў у Львове (зала на 300 месцаў), але пачаць працу перашкодзіла вайна{{r|marc}}. На час [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання]] 24 лютага 2022 года частка трупы была ў Любліне, працавала над новым спектаклем, астатнія былі на фестывалі ў Германіі{{r|art_olga}}. Рахункі беларускай арганізацыі ва Украіне заблакавалі{{r|art_olga}}. Праз немагчымасць працягваць працу ва Украіне і адмовы некаторых еўрапейскіх партнёраў, «Купалаўцы» вымушана пачалі ўсё з нуля ў Польшчы{{r|art_olga}}. Калектыў сутыкнуўся з праблемамі праз міжнародныя санкцыі да беларусаў{{r|art_olga}}. Аднак менавіта ў Польшчы (Варшаве, Любліне, Беластоку) пры падтрымцы мясцовых тэатральных інстытутаў трупа выпусціла спектаклі «Дзяды», «Гусі-людзі-лебедзі» і «Рамантычнасць»{{r|art_olga}}. 29 верасня 2022 года калектыў упершыню за год выступіў на сцэне перад жывымі гледачамі{{r|rse_judith}}. У лютым 2024 года YouTube-канал і сацыяльныя сеткі трупы былі прызнаныя ў Беларусі «экстрэмісцкімі матэрыяламі», што вымусіла калектыў выдаліць большасць архіўных відэа і стварыць новыя старонкі. Тады ж Расія па запыце Беларусі аб’явіла ў міжнародны вышук Зою Белахвосцік, Аляксандра і Валянціну Гарцуевых, Крысціну Дробыш. У маі 2024 года ў Беларусі быў затрыманы акцёр Дзмітрый Есяневіч, які пасля адміністрацыйнага арышту эміграваў у жніўні 2024 года. У канцы 2024 года групу «Купалаўцы» прызналі «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]».{{r|marc}} Акцёры (сярод якіх [[Зоя Белахвосцік]], [[Валянціна Аляксандраўна Гарцуева|Валянціна Гарцуева]], [[Аляксандр Казела]]) адзначаюць, што работа без звычайнай для беларускага дзяржаўнага тэатра цэнзуры дазволіла ім эксперыментаваць з формамі, якія раней былі немагчымы{{r|dw_zoya}}{{r|art_olga}}. «Купалаўцы» супрацоўнічаюць з Тэатрам Юліуша Астэрвы ў Любліне, Тэатрам Польскім у Варшаве, Тэатральным інстытутам імя Збігнева Рашэўскага і іншымі еўрапейскімі пляцоўкамі{{r|rse_judith}}{{r|art_volnyja}}{{r|art_olga}}. == Творчасць і рэпертуар == Да пачатку 2023 года «Купалаўцы» стварылі 14 праектаў, якія спалучаюць класічныя пастаноўкі, музычныя перформансы і сучасную драматургію{{r|art_volnyja}}, большасць з іх было паказана ўжывую толькі адзін-два разы. Станам на 2025 год калектыў працуе без знешняга фінансавання, забяспечвае дзейнасць выключна з продажу квіткоў, а акцёры часта сумяшчаюць тэатр з іншай працай (напрыклад, [[Ігар Аляксеевіч Сігаў|Ігар Сігаў]] працуе таксістам){{r|marc}}. ; Музычныя праекты * Трэк «ZLO» з гуртам Intelligency (2020){{r|art_olga}} * Праект «Я гавару» на вершы сучасных паэтаў (2021){{r|art_olga}}. Аўтары музыкі: Андрэй Дробыш, Дзмітрый Есяневіч, Міхаіл Зуй, Аляксандр Зелянко{{r|marc}}. * «Zaproszenie do piekła» — 13 песень польскага паэта і спевака [[Яцак Качмарскі|Яцака Качмарскага]] ў сучаснай музычнай інтэрпрэтацыі.{{r|art_volnyja}} ; Асноўныя пастаноўкі * «Тутэйшыя» (рэжысёр Мікалай Пінігін, 2020) — праграмны спектакль-маніфест{{r|art_olga}}. * «Войцэк» (таксама «Войцэк. Сцэны»{{r|marc}}) — анлайн-праект, паводле класічнай п’есы нямецкага драматурга [[Георг Бюхнер|Георга Бюхнера]]{{r|dw_history}}. * «Страх» — анлайн-праект, паводле твора [[Бертальд Брэхт|Бертальда Брэхта]]{{r|dw_history}}, узор тэлевізійнага спектакля{{r|marc}}. * «Гардэнія» — анлайн-праект на грунце сучаснай еўрапейскай драматургіі{{r|dw_history}}. * «Экстрэмісты» (рэжысёр [[Аляксандр Фёдаравіч Гарцуеў|Аляксандр Гарцуеў]]{{r|marc}}){{r|art_volnyja}} — паводле п’есы [[Юлія Пятроўна Цімафеева|Юліі Цімафеевай]] пра гісторыю музыкаў гурта [[Irdorath]]{{r|marc}}. * «Паўлінка» — спроба аднаўлення знакавай пастаноўкі са старога рэпертуару{{r|marc}}. * «Я» (да 2020 года ішоў пад назвай «Першы») — спроба аднаўлення пастаноўкі са старога рэпертуару{{r|marc}}. * «Белы трус, чырвоны трус» (чэрвень 2021) — паказ відэазапісу спектакля, сарваны сілавікамі{{r|marc}}. * «Радзіва Прудок» (рэжысёр Раман Падаляка, YouTube-прэм’ера ў снежні 2021) — паводле [[Андрэй Горват|Андрэя Горвата]]{{r|sojka_top}}. Адзіная пастаноўка старога рэпертуару, якую рэгулярна паказваюць у эміграцыі{{r|marc}}. * «Запіскі афіцэра Чырвонай арміі»{{r|marc}}. * «Дзяды» (рэжысёр [[Павел Пасіні]], люты 2022) — спектакль, выпушчаны ў Любліне адразу пасля пачатку вайны{{r|art_olga}}. * «Гусі-людзі-лебедзі» (рэжысёр Аляксандр Гарцуеў, чэрвень 2022) — антыўтопія паводле рамана «[[Сабакі Эўропы (раман)|Сабакі Эўропы]]» [[Альгерд Бахарэвіч|Альгерда Бахарэвіча]]{{r|art_olga}}{{r|sojka_top}}. * «Плошча Перамогі» (рэжысёр Аляксандр Гарцуеў) — паводле аднайменнага рамана Альгерда Бахарэвіча{{r|art_volnyja}}. * «Рамантычнасць» (рэжысёр Мікалай Пінігін) — пастаноўка ў Тэатры Польскім у Варшаве{{r|art_olga}}. Спектакль на аснове зборніка Адама Міцкевіча{{r|marc}}. * «37-22» (рэжысёр [[Андрэй Саўчанка]]) — паэтычны спектакль разам з фондам «Tutaka»{{r|art_olga}}. * «Moj Hleb» (монаспектакль [[Зоя Валянцінаўна Белахвосцік|Зоі Белахвосцік]]) — тур па гарадах Польшчы (Кракаў, Уроцлаў, Варшава, Сопат) у кастрычніку 2023 года, перафарматаванне праграмы да 60-годззя актрысы, створанай да юбілею ў 2019 годзе{{r|dw_zoya}}. Гісторыя тэатральнай дынастыі на фоне Купалаўскага тэатра{{r|marc}}. * «Камедыя Юдзіфі» (рэжысёр Павел Пасіні) — эксперыментальная YouTube-прэм’ера 20 студзеня 2024 года{{r|rse_judith}}. * «Сфагнум» (рэжысёр Аляксандр Гарцуеў) — бандыцкая камедыя паводле рамана Віктара Марціновіча{{r|marc}}. * «Зэкамерон» (рэжысёр Войцех Урбанскі{{r|marc}}, май 2024) — спектакль паводле твораў палітвязня [[Максім Аляксандравіч Знак|Максіма Знака]]{{r|art_volnyja}}. * «Шэпт» (рэжысёр Раман Падаляка, чэрвень 2024) — паводле твора [[Сяргей Лескець|Сяргей Лескеця]], дакументальнае падарожжа праз свет беларускіх замоў{{r|sojka_top}}. * «Валізка» (рэжысёр Аляксандр Гарцуеў, прэм’ера ў Варшаве 24-26 чэрвеня 2025) — паводле [[Малгажата Сікорская-Мішчук|Малгажаты Сікорскай-Мішчук]], прысвечаная тэме адзіноты і пошуку сябе{{r|racyja_val}}. * «Ваўкі» (рэжысёр Павел Пасіні, 2025) — паводле аповесці [[Ева Вежнавец|Евы Вежнавец]]{{r|marc}}. * «Па што ідзеш, воўча?» (рэжысёр Моніка Дабраўлянская) — інтэрпрэтацыя твора Евы Вежнавец{{r|marc}}. * Монаспектакль [[Аляксандр Казела|Аляксандра Казелы]] (рэжысёр Павел Пасіні, 2025){{r|marc}}. == Калектыў == Мастацкія кіраўнікі і рэжысёры — Мікалай Пінігін, Аляксандр Гарцуеў, Раман Падаляка. Трупа працуе як адкрытая сістэма, апроч Зоі Белахвосцік, Аляксандра Гарцуева, [[Валянціна Аляксандраўна Гарцуева|Валянціны Гарцуевай]], Рамана Падалякі, [[Аляксандр Казела|Аляксандра Казелы]], удзельнічаюць [[Андрэй Дробыш]], [[Дзмітрый Есяневіч]], Міхаіл Зуй, [[Мікалай Стонька]]{{r|marc}} і іншыя, таксама да праектаў далучаюцца акцёры, якія раней не працавалі ў незалежным статусе{{r|art_olga}}{{r|art_volnyja}}. У 2024 годзе калектыў пакінулі менеджарка Вольга Кулікоўская (заснавала прадзюсарскую ініцыятыву INEX KULT) і актрыса [[Крысціна Дробыш]]{{r|marc}}. Летам 2024 года памёр акцёр старэйшага пакалення [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгій Маляўскі]]{{r|marc}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="sojka_top">{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/afisha-theatre|title=7 беларусаў, якія робяць сусветны тэатр — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-01-27}}</ref> <ref name="rse_judith">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32784680.html|title=«Купалаўцы» анансавалі новы экспэрымэнтальны спэктакль. Прэм’ера на Youtube — сёньня, 20 студзеня|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-01-20|access-date=2026-01-27}}</ref> <ref name="art_volnyja">{{Cite web|url=https://www.belaruski.art/art/spektali-performansy/206-volnyia-kupalautsy|title=Вольныя Купалаўцы|website=www.belaruski.art|access-date=2026-01-27|archive-date=6 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260306170552/https://www.belaruski.art/art/spektali-performansy/206-volnyia-kupalautsy|url-status=dead}}</ref> <ref name="dw_zoya">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/zoa-belahvoscik-tym-hto-zastausa-u-belarusi-nasmat-skladanej/a-67765704|title=Зоя Белахвосцік: Тым, хто застаўся ў Беларусі, складаней|website=dw.com|access-date=2026-01-27}}</ref> <ref name="dw_history">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/teatr-u-avangardze-pratestau-sto-z-kupalauskim-i-bylymi-kupalaucami/a-58931701|title=Што з Купалаўскім тэатрам і акторамі, якія з яго сышлі?|title=Што з Купалаўскім тэатрам і акторамі, якія з яго сышлі?|website=dw.com|access-date=2026-01-27}} </ref> <ref name="yt_roman">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=aeRA5lMC6as|title=Чым займаецца незалежная трупа “Купалаўцы” і дзе іх шукаць? {{!}} Чем занимается труппа "Купаловцы"?|last=Еўрарадыё|date=2021-03-02|access-date=2026-01-27}}</ref> <ref name="racyja_val">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/volnyja-kupalaucy-pakazuc-u-varsave-aposnjuju-premeru-u-hetym-sezone/|title=“Вольныя Купалаўцы” пакажуць у Варшаве апошнюю прэм’ера ў гэтым сезоне|last=Ina|website=Рацыя|date=2025-06-24|access-date=2026-01-27}}</ref> <ref name="art_olga">{{Cite web|lang=ru|url=https://art-context.com/ru/teatr-ru/kupalauczyi-nelga-spyinyaczcza/|title=“Купалаўцы”: останавливаться нельзя|website=Арт.Контекст|access-date=2026-01-27|url-status=dead}}</ref> <ref name="marc">{{Cite web|url=https://reform.news/ad-kupala-skaga-da-kupala-ca-shljah-volnaj-trupy-da-zhynjoj-u-shjesc-sezona|title=Ад Купалаўскага да «Купалаўцаў»: шлях вольнай трупы даўжынёй у шэсць сезонаў|first=Дзяніс|last=Марціновіч|website=Reform.news|date=2026-01-31}}</ref> }} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэатры Польшчы]] 73xhepl5n3ppgyer87thwdfrgvaccvn Культура Польшчы 0 803475 5189057 5107788 2026-08-28T18:34:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189057 wikitext text/x-wiki '''Культура Польшчы''' прадстаўлена звычаямі, традыцыямі, кухняй, нацыянальным касцюмам, святамі, мастацтвам і іншымі элементамі. == Мастацтва == {{Асноўны артыкул|Мастацтва Польшчы}} ==Святы== Каляндарныя святы палякаў, маючы дахрысціянскую аснову, фармаваліся пад уздзеяннем [[Каталіцкая царква|каталіцкай царквы]]. На Дзень Святога Андрэя (30 лістапада) ладзіліся варажбы (анджэйкі, andrzejki). У Дзень Святога Мікалая (6 снежня) здзяйсняліся абрадавыя дзеянні, накіраваныя на абарону ад ваўкоў, патронам якіх ён з’яўляўся. Гэты святы лічыўся таксама заступнікам дзяцей, дзяўчат на выданні і выратавальнікам тапельцаў. Дзень святой Луцыі (13 снежня) азначаў пачатак зімы па народных уяўленнях. Існавала павер’е, што ў гэтую дату, гэтак жа як у «Шчодры вечар» і ў Дзень Трох Каралёў, на шабаш збіраюцца ведзьмы. На [[Куцця|Куццю]] (wigilia) пачыналіся калядныя святы. Меркавалася, што калі першым прыйшоў у дом мужчына, то гэта прадвесціць дабрабыт, а жанчына – непрыемнасці. Па хатах хадзілі калядоўшчыкі, яны білі розгамі непаслухмяных дзяцей і частавалі яблыкамі і прысмакамі паслухмяных. Святы Мікалай у гэты дзень прыносіў дзецям падарункі. З першай зоркай, здзейсніўшы малітву, сям’я ўсаджвалася за стол. Да каляднай Куццю і [[Новы год|Новага года]] прымяркоўваліся разнастайныя варажбы аб надвор’і і ўраджаі ў будучым годзе, аб замужжы і сямейных падзеях. Асаблівае значэнне надавалася прыкметах. Урачыста адзначалася [[Каляда]] (Boźe Narodzenie). У гэты дзень забаранялася выконваць цяжкія працы і гатаваць абед. З каляднага вечара пачыналася хаджэнне па дамах са спевамі калядак. На наступны дзень было прынята хадзіць адзін да аднаго ў госці. Перыяд напярэдадні свята Трох Каралёў (6 студзеня) дзякуючы багаццю пачастункаў і падарункаў называлі «Шчодры вечар» (szczodry wieczór). У [[Вербная нядзеля|Вербную нядзелю]], якую палякі называюць пальмавай (palmowa niedziela), у [[касцёл]]е асвячаюць «пальмы» ў выглядзе галінак вярбы, велізарных жэрдак або трыснёга, упрыгожанага галінкамі. Дні перадвелікоднага тыдня з серады па суботу называлі вялікімі. Перад усходам сонца ў пятніцу для захавання здароўя ішлі да вадаёмаў, дзе пілі праточную ваду, мыліся і купалі коней. Да [[Вялікдзень|Вялікадня]] (Wielkanoc) святкавалі прадукты і збожжа, фарбавалі і распісвалі яйкі (pisanki), выпякалі ягняці з цеста (baranek z ciasta), а таксама кулічы (babka wielkanocna). У нядзелю і панядзелак увечары моладзь хадзіла з лялькай на жэрдкі па дварах і атрымлівала ад гаспадароў выкуп – wołoczebne. Дзень Святога Ежы (24 красавіка), які лічыўся патронам аратых і пастухоў, суправаджаўся абрадамі, накіраванымі на дабрабыт жывёлы. Пяцідзесяцідзённы перыяд ад велікоднага панядзелка да Тройцы называўся зялёнымі святкамі (zielone śwątki). Важнай датай народнага календара з’яўляўся Дзень Святога Івана (24 чэрвеня). Час напярэдадні гэтага свята звязваўся з актыўнасцю злых сіл, таму суправаджаўся ахавальнымі дзеяннямі з выкарыстаннем раслін. Існавалі ўяўленні аб тым, што ў ноч на свята на «лысых гарах» збіраліся ведзьмы і танчылі голымі, а чалавек, які знайшоў [[Папараць-кветка|Папараць-кветку]], станавіўся багатым і шчаслівым. Папулярнымі былі дзявочыя варажбы пра замужжа. За межамі паселішчаў моладзь распальвала вогнішчы і скакала праз агонь, дзяўчаты вадзілі карагоды і спявалі. Наступныя святы летне-восеньскага перыяду былі арыентаваны на паспяховае выкананне сельскагаспадарчых работ. Так, напрыклад, у свята Успення Багародзіцы (Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny, Matka Boska Zielna) (15 жніўня) у касцёлах асвячалі новы ўраджай і дзікарослыя травы. У Дзень святога Роха (16 жніўня) для абароны ад заразных хвароб праз разведзеныя вогнішчы тройчы праганялі жывёлу. Збор агародных і садовых культур нярэдка суадносіўся сялянамі са святам святой Ядвігі (15 кастрычніка). На наступны дзень пасля свята Усіх святых (1 лістапада) адзначаўся Дзень задушны (dzień zaduszny), калі паміналіся памерлыя продкі. == Кухня == Прыкметную ролю ў харчовым рацыёне палякаў гуляе [[хлеб]]. У мінулым яго выпякалі пераважна альбо з чыстай жытняй мукі, альбо з яе сумесі з ячменнай, пшанічнай або аўсянай. Нярэдка пяклі прэсныя аладкі. Частковай заменай хлебу з XIX ст. стала [[бульба]]. Да святаў рыхтавалі круглыя калачы з белай мукі, пакрытыя зверху тварогавай масай з яйкамі і цукрам, брынзай або бульбай з лукам, а таксама куплялі пшанічныя булкі (kukiełki). Найбольш распаўсюджаныя поліўкі і супы робяць з бульбы, гародніны, грыбоў з лукам, часныком і духмянымі травамі. Разнастайнасцю адрозніваюцца кіслыя поліўкі. З хлебнай мукі, залітай гарачай вадой і заквашанай на працягу двух дзён атрымліваецца журэк, або жур (źurek, źur); з баршчэўніка і з квашанай буракоў – [[боршч]] (barszcz); з соку квашанай капусты – квашніца (kwaśnica). Са [[шляхта|шляхецкай]] у агульнанацыянальную кухню ўвайшоў бігас (bigos) з кіслай і свежай капусты, тушанай з цыбуляй, лаўровым лістом, грыбамі і мясам. З каш найбольш распаўсюджанымі з’яўляліся ячменная і прасяная. З заваранай кіпенем мукі робяць брыю (bryja), у якую дадаюць тлушч, алей, малако. Для падрыхтоўкі ежы выкарыстоўваюцца свіны тлушч, сметанковае масла, у перыяд пастоў – ільняное або канаплянае. == Касцюм == На аснове выкарыстаных матэрыялаў у канцы XVIII — пачатку XIX стст. вылучаліся дзве групы адзення. Для першай было характэрна прымяненне белага ільнянога палатна і воўны натуральнага колеру, для другой – асабліва ў жаночых касцюмах – перавага паласатай ваўнянай тканіны. У пачатку XIX ст. на паўночным захадзе паўстаў, а да сярэдзіны стагоддзя шырока распаўсюдзіўся ў [[Сілезія|Сілезіі]], [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]] і [[Мазуры (рэгіён)|Мазурыі]] касцюм з фабрычных тканін, які сфармаваўся пад гарадскім уплывам. == Літаратурма == * [https://bigenc.ru/c/poliaki-263686 Поляки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260211133000/https://bigenc.ru/c/poliaki-263686 |date=11 лютага 2026 }} // Большая российсская энциклопедия {{Польшча ў тэмах}} {{Еўропа паводле тэм|Культура}} [[Катэгорыя:Культура Польшчы]] 7epv2zpjk1ftz6tjynftuxfco65zclr Жняя 0 804360 5189250 5152020 2026-08-29T11:27:45Z Аляксандр Белы 46814 удакладненнi дробныя 5189250 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rusiecki-Żniwiarka.jpg|міні|Жняя. Карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]], 1844.]] '''Жняя''' або '''жнейка'''<ref>[https://slounik.org/145620.html жнейка / жняя // жняярка] // Слоўнік паронімаў беларускай мовы</ref> — у традыцыйнай аграрнай гаспадарцы жанчына, якая займалася ўборкай збожжавых культур (жыта, пшаніцы, ячменю) з дапамогай ручнога [[Серп|сярпа]]. У даіндустрыяльную эпоху гэта быў адзін з самых цяжкіх, але ганаровых жаночых заняткаў, які патрабаваў цягавітасці і адмысловага майстэрства. Фактычна амаль кожная сялянская жанчына працаздольнага ўзросту на перыяд жніва рабілася жняёй. [[Жніво]] заўсёды было калектыўнай працай. Адзінокая жняя — адносна рэдкая з’ява; часцей за ўсё гэта была група жанчын-жнеек. У славянскай (як і ў балцкай) культуры існаваў звычай «[[Талака (звычай)|талакі]]», калі суседзі збіраліся разам, каб хутка ўбраць ураджай у адной сям’і або ў панскім маёнтку. Сімвалам жняі заўсёды быў серп. У адрозненне ад мужчынскай касьбы «[[Літоўка (каса)|літоўкай]]» (касой), жніво сярпом дазваляла захоўваць ледзь не кожнае зярнятка і акуратна ўкладваць сцёблы ў снапы. Майстэрства жняі ацэньвалася па чысціні поля: добрая працаўніца не пакідала пасля сябе «агрэхаў» (нязрэзаных каласоў). Пры жніве важнае значэнне надавалі першаму і апошняму зжатым снапам — «гаспадару» і «жытняй бабе», якія сімвалізавалі сабой [[зажынкі]] і [[дажынкі]]. Зажынкі, як правіла, ладзілі ў суботу: лічылі яе, згодна з народнымі вераваннямі, найлепшым днём. Зажынаць выходзіла гаспадыня з дочкамі або нявесткай. З сабой бралі кавалак хлеба, сала, соль або спецыяльна для гэтага адціснуты [[клінковы сыр]]. На [[Палессе|Палессі]] зажынкі пачынала сталая, мудрая і аўтарытэтная ў вёсцы жанчына. Зажынальніцы павінны былі адпаведна апрануцца. Кісць правай рукі жняі перавязвалі жгутом саломы, што нібыта служыла абярэгам ад стомленасці і няшчасных выпадкаў і давала моц рукам. Зжатае жыта вязалі ў снапы, ставілі ў «бабкі», якія налічвалі 5—12 снапоў. Потым высушаныя ў бабках снапы складвалі ў копы, па 60 снапоў кожная. Пры заканчэнні жніва на апошнім загоне пакідалі жменю нязжатага жыта, якое абвязвалі стужкай або саломінай. Паміж сцяблін начыста выполвалі траву, прычым палолі не голай рукой, а ахінутай рукавом ці хусцінкай. Гэты працэс называўся «завіванне» ці «палонне барады». Паралельна з гэтым абрадам «завівання барады» тры дзяўчыны спляталі дажынкавы вянок: адна выбірала палосы, імкнучыся, каб сярод іх трапілі спарышы (двайныя палосы), другая пляла вянок, а трэцяя яго падтрымлівала. Кожная жняя, дажынаючы апошні загон, адкладвала па каласку для аднаго супольнага дажынкавага снапа. Узяўшы дажынкавы сноп, усклаўшы на галаву адной з абраных дзяўчат вянок з каласоў і палявых кветак, пад звонкія гукі дажынкавых песень жнеі ішлі дахаты, у двор. Іх сустракалі каля ганка ці брамы гаспадар з гаспадыняй. Прыняўшы з рук жней дажынкавы сноп і вянок, гаспадар запрашаў работніц на дажынкавую трапезу. Сярод страў, якія гатавалі на дажынкі, былі [[блін]]ы, [[масла]], [[сыта]] і густая каша (каб налета пасевы былі такія густыя). На дажынкі выпякалі каравай. У некаторых месцах дажынкі спраўлялі двойчы — па заканчэнні жніва азімых і яравых. Духоўны змест дажынкавага святкавання складалі песні. Дажынкавы абрад звязаны з культам зямлі і ўрадлівасці, у ім паслядоўна выяўляецца працоўная аснова, услаўляецца цяжкая праца жанчыны-жняі. Існаваў цэлы пласт архаічнай народнай культуры — [[жніўныя песні]]<ref>Арсень Ліс. [https://knihi-online.com/zniunyja-piesni-arsien-lis.html?page=13 Жніўныя песні.] Мінск: Навука і тэхніка, 1993.</ref>, якія спяваліся жнейкамі хорам, а запявалай выступала, як правіла, зажынальніца. Яны адрозніваліся ад святочных: гэта былі працяглыя, рытмічныя мелодыі, якія дапамагалі сінхранізаваць рухі сярпа і палегчыць манатонную працу пад пякучым сонцам. У тэкстах часта згадваецца цяжар працы («спіна баліць», «сонца пячэ»), але таксама апяваецца ўрадлівасць зямлі. == Вобраз у культуры == На пачатку XIX стагоддзя, з распаўсюджаннем ідэй [[рамантызм]]у, архетыпічны вобраз жняі, якой людзі ўсіх сацыяльных класаў абавязаныя хлебам, з народнай культуры трапляе ў высокую, кніжную. Іх працу пачынаюць услаўляць «літвінскія» паэты-рамантыкі (пераважна на польскай мове) — [[Ян Чачот]], [[Адам Міцкевіч]] і іншыя. У паэме Міцкевіча «[[Пан Тадэвуш]]» (кніга шостая) апісваецца жніво і характэрны спеў жнеек пад цяжкую працу: <blockquote><poem> Пачаўся жнеяў спеў працяглы і маркотны, Так сумны, аднастайны, як дзень гэты слотны, І тым сумнейшы, што ў імгле без рэха гіне. Вось хруснулі сярпы у спелай азіміне, І рад касцоў сячэ атаву на лагчыне, Насвістваючы песню; а ў канцы пакосаў Спыняюцца ўсе, менцяць або клеплюць косы. Людзей не ўбачыш, толькі чуецца ў тумане Звон кос, сярпоў ды песняў стройнае гучанне. </poem></blockquote> Шырокую вядомасць у гэты перыяд атрымала карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] «Жняя» (1844). З нараджэннем новай беларускай літаратуры ў канцы XIX — на пачатку XX стагоддзяў, вобраз жняі на доўгі час робіцца ў ёй адным з цэнтральных — тым больш, што масавая механізацыя ўборачных прац, у сувязі з тэхналагічным адставаннем Расійскай імперыі і СССР ад перадавых краін, надышла толькі праз некалькі дзесяцігоддзяў, а на асабістых надзелах, нават пасля [[Калектывізацыя|калектывізацыі]], яшчэ доўга працягвалі жаць сярпом. Праграмнае гучанне набыў верш [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Жняя» (1911), які ў школе вучылі на памяць некалькі пакаленняў беларускіх школьнікаў: <blockquote><poem> Як сама царыца Ў залатой кароне, Йдзе яна ў вяночку Паміж спелых гоняў. З каласкоў вяночак — Моладасці сведка — На ёй зіхаціцца, Як у садзе кветка<ref>Янка Купала. [https://knihi.com/Janka_Kupala/Zniaja.html Жняя] // Беларуская Палічка</ref>. </poem></blockquote> Амаль адначасова (1912) [[Якуб Колас]] піша верш «Жніўныя песні»<ref>Якуб Колас. [https://knihi.com/Jakub_Kolas/Zniunyja_piesni.html Жніўныя песні] // Беларуская Палічка.</ref>. Сапраўдны гімн цяжкой працы жнеек пад палаючым сонцам, з рэфрэнам «а жнейкі жнуць» змяшчаецца ў ягонай паэме «Новая зямля» (раздзел XXV)<ref>Якуб Колас. [[s:Новая зямля (1923)/XXV|Новая зямля (раздзел XXV, «Летнім часам»)]].</ref>. Падобныя вобразы фігуруюць у творах многіх іншых беларускіх паэтаў і празаікаў, паступова робячыся банальнымі, прапагандысцкімі штампамі, і з цягам часу іх актуальнасць і эмацыйная значнасць, асабліва са зменай тэхналагічнага ўкладу, пачала прыкметна зніжацца. Тым не менш, у гістарычнай рэтраспектыве «жніво» застаецца ў культуры ўніверсальнай метафарай збору плёну любой доўгай, сур’ёзнай, асэнсаванай працы, а вобраз жняі — адным з галоўных нацыянальных архетыпаў, і яшчэ чакае новых таленавітых творцаў, якія здолеюць яго сімвалічна пераасэнсаваць. == Галерэя == <gallery> Lubiašoŭ. Любяшоў (I. Sierbaŭ, 1912) (9).jpg|Жнеі. [[Любэшыў|Любяшоў]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі павет]]. Фота [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]], 1912 год. 2005. Stamp of Belarus 0619.jpg|«Жніво» Міхася Сеўрука (1937) на паштовай марцы Беларусі 2005 года. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Ураджай]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] c4m1kags30roomo4477b72panq5plcj Арфаэпія беларускай мовы 0 805603 5189113 5130319 2026-08-28T22:30:18Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Вымаўленне галосных гукаў і іх спалучэнняў */ 5189113 wikitext text/x-wiki '''Арфаэ́пія белару́скай мо́вы''' — сукупнасць нормаў [[Беларуская мова|беларускай]] [[Літаратурная мова|літаратурнай]] мовы, якія ахопліваюць правілы вымаўлення [[гук мовы|гукаў]] і іх спалучэнняў. == Гісторыя == [[Арфаэпія|Арфаэпічныя]] нормы беларускай літаратурнай мовы сфарміраваліся ў XIX — пачатку XX стагоддзя на аснове сістэмы вымаўлення [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]] і першапачаткова вызначаліся высокай ступенню варыянтнасці. Іх станаўленню спрыяла актывізацыя тэатральнай справы (дзейнасць [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|І. Буйніцкага]], адкрыццё дзяржаўных тэатраў у [[Мінск]]у і [[Віцебск]]у ў 1920-я гады), арганізацыя рэгулярнага радыёэфіру ў 1925 годзе, публічныя лекцыі [[Анатоль Васілевіч Багдановіч|А. В. Багдановіча]], [[Пётр Апанасавіч Бузук|П. А. Бузука]], [[Іосіф Васілевіч Воўк-Левановіч|Я. В. Воўка-Левановіча]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Ю. Лёсіка]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|С. М. Некрашэвіча]] і іншых<ref>{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Арфаэпія|том=1|старонкі=218}}</ref>. == Вымаўленне галосных гукаў і іх спалучэнняў == Правілы вымаўлення і напісання [[Галосныя|галосных]] у пераважнай большасці выпадкаў супадаюць. Пад [[Націск (мовазнаўства)|націск]]ам усе галосныя вымаўляюцца выразна: ''р[э́]кі, [з’э́]млі, в[о́]льны, [л’о́]гкі, пр[а́]вільны, з[в’а́]зка, [в’і́]льгаць, в[ы́]бары, д[у́]мка, [z’у́]ба''<ref name="Энцыклапедыя">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Арфаэпія|старонкі=51—52}}</ref>. У вымаўленні галосных не пад націскам адзначаюцца пэўныя асаблівасці. Ненаціскныя гукі [э], [о], [а] пасля цвёрдых [[Зычныя|зычных]] ва ўсіх складах — пераднаціскных і паслянаціскных — вымаўляюцца як выразны гук [а], толькі карацейшы за націскны ([[аканне]], на пісьме абазначаецца літарай '''а'''): ''р[а]чны́, ц[а]на́, дв[а]ры́, г[а]рады́, тр[а]ва́, с[а]давіна́, палі́ц[а]''. Галосны [э] у ненаціскным становішчы захоўвае сваё гучанне толькі ў [[Іншамоўныя словы|словах іншамоўнага паходжання]]: ''[э]по́ха, [э]кскава́тар, р[э]канстру́кцыя''. На пісьме гэтаму гуку адпавядае літара '''э'''. У некаторых словах, запазычаных праз [[Руская мова|рускую мову]], пасля [р], [ц] вымаўляецца як [ы] (на пісьме перадаецца літарай '''ы'''): ''бр[ы]зе́нт, др[ы]зі́на, інж[ы]не́р, канц[ы]ля́рыя, р[ы]со́ра''. Словы з націскнымі складамі ''ро, ло, рэ'' не падпарадкоўваюцца аканню. Не пад націскам [о], [э] у розных формах слова або ў аднакарэнных словах замяняюцца гукам [ы]: ''кр[о]ў — кр[ы]ві́, гл[о́]тка — гл[ы]то́к, бл[о́]хі — бл[ы]ха́, хр[э́]сьбіны — хр[ы]шчэ́нне''<ref name="Энцыклапедыя" />. Пасля мяккіх зычных гукі [э], [о], [а] вымаўляюцца як [а] толькі ў першым [[Склад (мова)|складзе]] перад націскам ([[яканне]], на пісьме — літара '''я'''): ''[в’а]се́лле, [л’а]со́к, [м’а]до́к, [с’а]ло́, г[л’а]дзе́ць''. У [[Часціца (часціна мовы)|часціцы]] ''не'' і [[прыназоўнік]]у ''без'' вымаўляецца [а], калі націск падае на першы склад наступнага за імі слова: ''[н’а] ве́даў, [н’а] пры́йдзе, [б’аз] ры́бы, [б’аз] ба́цькі''. У першым пераднаціскным складзе [э] захоўваецца ў большасці запазычаных слоў: ''а[б’э]лі́ск, [б’э]нзі́н, [г’э]ро́й, [м’э]да́ль, [п’э]ро́н, [с’э]зо́н'', але ''[с’а]ржа́нт''. Ва ўсіх іншых ненаціскных складах пасля мяккіх зычных у спрадвечна беларускіх словах вымаўляецца [э], набліжаны да [а]: ''[з’э<sup>а</sup>л’э<sup>а</sup>]нава́ты, во́[з’э<sup>а</sup>]ра, [с’э<sup>а</sup>]ляні́н''. На месцы спрадвечнага (этымалагічнага) [а] у гэтых складах можа вымаўляцца таксама выразны гук [а]: ''[л’а]мантава́́ць, [п’а]цярня́, [ц’а]гнікі́, су́[в’а]зь'', параўнанне ''[л’а́]мант, [п’а́]ць, [ц’а́]гнеш, [в’а́]жаш''<ref name="Энцыклапедыя" />. Націскныя і ненаціскныя галосныя [і], [ы] пасля зычных у сярэдзіне слова вымаўляюцца выразна: ''[л’і́]тара, [в’і]нава́ты, назо́ў[н’і]к, пам[ы́]лка, п[ы]та́нне, дабе́гч[ы]''. Перад націскным [і] у пачатку слова і ў сярэдзіне пасля галоснага ў вымаўленні развіваецца [[Прыстаўны гук|прыстаўны зычны гук]] [й]: ''[й]і́хні, [й]і́ней, [й]і́скры, кра[й]і́на, ма[й]і́мі''. Прыстаўны [й] з’яўляецца таксама пасля галоснага, пасля апострафа і мяккага знака як перад націскным, так і перад ненаціскным [і]: ''кра[й]і́, у сям’[й]і́, у Іль[й]і́, у вы́ра[й]і, се́м’[й]і, Іль[й]іча́''. Пасля цвёрдага зычнага (акрамя [γ], [к], [х]) на стыку слоў, частак [[Складанае слова|складанага слова]] або [[Марфема|марфем]] вымаўляецца гук [ы], які на пісьме можа абазначацца як літарай '''ы''', так і літарай '''і''': ''брат [ы] сястра, пед[ы]нстыту́т, уз[ы]сці́'', але ''іх [і] няма''. Пачатковы ненаціскны [і], а таксама [[злучнік]] ''і'' пасля слова, якое заканчваецца на галосны, пры адсутнасці паўзы паміж словамі замяняецца ў вымаўленні на [й]: ''на [й]гры́шчы, маці [й] дачка, прыйшлі [й] сказалі, не [й]дзі''. Такая ж замена адбываецца і пасля [[Прыстаўка (мова)|прыставак]] на галосны: ''за[й]гра́ць, па[й]сці́, вы́[й]сці''<ref name="Энцыклапедыя" />. Галосны [у] вымаўляецца выразна і ў націскным, і ў ненаціскным становішчы: ''в[у́]ліца, адв[у]чы́цца, г[у]тарко́вы, сці́сн[у]ць''. Пасля галоснага пачатковы [у] і прыназоўнік ''у'' замяняюцца на зычны [ў]: ''прыехалі [ў]чора, дарога [ў] полі, ва [ў]ніверсітэце, брата [ў]ладзіміра'' (Уладзіміра), на [ў]рале (на Урале), (ва ўласных назвах пачатковы гук [ў] на пісьме абазначаецца адпаведна літарай '''У''': ''ва Ушачах''). У запазычаных словах на ''-ум, -ус'' пасля галоснага гук [у] утварае самастойны склад і вымаўляецца нязменна: ''аквары[у]м, калёкві[у]м''<ref name="Энцыклапедыя" />. У спалучэннях галосных [іо], [іа], [іэ] у сярэдзіне запазычаных слоў узнікае ўстаўны ([[Эпентэза|эпентэтычны]]) гук [й]: ''б[ійо́]лаг, б[ійа]ло́гія, д[ыйа]рэ́за, пац[ыйэ́]нт''<ref name="Даведнік">{{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонкі=37—38|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4}}</ref>. == Вымаўленне зычных гукаў і іх спалучэнняў == Зычныя гукі ў становішчы перад галоснымі вымаўляюцца выразна і нязменна: ''[дароγа], [чароды], [γрымоты]''<ref name="Даведнік" />. Перад гукамі [р], [л], [м], [н], [в], [й] зычныя вымаўляюцца выразна: ''д[р]овы, с[л]ых, з[м]ычка, с[в]абода, [бйу]''<ref name="Даведнік" />. Гук [γ] вымаўляецца працяжна. Гэты заднеязычны звонкі і шчылінны гук сустракаецца як у спрадвечна беларускіх, так і ў большасці запазычаных слоў: ''[γ]арох, а[γ]арод, [γ'э]ктар, [γ]арнізон''. [[Звонкі велярны выбухны зычны|Выбухны [г]]] вымаўляецца толькі ў некаторых запазычаных словах, у спалучэнні [зг] і на месцы [к] перад звонкімі зычнымі: ''[г]анак, [г]узік, [г]онта, [г]аза, [г]валт, [г’і]рса, шва[г’э]р, ма[зг’і], ва[г]зал'' (вакзал), ''ру[г]зак'' (рукзак), ''э[г]замен'' (экзамен), ''э[г]зэмпляр'' (экзэмпляр), ''та[г] было'' (так было)<ref name="Энцыклапедыя" />. Губна-зубны гук [в] вымаўляецца перад галоснымі: ''гала[в]а, [в]ышыня''. Пасля галоснага перад зычным і пасля галоснага ў канцы слова ён замяняецца губна-губным гукам [ў]: ''галоўка, траўка, галоў, траваў''<ref name="Энцыклапедыя" />. Гукі [ж], [ш], [ž], [ч], [р] у беларускай літаратурнай мове заўсёды цвёрдыя: ''[жы]віца, [шэ]сце, даж[žы], [ча]тыры, [ра]біна''<ref name="Энцыклапедыя" />. Гукі [ž], [z], [z’] — афрыкаты (злітныя); яны вымаўляюцца як адзін гук, які на пісьме абазначаецца дзвюма літарамі, але ад афрыкат трэба адрозніваць спалучэнні літар ''дж, дз'', якія на стыку прыстаўкі і кораня абазначаюць два гукі і вымаўляюцца раздзельна: ''а[д]-[ж]ыць, па[д]-[ж]аць, па[д]-[ж]ылкі, па[д]-[з’]емны''. Афрыката [ž] сустракаецца ў спрадвечна беларускіх словах, пераважна ў дзеясловах і аддзеяслоўных назоўніках, а таксама ў некаторых запазычаных: ''са[ž]у, са[ž]анец, агаро[ž]аны, агаро[ž]а, [ž]эмпер''. Цвёрдая афрыката [z] ужываецца ў некаторых [[Гукаперайманне|гукапераймальных]] беларускіх словах і запазычаннях з [[Польская мова|польскай мовы]]: ''[z]ынкаць, [z]вынкаць, пэн[z]аль, нэн[z]а, ксян[z]а'', а таксама на стыку слоў перад звонкім зычным: ''хлопе[z] бы прыйшоў'' (хлопец бы прыйшоў). Мяккая афрыката [z’] больш пашырана ў беларускай мове: ''[z’э]ці, [z’а]ліць, бара[z’]ба, каман[z’]ір, [z’у]на''<ref name="Энцыклапедыя" />. Гукі [д], [т] пры змякчэнні вымаўляюцца як [z’], [ц’] ([[дзеканне]] і [[цеканне]]): ''брыга[д]а — у брыга[z’э], пала[т]а — у пала[ц’э]''. У пераважнай большасці запазычаных слоў гукі [д], [т] вымаўляюцца цвёрда: ''[д]экан, [д]ывізія, [д]элегат, [т]эатр, кры[т]ыка'', але: ''[z’у] шэс, э[ц’у]д, [ц’і]р, [ц’у]ль''. Перад мяккім [в’] гукі [д], [т] змякчаюцца і змяняюцца на |z’], [ц’]: ''ба[ц’]вінне, [ц’]вёрды, змяр[ц’]велы, ча[ц’]вёрты, [z’]веры, [z’]ве''. На стыку прыстаўкі і [[Корань (мовазнаўства)|кораня]], у прыназоўніках, у формах [[Давальны склон|давальнага]] і [[Месны склон|меснага]] склону [[назоўнік]]аў на ''-тва, -тво'' перад мяккім [в’] зычныя [д], [т] не памякчаюцца: ''а[д]весці, па[д]вечар, у Лі[т]ве, у харас[т]ве''<ref name="Энцыклапедыя" />. Гукі [з’], [с’], [z’], [ц’] сваім утварэннем адрозніваюцца ад адпаведных парных цвёрдых гукаў [з], [с], [z], [ц]. Пры іх вымаўленні [[язык]] прыціскаецца да пярэдняй часткі цвёрдага [[Паднябенне|паднябення]], таму яны больш мяккія. Гукі [з], [с] у адпаведнасці з правіламі літаратурнага вымаўлення памякчаюцца перад мяккімі зычнымі і ў словах, і на стыку слоў ([[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асімілятыўнае]] памякчэнне): ''[з’]мена, бая[з’]лівы, [з’] дзедам, [с’]ветлы, [с’]мех, [с’] сіняга неба''. Перад заднеязычнымі мяккімі [γ’], [г’], [к’], [х’] такога памякчэння не адбываецца: ''[з]гінацца, [с]кінуць, [с]хіліцца''<ref name="Энцыклапедыя" />. Гукі [н], [л] памякчаюцца перад мяккімі [z’], [ц’], [н’], [й]: ''му[н’]дзір, на фро[н’]це, малі[н’]нік, ка[н’йа]к, насто[л’]нік''<ref name="Энцыклапедыя" />. Падоўжаныя зычныя вымаўляюцца як адзін доўгі гук: ''га[л’:]ё, пыта[н’:]е, збо[ж:]а, узвы[ш:]а''<ref name="Энцыклапедыя" />. Звонкія зычныя на канцы слова і перад глухімі вымаўляюцца як глухія, а глухія перад звонкімі — як звонкія: ''наро[т]'' (народ), ''хле[п]'' (хлеб), ''яга[т]ка'' (ягадка), ''гры[п]кі'' (грыбкі), ''ка[з’]ба'' (касьба), ''фу[д]бол'' (футбол)<ref name="Энцыклапедыя" />. У спалучэннях шыпячых гукаў са свісцячымі або свісцячых з шыпячымі папярэдні гук прыпадабняецца да наступнага: ''купае[с’:]я'' (купаешся), ''у крыні[ц:]ы'' (у крынічцы), ''[ж:]аты'' (зжаты), ''пагру[шч]ык'' (пагрузчык), ''ра[шч]ысціць'' (расчысціць), ''ра[ш:]ыць'' (расшыць)<ref name="Энцыклапедыя" />. Да наступных гукаў прыпадабняюцца [д], [т] у спалучэннях ''дч, тч, дц, тц'', і гэтыя спалучэнні вымаўляюцца адпаведна як [ч:] або [ц:]: ''перакла[ч:]ык'' (перакладчык), ''пераплё[ч:]ык'' (пераплётчык); ''у ло[ц:]ы'' (у лодцы), ''у пала[ц:]ы'' (у палатцы). Спалучэнне ''зск'' вымаўляецца як [ск]: ''каўка[ск’]і'' (каўказскі); спалучэнне ''дск'' — як [цк]: ''грама[цк’]і'' (грамадскі)<ref name="Энцыклапедыя" />. У спалучэннях [кл’], [бл’], [бр], [пр], [рн], [тр], калі імі заканчваецца слова, паміж зычнымі з’яўляецца [[Рэдукаваныя галосныя|рэдукаваны]] (скарочаны) гук [ъ], падобны да [а]: ''спекта[къл’]'' (спектакль), ''ансам[бъл’]'' (ансамбль), ''ве[пър]'' (вепр), ''зу[бър]'' (зубр), ''ме[тър]'' (метр), ''го[рън]'' (горн), у некаторых спалучэннях гэта замацавалася і на пісьме (''дзёран'')<ref name="Энцыклапедыя" />. Спалучэнне ''чн'' вымаўляецца так, як пішацца: ''ру[чн]ы, па[чн]у, сма[чн]ы'', але ''яе[чн]я'' і ''яе[шн]я''. У словах, якія заканчваюцца спалучэннем [с’ц’], апошні гук вымаўляецца выразна: ''рада[с’ц’]'' (радасць), ''магчыма[с’ц’]'' (магчымасць), ''свежа[с’ц’]'' (свежасць)<ref name="Энцыклапедыя" />. == Гл. таксама == * [[Беларуская фанетыка]] * [[Арфаграфія беларускай мовы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] 79kxntzfnqkbt3nezzmumstxjl4gblt Кумель 0 807657 5189065 5139641 2026-08-28T18:58:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189065 wikitext text/x-wiki '''Кумель''' — прозвішча і гіданамічная аснова. == Гідронімы == Вядомы літоўскія рачныя назвы тыпу ''Kumel-upis'' (налічваецца сама менш дзевяць)<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 171.</ref>, з {{lang-lt|kumelė}} «кабыла», {{lang-lv|kumeļš}} «конік; жарабя». == Прозвішча == Былі прозвішчы Кумель (Горадня), Кумельскі ([[Лунна]]), Кумэлевіч ([[Германішкі (Воранаўскі раён)|Германішкі]]). Сярод [[Шклоў|шклоўскіх]] каталіцкіх прозвішчаў засведчанае Кумэліс<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-4QS2-9?i=601&cc=4166194&cat=1046001 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-9982-N?i=1010&cat=2325238 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-FSPR-Z?i=285&cc=4166194&cat=1059116 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-7QHH-5?i=884&cat=783079&lang=en&cc=4158550</ref>. У XVI ст. згадваецца пінскі жыхар «''Богданъ Кумеловичъ''»<ref>Писцовая книга Пинского и Клецкого княжеств, составленная Пинским старостою Станиславом Хвальчевским в 1552—1555 г. Вильна, 1884. С. 30.</ref>. Ёсць літоўскія ''Kumelys, Kumelėnas'' (Кумеліс, Кумеленас)<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=9e92385d50f6a8c98b887cd255dccb69</ref>. У Эстоніі ёсць прозвішча ''Кумель''. Ёсць фінскі тапонім і прозвішча [[:fi:Kumela (täsmennyssivu)|Kumela]]. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Kümel''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/332088/1 Kümel // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>, ''Kümmel''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/1796/1 Kümmel // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>, ''Kümmell''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/121971/1 Kümmell // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref> (Кюмэль), якія азначаюць «кмен». == Вядомыя асобы == * [[Гары Кумель]] — бельгійскі кінарэжысёр. * [[Леапольд Кумель]] — Герой Сацыялістычнай Працы ў Эстонскай ССР. == Гл. таксама == * [[Кумельшчына]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Прозвішчы]] jlnehcl4maqkzumf8n7psby1pqedmhu Лучнік 0 809290 5189180 5153253 2026-08-29T04:39:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189180 wikitext text/x-wiki '''Лучні́к''' (вядомы таксама пад назвамі ''светач'', ''дзед''{{sfn|БелЭн|1999|с=378}}, ''лучыннік''<ref>{{cite web|author=|date=2024-05-22|url=https://lixmuseum.by/be/smalyanaya-lyampa/|title=Смаляная “лямпа”|format=|work=|publisher=[[Лідскі гісторыка-мастацкі музей]]|access-date=2026-06-10|archive-date=|archive-url=|url-status=dead}}</ref>) — прыстасаванне, якое з дапамогай [[лучына|лучыны]] або смалістых корчыкаў асвятляла хату. == Апісанне == [[Файл:Collection of the Local History Museum of Verkhnyaya Pyshma (January 2023) - 9.jpg|thumb|150px|Пераносны светач у Верхняпышмінскім гістарычным музеі]] Паводле канструкцыі і месцазнаходжання ў [[хата|хаце]] лучнікі былі стацыянарныя і пераносныя (рухомыя). У сваю чаргу пераносныя лучнікі падзяляліся на звычайныя і падвесныя{{sfn|ЭГБ|1997|с=405}}. Звычайны лучнік выглядаў як драўляная стойка, аснова якой была крыжападобнай або суцэльнай. На верхнім канцы гэтай стойкі знаходзіўся клямар для лучыны, побач з якім ставілі посуд, напоўнены вадой. Падвесны лучнік уяўляў сабой кароткі кій, на адным канцы якога знаходзіўся клямар для лучыны, а на другім быў крук для падвешвання{{sfn|БелЭн|1999|с=378}}. {{Урэзка | Выраўноўванне = left | Без разрываў = 1 | Загаловак = Рыбакова хата | Утрыманне = <poem> Як сведка прадзедаўскіх дзён, Лучнік звісае, нібы звон, І тоіць нейкі сум зацяты. </poem> | Подпіс = ''Я. Колас'' }} Стацыянарны лучнік меў трубу-[[комін]], пад якой знаходзілася гарызантальна падвешаная жалезная рашотка. Там палілі смалісты корчык (гарэў ён доўга), дзякуючы якому святло было яркім{{sfn|ЭГБ|1997|с=405}}. У больш старажытных светачах жалезная рашотка адсутнічала. У такім выпадку корчык палілі на памосце або плоскім камені{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989|с=296}}. Тэрыторыя, на якой ужываліся лучнікі з дымаходам — [[Цэнтральная Беларусь]] і [[Палессе]]. Сярод сялянаў гэтыя прыстасаванні выкарыстоўваліся да пачатку ХХ стагоддзя, дзе-нідзе — да 1930-х гадоў. У гады [[нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі Беларусі (1941—1944)]] лучнікі таксама ўжываліся{{sfn|ЭГБ|1997|с=405}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Лучнік|[[В. С. Цітоў]]|378}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Лучнік||405}} * {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Лучнік|В. С. Цітоў|296}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web|author=|date=2024-05-22|url=https://lixmuseum.by/be/smalyanaya-lyampa/|title=Смаляная “лямпа”|format=|work=|publisher=[[Лідскі гісторыка-мастацкі музей]]|access-date=2026-06-10|archive-date=|archive-url=|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прадметы побыту]] [[Катэгорыя:Крыніцы святла]] 4p2u7lkzq1t049j1nmjphaovn6wiz7y Лоўдэрмілк 0 809890 5189168 5157544 2026-08-29T03:55:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189168 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял | назва = Лоўдэрмілк | арыгінал назвы = Loudermilk | выява = | подпіс = | жанр = [[камедыйная драма]] | стваральнік = [[Пітэр Фарэлі]], [[Бобі Морт]] | у ролях = [[Рон Лівінгстан]]<br>[[Уіл Сасо]]<br>[[Лора Менел]]<br>[[Аня Саўчыч]]<br>[[Мэт Фрэйзер]]<br>[[Тобі Левінс]]<br>[[Марк Брэндан]] | кампазітар = [[Дэйв Палмер]] | краіна = {{сцягафікацыя|ЗША}} | мова = [[англійская мова|англійская]] | колькасць сезонаў = 3 | колькасць серый = 30 | выканаўчы прадзюсар = [[Пітэр Фарэлі]]<br>[[Бобі Морт]]<br>[[Крыстафер Лонг]]<br>[[Шэйн Элрод]]<br>[[Барт Пітэрс]]<br>[[Марк Бург]]<br>[[Дэвід Гілаўд]]<br>[[Кейт Рэган]]<br>[[Бобі Фарэлі]] | аператар = [[Дэвід Пелет’е]] | працягласць = 27–30 хвілін | студыя = [[Primary Wave Entertainment]] | канал = [[Audience Network]] (1–2 сезоны)<br>[[Amazon Prime Video]] (3 сезон) | прэм’ера = 17 кастрычніка 2017 | заканчэнне = 31 снежня 2020 | сайт = | imdb = 7262880 }} '''«Ло́ўдэрмілк»''' ({{lang-en|Loudermilk}}) — амерыканскі тэлесерыял у жанры [[камедыйная драма|камедыйнай драмы]], створаны [[Пітэр Фарэлі|Пітэрам Фарэлі]] і [[Бобі Морт]]ам. Галоўныя ролі выканалі [[Рон Лівінгстан]], [[Уіл Сасо]], [[Лора Менел]], [[Аня Саўчыч]], [[Мэт Фрэйзер]], [[Тобі Левінс]] і [[Марк Брэндан]]. Прэм’ера адбылася 17 кастрычніка 2017 года на канале AT&T Audience Network.<ref>{{cite web |title=Loudermilk – Official Trailer – AT&T Audience Network |url=https://www.youtube.com/watch?v=example |publisher=YouTube |accessdate=2026-06-23}}</ref><ref>{{cite web |title=AT&T Audience Network Announces New Original Series |url=https://about.att.com/story/audience_network.html |publisher=AT&T |date=2017-09-15 |accessdate=2026-06-23}}</ref> == Сюжэт == Сэм Лоўдэрмілк — былы музычны крытык і алкаголік, які цяпер працуе кансультантам па залежнасцях і вядзе групы падтрымкі. Ён жыве ў [[Сіэтл]]е, вядомы сваімі вострымі, часам язвітымі заўвагамі, якія раздае не толькі падапечным, але і сябрам, і нават выпадковым суразмоўцам. Нягледзячы на тое, што ён кантралюе сваё п'янства, Лоўдэрмілк выяўляе, што калі тваё жыццё — поўны беспарадак, заставацца цвярозым — гэта яшчэ палова праблемы.<ref name="Deadline">{{cite web |title=‘Loudermilk’ Comedy Series From Peter Farrelly Set At Audience |url=https://deadline.com/2017/03/loudermilk-peter-farrelly-comedy-series-ron-livingston-audience-network-1202044780/ |publisher=Deadline |date=2017-03-16 |accessdate=2026-06-23 |url-status=dead }}</ref> Серыял пачынаецца з таго, што Лоўдэрмілк і яго сужыцель Бен Бернс — двое алкаголікаў, якія знаходзяцца ў рэмісіі, — рэгулярна праводзяць і наведваюць сустрэчы групы падтрымкі «Sober Friends». Калі багатая прыхаджанка царквы, дзе праводзяцца сустрэчы, просіць дапамагчы яе дачцэ, Лоўдэрмілка прымушаюць узяць Клэр ([[Аня Саўчыч]]) у якасці другой сужыцелькі і адначасова спрабаваць утрымаць яе ад зрываў. Сэм таксама рэгулярна канфліктуе з Бенам, які валодае барам, праз іх розныя погляды на жыццё, алкагалізм і шляхі да цвярозасці.<ref name="TVLine">{{cite web |title=Loudermilk Review: Ron Livingston Shines in Audience's Sober Comedy |url=https://tvline.com/2017/10/16/loudermilk-review-ron-livingston-audience-network/ |publisher=TVLine |date=2017-10-16 |accessdate=2026-06-23 |url-status=dead }}</ref> Серыял вылучаецца рэалістычным паказам залежнасці, рэабілітацыі і людзей, якія пакутуюць ад гэтага. Ён закранае цяжкія тэмы, такія як адзінота, гора, траўмы і чалавечыя сувязі, даследуючы псіхалогію тых, хто змагаецца з залежнасцю. == Акцёрскі склад == * [[Рон Лівінгстан]] — Сэм Лоўдэрмілк. Былы музычны крытык і алкаголік, які змагаецца за цвярозасць, вядомы сваім рэзкім характарам. Лівінгстан найбольш вядомы па галоўнай ролі ў культовай камедыі «[[Офісны прастор]]» (1999) і міні-серыяле «[[Браты па зброі]]». * [[Уіл Сасо]] — Бен Бернс. Спонсар і сужыцель Лоўдэрмілка, які аказваецца чалавекам з алкаголем, схаваным па ўсёй кватэры. Сасо быў акцёрам скетч-шоу «[[Mad TV]]» (1997–2002). * [[Лора Менел]] — Элісан Мантгомеры. Суседка і любоўная цікавасць Лоўдэрмілка ў першым сезоне. * [[Аня Саўчыч]] — Клэр Уілкс. Маладая залежная, якую Лоўдэрмілк няўхільна запрашае ў свой дом і групу падтрымкі. * [[Мэт Фрэйзер]] — Роджэр. * [[Тобі Левінс]] — Тоні. * [[Марк Брэндан]] — Сціў. Сярод другасных персанажаў — удзельнікі групы падтрымкі, якіх граюць як вядомыя характарныя акцёры, так і тытулаваныя стэндап-комікі. == Спіс сезонаў == * 1 сезон — 10 серый (2017) * 2 сезон — 10 серый (2018) * 3 сезон — 10 серый (2020) == Вытворчасць == Серыял быў замоўлены каналам Audience Network, які належаў кампаніі AT&T. У снежні 2018 года было абвешчана аб працягу серыяла на трэці сезон.<ref>{{cite web |title=‘Loudermilk’ Renewed For Season 3 By Audience |url=https://deadline.com/2018/12/loudermilk-renewed-season-3-audience-network-1202522064/ |publisher=Deadline |date=2018-12-18 |accessdate=2026-06-23 |url-status=dead }}</ref> Аднак у красавіку 2020 года, пасля спынення вяшчання канала, серыял застаўся без пляцоўкі. Пазней правы на стрымінг набыў Amazon Prime Video, які ў снежні 2020 года выпусціў трэці сезон у некаторых краінах. У сакавіку 2021 года серыял дэбютаваў у ЗША, а трэці сезон дадалі ў наступным месяцы.<ref>{{cite web |title=Amazon Prime Video Picks Up ‘Loudermilk’ After AT&T Audience Shutdown |url=https://variety.com/2020/digital/news/loudermilk-amazon-prime-video-1234786622/ |publisher=Variety |date=2020-12-01 |accessdate=2026-06-23}}</ref> Нягледзячы на тое, што дзеянне серыяла адбываецца ў Сіэтле, ён фактычна здымаўся ў [[Ванкувер]]ы, Канада.<ref>{{cite web |title=Loudermilk Filming Locations |url=https://www.imdb.com/title/tt7262880/locations |publisher=IMDb |accessdate=2026-06-23}}</ref> Амаль усе акцёры ў серыяле — канадцы, што дазваляла вытворчасці карыстацца падатковымі льготамі і меншымі выдаткамі. == Успрыняцце == Серыял атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў і гледачоў. На сайце-агрэгатары [[Rotten Tomatoes]] рэйтынг серыяла складае 93%.<ref>{{cite web |title=Loudermilk: Season 1 |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/loudermilk |publisher=Rotten Tomatoes |accessdate=2026-06-23}}</ref> Крытыкі адзначылі «моцную цэнтральную гульню» Рона Лівінгстана, «востры сцэнарый» і трывалую аснову, назваўшы яго «ідэальна падабраным у гэтай кранальнай цёмнай камедыі пра музычнага крытыка, які стаў алкаголікам, што змагаецца з залежнасцю». TVLine апісаў серыял як «глыток свежага паветра ў свеце цёмных камедый, з дасціпнымі дыялогамі і балансам гумару і сэрца».<ref name="TVLine" /> Карыстальнікі [[IMDb]] ацанілі серыял у 7,9/10, адзначаючы яго даверлівых персанажаў і захапляльны сюжэт. == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == * {{IMDb title|7262880|Лоўдэрмілк}} * [https://www.rottentomatoes.com/tv/loudermilk Лоўдэрмілк] на Rotten Tomatoes s15n7enzbra2yr0vtku5x7lk7dko7kq Конрад Брандэль 0 813093 5188960 5185194 2026-08-28T13:09:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5188960 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Конрад Брандэль | арыгінал імя = {{lang-pl|Konrad Brandel}} | выява = Brandel Self-portrait in a balloon gondola.jpg | шырыня = | подпіс = Аўтапартрэт у гандоле паветранага шара, 1865 год | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = {{ДН|25|11|1838}} | месца нараджэння = [[Варшава]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|28|10|1920}} | месца смерці = [[Торунь]], [[Польшча|Польская Рэспубліка]] | месца пахавання = [[Павонзкаўскія могілкі]] | грамадзянства = | бацька = Севярын Брандэль | маці = Караліна з Ціхоцкіх | муж = | жонка = Ядвіга Кункель | дзеці = | альма-матэр = Варшаўская рэальная гімназія | род дзейнасці = [[фатограф]], [[вынаходнік]], [[фотакарэспандэнт]] | гады творчасці = | кірунак = | жанр = | вядомыя працы = | прэміі = | узнагароды = | подпіс чалавека = | сайт = | вікісховішча = Category:Konrad Brandel }} '''Ко́нрад (Севяры́навіч) Бра́ндэль''' ({{lang-pl|Konrad Brandel}}, {{lang-ru|Конрад Северинович Брандель}}; {{ДН|25|11|1838}}, [[Варшава]] — {{ДС|28|10|1920}}, [[Торунь]]) — польскі [[фатограф]], [[вынаходнік]], фотакарэспандэнт і летапісец Варшавы. З'яўляецца аўтарам найстарэйшых польскіх фотаздымкаў з паветра і стваральнікам партатыўнага фотаапарата, вядомага як «фотарэвальвер»{{sfn|Jackiewicz|2015|с=10—11}}{{sfn|Brandel|2022|с=151}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў варшаўскай мяшчанскай сям'і Севярына Брандэля (1806—1882) і Караліны з Ціхоцкіх (1813—1904), якія належалі да герба «[[Наленч (герб)|Наленч]]». Адзін з яго братоў, Уладзіслаў (1849—1921), таксама стаў фатографам, а другі, Севярын (1841—1916), быў саветнікам Пракураторыі Царства Польскага і адным з заснавальнікаў Варшаўскай філармоніі. Пасля заканчэння хімічнага аддзялення [[Варшаўская рэальная гімназія|Варшаўскай рэальнай гімназіі]] ў 1858 годзе, Конрад Брандэль пачаў працаваць кансьержам, настаўнікам і намеснікам дырэктара цукровага завода, паралельна займаючыся фатаграфіяй як аматар<ref name="vle">{{VLE|3|||[https://www.vle.lt/straipsnis/konrad-brandel/ Konrad Brandel]}}</ref>{{sfn|Junevičius|2010|с=85}}. У 1863 годзе ён уладкаваўся ў атэлье [[Караль Беер|Караля Беера]], аднаго з піянераў фатаграфіі ў Польшчы. У атэлье Брандэль працаваў у фоталабараторыі, а таксама рабіў здымкі на пленэры. 30 ліпеня 1865 года з гандолы паветранага шара, які пралятаў над Варшавай, ён зрабіў унікальныя здымкі. Выкарыстоўваючы «секундны» апарат на шкляных негатывах памерам каля 10 × 13 см, ён зрабіў тры кадры: забудову каля кляштара рэфарматаў, Саксонскі сад і месца прызямлення — вёску Маркі{{sfn|Jackiewicz|2015|с=9—10}}. Гэта былі першыя ў гісторыі польскія фотаздымкі з паветра. [[Файл:Brandel, Kalendarz 1866.jpg|міні|злева|Каляндар на 1866 год з фатаграфіямі К. Брандэля]] У 1865 годзе Конрад разам са сваім братам Уладзіславам і мастаком [[Марцін Альшынскі|Марцінам Альшынскім]] (з якім ён працаваў у Беера) адкрыў уласную фотастудыю на вуліцы [[Вуліца Новы Свят (Варшава)|Новы Свят]] пад назвай «К. Брандэль і Кампанія»{{sfn|Lejko|1985|с=18}}. Пры атэлье таксама дзейнічала фотатыпія. Асноўным напрамкам працы студыі была партрэтная фатаграфія. Свае здымкі ў Брандэля рабілі многія прадстаўнікі варшаўскага культурнага асяроддзя: акцёры, мастакі і навукоўцы. З 1870-х гадоў студыя спецыялізавалася на фатаграфаванні дзяцей, што ў той час уяўляла сабой значную цяжкасць. Акрамя таго, студыя Брандэля была вядомая выпускам насценных фатаграфічных календароў. Першы з іх, выдадзены ў 1865 годзе на 1866 год, быў праілюстраваны больш чым 300 фатаграфіямі з жыцця Варшавы. Конрад Брандэль таксама бескарысліва рабіў здымкі скурных хвароб і паталогій для прафесараў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], за што ў 1875 годзе атрымаў афіцыйнае званне фатографа Варшаўскага ўніверсітэта. Каля 1873 года Альшынскі выйшаў са складу таварыства і заснаваў уласнае прадпрыемства. У канцы XIX стагоддзя ўстанова Брандэля пераехала на вуліцу Шпітальную. Пасля 1900 года Брандэль адышоў ад спраў і разам з другой жонкай, Ядвігай з Кункеляў, пераехаў у маёнтак у [[Лышкавіцы|Лышкавіцах]]. У 1905 годзе ён стаў ганаровым членам Варшаўскага фатаграфічнага таварыства{{sfn|Żdżarski|1974}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] знаходзіўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], а затым пасяліўся ў [[Торунь|Торуні]]. Памёр 28 кастрычніка 1920 года. Пахаваны на [[Павонзкаўскія могілкі|Павонзкаўскіх могілках]] у Варшаве (квартал 175-1-14). == Вынаходніцкая дзейнасць == [[Файл:Brandel-Deotyma.jpg|міні|справа|Партрэт Дыятымы (Ядвігі Лушчэўскай), каля 1865 года]] У канцы 1880-х гадоў Брандэль пачаў усё больш канцэнтравацца на рэпартажнай і прэсавай фатаграфіі{{sfn|Lejko|1985|с=31}}. У гэты перыяд з'явілася новая бромажэлацінавая тэхналогія, якая значна скараціла і спрасціла працу фатографаў, дазваляючы рабіць «маментальныя» здымкі са значна меншым часам экспазіцыі. Брандэль пачаў працаваць над стварэннем партатыўнага апарата, які дазваляў бы фатаграфаваць рухомыя аб'екты{{sfn|Lejko|1985|с=31}}. Яго вынаходніцтва, якое атрымала назву «фотарэвальвер», было пазней дапоўнена магазінам на 12, а потым і на 25 фотапласцінак, што дазваляла іх хутка мяняць і рабіць рэпартажныя здымкі. Дакладная дата стварэння гэтага апарата невядомая. Магчыма, праца над ім вялася ўжо каля 1880 года, аднак афіцыйным часам з'яўлення лічыцца 1883{{sfn|Brandel|2022|с=151}} ці 1884 год. Як паведамляў «[[Kurier Warszawski]]» ў 1885 годзе, за сваё вынаходніцтва фатограф атрымаў сярэбраны медаль на ўроцлаўскай фатаграфічнай выстаўцы{{sfn|Lejko|1985|с=54}}. У 1889 годзе Дэпартамент гандлю і мануфактур Расійскай імперыі выдаў К. Брандэлю прывілей (патэнт) № 11515 на ручны рэвальверны фотаапарат для здымкі на негатыўнай паперы<ref name="photo_his">{{cite web|url=https://www.photohistory.ru/1207248167489914.html|title=Аппарат К.С. Бранделя|publisher=Photohistory.ru|lang=ru}}</ref>. Камера Брандэля вылучалася цалкам новым прыстасаваннем: вынаходнік ліквідаваў валікі і ўвесь звязаны з імі механізм, выкарыстоўваючы гатовую паперу, нацягнутую на лёгкія металічныя рамкі. У камплект уваходзіў зарадны мех са святлонепранікальнай тканіны, дзякуючы якому зарадка касет магла ажыццяўляцца на святле прама падчас падарожжаў<ref name="photo_his"/>. Брандэль таксама займаўся вытворчасцю гэтых апаратаў на заказ. Сярод пакупнікоў былі такія вядомыя мастакі, як [[Войцех Герсан]], [[Генрых Іпалітавіч Семірадскі|Генрых Семірадскі]], [[Аляксандр Герымскі]], [[Юліуш Косак|Юліуш Косак]] і [[Юльян Фалат]]{{sfn|Lejko|1985|с=54}}. У сваіх дзённіках Ю. Фалат апісваў сустрэчу з расійскім імператарам падчас палявання ў 1899 годзе: калі германскі імператар [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]] прадстаўляў яго імператару, той, убачыўшы фотарэвальвер Брандэля на шыі мастака, спытаў: {{цытата|«Ці не варшаўскі гэта апарат Брандэля?» ({{lang-fr|N'est ce pas, c'est appareil de Bradel de Varsovie?}}). «Так, Ваша Вялікасць» ({{lang-fr|Oui, Votre Majeste}}), — адказаў Фалат.<ref name="cult">{{cite web|url=https://culture.pl/en/artist/konrad-brandel|title=Konrad Brandel|author=Tomasz Mościcki|publisher=Culture.pl|lang=en}}</ref>}} == Фотажурналістыка == [[Файл:Plac Trzech Krzyży Konrad Brandel.jpg|міні|справа|[[Плошча Трох Крыжоў]] у Варшаве, 1880-я гады]] Выкарыстанне ўласнага вынаходніцтва дазволіла Брандэлю ствараць фотарэпартажы з жыцця гарадоў. Ён фіксаваў як паўсядзённае жыццё, так і архітэктуру. Дзякуючы фотарэвальверу, гэтыя здымкі, акрамя нерухомай забудовы, адлюстроўваюць выпадковых мінакоў, бытавыя сцэнкі і транспарт у руху. Брандэль фатаграфаваў варшаўскія рынкі, паркі, набярэжныя [[Вісла|Віслы]], а таксама канкрэтныя падзеі: рэгаты, адкрыццё коннай чыгункі, скачкі, гулянні на [[Макатоўскае поле|Макатоўскім полі]], рэлігійныя ўрачыстасці і пахаванні. Многія з іх публікаваліся ў тагачаснай прэсе, у тым ліку ў «[[Tygodnik Ilustrowany]]». На старонках часопіса «[[Wędrowiec]]», мастацкім кіраўніком якога быў [[Станіслаў Віткевіч]], шмат ухвальных слоў Брандэлю і яго вынаходніцтву прысвяціў пісьменнік [[Баляслаў Прус]]. [[Файл:K Brandel - Spotkanie towarzyskie podczas wyścigów konnych na Polu Mokotowskim (1891-92).jpg|міні|злева|Сцэна з конных скачак на Макатоўскім полі, 1891 ці 1892 год]] Роля Брандэля ў гісторыі фатаграфіі не абмяжоўваецца тэхнічнымі распрацоўкамі. Ён зрабіў пераварот у стаўленні да фатаграфіі як да аўтаномнага твора мастацтва, створанага канкрэтным аўтарам. Да таго часу рэпрадукцыя фатаграфій у прэсе азначала іх капіраванне праз гравюру або літаграфію, і выявы падпісваліся толькі пазнакай «з фатаграфіі», звычайна без імя аўтара. Брандэль укараніў метад пераносу фатаграфій на [[дрэварыт]] (так званыя «травёнкі» або паўтонавы растр), і яго працы заўсёды падпісваліся імем аўтара<ref name="cult"/>. Брандэль шмат фатаграфаваў падчас падарожжаў па [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у тым ліку па запрашэннях імператарскай сям'і. Ён зафіксаваў вялікія ваенныя манеўры каля [[Кляшчэлі|Кляшчэляў]] у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], а таксама сустрэчу трох імператараў у [[Скернявіцы|Скернявіцах]] у 1884 годзе. Брандэль удзельнічаў у шматлікіх выстаўках: у Кракаве (1869), [[Санкт-Пецярбург]]у (1870, 1888), [[Масква|Маскве]] (1872, атрымаў малы і вялікі сярэбраныя медалі), [[Вена|Вене]] (1873, медаль прызнання), [[Парыж|Парыжы]] (1874, медаль [[Французскае фатаграфічнае таварыства|Французскага фатаграфічнага таварыства]] за медыцынскі альбом), [[Філадэльфія|Філадэльфіі]] (1876), [[Уроцлаў|Уроцлаве]] (1885) і Варшаве (1885, залаты медаль){{sfn|Junevičius|2010|с=85}}. За сваю працу ён быў узнагароджаны ордэнам ад аўстрыйскага імператара [[Франц Іосіф I|Франца Іосіфа]]<ref name="cult"/><ref name="vle"/>. == Здымкі ў Літве і Беларусі == У 1871 годзе Брандэль прыбыў на тэрыторыю сучаснай Літвы і Беларусі, каб афіцыйна зафатаграфаваць будаўніцтва [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Кашадарскай (Роменскай) чыгункі]]{{sfn|Junevičius|2010|с=85, 86}}. У расійскай [[Нацыянальная бібліятэка Расіі|Нацыянальнай бібліятэцы]] ў [[Пецярбург|Пецярбургу]] захаваўся альбом з 23 выявамі, сярод якіх найстарэйшыя фатаграфіі [[Шаўлі|Шаўляў]], мастоў цераз рэкі [[Абяле]] і [[Вента (рака)|Вента]], а таксама чыгуначных станцый у [[Гайжуны|Гайжунах]] і Шаўлях. Часопіс «[[Kłosy (часопіс)|Kłosy]]», які асвятляў адкрыццё чыгункі, быў праілюстраваны гравюрамі па матывах здымкаў Брандэля{{sfn|Junevičius|2010|с=85, 86}}. [[Файл:Konrad Brandel - grób.jpg|міні|справа|Магіла Конрада Брандэля на Павонзкаўскіх могілках]] Праз некалькі гадоў, у 1873 (або 1874—1875) годзе, ён зноў наведаў [[Вільня|Вільню]]. Вынікам гэтай паездкі стаў альбом «Souvenir de Vilna» (каля 30 фатаграфій), асобнікі якога сёння захоўваюцца ў [[Музей Гуга Шоя|Музеі Гуга Шоя]] ў [[Шылуце]], [[Музей фатаграфіі (Кракаў)|Музеі фатаграфіі]] ў [[Кракаў|Кракаве]] і [[Польская бібліятэка (Парыж)|Польскай бібліятэцы]] ў Парыжы. На здымках адлюстраваны панарамы горада з [[Трохкрыжовая гара|гары Трох Крыжоў]] і [[Алтарыя (Вільня)|Алтарыі]], [[Вострая брама]], [[Касцёл Святой Ганны (Вільня)|касцёл Святой Ганны]] і [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда і кляштар бернардзінцаў (Вільня)|Бернардзінскі касцёл]]. Асаблівую ўвагу фатограф надаваў прадмесцям і прыродным пейзажам, такім як [[Бяльмонтас|Бяльмонт]], [[Маркуці (Вільня)|Маркуці]] (якія тады часта называлі Карлсбадам), [[Сніпішкі]] і [[Антокаль]]{{sfn|Junevičius|2010|с=82}}<ref name="vle"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Jackiewicz D. |загаловак=Konrad Brandel (1838-1920) |месца=Warszawa |год=2015 |isbn=978-83-62020-71-3 |ref=Jackiewicz}} * {{кніга |аўтар=Lejko K. |загаловак=Warszawa w obiektywie Konrada Brandla |месца=Warszawa |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1985 |isbn=83-01-04577-9 |ref=Lejko}} * {{кніга |аўтар=Brandel K., Michałowicz M., Kubkowski P., Mojsak Ł. |загаловак=Fotorewolwer: Konrad Brandel |месца=Warszawa |выдавецтва=Muzeum Warszawy |год=2022 |isbn=978-83-65777-96-6 |ref=Brandel}} * {{кніга |аўтар=Żdżarski W. |загаловак=Historia fotografii warszawskiej |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1974 |ref=Żdżarski}} * {{артыкул |аўтар=Junevičius D. |загаловак=Varšuvos fotografas Konradas Brandelis Lietuvoje |выданне=Kultūros barai |год=2010 |нумар=5-6 |старонкі=84—86 (№5), 80—86 (№6) |ref=Junevičius}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Konrad Brandel}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брандэль Конрад}} [[Катэгорыя:Фатографы Польшчы]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Торуні]] bx08pqn69nhdgu1ee1g8ej1xd0st11t Лепельскае гета 0 813120 5189150 5185465 2026-08-29T02:27:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189150 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Lepel 3b.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Лепельское гета''' — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], якое існавала з ліпеня 1941 па 28 лютага 1942 года як месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Лепель]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. ==Гісторыя == Паводле вынікаў Усесаюзнага перапісу насельніцтва 1939 года, у Лепелі пражывала 1919 яўрэяў або 13,92% ад агульнай колькасці жыхароў горада<ref>Distribution of the Jewish population of the USSR 1939 / edit. Mordechai Altshuler. — Jerusalem, 1993. — P. 40.{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=521}}. Раніцай 3 ліпеня 1941 года 20-я матарызаваная дывізія [[вермахт]]а акупавала Лепель<ref>Hoth, H. Panzer-Operationen. — Heidelberg, Kurt Vowinckel Verlag, 1956.-S. 112.{{ref|de}}</ref>{{sfn|«Памяць. Лепельскi раён»|1999|с=183}}. Тэрыторыя горада ўвайшла ў склад зямель, уключаных у тылавую вобласць [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]]. Акупацыя доўжылася 3 гады — да 28 чэрвеня 1944 года<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2011-12-25 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>. Ужо ў першыя дні акупацыі гітлераўцы сабралі ўсіх габрэяў у цэнтры горада і пад страхам смерці прымусілі адзначыць свае дамы буйнымі шасціканцовымі [[жоўтая зорка|жоўтымі зоркамі]], а таксама насіць зялёную павязку на левай руцэ з надпісам «Юдэ». Затым нацысты запатрабавалі нашыць і на вопратцы спераду і ззаду [[Зорка Давіда|шасціканцовыя зоркі]] жоўтага колеру. У першыя ж дні акупацыі нацысты арганізавалі орган кіравання — габрэйскі камітэт ([[юдэнрат]]), узначаліць які вымусілі габрэя па прозвішчы Гордан{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=521}}{{sfn|«Памяць. Лепельскi раён»|1999|с=184}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], ў канцы ліпеня 1941 года ў Лепелі акупанты арганізавалі гета ў раёне вуліц Валадарскага, Вакзальнай (цяпер — Лабанка), Ленінскай і К2анальнай (цяпер — Дзяржынскага). Габрэяў выгналі з уласных жылля, даўшы на перасяленне ўсяго 2 гадзіны<ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=22}}<ref name=autogenerated5>''Т. Коваль.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/chashniki/tina.html Память о войне: о грешниках и праведниках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160414054436/http://shtetle.co.il/Shtetls/chashniki/tina.html |date=14 красавіка 2016 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Лепельскi раён»|1999|с=184}}{{sfn|«Памяць. Лепельскi раён»|1999|с=216}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=521}}. Падчас арганізацыі гета ў Лепелі нацысты абавязалі старшыню юдэнрата даставіць у ізаляваны раён габрэяў з бліжэйшых населеных пунктаў<ref>Gerlach, Ch. Kalkulierte morde. Die deutsche Wirtschafts und Vernichtungspolitik in Weifirussland 1941 bisl 1944.- Hamburg, 1999.-S. 533.{{ref|de}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=521}}. У дамы гета нацысты заганялі па 30-40 чалавек. У гэтых, часта паўразбураных, будынках адсутнічалі вокны, дзверы і падлогу. Забаранялася не толькі выходзіць на вуліцу без справы, але нават глядзець у вокны. Вязням не дазвалялі запальваць святло ў дамах, хадзіць па ваду да калодзежа або на рэчку, а ваду гітлераўцы распарадзіліся тапіць са снегу<ref name=autogenerated5 />{{sfn|«Памяць. Лепельскi раён»|1999|с=184, 216}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=521}}. Кожны дзень раніцай вязняў вадзілі на працу, пры гэтым здзекаваліся з іх, прымушаючы спяваць песню з двух слоў: «Юдэ капут». Прымусовая праца габрэяў часта была бязмэтнай і здзеклівай. Так, вязні чысцілі прыбіральню рукамі, цягалі па 3-4 чалавекі каляскі з грузам{{sfn|«Памяць. Лепельскi раён»|1999|с=184, 216}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=521}}. Норма хлеба была мізэрнай, насельнікі гета галадалі і спрабавалі таемна абменьваць рэчы на прадукты харчавання. Лепшай ежай былі аладкі, выпечаныя з бульбяных абіркаў{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=521}}. Каб пазбегнуць актаў непадпарадкавання нацысты ўвялі жорсткую сістэму калектыўнай адказнасці, згодна з якой у выпадку адсутнасці аднаго з вязняў расстрэльвалася не толькі яго сям’я, але і ўсе габрэі, якія жылі ў доме. Акупанты і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцыянты]], дзеля забавы, стралялі ў вокны дамоў гета, нярэдка забіваючы вязняў{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=521}}. Камендант горада разам з бургамістрам і начальнікам паліцыі вымагалі ў габрэяў золата і каштоўнасці. Збор даручалі габрэйскага камітэту, пагражаючы за невыкананне смерцю<ref name=autogenerated2>Свидетельство Фишкиной Р. С. / Материалы ЧГК о совершенных злодеяниях немецко-фашистскими оккупантами и их сообщниками по г. Лепель и Лепельскому району // Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 84, дело 7, лист 104, об.</ref>{{sfn|«Памяць. Лепельскi раён»|1999|с=216}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=521}}. == Знішчэнне== На працягу ўсяго часу існавання гета, вязняў групамі па 15-20 чалавек пастаянна вывозілі да загадзя падрыхтаваных ямаў у Гарадскім садзе «Дынама», паміж вуліцамі Савецкай і Карла Маркса, збівалі, прымушалі распрануцца дагала і расстрэльвалі. Усяго там былі забітыя каля 1000 габрэяў<ref name=autogenerated6>{{Cite web |url=http://mistikatv.ru/istoriya-lepelya/lepel1941.-velikaya-otechestvennaya-voyna.html |title=Лепель 1941. Великая Отечественная война. |access-date=2014-03-07 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020030307/http://mistikatv.ru/istoriya-lepelya/lepel1941.-velikaya-otechestvennaya-voyna.html |url-status=live }}</ref>{{sfn|«Памяць. Лепельскi раён»|1999|с=208, 209-210}}<ref name=autogenerated7 />{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. Раніцай 28 лютага 1942 года Лепельскае гета было акружана жандармерыяй, карнікамі з [[Айнзацкаманда 9|айнзацкаманды 9]] і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаямі]]. Габрэяў у моцны мароз выганялі распранутымі з дамоў, прымусілі забрацца ў грузавыя машыны. Многія сталі разбягацца, але ўцякалі расстрэльвалі{{sfn|«Памяць. Лепельскi раён»|1999|с=184, 216-217}}{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=22}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=521}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. Вязняў везлі за 7 кіламетраў ад горада, дзе каля вёскі Чарнаручча ([[Лепельскі сельсавет]]) былі падрыхтаваныя сіласныя ямы. Каты прымушалі свае ахвяры распрануцца і сутыкалі ў яму, дзе іх расстрэльвалі. Жанчын і дзяцей закопвалі жывымі. Усяго ў гэты дзень былі забітыя каля 1500 (1100, больш за 2000<ref name=autogenerated6/>) чалавек, з якіх прыкладна 500 былі закапаныя ў ямах для сіласавання<ref>Акт ЧГК о совершенных злодеяниях немецко-фашистскими оккупантами и их сообщниками по г. Лепель и Лепельскому району // Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 84, дело 7, лист 179</ref>{{sfn|«Памяць. Лепельскi раён»|1999|с=184, 209, 217}}<ref name=autogenerated7>Государственный архив Витебской области (ГАВО), — фонд 2088, опись 2, дело 3, листы 178, 179, 188</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=521}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. Масавыя расстрэлы яўрэяў (да 1000 чалавек) у 1942 годзе гітлераўцы і паліцаі правялі і на лепельскіх яўрэйскіх могілках<ref name=autogenerated6 /><ref>Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, лист 24;</ref>{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. У Лепелі для забойства мірнага насельніцтва былі задзейнічаны таксама і [[Прыбалтыйскі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|латышскія паліцаі]] ў складзе [[17-ы батальён шуцманшафта|17-га латышскага паліцэйскага батальёна]]<ref>[http://www.sb.by/?area=content&articleID=43261 Под кодовым названием «Рига»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924094635/http://www.sb.by/?area=content&articleID=43261 |date=24 верасня 2015 }}, газета «Советская Белоруссия»</ref>. == Выпадкі выратавання == Вядомыя выпадкі ўцёкаў з гета. Так, ноччу, у лютым 1942 года, беглі дзве вязніцы Цітаравіч (маці і дачка). Уратавалася падчас расстрэлу 28 лютага Фішкіна Р. С., якая затым помсціла за родных у партызанскім атрадзе{{sfn|«Памяць. Лепельскi раён»|1999|с=217}}<ref name=autogenerated2 />. Некаторым удалося выратавацца падчас ліквідацыі гета. Так, Фейгельман С. К. здолеў збегчы з месца расстрэлу, і яго выратавала сям’я Грыц{{sfn|«Памяць. Глыбоцкi раён».|1995|с=236}}<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4026891 |title=История спасения. Семен Фейгельман |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416173932/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4026891 |url-status=live }}</ref>. Ардыновіч Варвара за выратаванне Штайльман (Іхільчык) Алы была ўдастоена ганаровага звання «[[Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд Вашэм]]»<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4013723 |title=История спасения. Штайльман (Ихильчик) Алла |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419164838/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4013723 |url-status=live }}</ref>. ==Памяць == Помнік на месцы расстрэлу лепельскіх яўрэяў быў усталяваны ў 1967 годзе без указання нацыянальнасці ахвяр{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=521}}. У 1975 годзе на магіле забітых 28 лютага 1942 года ўстаноўлена стэла<ref name=autogenerated6 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Памяць. Лепельскi раён»|1999|Э.Н. Гнеўка, Г.Б. Красоўская, В.П. Собалева (рэдактары), М.М. Місюра, А.А. Петрашкевіч, Б.В. Ульянка i iнш. (рэдкал.), В.Я. Ланікiна, А.У. Стэльмах (укладальнікi). «Памяць. Лепельскi раён». — Мн.: Беларусь, 1999. — 640 с. — ISBN 985-01-0291-8. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Лепель]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лепеля]] 362r9x8842rywperl6tknjqjk7zm1v4 Жырмуны (Вільня) 0 813141 5189079 5188124 2026-08-28T19:52:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Масавая забудова і індустрыялізацыя */ 5189079 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Жырмуны (значэнні)}} {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius and the Neris River - Mount Gediminas (53876685152).jpg|міні|Панарама Жырмунаў з боку Замкавай гары]] '''Жырмуны''', таксама '''Жырму́най'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Žirmūnai}}, {{lang-pl|Żyrmuny}}, {{lang-ru|Жирмунай}})&nbsp;— адзін з найбуйнейшых гістарычных і сучасных жылых раёнаў [[Вільня|Вільні]], размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад [[Стары горад (Вільня)|Старога горада]]. Сёння гэта самая густанаселеная [[сянюнія]] (староства) горада, якая ахоплівае гістарычныя мясцовасці [[Тускуляны]], Дзераўніцтва, [[Паўночны гарадок (Вільня)|Паўночны гарадок]], [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]] і непасрэдна ўласна Жырмуны. Раён адметны сваёй багатай ваеннай гісторыяй, а таксама тым, што стаў першым у [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] прыкладам маштабнай мікрараённай забудовы, якая была адзначана вышэйшымі дзяржаўнымі прэміямі<ref name="vle_zir">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/zirmunai/|title=Žirmūnai|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=17 снежня 2021|lang=lt}}</ref>. == Этымалогія == [[Файл:Losiovka.jpg|міні|справа|Прадмесце Ласёўка на карце канца XIX стагоддзя]] Назва раёна паходзіць ад аднайменнай гістарычнай [[Жырмунская вуліца (Вільня)|Жырмунскай вуліцы]], якая існавала тут яшчэ з часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і была пазначана на планах горада XVI стагоддзя. У сваю чаргу, вуліца атрымала назву ад беларускага мястэчка [[Жырмуны]] (цяпер у [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]), якое гістарычна з’яўлялася буйным цэнтрам літоўскамоўнага насельніцтва. У літаратуры і ўспамінах старых віленчукоў часам сустракаецца сцвярджэнне, што ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Другая Рэч Паспалітая|міжваеннай Польшчы]] ўся гэтая мясцовасць называлася «Ласёўка» ({{lang-pl|Łosiówka}}). Аднак выдатны літоўскі мовазнавец [[Ёнас Юркштас]] даказаў, што гэтая назва датычылася толькі невялікай пачатковай часткі раёна. Акрамя таго, назва зусім не звязана з ласямі (таму яе нельга перакладаць як ''Briedynė''), а ўтворана ад прозвішча расійскага генерала Аляксандра Лосева, які быў удзельнікам здушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] і ў 1866 годзе выкупіў тут гістарычны маёнтак Дзераўніцтва, а пазней і суседнія Тускуляны<ref name="vle_zir"/>. Паўднёвая частка сучасных Жырмунаў (былыя [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) у XIX стагоддзі часта фігуравала на картах пад назвай [[Пірамонт]] (''Пірамонцкі завулак''). Паводле звестак гісторыка і краязнаўца [[Адам Ганорый Кіркор|Адама Кіркора]], гэтая назва (арыг. ''Пюромонт'') паходзіць ад імя расійскага генерала і віцебскага крайчага Тадэвуша (Фадзея) Пюра, які каля 1778 года заснаваў тут на правым беразе Віліі палац. Яго сядзіба славілася вытанчаным густам і гасціннасцю, а сучаснікі называлі яе «зямным раем»{{sfn|Киркор|1852|с=158}}<ref name="map1904">{{cite web |url=https://retromap.ru/15190412_z16_54.692890,25.284926 |title=План горда Вилны (Vilnius City Plan 1904) |year=1904 |lang=ru}}</ref> == Гісторыя == === Ранні перыяд і Рыбакі === [[Файл:Zvejai old panorama.jpg|міні|злева|Прадмесце Рыбакі на акварэлі [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], пачатак XIX стагоддзя]] Паводле гістарычных звестак, у XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучасных Жырмунаў існавала некалькі невялікіх вёсак: Ляонішкі, Казлішкі, Шэймінішкі і Пашэймінішкі. Усе яны зніклі з карты горада ў канцы XVIII стагоддзя, пакінуўшы пасля сябе толькі тапанімічныя сляды ў назвах сучасных вуліц<ref name="storymaps">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/3c906cf1b99c4c4b9da07f39c25e71a4|title=Žirmūnai Istorija apie mikrorajoną|publisher=ArcGIS StoryMaps|date=14 студзеня 2023|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Šv. Teresės bažnyčia Žvejų priemiestyje.jpg|міні|справа|Касцёл Святой Тэрэзы ў прадмесці Рыбакі (каля 1830)]] Самая паўднёвая частка Жырмунаў, размешчаная насупраць [[Комплекс віленскіх замкаў|Віленскіх замкаў]], гістарычна належала да паселішча Рыбакі ({{lang-lt|Žvejai}}). Археалагічныя даследаванні паказваюць, што рыбацкая вёска магла існаваць тут ужо ў канцы XIV стагоддзя, а ў XVI стагоддзі тут з'явілася адзіная ў Вялікім Княстве Літоўскім мануфактура па вытворчасці [[Шкло|шкла]]<ref name="delfi_zvejai">{{cite web |url=http://whatson.delfi.lt/archive/article.php?id=7133408 |title=Unique discoveries in the uncovered historical suburb of Vilnius |date=22 ліпеня 2005 |publisher=Delfi.lt |lang=lt}}</ref>. У 1563 годзе, пасля будаўніцтва першага моста праз Вілію (на месцы сучаснага [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]]), Рыбакі сталі неад'емнай часткай горада. У гэтым жа прадмесці знаходзіліся найстарэйшыя і найбуйнейшыя ў Літве яўрэйскія могілкі (вядомыя як ''Шніпішок''), упершыню згаданыя ў 1592 годзе. Нягледзячы на афіцыйнае закрыццё ў 1830 годзе, пахаванні там працягваліся; менавіта на гэтых могілках першапачаткова быў пахаваны [[Віленскі гаон]] (пазней яго парэшткі былі перанесены)<ref name="gaon">{{cite journal|author=Leiman Sh. Z.|title=Who is buried in Vlina Gaon's tomb?|journal=Jewish Action|year=1998|volume=59|issue=2|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, у XVI стагоддзі ў прадмесці існавала праваслаўная царква Святой Варвары, якая пазней згарэла і больш не аднаўлялася{{sfn|Киркор|1852|с=184}}. [[Файл:JewishCemeteryVilnius.jpg|міні|злева|Старыя яўрэйскія могілкі, знішчаныя ў 1950-я гады (фота 1922 года)]] У гэты перыяд тут пераважала драўляная забудова<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/vilniaus-istorija/neries-krantineje-atrastos-carines-tvirtoves-liekanos/|title=Neries krantinėje atrastos carinės tvirtovės liekanos|date=7 лютага 2021|publisher=Made in Vilnius|lang=lt}}</ref>, аднак прадмесце пачало прыцягваць увагу віленскай эліты. У [[1534]] годзе канонік, а пазней біскуп віленскі [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр’ян Пратасевіч]] набыў тут, наўпрост насупраць замка, тры вялікія пляцы (у гістарычных актах — ''Стацаўшчына, Аяктоўшчына'' і ''Андрэеўшчына'') для будаўніцтва ўласнай летняй рэзідэнцыі, тут жа планавалі атабарыцца і манахі-[[Езуіты|езуіты]]{{sfn|АВАК|1893|с=CXI}}. Таксама на гэтых землях былі абсталяваны шматлікія гандлёвыя склады<ref name="kpd">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/aa03197e-b1e6-4079-a341-612d0c3e42ee|title=Vilniaus senojo miesto ir priemiesčių archeologinė vietovė|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У XVII стагоддзі ў прадмесце прыйшлі манахі ордэна [[Кармеліты|кармелітаў]], якія пабудавалі тут драўляны, а пазней мураваны касцёл Святой Тэрэзы. Размешчаны на нізкім правым беразе, раён пастаянна цярпеў ад катастрафічных паводак Віліі. Адна з такіх буйных паводак у [[1847]] годзе цалкам разбурыла мураваны кармеліцкі касцёл, які стаяў сярод жылых дамоў і нават паспеў паслужыць часткай фартыфікацыйнай сістэмы горада<ref name="15min">{{cite web|url=https://www.15min.lt/naujiena/aktualu/lietuva/imine-kapiniu-misle-56-8344|title=Įminė kapinių mįslę!|author=Jurga Tvaskienė|publisher=15min.lt|date=2 кастрычніка 2008|lang=lt}}</ref>. === Каралеўскія маёнткі і Тускуляны === [[Файл:Tuskulenai (5552586).jpg|міні|справа|Маёнтак Тускуляны на карціне 1848 года]] [[Файл:Tuskulenai 2008.jpg|міні|злева|Адноўлены палац у Тускулянах, сучасны выгляд]] У цэнтры тэрыторыі, на правым беразе Віліі, размяшчаўся буйны маёнтак Дзераўніцтва (таксама вядомы як Гарадніцтва). Паводле дадзеных Універсальнай літоўскай энцыклапедыі, гэты каралеўскі маёнтак існаваў тут у XVI — сярэдзіне XVII стагоддзя і выконваў функцыю дапаможнай гаспадаркі для абслугоўвання Віленскіх замкаў (ён уключаў вялікую сядзібу, сады і сажалкі)<ref name="vle_zir"/>. Як мяркуюць гісторыкі, заснаваны ён быў вялікім князем літоўскім і каралём польскім [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]] і неаднаразова выкарыстоўваўся для пражывання каралеўскай сям'і. У сярэдзіне XVIII стагоддзя частка маёнтка перайшла да манахаў-латэранскіх канонікаў, якія назвалі гэтую мясцовасць [[Тускуляны|Тускулянамі]] (у гонар старажытнарымскага горада [[Тускулум]]). У 1825 годзе на заказ віленскага генерал-губернатара [[Аляксандр Мікалаевіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]] па праекце выдатнага архітэктара [[Караль Падчашынскі|Караля Падчашынскага]] тут быў збудаваны манументальны [[Тускулянскі маёнтак]] у стылі класіцызму, які стаў значным цэнтрам культуры і мастацтва<ref name="vle_zir"/>. Пазней маёнткам валодалі Юлія Сафрановіч і Вольга Меленцьева. У 1866 годзе на поўдзень ад галоўнага палаца быў пабудаваны так званы «Белы дворык», які пазней набыў і перабудаваў пад летнюю рэзідэнцыю Францішак Валіцкі. === Ваенная гісторыя і Паўночны гарадок === [[Файл:Zirmunai areal.jpg|міні|справа|Цэнтральная частка Жырмунаў у пачатку XX стагоддзя. Знізу — маёнтак Ласёўка, зверху — ваенны гарадок]] [[Файл:Siaures miestelis.jpg|міні|злева|Сучасная забудова Паўночнага гарадка на месцы былых казармаў]] Значная частка Жырмунаў гістарычна была шчыльна звязана з ваеннай справай, пра што дагэтуль сведчаць захаваныя назвы мясцовых вуліц: Апкасу (Акопная), Карэйвю (Вайсковая), Трыміту (Трубачоў) і Рынкцінес (Зборная). Гэтая тэрыторыя гістарычна называлася Ваенным полем, дзе рэгулярна праводзіліся вучэнні і ваенныя парады. У XIX стагоддзі тут былі пабудаваны манументальныя мураваныя казармы, якія ўтварылі закрытую ваенную зону, вядомую як [[Паўночны гарадок (Вільня)|Паўночны гарадок]] ({{lang-lt|Šiaurės miestelis}})<ref name="vle_zir"/>. У час адступлення французскай арміі ў 1812 годзе тэрыторыя Жырмунаў стала месцам жахлівай трагедыі: ад невыноснага холаду і голаду тут загінулі больш за 3000 салдат Вялікай арміі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], сярод якіх былі французы, італьянцы, немцы, палякі і літвіны. А.&nbsp;Кіркор прыводзіць жудасныя падрабязнасці наступстваў той сакарушальнай зімы: з-за пагрозы распаўсюджвання эпідэміі, з наступленнем адлігі ў студзені 1813 года, за суседнім прадмесцем [[Сніпішкі]] (на мяжы з сучаснымі Жырмунамі) на адным велізарным вогнішчы было спалена каля тысячы трупаў французскіх салдат, сабраных з віленскіх шпіталяў і двароў{{sfn|Киркор|1852|с=52}}. Масавае пахаванне заставалася невядомым да 2001 года, калі падчас будаўніцтва сучаснага жылога квартала былі выпадкова знойдзены траншэі з парэшткамі. Даследаванні ДНК паказалі, што многія з іх памерлі ад тыфу. У 2003 годзе астанкі салдат былі ўрачыста перанесены і перапахаваны на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]]<ref name="storymaps"/>. Гісторыя гэтых раскопак асвятлялася ў дакументальных фільмах тэлеканалаў [[BBC]] і [[Discovery Channel]]. З 1914 года ў Паўночным гарадку кватаравалі падраздзяленні расійскай арміі, у міжваенны перыяд — войскі Польскай Рэспублікі і літоўская армія. У гады нацысцкай акупацыі, згодна з планам Вільні 1942 года, тэрыторыя Жырмунаў афіцыйна падзялялася на тры часткі: Панярышкес (паўночная), Карэйвішкес («месца салдат», цэнтральная) і Манцішкес (паўднёвая, каля Тускулянаў)<ref name="map1942">{{cite web |url=http://www.ngr.lt/map/vilnius42/vilnius42.php?kalba_l=EN&mast=100 |title=Vilnius Map. Year 1942 |publisher=The Union of Supporters of the Lithuanian Narrow Gauge Railway |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230715223753/http://www.ngr.lt/map/vilnius42/vilnius42.php?kalba_l=EN&mast=100 |archivedate=15 ліпеня 2023 |lang=en |access-date=24 жніўня 2026 |url-status=bot: unknown }}</ref> . Падчас савецкай акупацыі ў казармах базіравалася танкавая дывізія савецкай арміі (з 1945 па 1956 год тут размяшчалася [[16-я Літоўская стралковая дывізія]]), і тэрыторыя была цалкам закрыта для цывільнага насельніцтва. Менавіта з Паўночнага гарадка ў трагічную ноч на [[13 студзеня 1991 года ў Вільні|13 студзеня 1991 года]] савецкая бранятэхніка рушыла на смяротны штурм [[Віленская тэлевежа|Віленскай тэлевежы]] і будынка радыё і тэлебачання. У 1993 годзе расійская армія канчаткова пакінула тэрыторыю, а з 1998 года пачаўся знос старых ваенных баз і маштабная рэканструкцыя раёна пад камерцыйную і жылую забудову<ref name="storymaps"/>. Канчатковы заняпад гістарычнага прадмесця Рыбакі быў звязаны з мілітарызацыяй Вільні ў часы Расійскай імперыі. У [[1831]] годзе паводле загаду імператара [[Мікалай I|Мікалая I]] на тэрыторыі Рыбакоў пачалося будаўніцтва расійскай ваеннай крэпасці (цытадэлі). Падчас маштабных земляных работ былі выкапаны глыбокія ахоўныя равы і насыпаны валы, што прывяло да фізічнага знішчэння значнай часткі яўрэйскіх могілак і прымусовага зносу старой прыватнай забудовы{{sfn|Žukovskis|2000|с=62}}. Паколькі велізарная тэрыторыя была аддадзена выключна пад патрэбы арміі, жылыя кварталы ў Рыбаках больш не аднаўляліся і не развіваліся. Ужо на планах горада 1937 года тут пазначаны толькі вайсковыя казармы і стайні{{sfn|Žukovskis|2000|с=62}}. Сёння памяць пра зніклае прадмесце захоўваецца ў назве невялікай Рыбацкай вуліцы (Жвяю, {{lang-lt|Žvejų gatvė}}), якая праходзіць уздоўж правага берага Віліі на месцы гістарычнага паселішча{{sfn|Žukovskis|2000|с=68}}. У выніку гэтых працэсаў старажытнае прадмесце цалкам страціла сваю ўрбаністычную і гістарычную ідэнтычнасць{{sfn|Dijokienė|2006|с=83}}. === Масавая забудова і індустрыялізацыя === [[Файл:Zirmunai 2 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Тыповая жылая забудова Жырмунаў з вышыні птушынага палёту]] Да сярэдзіны XX стагоддзя Жырмуны заставаліся маланаселенай і слабаразвітай ускраінай Вільні, забудаванай пераважна драўлянымі дамамі рабочых. У першай палове XX стагоддзя праз тэрыторыю раёна (уздоўж сучаснай вуліцы Мінцес) нават праходзіла вузкакалейная чыгунка, якая перасякала Вілію па мосце недалёка ад сучаснага моста Шыла. Сітуацыя кардынальна змянілася ў 1962 годзе, калі гарадскія ўлады прынялі рашэнне аб стварэнні тут першага ў Літве масіва буйнапанэльнай жылой забудовы, спраектаванага згодна з прынцыпамі свабоднай мікрараённай планіроўкі. На плошчы ў 127 гектараў былі сфарміраваны тры мікрараёны, разлічаныя на 45 тысяч жыхароў. Аўтарамі гэтага інавацыйнага праекта сталі архітэктары [[Ніёле Хлямаўскене]], [[Біруце Каспяравічыне]], [[Л. Бурнейкене]] і [[Бранісловас Крумініс]]<ref name="vle_zir"/>. [[Файл:Zirmunai renovated.jpg|міні|справа|Першы цалкам рэнававаны савецкі дом у Жырмунах]] [[Файл:Zirmunai winter night.jpg|міні|злева|Начны від на жылую забудову мікрараёна]] Да 1965 года раён забудоўваўся выключна пяціпавярховымі будынкамі (так званымі «[[Хрушчоўка|хрушчоўкамі]]»), і толькі пазней пачалося ўзвядзенне дзевяці- і дванаццаціпавярховых дамоў. У 1968 годзе калектыў аўтараў і будаўнікоў першага Жырмунскага мікрараёна быў узнагароджаны [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміяй СССР]]. Гэта была першая падобная ўзнагарода за масавае жылое будаўніцтва ў Савецкім Саюзе, што надзвычай высока ўзняло прэстыж літоўскай урбаністычнай школы<ref name="madein">{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/en/the-history-of-Vilnius/undiscovered-Vilnius/undiscovered-Vilnius-shopping-and-service-center-Zirmunai/|title=(Un)discovered Vilnius: Trade and service center "Žirmūnai"|publisher=Made in Vilnius|date=1 чэрвеня 2019|lang=en}}</ref>. У 1969 годзе ў цэнтры раёна быў адкрыты ўзорны двухпавярховы грамадска-гандлёвы цэнтр «Жырмуны» (архітэктар [[Аляксандрас Аронас]]), у якім размясціліся рэстаран на 150 месцаў, кулінарыя, бібліятэка, цырульня і ашчадная каса, а перад будынкам быў створаны сквер з басейнам і дэкаратыўнай скульптурай<ref name="madein"/>. У савецкі час Жырмуны адначасова сталі буйным прамысловым кластарам. Тут паспяхова працаваў закрыты завод гуказапісвальнай тэхнікі «[[Вільма]]» (які выконваў спецыяльныя заказы для [[Ваенна-прамысловы комплекс СССР|ваенна-прамысловага комплексу СССР]]), магутны завод лічыльных машын «[[Сігма (завод)|Сігма]]» і завод паліўнай апаратуры. Пасля аднаўлення незалежнасці большасць гэтых прадпрыемстваў збанкрутавала і была перароблена пад камерцыйныя аб’екты (напрыклад, гандлёвы гарадок ''Ogmios miestas''). У 2006 годзе менавіта ў Жырмунах быў паспяхова рэалізаваны першы ў Вільні праект поўнай рэнавацыі і ўцяплення старога савецкага 60-кватэрнага дома, пабудаванага ў 1965 годзе<ref name="renovacija">{{cite web|url=http://www.renovacija.lt/en.php/sample_project/209|title=The Sample Project of Complex Building Renovation|publisher=Vilnius City Heating Company|year=2006|lang=en}}</ref>. У гісторыю раёна ўвайшла і малавядомая трагедыя 1975 года, калі пад цяжарам натоўпу, што вяртаўся з канцэрта ў Палацы спорту, абрынуўся [[Пантонны мост|пантонны мост]] праз Вілію. Дакладная колькасць ахвяр, якія патанулі або былі раздушаны канструкцыямі, засталася невядомай з-за цэнзуры савецкіх улад, пасля чаго пантонныя масты ў гэтым месцы больш ніколі не наводзіліся<ref>{{cite web|url=http://community.livejournal.com/lost_vilnius/21836.html|title=Lost Vilnius: The infamous pontoon bridge, 1960|author=Neniškis A.|date=13 сакавіка 2006|lang=lt}}</ref>. === Трагедыя ў Тускулянах === [[Файл:Tuskulenai columbarium.jpg|міні|справа|Калумбарый з парэшткамі ахвяр савецкіх рэпрэсій у Тускулянах]] Цёмнай старонкай гісторыі Жырмунаў з’яўляецца перыяд з 1944 па 1947 год. На тэрыторыі нацыяналізаванага савецкімі ўладамі маёнтка Тускуляны супрацоўнікі [[НКДБ]]-[[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі СССР|МДБ]] стварылі сакрэтныя могілкі. Тут таемна закопвалі целы ахвяр савецкіх рэпрэсій і катаванняў, якія былі жорстка забітыя ў падвалах віленскага КДБ (сярод якіх было шмат удзельнікаў антысавецкага ўзброенага супраціву, а таксама байцоў [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]). Пасля аднаўлення незалежнасці Літвы ў ходзе старанных раскопак на тэрыторыі маёнтка былі знойдзены парэшткі 724 ахвяр. Сёння яны з пашанай спачываюць у спецыяльна пабудаваным манументальным калумбарыі, які стаў часткай Мемарыяльнага комплексу Парку спакою ў Тускулянах<ref name="storymaps"/>. У 1970-я гады падчас савецкай забудовы на месцы былога прадмесця Рыбакі, наўпрост на тэрыторыі знішчаных яўрэйскіх могілак, быў узведзены [[Палац канцэртаў і спорту (Вільня)|Палац канцэртаў і спорту]]. У [[1996]] і [[1998]] гадах наўкол гэтага комплексу праводзіліся разведачныя археалагічныя даследаванні пад кіраўніцтвам Робертаса Жукоўскіса. Нягледзячы на моцныя разбурэнні культурнага слоя цяжкай тэхнікай падчас савецкага будаўніцтва, археолагам удалося знайсці некранутыя пахаванні XVII стагоддзя на глыбіні больш за 2 метры{{sfn|Žukovskis|2000|с=62—64}}. == Дэмаграфія і сацыяльная структура == [[Файл:Zirmunai relief.jpg|міні|злева|Раўнінны рэльеф раёна]] Паводле перапісу 2001 года, Жырмуны з'яўляліся самай густанаселенай сянюніяй Вільні, дзе пражывала 47 410 чалавек, што рабіла раён трэцім па колькасці насельніцтва ва ўсёй Літве (пасля ковенскіх Шылайней і Дайнавы). Раён вылучаўся спецыфічнай дэмаграфічнай структурай: тут была зафіксавана самая высокая ў горадзе доля жыхароў пенсійнага ўзросту (27,4 %) і самая нізкая доля працаздольнага насельніцтва (56,4 %). Гэта тлумачыцца тым, што людзі, якія масава засялялі раён у 1960-я гады, засталіся тут жыць, у той час як іх дзеці пераехалі ў іншыя месцы. Акрамя таго, з-за савецкіх прынцыпаў урбаністыкі Жырмуны мелі самую нізкую ў горадзе долю індывідуальнай забудовы — каля 99 % жыхароў пражывалі ў шматкватэрных дамах<ref name="stat_pop">{{cite web|url=http://osp.stat.gov.lt/en/gyventoju-ir-bustu-surasymai1|title=Population and Housing Census|publisher=Department of Statistics to the Government of the Republic of Lithuania|lang=en}}</ref>. Згодна з тым жа перапісам, этнічны склад раёна быў наступным: літоўцы (59,2 %), расіяне (16,8 %), палякі (14,4 %), [[Беларусы ў Вільні|беларусы]] (3,8 %) і ўкраінцы (1,7 %). Дзякуючы праграме прафілактыкі «Бяспечны горад» узровень злачыннасці ў раёне ў пачатку XXI стагоддзя пачаў няўхільна зніжацца, хаця гістарычна раён лічыўся адным з самых крымінагенных у горадзе пасля Старога горада і [[Новы горад (Вільня)|Новага горада]]. == Эканоміка і ўстановы == [[Файл:Rytu skirstomieji tinklai.jpg|міні|справа|Будынак аператара электрасетак «Rytų skirstomieji tinklai»]] [[Файл:Forensic medicine institute.jpg|міні|злева|Інстытут судовай медыцыны (былы ваенны будынак)]] У пачатку XXI стагоддзя Жырмуны працягвалі заставацца важным эканамічным і адміністрацыйным цэнтрам горада, дзе было зарэгістравана больш за 1400 бізнес-прадпрыемстваў. На тэрыторыі раёна дзейнічаюць буйныя кампаніі: энергетычны аператар «Rytų skirstomieji tinklai», тэлекамунікацыйная кампанія «[[Tele2|TELE2]]», а таксама вытворцы электронікі на базе былых савецкіх заводаў «Сігма» і «Вільма». У 1992 годзе вядомы літоўскі баскетбаліст [[Шарунас Марчулёніс]] адкрыў у Жырмунах уласную гасцініцу «Шарунас». У 2001 годзе кампанія «Sintagma» адкрыла ў раёне Музей вылічальнай тэхнікі, які дэманстраваў гісторыю літоўскай інфарматыкі пачынаючы з першых савецкіх вакуумных машын<ref name="comp_mus">{{cite web|url=http://www.muziejai.lt/Vilnius/Kompiuterijos%20muziejus.htm|title=Lithuanian Computing Museum in Vilnius|publisher=Museums of Lithuania|year=2004|lang=en}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Zirmunu gimnazija.JPG|міні|справа|Жырмунская гімназія]] [[Файл:Hyper rimi.jpg|міні|злева|Гандлёвы цэнтр «Rimi» ў Паўночным гарадку]] Сярод важных дзяржаўных устаноў тут размясціліся Цэнтр выпіскі асабістых дакументаў МУС (дзе друкуюцца ўсе літоўскія пашпарты і ID-карты), гарадская міграцыйная служба, Дзяржаўная падатковая інспекцыя, гарадскі морг і Інстытут судовай медыцыны ўніверсітэта імя Мікаласа Ромерыса. У сферы адукацыі раён прадстаўлены трыма буйнымі гімназіямі (імя Святога Крыштафа, Тускулянскай і Жырмунскай, якая славіцца сваім духавым аркестрам «Септыма»), а таксама Віленскай школай радыёэлектронікі і дакладнай механікі, заснаванай яшчэ ў 1965 годзе для падрыхтоўкі кадраў для завода «Вільма»<ref name="vle_zir"/>. [[Файл:New Zirmunai.jpg|міні|справа|Сучасныя офісныя і жылыя будынкі ў раёне]] == Славутасці і мастацтва == [[Файл:Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf den Sporto Rumai 1.jpg|злева|міні|Віленскі палац канцэртаў і спорту]] [[Файл:Zirmunai 2023 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Манументальны жылы дом і набярэжная летам 2023 года]] У Жырмунах сканцэнтравана вялікая колькасць выбітных архітэктурных аб’ектаў і помнікаў мастацтва: * '''[[Палац канцэртаў і спорту (Вільня)|Віленскі палац канцэртаў і спорту]]''' — узведзены ў 1971 годзе прама на тэрыторыі былых яўрэйскіх могілак. Ён стаў не толькі выдатным узорам савецкага канструктывізму з унікальным дахам у форме карабля, але і гістарычнай арэнай. Менавіта тут 22—23 кастрычніка 1988 года адбыўся ўстаноўчы з'езд літоўскага руху «[[Саюдзіс]]», які ўзначаліў барацьбу за незалежнасць Літвы, а 14—15 студзеня 1991 года ў палацы праходзіла публічнае развітанне з ахвярамі студзеньскіх падзей<ref name="vle_zir"/>. * '''[[Палац культуры, забаў і спорту МУС (Вільня)|Палац культуры, забаў і спорту МУС]]''' (цяпер вядомы як ВРМ-палац) — манументальны будынак, узведзены ў 1980 годзе на беразе Віліі паводле праекта архітэктара [[Альгімантас Мачуліс|Альгімантаса Мачуліса]]. Гэта адзін з самых яскравых і культавых прыкладаў архітэктуры [[Бруталізм|бруталізму]] ў Вільні<ref name="storymaps"/>. * '''Скульптура «Сонечная радасць»''' (таксама вядомая ў народзе як «Жырмунская абаранка») — дэкаратыўная кампазіцыя з граніту, бетону і бронзы, створаная ў 1970 годзе скульптарам [[Казімерас Кісяліс|Казімерасам Кісялісам]] і архітэктарам [[Арунас Эдуардас Пасляйціс|Арунасам Эдуардасам Пасляйцісам]]. Складаецца з вялізнага сонечнага кола і бронзавай фігуры хлопчыка. Доўгі час фігура хлопчыка лічылася згубленай, але ў 2018 годзе скульптура была цалкам адрэстаўравана<ref name="storymaps"/>. [[Файл:Calvary Chapel in Zirmunai.jpg|міні|злева|Капліца Віленскай Кальварыі на мяжы Жырмунаў]] * '''Помнік ахвярам Афганскай вайны''' — мемарыял, адкрыты ў 2006 годзе на скрыжаванні вуліц Жукаўскаса і Жыге. Скульптура аўтарства [[Антанас Кмяляўскас|Антанаса Кмяляўскаса]] адлюстроўвае маці, якая трымае забітага сына, і аблямавана «чорным цюльпанам» (сімвалам самалётаў, што прывозілі цынкавыя труны). Месца абрана не выпадкова — менавіта з суседняга Паўночнага гарадка віленскіх юнакоў адпраўлялі на [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскую вайну]]<ref name="storymaps"/>. [[Файл:Lithuania fountain Family Shower in Vilnius.jpg|міні|справа|Фантан «Сямейны душ» у Паўночным гарадку]] * '''Сквер і помнік Бронюсу Лаўрынавічусу''' — адкрыты ў 2010 годзе на скрыжаванні вуліц [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] і Жальгіру. Помнік у выглядзе Езуса, які нясе крыж, прысвечаны вядомаму дысідэнту, члену Літоўскай Хельсінкскай групы, святару [[Броніс Лаўрынавічус|Бронюсу Лаўрынавічусу]], які ў 1981 годзе пры нявысветленых абставінах (верагодна, у выніку аперацыі КДБ) быў насмерць збіты грузавіком на гэтым скрыжаванні<ref name="storymaps"/>. * '''Сквер Юозаса Лукшы-Даўмантаса''' — сучасная рэкрэацыйная прастора, адкрытая ў 2021 годзе да 100-годдзя легендарнага камандзіра «[[Лясныя браты|лясных братоў]]». Цэнтрам сквера з’яўляецца скульптурная кампазіцыя «Лясныя браты» (скульптар Гедзімінас Каралюс), якая сімвалізуе партызанскія бункеры<ref name="storymaps"/>. Раён таксама стаў папулярнай лакацыяй для кінематаграфістаў. Менавіта ў Жырмунах адбываецца дзеянне і здымаліся вядомыя літоўскія фільмы «[[Балкон (фільм, 2008)|Балкон]]» (2008, рэжысёр Гедрэ Бейноруце) і культавая стужка «[[Анархія ў Жырмунах]]» (2010, рэжысёр Саўлюс Друнга), дзе савецкая архітэктура мікрараёна выконвае ролю самастойнага героя<ref name="vle_zir"/>. == Інфраструктура == [[Файл:Trolleybus in Zirmunai.jpg|міні|справа|Тралейбус на Валакампяйскім мосце]] [[Файл:Vilnius Pano 4717 (cropped).jpg|міні|злева|Жылыя дамы ўздоўж Віліі]] [[Файл:Zirmunai.jpg|міні|справа|Прагулачны карабель на Віліі каля Жырмунаў]] Жырмуны звязаны з іншымі раёнамі горада разгалінаванай сеткай дарог і чатырма мастамі цераз раку Вілію (з поўначы на поўдзень): [[Валакампяйскі мост]], [[Мост Шыла]], [[Жырмунскі мост]] і сучасны [[Мост Міндоўга]], адкрыты ў 2003 годзе<ref name="vle_zir"/>. У раёне пракладзена папулярная веласіпедная траса «EuroVelo 11», якая вядзе да [[Жырмунскі пляж|Жырмунскага пляжа]] — папулярнага месца адпачынку гараджан, створанага яшчэ ў 1960-я гады. На тэрыторыі раёна таксама знаходзіцца галоўнае аўтобуснае дэпо горада «Vilniaus Autobusai». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{артыкул |аўтар=Ackermann F. |загаловак=The Spirit of Lukiškės: a Prison as Microcosm of Modern Vilna |выданне=The Journal of Belarusian Studies |год=2020 |старонкі=42—69 |ref=Ackermann |lang=en}} * {{артыкул |аўтар=Žukovskis R. |загаловак=Žvalgomieji archeologijos tyrimai istoriniame Vilniaus Žvejų priemiestyje (1996, 1998 m.) |выданне=Kultūros paminklai |год=2000 |нумар=7 |старонкі=62—68 |ref=Žukovskis}} * {{артыкул |аўтар=Dijokienė D. |загаловак=Vilniaus istorinių priemiesčių genezės, raidos ir vertybių ypatumai |выданне=Urbanistika ir architektūra |год=2006 |том=XXX |нумар=2 |старонкі=78—86 |ref=Dijokienė}} * {{кніга|загаловак=Акты Виленской археографической комиссии|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|том=XX. Акты, касающиеся города Вильны|старонак=715|ref=АВАК|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_20.pdf}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Žirmūnai}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 4yxdfpwfl747fds5nxoc6rirln9m4hp Аляксандр Радунскі 0 813272 5189247 5186610 2026-08-29T11:06:47Z Печыва на стале 173138 5189247 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Аляксандр Міхайлавіч Радунскі | арыгінал імя = Alex Radunsky | род дзейнасці = [[прадпрымальнік]], інвестар | дата нараджэння = 1958 | месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцяг ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | рознае = Суўладальнік і кіруючы партнёр Midland F1 Racing (2004—2007) }} '''Алекс Радунскі''' (таксама '''Аляксандр Міхайлавіч Радунскі''', {{lang-en|Alex Radunsky}}; нар. 1958) — амерыканскі [[прадпрымальнік]]. У 2004—2007 гадах з'яўляўся суўладальнікам і кіруючым партнёрам каманды Midland F1 Racing у гонках «[[Формула-1]]»<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/533314|title="Борис Ельцин — это брэнд"|website=www.kommersant.ru|date=2004-12-15|access-date=2026-08-29}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/541156|title=Россия вписалась в "Формулу"|website=www.kommersant.ru|date=2005-01-24|access-date=2026-08-29}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/550701|title=Пит-стоп на Красной площади|website=www.kommersant.ru|date=2005-02-28|access-date=2026-08-29}}</ref>. Заснавальнік шэрагу кампаній: Terra<ref name="Komm891725">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/891725|title=Александр Радунский погнал на стройку|website=Коммерсантъ|date=2008-05-15|access-date=2026-08-29}}</ref> (дыстрыб'ютар Philip Morris і іншых міжнародных вытворцаў прадуктаў харчавання на рынках [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]), дэвелаперскай кампаніі Perga Development<ref name="Komm891725" />, вытворцы кансервацыі і дзіцячага харчавання Corrado Group<ref name="Komm2026738">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2026738|title="Коррадо" пересядет на козу|website=www.kommersant.ru|date=2012-09-21|access-date=2026-08-29}}</ref>, а таксама медыцынскага стартапа з адкрытым цэнаўтварэннем Tripment Health<ref name="RadiologySimonMed">{{Cite web|lang=en|url=https://radiologybusiness.com/topics/healthcare-management/healthcare-economics/private-equity-simonmed-imaging-tripment-health|title=Private equity-backed SimonMed partners with online imaging marketplace Tripment Health|first=Marty|last=Stempniak|website=radiologybusiness.com|date=2022-01-27|access-date=2026-08-29}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1958 годзе. У верасні 2005 года часопіс [[GQ]], які ўключыў Радунскага ў рэйтынг «100 самых стыльных мужчын Расіі», пазначыў яго ўзрост — 46 гадоў<ref>100 самых стильных мужчин России. № 69: Александр Радунский, управляющий партнёр Midland F1 // ''GQ Россия''. — Сентябрь 2005. — № 9. — С. 150. Печатное издание.</ref>. У канцы жніўня 1989 года ў статусе [[Бежанец|бежанца]] эміграваў разам з сям'ёй з [[СССР]] у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Шэсць месяцаў правёў у [[Еўропа|Еўропе]] ў чаканні дазволу на ўезд, а ў лютым 1990 года прыбыў у горад [[Дэ-Мойн]], штат [[Аява]]. У канцы лета 1991 года заснаваў імпартна-экспартную кампанію<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://alexradunsky.com/|title=Alex Radunsky|access-date=2026-08-29}}</ref>. Жыве ў ЗША<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OY7Kk1CZJpM|title=Башня Трампа в Чикаго. Взгляд изнутри с Александром Радунским.|date=2024-10-13|access-date=2026-08-29}}</ref>. У 2017 годзе Аляксандр Радунскі прадаў кватэру ў чыкагскім Park Tower за 4,35 млн долараў — на той момант гэта быў найбуйнейшы продаж кандамініума ў горадзе з пачатку года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.chicagobusiness.com/article/20170317/CRED0701/170319880/park-tower-unit-sells-for-year-s-highest-chicago-condo-price|title=Park Tower unit sells for year's highest condo price|website=Crain's Chicago Business|date=2017-03-16|access-date=2026-08-29}}</ref>. == Прадпрымальніцкая дзейнасць == === Terra === У 1990-я гады займаўся міжнароднай дыстрыб'юцыяй спажывецкіх тавараў. Да 2000 года з'яўляўся суўладальнікам кампаніі Terra, якая, паводле даных выдання «[[Коммерсантъ]]», была адным з найбуйнейшых дыстрыб'ютараў цыгарэт Philip Morris і іншых вытворцаў на расійскім рынку і ў краінах СНД<ref name="Komm891725" /><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.arendator.ru/news/85563-byvshij_vladelec_midland_group_investiruet_bolee_12_mlrd_v_development/|title=Бывший владелец Midland Group инвестирует более $1,2 млрд. в девелопмент|website=www.arendator.ru|access-date=2026-08-29}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/891959|title=Александр Радунский погнал на стройку|website=www.kommersant.ru|date=2008-05-15|access-date=2026-08-29}}</ref>. === Midland F1 Racing === У снежні 2004 года стала вядома пра тое, што кампанія Midland Group канадскага мільярдэра Алекса Шнайдэра дамовілася наконт набыцця каманды «Формулы-1» Jordan Grand Prix. Алекс Радунскі быў прадстаўлены ў якасці суўладальніка каманды і кіруючага партнёра праекта Midland F1<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ko.ru/articles/novoe-pokolenie-pilotov-114835/|title=Новое поколение пилотов|website=ko.ru|access-date=2026-08-29}}</ref>. На запрашэнне Радунскага аддзел маркетынгу каманды ўзначаліў Барыс Ельцын-малодшы, унук першага прэзідэнта Расіі<ref name=":0" />. Гэтае прызначэнне шырока асвятлялася ў расійскіх і замежных выданнях<ref>{{Cite web|url=http://www.atlasf1.com/grapevine/2004/dec/report.php/id/1338/.html|title=ATLAS F1, The Daily Grapevine: Yeltsin Jr Joins Midland F1 Team|website=www.atlasf1.com|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.crash.net/f1/news/50834/1/yeltsin-in-midland-move|title=Yeltsin in Midland move|website=www.crash.net|date=2004-12-16|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4098499.stm|title=Yeltsin junior launches F1 career|date=2004-12-15|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://newizv.ru/news/2004-12-15/eltsin-mladshiy-vozglavil-otdel-marketinga-komandy-formula-1-17450|title=Ельцин-младший возглавил отдел маркетинга команды «Формула-1»|website=newizv.ru|date=2004-12-15|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.f1news.ru/news/f1-8929.html|title=Борис Ельцин-младший возглавит отдел маркетинга Midland|website=www.f1news.ru|access-date=2026-08-29}}</ref>. У студзені 2005 года каманда атрымала новую назву — Midland F1 Racing<ref name=":1" />. У лютым 2005 года на Васільеўскім спуску каля [[Красная плошча|Чырвонай плошчы]] адбылася прэзентацыя каманды; выданне «Коммерсантъ» тады называла Радунскага «кіруючым партнёрам Midland F1 і суўладальнікам гоначнай каманды»<ref name=":2" />. У красавіку 2005 года ў часопісе [[GQ]] выйшаў матэрыял «Руская формула», прысвечаны суўладальнікам каманды — Аляксандру Радунскаму і Алексу Шнайдэру<ref>{{Cite web|url=http://ukrrudprom.com/digest/dgq290405.html|title=Русская формула|website=ukrrudprom.com|access-date=2026-08-29}}</ref>. У 2007 годзе каманду прадалі Spyker, а пазней яе набыла [[Force India]]<ref name="Komm891725" />. === Perga Development and Management === У маі 2008 года «Коммерсантъ» паведаміў, што кампанія Аляксандра Радунскага Perga Development and Management плануе пабудаваць каля 1 млн кв. м жылля і гандлёвых цэнтраў у буйных гарадах [[Расія|Расіі]] і [[Украіна|Украіны]]. Аб'ём інвестыцый ацэньваўся прыкладна ў 1,2 млрд долараў<ref name="Komm891725" /><ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=http://news.mchr.com.ua/2008/05/regency-development-perga-development.html|title=Regency Development и Perga Development идут в Украину|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.bpn.ru:80/publications/39449/|title=Экс-владелец команды «Формулы-1» инвестирует более $1,2 млрд в девелопмент|website=www.bpn.ru|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/892191|title=Александр Радунский притормозит в Омске|website=www.kommersant.ru|date=2008-05-16|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2008/05/15/vkratce9|title=Вкратце|website=Ведомости|date=2008-05-15|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://realty.ria.ru/20080515/4504.html|title=Экс-владелец команды «Формулы-1» вложит более $1,2 млрд в девелопмент|website=Недвижимость РИА Новости|date=20080515T1017|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.malls.ru/rus/news/17793.shtml|title=Первый качественный ТРЦ появится в Бутове в 2009 году|website=Malls.Ru|date=2013-08-06|access-date=2026-08-29}}</ref>. У снежні 2010 года Радунскі як суўладальнік Perga Development распавёў аб бізнес-плане па будаўніцтве ўздоўж дарог каля 7 тысяч аўтаматызаваных парковак агульнай умяшчальнасцю 84 тысячы машын<ref>{{Cite web |url=https://cre.ru/news/16418 |website=Commercial Real Estate |access-date=2026-08-29|title=Девелоперы возьмутся за парковки}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2010/12/07/parking/|title=Московские девелоперы займутся строительством паркингов|website=Lenta.RU|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/1553098|title=Мэрия упаркует девелоперов|website=www.kommersant.ru|date=2010-12-07|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20101207/305546104.html |website=[[РИА Новости]] |access-date=2026-08-29|title=Сразу несколько девелоперов займутся развитием паркингов в Москве}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.klerk.ru/boss/articles/236282/|title=Не так встали|website=Клерк|date=2011-08-01|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/1534799|title=Что вы готовы сделать для борьбы с пробками?|website=www.kommersant.ru|date=2010-11-22|access-date=2026-08-29}}</ref>. У маі 2011 года часопіс Commercial Real Estate уключыў Радунскага ў рэйтынг CRE100 — «100 самых уплывовых людзей на рынку камерцыйнай нерухомасці» — на 27-м месцы, назваўшы яго асноўным акцыянерам Perga Development. У тым жа матэрыяле паведамлялася, што гандлёва-забаўляльны цэнтр «Віва» ў Паўночным Бутаве, які быў пабудаваны кампаніяй Perga Development, атрымаў прэмію Commercial Real Estate Awards Moscow 2011 як найлепшы буйны гандлёвы цэнтр<ref>CRE100. 100 самых влиятельных людей на рынке коммерческой недвижимости. № 27: Александр Радунский, основной акционер Perga Development // ''Commercial Real Estate''. — Май 2011. — С. 58—59. Печатное издание.</ref><ref>{{Cite web |url=http://web.archive.org/web/20130225152336/http://www.cre-awards.ru/archive/2011/ |website=Commercial Real Estate Awards |access-date=2026-08-29|title=CRE Moscow Awards 2011: номинанты и победители}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.malls.ru/rus/news/27405.shtml|title=ТРЦ «Вива» открылся в Москве|website=Malls.Ru|date=2013-08-06|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.malls.ru/rus/news/28105.shtml|title=Состоялась презентация ТРЦ «Вива» в Москве|website=Malls.Ru|date=2013-08-06|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2010/04/19/orientiry:-novosti|title=Ориентиры: Новости|website=Ведомости|date=2010-04-19|access-date=2026-08-29}}</ref>. === Corrado Group === У маі 2008 года ён выкупіў долю свайго партнёра і сузаснавальніка Аляксандра Багірана ў ААТ «Карада Груп». На той час кампанія займала каля 15 % расійскага рынку плодаагародніннай кансервацыі, прадстаўляючы брэнды Corrado, La Corra і Vilanta<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/893413|title=конъюнктура|website=Коммерсантъ|date=2008-05-19|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/817893|title=Продсоюзное собрание|website=www.kommersant.ru|date=2007-10-23|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.retail.ru/news/torgovo-zakupochnaya-sistema-tzs-zaklyuchaet-pervye-federalnye-dogovory-o-postavkakh-v-interesakh-malykh-setey/|title=Торгово-закупочная система "ТзС" заключает первые федеральные договоры о поставках в интересах малых сетей – Новости ритейла и розничной торговли|website=Retail.ru|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://foodmarket.spb.ru/eng/search/55349/|title=Russian Food and Drinks market magazine|website=foodmarket.spb.ru|access-date=2026-08-29}}</ref>. З 2012 года холдынг выйшаў на рынак дзіцячага харчавання на аснове казінага малака з брэндам «МамаКо»<ref name="Komm2026738" /><ref>{{Cite web|url=https://www.sostav.ru/news/2012/09/21/korrado_rinok_moloko/|title=«Коррадо» выходит на рынок молочного питания|website=www.sostav.ru|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://new.fips.ru/registers-doc-view/fips_servlet?DB=RUTM&DocNumber=440813&TypeFile=html |website=ФИПС |access-date=2026-08-29|title=Товарный знак «MAMAKO / МАМАКО», свидетельство № 440813 (заявка 2 августа 2010, регистрация 11 июля 2011; первоначальный правообладатель — ООО «Коррадо Сейлз энд Маркетинг»)}}</ref>. У лістападзе 2013 года Радунскі пацвердзіў выданню «Известия» інфармацыю аб перамовах наконт зліцця з холдынгам «Дядя Ваня» (Ruspole Brands)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://retail-loyalty.org/news/kholding-dyadya-vanya-gotovitsya-priobresti-aktivy-sorrado-/|title=Холдинг «Дядя Ваня» готовится приобрести активы Сorrado|website=retail-loyalty.org|date=2013-11-20|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://iz.ru/news/560955 |website=[[Известия]] |access-date=2026-08-29|title=«Дядя Ваня» готов поглотить «Коррадо»|author=Лялякина А.}}</ref>; пасля здзелка была паспяхова завершана<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2664734|title=Мобилизация внутренних консервов|website=Коммерсантъ|date=2015-02-23|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/business/09/02/2015/54d4ad3c9a7947e85703f545|title=Россияне увеличили потребление консервов на фоне девальвации и санкций|website=РБК|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.themoscowtimes.com/2015/02/10/russians-stocking-up-on-canned-foods-as-inflation-accelerates-a43754|title=Russians Stocking Up on Canned Foods as Inflation Accelerates|website=The Moscow Times|date=2015-02-10|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/3001994|title="Дядя Ваня" и Develey давят томатную пасту|website=www.kommersant.ru|date=2016-06-02|access-date=2026-08-29}}</ref>. === Tripment Health === У 2020 годзе заснаваў у ЗША кампанію Tripment Health — анлайн-маркетплэйс медыцынскіх паслуг з адкрытым цэнаўтварэннем, які ахоплівае радыелагічныя тэсты, лабараторныя аналізы і тэлемедыцыну. Паводле інфармацыі Radiology Business, Радунскі стварыў гэты сэрвіс пасля таго, як яго страхавая кампанія атрымала ад шпіталя рахунак за МРТ на 18 500 долараў<ref name="RadiologySimonMed" />. У студзені 2022 года Tripment Health абвясціла аб партнёрстве з сеткай дыягнастычных цэнтраў SimonMed<ref name="RadiologySimonMed" />. У канцы 2021 года кампанія MDsave падала іск супраць Tripment Health з абвінавачваннямі ў парушэнні патэнтаў і капіраванні бізнес-мадэлі; Радунскі ў адказ заявіў, што прэтэнзіі «не маюць пад сабой ніякіх фактычных падстаў»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://radiologybusiness.com/topics/healthcare-management/healthcare-economics/mdsave-tripment-green-imaging-sesame-lawsuit|title=Rival sues radiologist-founded virtual imaging marketplace, alleging ‘blatant ongoing theft’ of its business|first=Marty|last=Stempniak|website=radiologybusiness.com|date=2022-01-04|access-date=2026-08-29}}</ref>. У лютым 2022 года Tripment аспрэчыла патрабаванні MDSave: кампанія дамагалася адхілення прад'яўленых да яе прэтэнзій у тэхаскім судзе, а таксама падала асобны іск у федэральны суд штата [[Дэлавэр]] з патрабаваннем прызнаць, што яе дзейнасць не парушае патэнты і таварныя знакі MDSave<ref>{{Cite web |url=https://radiologybusiness.com/topics/healthcare-management/healthcare-economics/tripment-asks-federal-court-dismiss-infringement |website=Radiology Business |access-date=2026-08-29|title=Tripment asks federal court to dismiss infringement lawsuit by MDSave over similar imaging services website|author=Dave Fornell|date=2022-02-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.bloomberglaw.com/ip-law/tripment-strikes-back-at-mdsaves-irresponsible-patent-claims|title=Tripment Strikes Back at MDSave’s ‘Irresponsible’ Patent Claims|access-date=2026-08-29}}</ref>. У маі 2022 года MDSave і Tripment заключылі пагадненне аб спыненні ўзаемных прэтэнзій. 14 чэрвеня 2022 года суд зацвердзіў яго: патрабаванні MDSave да Tripment і сустрэчныя патрабаванні Tripment былі скасаваны з забаронай на паўторнае прад'яўленне (with prejudice)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dockets.justia.com/docket/delaware/dedce/1:2023cv00636/82738|title=MDSave Inc. v. Sesame, Inc. et al|website=Justia Dockets & Filings|access-date=2026-08-29}}</ref>. == Публічная дзейнасць == Вядзе рускамоўныя [[YouTube]]-каналы, якія прысвечаны прадпрымальніцтву, эканоміцы і палітыцы<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCDHLQKJRRPKiMKU0NuSUGMg|title=Александр Радунский|website=YouTube|access-date=2026-08-29}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://alexradunsky.com/ Афіцыйны сайт] * [https://www.linkedin.com/in/alexradunsky1/ Alex Radunsky] у [[LinkedIn]] o6i7k7qbnm8u519s0d74dv4zqlyzce2 5189248 5189247 2026-08-29T11:07:01Z Печыва на стале 173138 Печыва на стале перанёс старонку [[Удзельнік:Печыва на стале/Чарнавік]] у [[Аляксандр Радунскі]] 5189247 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Аляксандр Міхайлавіч Радунскі | арыгінал імя = Alex Radunsky | род дзейнасці = [[прадпрымальнік]], інвестар | дата нараджэння = 1958 | месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцяг ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | рознае = Суўладальнік і кіруючы партнёр Midland F1 Racing (2004—2007) }} '''Алекс Радунскі''' (таксама '''Аляксандр Міхайлавіч Радунскі''', {{lang-en|Alex Radunsky}}; нар. 1958) — амерыканскі [[прадпрымальнік]]. У 2004—2007 гадах з'яўляўся суўладальнікам і кіруючым партнёрам каманды Midland F1 Racing у гонках «[[Формула-1]]»<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/533314|title="Борис Ельцин — это брэнд"|website=www.kommersant.ru|date=2004-12-15|access-date=2026-08-29}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/541156|title=Россия вписалась в "Формулу"|website=www.kommersant.ru|date=2005-01-24|access-date=2026-08-29}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/550701|title=Пит-стоп на Красной площади|website=www.kommersant.ru|date=2005-02-28|access-date=2026-08-29}}</ref>. Заснавальнік шэрагу кампаній: Terra<ref name="Komm891725">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/891725|title=Александр Радунский погнал на стройку|website=Коммерсантъ|date=2008-05-15|access-date=2026-08-29}}</ref> (дыстрыб'ютар Philip Morris і іншых міжнародных вытворцаў прадуктаў харчавання на рынках [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]), дэвелаперскай кампаніі Perga Development<ref name="Komm891725" />, вытворцы кансервацыі і дзіцячага харчавання Corrado Group<ref name="Komm2026738">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2026738|title="Коррадо" пересядет на козу|website=www.kommersant.ru|date=2012-09-21|access-date=2026-08-29}}</ref>, а таксама медыцынскага стартапа з адкрытым цэнаўтварэннем Tripment Health<ref name="RadiologySimonMed">{{Cite web|lang=en|url=https://radiologybusiness.com/topics/healthcare-management/healthcare-economics/private-equity-simonmed-imaging-tripment-health|title=Private equity-backed SimonMed partners with online imaging marketplace Tripment Health|first=Marty|last=Stempniak|website=radiologybusiness.com|date=2022-01-27|access-date=2026-08-29}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1958 годзе. У верасні 2005 года часопіс [[GQ]], які ўключыў Радунскага ў рэйтынг «100 самых стыльных мужчын Расіі», пазначыў яго ўзрост — 46 гадоў<ref>100 самых стильных мужчин России. № 69: Александр Радунский, управляющий партнёр Midland F1 // ''GQ Россия''. — Сентябрь 2005. — № 9. — С. 150. Печатное издание.</ref>. У канцы жніўня 1989 года ў статусе [[Бежанец|бежанца]] эміграваў разам з сям'ёй з [[СССР]] у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Шэсць месяцаў правёў у [[Еўропа|Еўропе]] ў чаканні дазволу на ўезд, а ў лютым 1990 года прыбыў у горад [[Дэ-Мойн]], штат [[Аява]]. У канцы лета 1991 года заснаваў імпартна-экспартную кампанію<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://alexradunsky.com/|title=Alex Radunsky|access-date=2026-08-29}}</ref>. Жыве ў ЗША<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OY7Kk1CZJpM|title=Башня Трампа в Чикаго. Взгляд изнутри с Александром Радунским.|date=2024-10-13|access-date=2026-08-29}}</ref>. У 2017 годзе Аляксандр Радунскі прадаў кватэру ў чыкагскім Park Tower за 4,35 млн долараў — на той момант гэта быў найбуйнейшы продаж кандамініума ў горадзе з пачатку года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.chicagobusiness.com/article/20170317/CRED0701/170319880/park-tower-unit-sells-for-year-s-highest-chicago-condo-price|title=Park Tower unit sells for year's highest condo price|website=Crain's Chicago Business|date=2017-03-16|access-date=2026-08-29}}</ref>. == Прадпрымальніцкая дзейнасць == === Terra === У 1990-я гады займаўся міжнароднай дыстрыб'юцыяй спажывецкіх тавараў. Да 2000 года з'яўляўся суўладальнікам кампаніі Terra, якая, паводле даных выдання «[[Коммерсантъ]]», была адным з найбуйнейшых дыстрыб'ютараў цыгарэт Philip Morris і іншых вытворцаў на расійскім рынку і ў краінах СНД<ref name="Komm891725" /><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.arendator.ru/news/85563-byvshij_vladelec_midland_group_investiruet_bolee_12_mlrd_v_development/|title=Бывший владелец Midland Group инвестирует более $1,2 млрд. в девелопмент|website=www.arendator.ru|access-date=2026-08-29}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/891959|title=Александр Радунский погнал на стройку|website=www.kommersant.ru|date=2008-05-15|access-date=2026-08-29}}</ref>. === Midland F1 Racing === У снежні 2004 года стала вядома пра тое, што кампанія Midland Group канадскага мільярдэра Алекса Шнайдэра дамовілася наконт набыцця каманды «Формулы-1» Jordan Grand Prix. Алекс Радунскі быў прадстаўлены ў якасці суўладальніка каманды і кіруючага партнёра праекта Midland F1<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ko.ru/articles/novoe-pokolenie-pilotov-114835/|title=Новое поколение пилотов|website=ko.ru|access-date=2026-08-29}}</ref>. На запрашэнне Радунскага аддзел маркетынгу каманды ўзначаліў Барыс Ельцын-малодшы, унук першага прэзідэнта Расіі<ref name=":0" />. Гэтае прызначэнне шырока асвятлялася ў расійскіх і замежных выданнях<ref>{{Cite web|url=http://www.atlasf1.com/grapevine/2004/dec/report.php/id/1338/.html|title=ATLAS F1, The Daily Grapevine: Yeltsin Jr Joins Midland F1 Team|website=www.atlasf1.com|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.crash.net/f1/news/50834/1/yeltsin-in-midland-move|title=Yeltsin in Midland move|website=www.crash.net|date=2004-12-16|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4098499.stm|title=Yeltsin junior launches F1 career|date=2004-12-15|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://newizv.ru/news/2004-12-15/eltsin-mladshiy-vozglavil-otdel-marketinga-komandy-formula-1-17450|title=Ельцин-младший возглавил отдел маркетинга команды «Формула-1»|website=newizv.ru|date=2004-12-15|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.f1news.ru/news/f1-8929.html|title=Борис Ельцин-младший возглавит отдел маркетинга Midland|website=www.f1news.ru|access-date=2026-08-29}}</ref>. У студзені 2005 года каманда атрымала новую назву — Midland F1 Racing<ref name=":1" />. У лютым 2005 года на Васільеўскім спуску каля [[Красная плошча|Чырвонай плошчы]] адбылася прэзентацыя каманды; выданне «Коммерсантъ» тады называла Радунскага «кіруючым партнёрам Midland F1 і суўладальнікам гоначнай каманды»<ref name=":2" />. У красавіку 2005 года ў часопісе [[GQ]] выйшаў матэрыял «Руская формула», прысвечаны суўладальнікам каманды — Аляксандру Радунскаму і Алексу Шнайдэру<ref>{{Cite web|url=http://ukrrudprom.com/digest/dgq290405.html|title=Русская формула|website=ukrrudprom.com|access-date=2026-08-29}}</ref>. У 2007 годзе каманду прадалі Spyker, а пазней яе набыла [[Force India]]<ref name="Komm891725" />. === Perga Development and Management === У маі 2008 года «Коммерсантъ» паведаміў, што кампанія Аляксандра Радунскага Perga Development and Management плануе пабудаваць каля 1 млн кв. м жылля і гандлёвых цэнтраў у буйных гарадах [[Расія|Расіі]] і [[Украіна|Украіны]]. Аб'ём інвестыцый ацэньваўся прыкладна ў 1,2 млрд долараў<ref name="Komm891725" /><ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=http://news.mchr.com.ua/2008/05/regency-development-perga-development.html|title=Regency Development и Perga Development идут в Украину|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.bpn.ru:80/publications/39449/|title=Экс-владелец команды «Формулы-1» инвестирует более $1,2 млрд в девелопмент|website=www.bpn.ru|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/892191|title=Александр Радунский притормозит в Омске|website=www.kommersant.ru|date=2008-05-16|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2008/05/15/vkratce9|title=Вкратце|website=Ведомости|date=2008-05-15|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://realty.ria.ru/20080515/4504.html|title=Экс-владелец команды «Формулы-1» вложит более $1,2 млрд в девелопмент|website=Недвижимость РИА Новости|date=20080515T1017|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.malls.ru/rus/news/17793.shtml|title=Первый качественный ТРЦ появится в Бутове в 2009 году|website=Malls.Ru|date=2013-08-06|access-date=2026-08-29}}</ref>. У снежні 2010 года Радунскі як суўладальнік Perga Development распавёў аб бізнес-плане па будаўніцтве ўздоўж дарог каля 7 тысяч аўтаматызаваных парковак агульнай умяшчальнасцю 84 тысячы машын<ref>{{Cite web |url=https://cre.ru/news/16418 |website=Commercial Real Estate |access-date=2026-08-29|title=Девелоперы возьмутся за парковки}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2010/12/07/parking/|title=Московские девелоперы займутся строительством паркингов|website=Lenta.RU|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/1553098|title=Мэрия упаркует девелоперов|website=www.kommersant.ru|date=2010-12-07|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20101207/305546104.html |website=[[РИА Новости]] |access-date=2026-08-29|title=Сразу несколько девелоперов займутся развитием паркингов в Москве}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.klerk.ru/boss/articles/236282/|title=Не так встали|website=Клерк|date=2011-08-01|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/1534799|title=Что вы готовы сделать для борьбы с пробками?|website=www.kommersant.ru|date=2010-11-22|access-date=2026-08-29}}</ref>. У маі 2011 года часопіс Commercial Real Estate уключыў Радунскага ў рэйтынг CRE100 — «100 самых уплывовых людзей на рынку камерцыйнай нерухомасці» — на 27-м месцы, назваўшы яго асноўным акцыянерам Perga Development. У тым жа матэрыяле паведамлялася, што гандлёва-забаўляльны цэнтр «Віва» ў Паўночным Бутаве, які быў пабудаваны кампаніяй Perga Development, атрымаў прэмію Commercial Real Estate Awards Moscow 2011 як найлепшы буйны гандлёвы цэнтр<ref>CRE100. 100 самых влиятельных людей на рынке коммерческой недвижимости. № 27: Александр Радунский, основной акционер Perga Development // ''Commercial Real Estate''. — Май 2011. — С. 58—59. Печатное издание.</ref><ref>{{Cite web |url=http://web.archive.org/web/20130225152336/http://www.cre-awards.ru/archive/2011/ |website=Commercial Real Estate Awards |access-date=2026-08-29|title=CRE Moscow Awards 2011: номинанты и победители}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.malls.ru/rus/news/27405.shtml|title=ТРЦ «Вива» открылся в Москве|website=Malls.Ru|date=2013-08-06|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.malls.ru/rus/news/28105.shtml|title=Состоялась презентация ТРЦ «Вива» в Москве|website=Malls.Ru|date=2013-08-06|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2010/04/19/orientiry:-novosti|title=Ориентиры: Новости|website=Ведомости|date=2010-04-19|access-date=2026-08-29}}</ref>. === Corrado Group === У маі 2008 года ён выкупіў долю свайго партнёра і сузаснавальніка Аляксандра Багірана ў ААТ «Карада Груп». На той час кампанія займала каля 15 % расійскага рынку плодаагародніннай кансервацыі, прадстаўляючы брэнды Corrado, La Corra і Vilanta<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/893413|title=конъюнктура|website=Коммерсантъ|date=2008-05-19|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/817893|title=Продсоюзное собрание|website=www.kommersant.ru|date=2007-10-23|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.retail.ru/news/torgovo-zakupochnaya-sistema-tzs-zaklyuchaet-pervye-federalnye-dogovory-o-postavkakh-v-interesakh-malykh-setey/|title=Торгово-закупочная система "ТзС" заключает первые федеральные договоры о поставках в интересах малых сетей – Новости ритейла и розничной торговли|website=Retail.ru|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://foodmarket.spb.ru/eng/search/55349/|title=Russian Food and Drinks market magazine|website=foodmarket.spb.ru|access-date=2026-08-29}}</ref>. З 2012 года холдынг выйшаў на рынак дзіцячага харчавання на аснове казінага малака з брэндам «МамаКо»<ref name="Komm2026738" /><ref>{{Cite web|url=https://www.sostav.ru/news/2012/09/21/korrado_rinok_moloko/|title=«Коррадо» выходит на рынок молочного питания|website=www.sostav.ru|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://new.fips.ru/registers-doc-view/fips_servlet?DB=RUTM&DocNumber=440813&TypeFile=html |website=ФИПС |access-date=2026-08-29|title=Товарный знак «MAMAKO / МАМАКО», свидетельство № 440813 (заявка 2 августа 2010, регистрация 11 июля 2011; первоначальный правообладатель — ООО «Коррадо Сейлз энд Маркетинг»)}}</ref>. У лістападзе 2013 года Радунскі пацвердзіў выданню «Известия» інфармацыю аб перамовах наконт зліцця з холдынгам «Дядя Ваня» (Ruspole Brands)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://retail-loyalty.org/news/kholding-dyadya-vanya-gotovitsya-priobresti-aktivy-sorrado-/|title=Холдинг «Дядя Ваня» готовится приобрести активы Сorrado|website=retail-loyalty.org|date=2013-11-20|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://iz.ru/news/560955 |website=[[Известия]] |access-date=2026-08-29|title=«Дядя Ваня» готов поглотить «Коррадо»|author=Лялякина А.}}</ref>; пасля здзелка была паспяхова завершана<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2664734|title=Мобилизация внутренних консервов|website=Коммерсантъ|date=2015-02-23|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/business/09/02/2015/54d4ad3c9a7947e85703f545|title=Россияне увеличили потребление консервов на фоне девальвации и санкций|website=РБК|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.themoscowtimes.com/2015/02/10/russians-stocking-up-on-canned-foods-as-inflation-accelerates-a43754|title=Russians Stocking Up on Canned Foods as Inflation Accelerates|website=The Moscow Times|date=2015-02-10|access-date=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/3001994|title="Дядя Ваня" и Develey давят томатную пасту|website=www.kommersant.ru|date=2016-06-02|access-date=2026-08-29}}</ref>. === Tripment Health === У 2020 годзе заснаваў у ЗША кампанію Tripment Health — анлайн-маркетплэйс медыцынскіх паслуг з адкрытым цэнаўтварэннем, які ахоплівае радыелагічныя тэсты, лабараторныя аналізы і тэлемедыцыну. Паводле інфармацыі Radiology Business, Радунскі стварыў гэты сэрвіс пасля таго, як яго страхавая кампанія атрымала ад шпіталя рахунак за МРТ на 18 500 долараў<ref name="RadiologySimonMed" />. У студзені 2022 года Tripment Health абвясціла аб партнёрстве з сеткай дыягнастычных цэнтраў SimonMed<ref name="RadiologySimonMed" />. У канцы 2021 года кампанія MDsave падала іск супраць Tripment Health з абвінавачваннямі ў парушэнні патэнтаў і капіраванні бізнес-мадэлі; Радунскі ў адказ заявіў, што прэтэнзіі «не маюць пад сабой ніякіх фактычных падстаў»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://radiologybusiness.com/topics/healthcare-management/healthcare-economics/mdsave-tripment-green-imaging-sesame-lawsuit|title=Rival sues radiologist-founded virtual imaging marketplace, alleging ‘blatant ongoing theft’ of its business|first=Marty|last=Stempniak|website=radiologybusiness.com|date=2022-01-04|access-date=2026-08-29}}</ref>. У лютым 2022 года Tripment аспрэчыла патрабаванні MDSave: кампанія дамагалася адхілення прад'яўленых да яе прэтэнзій у тэхаскім судзе, а таксама падала асобны іск у федэральны суд штата [[Дэлавэр]] з патрабаваннем прызнаць, што яе дзейнасць не парушае патэнты і таварныя знакі MDSave<ref>{{Cite web |url=https://radiologybusiness.com/topics/healthcare-management/healthcare-economics/tripment-asks-federal-court-dismiss-infringement |website=Radiology Business |access-date=2026-08-29|title=Tripment asks federal court to dismiss infringement lawsuit by MDSave over similar imaging services website|author=Dave Fornell|date=2022-02-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.bloomberglaw.com/ip-law/tripment-strikes-back-at-mdsaves-irresponsible-patent-claims|title=Tripment Strikes Back at MDSave’s ‘Irresponsible’ Patent Claims|access-date=2026-08-29}}</ref>. У маі 2022 года MDSave і Tripment заключылі пагадненне аб спыненні ўзаемных прэтэнзій. 14 чэрвеня 2022 года суд зацвердзіў яго: патрабаванні MDSave да Tripment і сустрэчныя патрабаванні Tripment былі скасаваны з забаронай на паўторнае прад'яўленне (with prejudice)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dockets.justia.com/docket/delaware/dedce/1:2023cv00636/82738|title=MDSave Inc. v. Sesame, Inc. et al|website=Justia Dockets & Filings|access-date=2026-08-29}}</ref>. == Публічная дзейнасць == Вядзе рускамоўныя [[YouTube]]-каналы, якія прысвечаны прадпрымальніцтву, эканоміцы і палітыцы<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCDHLQKJRRPKiMKU0NuSUGMg|title=Александр Радунский|website=YouTube|access-date=2026-08-29}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://alexradunsky.com/ Афіцыйны сайт] * [https://www.linkedin.com/in/alexradunsky1/ Alex Radunsky] у [[LinkedIn]] o6i7k7qbnm8u519s0d74dv4zqlyzce2 Паракас (паўвостраў) 0 813444 5188975 5187758 2026-08-28T13:25:43Z Ілля Касакоў 21245 5188975 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Паракас}} {{Паўвостраў}} '''Паракас''' — [[паўвостраў]] у [[Перу]], абмываецца [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]]. Размешчаны ў [[Іка (рэгіён)|рэгіёне Іка]]. Назва паўвострава паходзіць ад двух слоў мовы [[Кечуанскія мовы|кечуа]]: para — «дождж» і aco — «пясок». Такая назва тлумачыцца частымі пясчанымі бурамі, якія ўздымаюцца ветрам з боку акіяна. Паўвостраў Паракас абмываецца халодным [[Перуанскае цячэнне|Перуанскім цячэннем]], што абумоўлівае вялікую колькасць [[планктон]]у каля ўзбярэжжа. Гэта ў сваю чаргу прыцягвае сюды вялікую колькасць рыб, марскіх жывёл і вадаплаўных птушак. З 1975 года паўвостраў з’яўляецца часткай [[Паракас (нацыянальны парк)|нацыянальнага парку Паракас]]. Прыкладна з 750 па 100 год да н.э. тэрыторыя паўвострава выкарыстоўвалася прадстаўнікамі археалагічнай [[Паракас (культура)|культуры Паракас]]. [[Катэгорыя:Геаграфія Перу]] irmk6d84jg0i60d83llgu5bbn3rhvry Хокан VIII 0 813460 5189046 5188699 2026-08-28T17:57:47Z Kiryienka 26582 5189046 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хокан VIII''' (хрысцільныя імёны Хокан Магнус ({{lang-no|Haakon Magnus}}); {{ВД-Прэамбула}}) — кароль [[Нарвегія|Нарвегіі]] з 28 жніўня 2026 года, адзіны сын караля Нарвегіі [[Харальд V|Харальда V]] і яго жонкі каралевы [[Соня (каралева)|Соні]]. {{Wikidata/Ancestors}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.royalcourt.no/the-royal-house-of-norway/his-royal-highness-the-crown-prince/the-biography-of-crown-prince-haakon Афіцыйны сайт каралеўскай сям’і Нарвегіі] {{start box}} {{succession box|title=[[Спіс каралёў Нарвегіі|Кароль Нарвегіі]]<br />[[Выява:Coat of Arms of Norway.svg|40px]]|before=[[Харальд V]]|after=|years=[[2026]]-}} {{end box}} {{Каралі Нарвегіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Члены каралеўскага дому Нарвегіі]] lgreof523pbit2j1hid7cz14c7xk2v5 Трысулі 0 813467 5189005 5188080 2026-08-28T14:19:24Z Emilia Noah 155537 /* */ 5189005 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Трысулі'''— адзін з асноўных прытокаў ракі [[Гандак]] у цэнтры [[Непал]]а. Працякае ад Бетраваці да Нараянга. Даўжыня асноўнай — 160,86 км, плошча яго вадазборнага басейна — 16 849,52 км². [[Катэгорыя:Рэкі Непала]]{{Вонкавыя спасылкі}} f7ucca3h5pqf2cep8nyn1cop7hr2gwf Парапрактыт 0 813540 5189243 5188821 2026-08-29T10:43:45Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5189243 wikitext text/x-wiki '''Парапрактыт''' — запаленне клятчаткі каля [[прамая кішка|прамой кішкі]] і задняга праходу. Часцей выклікаецца гнаяроднымі мікробамі. Адрозніваюць парапрактыт востры і хранічны. Пры вострым утвараецца [[абсцэс]], у цяжкіх выпадках — [[сепсіс]]. Прыкметы: востры боль у вобласці прамой кішкі, балючасць пры дэфекацыі, павышаная тэмпература цела, з’яўленне інфільтрату ў вобласці задняга праходу, гнайнік можа прарвацца і ўтварыць [[свішч]]. Лячэнне: [[процізапаленчыя сродкі]], хірургічнае. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Парапрактыт|||}} {{няма катэгорый|date=2026-08-29}} hlkuih22yym7w245lvgul55semojtra Нацыянальны парламент Папуа — Новай Гвінеі 0 813546 5189242 5188872 2026-08-29T10:43:39Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5189242 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Нацыянальны парламент Папуа — Новай Гвінеі''' {{lang-en|National Parliament of Papua New Guinea}}, {{lang-tpi|Nesenel Palamen bilong Papua Niugini}} аднапалатны парламент [[Папуа - Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], найвышэйшы заканадаўчы орган дзяржаўнай улады. Парламенцкая сістэма Папуа — Новай Гвінеі адносіцца да вестмінстэрскай сістэмы. Парламент выбірае генерал-губернатара, які прадстаўляе кіраўніка дзяржавы — брытанскага манарха і выконвае пераважна цырыманіяльныя функцыі. Нацыянальны парламент складаецца са 118 дэпутатаў, з якіх 96 дэпутатаў абіраюцца па выніках усенароднага галасавання, а 22 прызначаюцца ад правінцый. Парламент прызначае прэм’ер-міністра, як правіла лідара партыі парламенцкай большасці, якога сцвярджае генерал-губернатар. Прэм’ер-міністр узначальвае Нацыянальны выканаўчы камітэт. Склад урада сцвярджае генерал-губернатар. У Папуа — Новай Гвінеі шматпартыйная сістэма. Спікерам 2 жніўня 2017 года абраны Джоб Помат ад Партыі народнага нацыянальнага кангрэса. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Папуа — Новая Гвінея ў тэмах}} {{няма катэгорый|date=2026-08-29}} ts9565585hmr80xwf7c5n5lgahkbjw9 Чарэха 0 813551 5188964 5188929 2026-08-28T13:14:39Z Autumndancer 168015 5188964 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Чарэха'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўская вобласць|||}}</ref>  ({{lang-ru|Черёха}}) — [[рака]] ў [[Расія|Расіі]], працякае па тэрыторыі [[Остраўскі раён|Остраўскага]], [[Порхаўскі раён|Порхаўскага]] і [[Пскоўскі раён|Пскоўскага]] раёнаў [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]]. Правы прыток ракі [[Вялікая (рака, басейн Пскоўскага возера)|Вялікай]], даўжыня ракі — 145 км, плошча вадазборнага басейна — 3230 км² Сярэднегадавы расход вады — за 14 км ад вусця 16,3 м³/с. Належыць басейну [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Выцякае з маленькага возера Чарэшна, размешчанага на паўднёвы ўсход ад горада [[Остраў]]. На рацэ размешчаны аднайменная вёска Чарэха, вёска Варагушына Пскоўскага раёна, сяло [[Слаўкавічы (Пскоўская вобласць)|Слаўкавічы]] Порхаўскага раёна. Упадае ў Вялікую ў межах горада [[Пскоў]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Рэкі Пскоўскай вобласці]] 1xivzcspvykvxq08t6iout921vuyu2g Слаўкавічы 0 813552 5188949 5188937 2026-08-28T12:25:20Z Autumndancer 168015 /* Расія */ 5188949 wikitext text/x-wiki '''Слаўкавічы''': == Беларусь == * [[Слаўкавічы (Глускі раён)]] == Расія == * [[Слаўкавічы (Порхаўскі раён)]] {{неадназначнасць}} 6bfo56dounbn7m7du5lom3us5efjnkl Слаўкавічы (Порхаўскі раён) 0 813554 5188945 5188940 2026-08-28T12:21:03Z Autumndancer 168015 5188945 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Слаўкавічы}} {{НП-Расія}} '''Слаўкавічы''' ({{lang-ru|Славковичи}}) — сяло ў [[Порхаўскі раён|Порхаўскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. На рацэ [[Чарэха]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == Магазіны, царква, сярэдне-адукацыйная школа, дзіцячы сад. З цэнтра пасёлка разыходзяцца дарогі на навакольныя населеныя пункты. У Слаўкаўскай сярэдняй школе адкрыты Музей гісторыі пасёлка Слаўкавічы. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Порхаўскага раёна]] pt4j3szvhndo640btl5mllbp1ajvscl 5188946 5188945 2026-08-28T12:22:00Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Слаўкавічы (Пскоўская вобласць)]] у [[Слаўкавічы (Порхаўскі раён)]] 5188945 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Слаўкавічы}} {{НП-Расія}} '''Слаўкавічы''' ({{lang-ru|Славковичи}}) — сяло ў [[Порхаўскі раён|Порхаўскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. На рацэ [[Чарэха]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == Магазіны, царква, сярэдне-адукацыйная школа, дзіцячы сад. З цэнтра пасёлка разыходзяцца дарогі на навакольныя населеныя пункты. У Слаўкаўскай сярэдняй школе адкрыты Музей гісторыі пасёлка Слаўкавічы. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Порхаўскага раёна]] pt4j3szvhndo640btl5mllbp1ajvscl 5188948 5188946 2026-08-28T12:22:39Z Autumndancer 168015 5188948 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Слаўкавічы}} {{НП-Расія}} '''Слаўкавічы''' ({{lang-ru|Славковичи}}) — сяло ў [[Порхаўскі раён|Порхаўскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. На рацэ [[Чарэха]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == Магазіны, царква, сярэдне-адукацыйная школа, дзіцячы сад. З цэнтра пасёлка разыходзяцца дарогі на навакольныя населеныя пункты. У Слаўкаўскай сярэдняй школе адкрыты Музей гісторыі пасёлка Слаўкавічы. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Порхаўскі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Порхаўскага раёна]] 8utg8h29snugbb9zld9fj8ca4bgamqg 5188950 5188948 2026-08-28T12:27:01Z Autumndancer 168015 5188950 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Слаўкавічы}} {{НП-Расія}} '''Слаўкавічы'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўская вобласць|карта Пскоўскай вобласці||}}</ref> ({{lang-ru|Славковичи}}) — сяло ў [[Порхаўскі раён|Порхаўскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. На рацэ [[Чарэха]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == Магазіны, царква, сярэдне-адукацыйная школа, дзіцячы сад. З цэнтра пасёлка разыходзяцца дарогі на навакольныя населеныя пункты. У Слаўкаўскай сярэдняй школе адкрыты Музей гісторыі пасёлка Слаўкавічы. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Порхаўскі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Порхаўскага раёна]] 9eynx1d128atuzfrc8k9b5s7ejbfu30 5189244 5188950 2026-08-29T10:44:16Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5189244 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Слаўкавічы}} {{НП-Расія}} '''Слаўкавічы'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўская вобласць|карта Пскоўскай вобласці||}}</ref> ({{lang-ru|Славковичи}}) — сяло ў [[Порхаўскі раён|Порхаўскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. На рацэ [[Чарэха]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == Магазіны, царква, сярэдне-адукацыйная школа, дзіцячы сад. З цэнтра пасёлка разыходзяцца дарогі на навакольныя населеныя пункты. У Слаўкаўскай сярэдняй школе адкрыты Музей гісторыі пасёлка Слаўкавічы. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Порхаўскі раён}} {{няма катэгорый|date=2026-08-29}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Порхаўскага раёна]] paw64rll43uhoho55khy420q193nakg Слаўкавічы (Пскоўская вобласць) 0 813556 5188947 2026-08-28T12:22:00Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Слаўкавічы (Пскоўская вобласць)]] у [[Слаўкавічы (Порхаўскі раён)]] 5188947 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Слаўкавічы (Порхаўскі раён)]] 49jgys1dviicqfed5zcui24bbide5ua Clair Obscur: Expedition 33 0 813557 5188952 2026-08-28T12:31:38Z VadzimAmi 173280 стварыў пачатак артыкула пра гульню Clair Obscur Expedition 33 5188952 wikitext text/x-wiki {{Гульня/|Распрацоўшчык=Sandfall Interactive|Выдавец=Kepler Interactive|Платформы=PlayStation 5 Windows Xbox Series X/S|Даты выпуску=24 красавіка 2025|Жанр=JRPG|Рэжым=Аднакарыстальніцкі|Выява=}} Clair Obscur: Expedition 33 — гэта ролевая відэагульня 2025 года, распрацаваная Sandfall Interactive і выдадзеная Kepler Interactive. Дзеянне гульні адбываецца ў цёмным фэнтэзійным свеце. У ёй распавядаецца пра ўдзельнікаў Экспедыцыі 33, якія імкнуцца знішчыць Мастачку — істоту, якая штогод выклікае Гамаж, падчас якога тыя, хто дасягнуў пэўнага ўзросту або старэй, сціраюцца са свету. У гульні гулец кіруе групай персанажаў ад трэцяй асобы, даследуе тэрыторыі і ўдзельнічае ў баях. Пакрокавая механіка ўключае элементы рэальнага часу, такія як хуткія падзеі і дзеянні ў баі з абмежаваным часам. Праект узнік у 2019 годзе, калі Гільём Брош, супрацоўнік Ubisoft, які пакінуў кампанію ў 2020 годзе падчас пандэміі COVID-19, каб разам з сябрамі і знаёмымі стварыць Sandfall Interactive, пачаў ствараць асноўную каманду з 30 распрацоўшчыкаў, якіх падтрымлівалі розныя партнёры па вытворчасці. Натхнёныя японскімі RPG, якія сфармавалі іх маладосць, такімі як серыі Final Fantasy і Persona, распрацоўшчыкі Sandfall імкнуліся стварыць высакаякасную пакрокавую ролевую гульню — жанр, на які, на іх думку, студыі AAA забыліся. Распрацоўка пачалася з Unreal Engine 4, а пазней перайшла на Unreal Engine 5, што забяспечыла паляпшэнні рэндэрынгу. Clair Obscur: Expedition 33 пабачыла свет для PlayStation 5, Windows і Xbox Series X/S 24 красавіка 2025 г. і была даступная ў першы дзень у Xbox Game Pass. Гульня атрымала ўсеагульнае прызнанне крытыкаў за наратыў, мастацкую рэжысуру, рэжысуру гульні, арыгінальны саўндтрэк, геймплэй. Па стане на красавік 2026 года было прададзена 8 мільёнаў адзінак. Clair Obscur: Expedition 33 атрымала мноства ўзнагарод і ўзначаліла спісы лепшых гульняў 2025 года ў розных выданнях. Яна стала самай узнагароджанай гульнёй у гісторыі The Game Awards, перамогшы у дзевяці з рэкордных трынаццаці намінацый, атрыманых на The Game Awards 2025, у тым ліку Гульня года. Гэта першы дэбютны праэкт, які выйграў "Гульню года" на ўсіх пяці асноўных гульнявых цырымоніях уручэння ўзнагарод (Golden Joystick Awards, The Game Awards, D.I.C.E. Awards, GDC Awards і BAFTA Games Awards). elvzle9jx8fk8xr9jf9yoe4lct8dwtq Судомскае ўзвышша 0 813558 5188961 2026-08-28T13:11:14Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Судомскае ўзвышша''' ({{lang-ru|Судо́мская возвы́шенность}}) — узвышша ў сярэдняй частцы [[|Пскоўскай вобласці]] [[|Расіі]], у міжрэччы Вялікай, [[Сораць|Сораці]], [[Шалонь|Шалоні]] і [[Чарэха|Чарэхі]]. Мае авальную форму выцягнутую з паўночнага ўсходу на паўднёвы...» 5188961 wikitext text/x-wiki '''Судомскае ўзвышша''' ({{lang-ru|Судо́мская возвы́шенность}}) — узвышша ў сярэдняй частцы [[Пскоўскай вобласці]] [[Расіі]], у міжрэччы Вялікай, [[Сораць|Сораці]], [[Шалонь|Шалоні]] і [[Чарэха|Чарэхі]]. Мае авальную форму выцягнутую з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і дыяметрам 35-40 км. Плошча — 1200 км ². Максімальная вышыня — 293 м (гара Судома). На Судомскім узвышшы бяруць свой пачатак ракі: Судома і Уза, якія ўпадаюць у Шалонь. == Літаратура == * География Псковской области / Данилов Н. А., Зубаков Р. А., Исаченков В. А., Лесненко В. К. — Л., Лениздат, 1974 г. == Крыніцы == {{крыніцы}} 86aucum5dg1jhh3t4knya3unt0i3yra 5188962 5188961 2026-08-28T13:13:06Z Autumndancer 168015 5188962 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Судомскае ўзвышша'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўская вобласць|||}}</ref> ({{lang-ru|Судо́мская возвы́шенность}}) — узвышша ў сярэдняй частцы [[Пскоўскай вобласці]] [[Расіі]], у міжрэччы Вялікай, [[Сораць|Сораці]], [[Шалонь|Шалоні]] і [[Чарэха|Чарэхі]]. Авальнай формы выцягнутай з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і дыяметрам 35-40 км. Плошча — 1200 км ². Максімальная вышыня — 293 м (гара Судома). На Судомскім узвышшы бяруць свой пачатак ракі: Судома і Уза, якія ўпадаюць у Шалонь. == Літаратура == * География Псковской области / Данилов Н. А., Зубаков Р. А., Исаченков В. А., Лесненко В. К. — Л., Лениздат, 1974 г. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Узвышшы Расіі]] d1y40dr390txsoueikeja6azmnyy8j6 5188963 5188962 2026-08-28T13:13:45Z Autumndancer 168015 5188963 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Судомскае ўзвышша'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўская вобласць|||}}</ref> ({{lang-ru|Судо́мская возвы́шенность}}) — узвышша ў сярэдняй частцы [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], у міжрэччы Вялікай, [[Сораць|Сораці]], [[Шалонь|Шалоні]] і [[Чарэха|Чарэхі]]. Авальнай формы выцягнутай з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і дыяметрам 35-40 км. Плошча — 1200 км ². Максімальная вышыня — 293 м (гара Судома). На Судомскім узвышшы бяруць свой пачатак ракі: Судома і Уза, якія ўпадаюць у Шалонь. == Літаратура == * География Псковской области / Данилов Н. А., Зубаков Р. А., Исаченков В. А., Лесненко В. К. — Л., Лениздат, 1974 г. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Узвышшы Расіі]] lww61t1ea1bd3a9h9s0f10l9z7wx37r 5188965 5188963 2026-08-28T13:15:44Z Autumndancer 168015 5188965 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Судомскае ўзвышша'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўская вобласць|||}}</ref> ({{lang-ru|Судо́мская возвы́шенность}}) — узвышша ў сярэдняй частцы [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], у міжрэччы [[Вялікая (рака, басейн Пскоўскага возера)|Вялікай]], [[Сораць|Сораці]], [[Шалонь|Шалоні]] і [[Чарэха|Чарэхі]]. Авальнай формы выцягнутай з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і дыяметрам 35-40 км. Плошча — 1200 км ². Максімальная вышыня — 293 м (гара Судома). На Судомскім узвышшы бяруць свой пачатак ракі: Судома і Уза, якія ўпадаюць у Шалонь. == Літаратура == * География Псковской области / Данилов Н. А., Зубаков Р. А., Исаченков В. А., Лесненко В. К. — Л., Лениздат, 1974 г. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Узвышшы Расіі]] exs0lis93yvee2v9j56hnmuyno4f0co Звёзднае (Карагандзінская вобласць) 0 813559 5188972 2026-08-28T13:22:52Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Звёзднае (Карагандзінская вобласць)]] у [[Жулдыз (Карагандзінская вобласць)]]: новая назва 5188972 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жулдыз (Карагандзінская вобласць)]] qp2lnsmgjk56ctuxe8doxjya88vkrn7 Калонія Расу 0 813560 5188982 2026-08-28T13:34:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Калонія Расу]] у [[Калонія Росы]] 5188982 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Калонія Росы]] k2xeurid728aepusmzsmyjzdbhw8mnx Пскоўская судная грамата 0 813561 5188984 2026-08-28T13:38:34Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пскоўская судная грамата''' — звод законаў [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай феадальнай рэспублікі]], складзена на аснове асобных пастаноў пскоўскага веча, гасподы (баярскай рады), княжацкіх грамат, норм Рускай праўды і звычаёвае права|звычаёвага пра...» 5188984 wikitext text/x-wiki '''Пскоўская судная грамата''' — звод законаў [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай феадальнай рэспублікі]], складзена на аснове асобных пастаноў пскоўскага веча, гасподы (баярскай рады), княжацкіх грамат, норм Рускай праўды і [[звычаёвае права|звычаёвага права]]. Адлюстроўвае найважнейшыя рысы сацыяльна-эканамічнага і палітычнага жыцця Пскоўскай зямлі ў 14—15 стстагоддзях. Пскоўская судная грамата строга ахоўвала права прыватнай уласнасці, асабліва феадальнай уласнасці на зямлю; рэгламентавала парадак афармлення правоў уласнасці на зямлю, ход разбору спрэчак аб зямлі; вызначала становішча сялян-ізорнікаў. Шмат артыкулаў прысвечана гандлёва-рамесным адносінам (купля-продаж, заклад, дарэнне, [[пазыка]], маёмасны і асабісты наём і г.д.). За палітычныя і крымінальныя злачынствы належала пакаранне смерцю. У Пскоўскай суднай грамаце ёсць матэрыял пра характэрнае для Пскоўскай феадальнай рэспублікі зрошчванне свецкага і царкоўнага кіраўніцтва апарата. Пскоўская судная грамата — адна з найважнейшых крыніц Судзебніка 1497. [[Катэгорыя:Гісторыя права Расіі]] 45eud0zhxrpgxbeilcydjadsfbn32au 5188985 5188984 2026-08-28T13:39:45Z Autumndancer 168015 5188985 wikitext text/x-wiki '''Пскоўская судная грамата''' — звод законаў [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай феадальнай рэспублікі]], складзена на аснове асобных пастаноў пскоўскага веча, гасподы (баярскай рады), княжацкіх грамат, норм Рускай праўды і [[звычаёвае права|звычаёвага права]]. Адлюстроўвае найважнейшыя рысы сацыяльна-эканамічнага і палітычнага жыцця Пскоўскай зямлі ў 14—15 стстагоддзях. Пскоўская судная грамата строга ахоўвала права прыватнай уласнасці, асабліва феадальнай уласнасці на зямлю; рэгламентавала парадак афармлення правоў уласнасці на зямлю, ход разбору спрэчак аб зямлі; вызначала становішча сялян-ізорнікаў. Шмат артыкулаў прысвечана гандлёва-рамесным адносінам (купля-продаж, заклад, дарэнне, [[пазыка]], маёмасны і асабісты наём і г.д.). За палітычныя і крымінальныя злачынствы належала пакаранне смерцю. У Пскоўскай суднай грамаце ёсць матэрыял пра характэрнае для Пскоўскай феадальнай рэспублікі зрошчванне свецкага і царкоўнага кіраўніцтва апарата. Пскоўская судная грамата — адна з найважнейшых крыніц Судзебніка 1497. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пскоўская судная грамата|||}} [[Катэгорыя:Гісторыя права Расіі]] 1drpp190249kvaajl4i1p8eljxrvazz 5188987 5188985 2026-08-28T13:48:13Z Autumndancer 168015 5188987 wikitext text/x-wiki '''Пскоўская судная грамата''' — звод законаў [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай феадальнай рэспублікі]], складзена на аснове асобных пастаноў пскоўскага веча, гасподы (баярскай рады), княжацкіх грамат, норм [[Руская Праўда|Рускай Праўды]] і [[звычаёвае права|звычаёвага права]]. Адлюстроўвае найважнейшыя рысы сацыяльна-эканамічнага і палітычнага жыцця Пскоўскай зямлі ў 14—15 стстагоддзях. Пскоўская судная грамата строга ахоўвала права прыватнай уласнасці, асабліва феадальнай уласнасці на зямлю; рэгламентавала парадак афармлення правоў уласнасці на зямлю, ход разбору спрэчак аб зямлі; вызначала становішча сялян-ізорнікаў. Шмат артыкулаў прысвечана гандлёва-рамесным адносінам (купля-продаж, заклад, дарэнне, [[пазыка]], маёмасны і асабісты наём і г.д.). За палітычныя і крымінальныя злачынствы належала пакаранне смерцю. У Пскоўскай суднай грамаце ёсць матэрыял пра характэрнае для Пскоўскай феадальнай рэспублікі зрошчванне свецкага і царкоўнага кіраўніцтва апарата. Пскоўская судная грамата — адна з найважнейшых крыніц Судзебніка 1497. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пскоўская судная грамата|||}} [[Катэгорыя:Гісторыя права Расіі]] 77fgaamr6hqyrpp5mbicjogpo5y020h 5188995 5188987 2026-08-28T14:00:23Z Autumndancer 168015 /* Літаратура */ 5188995 wikitext text/x-wiki '''Пскоўская судная грамата''' — звод законаў [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай феадальнай рэспублікі]], складзена на аснове асобных пастаноў пскоўскага веча, гасподы (баярскай рады), княжацкіх грамат, норм [[Руская Праўда|Рускай Праўды]] і [[звычаёвае права|звычаёвага права]]. Адлюстроўвае найважнейшыя рысы сацыяльна-эканамічнага і палітычнага жыцця Пскоўскай зямлі ў 14—15 стстагоддзях. Пскоўская судная грамата строга ахоўвала права прыватнай уласнасці, асабліва феадальнай уласнасці на зямлю; рэгламентавала парадак афармлення правоў уласнасці на зямлю, ход разбору спрэчак аб зямлі; вызначала становішча сялян-ізорнікаў. Шмат артыкулаў прысвечана гандлёва-рамесным адносінам (купля-продаж, заклад, дарэнне, [[пазыка]], маёмасны і асабісты наём і г.д.). За палітычныя і крымінальныя злачынствы належала пакаранне смерцю. У Пскоўскай суднай грамаце ёсць матэрыял пра характэрнае для Пскоўскай феадальнай рэспублікі зрошчванне свецкага і царкоўнага кіраўніцтва апарата. Пскоўская судная грамата — адна з найважнейшых крыніц Судзебніка 1497. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пскоўская судная грамата|||}} [[Катэгорыя:Гісторыя права Расіі]] jw9y2xxpzbnu13reiqrqysduah836f0 Пскоўскі Кром 0 813562 5188991 2026-08-28T13:58:19Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пскоўскі Кром]] у [[Пскоўскі Крэмль]] 5188991 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пскоўскі Крэмль]] 357nb5qbfb337r73fmpkg54f2xe68w0 Пірамонт 0 813563 5188996 2026-08-28T14:00:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = Сніп...» 5188996 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = [[Сніпішкі]] |Плошча = каля 1 га (захаваная калонія) |Каардынаты = 54/41/42/N/25/17/13/E |Выява = Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg |Апісанне выявы = Гістарычная забудова Пірамонта (калонія Монтвіла) }} '''Пірамо́нт''', таксама '''Пірамонтас''' ({{lang-lt|Piromontas}}, {{lang-pl|Pióromont}}, {{lang-ru-old|Пюромонтъ}}{{sfn|Киркор|1858|с=158}})&nbsp;— гістарычная мясцовасць і мікрараён у цэнтры [[Вільня|Вільні]], на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сніпішкі|Сніпішак]]. Знаходзіцца ў раёне сучасных вуліц А.&nbsp;Юзапавічуса, Рынкцінес, Шэймінішкю і [[Слуцкая вуліца (Вільня)|Слуцкай]]. Частка Пірамонта, так званая калонія Монтвіла, з'яўляецца помнікам архітэктуры і ўрбаністыкі Літвы. == Гісторыя == === Сядзіба Пюры === Назва мясцовасці паходзіць ад прозвішча [[Станіслаў Пюра|Станіслава Пюры]] (Піёры), камісара расійскіх войскаў і румшышскага старосты. Увосень 1757 года ён пачаў будаўніцтва тут, на правым беразе Віліі побач з [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным мостам]], вялікага драўлянага палаца, які назваў «Пюрамонт» ({{lang-pl|Pióromont}}). Гэтай пабудове прысвяціў оду вядомы паэт [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адам Нарушэвіч]]<ref name="ipsb">{{cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pioro-h-boncza-zm-ok-1775-komisarz-wojsk-rosyjskich|title=Stanisław Pióro h. Bończa|publisher=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|lang=pl}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя пісаў, што сядзіба на Пірамонце ў свой час была сапраўдным «зямным раем», які славіўся гасціннасцю і вытанчаным густам гаспадара. Тут часта збіраліся шматлікія госці, і палац быў адным з цэнтраў свецкага жыцця. Аднак Кіркор памылкова называў заснавальнікам палаца генерала расійскіх войскаў Фадзея Пюра{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. З часам палац прыйшоў у заняпад. У канцы XIX стагоддзя на яго месцы, на рагу сучасных вуліц Кальварыйскай і Зыгмунтоўскай, быў пабудаваны раскошны неагатычны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|палац Гілярыя Радушкевіча]]<ref name="upese">{{cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/nerimi-vilniaus-apymiesciais-rumu-papedemis|title=Nerimi. Vilniaus apymiesčiais, rūmų papėdėmis|publisher=Upese.lt|lang=lt}}</ref>. === Калонія Монтвіла === Да другой паловы XIX стагоддзя тэрыторыя Пірамонта развівалася слаба. У 1875 годзе быў складзены перспектыўны план Вільні, які прадугледжваў пашырэнне горада ў паўночным кірунку. Тэрыторыю Пірамонта было вырашана забудаваць мураванымі жылымі дамамі<ref name="kvr">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/bfaab7b3-9448-4afc-802a-f6bfef1fad71|title=Šnipiškių dalis, vad. Piromontu|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя вядомы віленскі філантроп і банкір [[Юзаф Монтвіл]] набыў тут участкі зямлі для стварэння ўзорнай жылой калоніі, прызначанай для працоўнай інтэлігенцыі і служачых. Праект быў распрацаваны ў 1898 годзе архітэктарам [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі|Уладзіславам Стыпулкоўскім]] і дапоўнены ў 1899—1900 гадах [[Аўгуст Кляйн|Аўгустам Кляйнам]]. Да 1900 года быў сфарміраваны комплекс цагляных двух- і трохпавярховых дамоў з выкарыстаннем выразных дэкаратыўных элементаў, якія ўтваралі ўтульныя ўнутраныя дворыкі. Гэта была адна з некалькіх падобных калоній, заснаваных Монтвілам у Вільні (разам з калоніямі на [[Калонія Росы|Росах]], [[Калонія Лукішкі|Лукішках]] і іншымі). Забудова адрознівалася прадуманай планіроўкай з унутранымі вулачкамі і цэнтральнай зялёнай зонай, абсаджанай ліпамі<ref name="kvr"/>. === Сучасны стан === У савецкі час навакольная тэрыторыя Пірамонта значна змянілася. Побач з гістарычнай забудовай, на месцы былога ваеннага поля, у 1950-я гады быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]». Некаторыя гістарычныя будынкі былі знесены або перабудаваны пры пашырэнні вуліц. У 1992 годзе рэшткі гістарычнай забудовы Пірамонта (калонія Монтвіла плошчай каля 1,14 га) былі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як помнік архітэктуры і ўрбаністыкі<ref name="kvr"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Piromontas}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пірамонт}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] kr8546j0yjyccxtvl0zm9qrf2lacvgm 5188997 5188996 2026-08-28T14:04:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5188997 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = [[Сніпішкі]] |Плошча = каля 1 га (захаваная калонія) |Каардынаты = 54/41/42/N/25/17/13/E |Выява = Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg |Апісанне выявы = Гістарычная забудова Пірамонта (калонія Монтвіла) }} '''Пірамо́нт''', часам Пюрамо́нт, Піярамо́нт, таксама '''Пірамонтас''' ({{lang-lt|Piromontas}}, {{lang-pl|Pióromont}}, {{lang-ru-old|Пюромонтъ}}{{sfn|Киркор|1858|с=158}})&nbsp;— гістарычная мясцовасць і мікрараён у цэнтры [[Вільня|Вільні]], на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сніпішкі|Сніпішак]]. Знаходзіцца ў раёне сучасных вуліц А.&nbsp;Юзапавічуса, Рынкцінес, Шэймінішкю і [[Слуцкая вуліца (Вільня)|Слуцкай]]. Частка Пірамонта, так званая калонія Монтвіла, з'яўляецца помнікам архітэктуры і ўрбаністыкі Літвы. == Гісторыя == === Сядзіба Пюры === Назва мясцовасці паходзіць ад прозвішча [[Станіслаў Пюра|Станіслава Пюры]] (Піёры), камісара расійскіх войскаў і румшышскага старосты. Увосень 1757 года ён пачаў будаўніцтва тут, на правым беразе Віліі побач з [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным мостам]], вялікага драўлянага палаца, які назваў «Пюрамонт» ({{lang-pl|Pióromont}}). Гэтай пабудове прысвяціў оду вядомы паэт [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адам Нарушэвіч]]<ref name="ipsb">{{cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pioro-h-boncza-zm-ok-1775-komisarz-wojsk-rosyjskich|title=Stanisław Pióro h. Bończa|publisher=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|lang=pl}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя пісаў, што сядзіба на Пірамонце ў свой час была сапраўдным «зямным раем», які славіўся гасціннасцю і вытанчаным густам гаспадара. Тут часта збіраліся шматлікія госці, і палац быў адным з цэнтраў свецкага жыцця. Аднак Кіркор памылкова называў заснавальнікам палаца генерала расійскіх войскаў Фадзея Пюра{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. З часам палац прыйшоў у заняпад. У канцы XIX стагоддзя на яго месцы, на рагу сучасных вуліц Кальварыйскай і Зыгмунтоўскай, быў пабудаваны раскошны неагатычны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|палац Гілярыя Радушкевіча]]<ref name="upese">{{cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/nerimi-vilniaus-apymiesciais-rumu-papedemis|title=Nerimi. Vilniaus apymiesčiais, rūmų papėdėmis|publisher=Upese.lt|lang=lt}}</ref>. === Калонія Монтвіла === Да другой паловы XIX стагоддзя тэрыторыя Пірамонта развівалася слаба. У 1875 годзе быў складзены перспектыўны план Вільні, які прадугледжваў пашырэнне горада ў паўночным кірунку. Тэрыторыю Пірамонта было вырашана забудаваць мураванымі жылымі дамамі<ref name="kvr">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/bfaab7b3-9448-4afc-802a-f6bfef1fad71|title=Šnipiškių dalis, vad. Piromontu|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя вядомы віленскі філантроп і банкір [[Юзаф Монтвіл]] набыў тут участкі зямлі для стварэння ўзорнай жылой калоніі, прызначанай для працоўнай інтэлігенцыі і служачых. Праект быў распрацаваны ў 1898 годзе архітэктарам [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі|Уладзіславам Стыпулкоўскім]] і дапоўнены ў 1899—1900 гадах [[Аўгуст Кляйн|Аўгустам Кляйнам]]. Да 1900 года быў сфарміраваны комплекс цагляных двух- і трохпавярховых дамоў з выкарыстаннем выразных дэкаратыўных элементаў, якія ўтваралі ўтульныя ўнутраныя дворыкі. Гэта была адна з некалькіх падобных калоній, заснаваных Монтвілам у Вільні (разам з калоніямі на [[Калонія Росы|Росах]], [[Калонія Лукішкі|Лукішках]] і іншымі). Забудова адрознівалася прадуманай планіроўкай з унутранымі вулачкамі і цэнтральнай зялёнай зонай, абсаджанай ліпамі<ref name="kvr"/>. === Сучасны стан === У савецкі час навакольная тэрыторыя Пірамонта значна змянілася. Побач з гістарычнай забудовай, на месцы былога ваеннага поля, у 1950-я гады быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]». Некаторыя гістарычныя будынкі былі знесены або перабудаваны пры пашырэнні вуліц. У 1992 годзе рэшткі гістарычнай забудовы Пірамонта (калонія Монтвіла плошчай каля 1,14 га) былі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як помнік архітэктуры і ўрбаністыкі<ref name="kvr"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Piromontas}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пірамонт}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] g4i4j6gamkcumi2c6hl121f30x2oq15 5188999 5188997 2026-08-28T14:07:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5188999 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = [[Сніпішкі]] |Плошча = каля 1 га (захаваная калонія) |Каардынаты = 54/41/42/N/25/17/13/E |Выява = Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg |Апісанне выявы = Гістарычная забудова Пірамонта (калонія Монтвіла) }} '''Пірамо́нт''', часам Пюрамо́нт, Піярамо́нт, таксама '''Пірамонтас''' ({{lang-lt|Piromontas}}, {{lang-pl|Pióromont}}, {{lang-ru-old|Пюромонтъ}}{{sfn|Киркор|1858|с=158}})&nbsp;— гістарычная мясцовасць і мікрараён у цэнтры [[Вільня|Вільні]], на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сніпішкі|Сніпішак]]. Знаходзіцца ў раёне сучасных вуліц А.&nbsp;Юзапавічуса, Рынкцінес, Шэймінішкю і [[Слуцкая вуліца (Вільня)|Слуцкай]]. Частка Пірамонта, так званая калонія Монтвіла, з'яўляецца помнікам архітэктуры і ўрбаністыкі Літвы. == Гісторыя == === Сядзіба Пюры === Назва мясцовасці паходзіць ад прозвішча [[Станіслаў Пюра|Станіслава Пюры]] (Піёры), камісара расійскіх войскаў і румшышскага старосты. Увосень 1757 года ён пачаў будаўніцтва тут, на правым беразе Віліі побач з [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным мостам]], вялікага драўлянага палаца, які назваў «Пюрамонт» ({{lang-pl|Pióromont}}). Гэтай пабудове прысвяціў оду вядомы паэт [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адам Нарушэвіч]]<ref name="ipsb">{{cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pioro-h-boncza-zm-ok-1775-komisarz-wojsk-rosyjskich|title=Stanisław Pióro h. Bończa|publisher=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|lang=pl}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя пісаў, што сядзіба на Пірамонце ў свой час была сапраўдным «зямным раем», які славіўся гасціннасцю і вытанчаным густам гаспадара. Тут часта збіраліся шматлікія госці, і палац быў адным з цэнтраў свецкага жыцця. Аднак Кіркор памылкова называў заснавальнікам палаца генерала расійскіх войскаў Фадзея Пюра{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. З часам палац прыйшоў у заняпад. У канцы XIX стагоддзя на яго месцы, на рагу сучасных вуліц Кальварыйскай і Зыгмунтоўскай, быў пабудаваны раскошны неагатычны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|палац Гілярыя Радушкевіча]]<ref name="upese">{{cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/nerimi-vilniaus-apymiesciais-rumu-papedemis|title=Nerimi. Vilniaus apymiesčiais, rūmų papėdėmis|publisher=Upese.lt|lang=lt}}</ref>. === Калонія Монтвіла === Да другой паловы XIX стагоддзя тэрыторыя Пірамонта развівалася слаба. У 1875 годзе быў складзены перспектыўны план Вільні, які прадугледжваў пашырэнне горада ў паўночным кірунку. Тэрыторыю Пірамонта было вырашана забудаваць мураванымі жылымі дамамі<ref name="kvr">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/bfaab7b3-9448-4afc-802a-f6bfef1fad71|title=Šnipiškių dalis, vad. Piromontu|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя вядомы віленскі філантроп і банкір [[Юзаф Монтвіл]] набыў тут участкі зямлі для стварэння ўзорнай жылой калоніі, прызначанай для працоўнай інтэлігенцыі і служачых. Праект быў распрацаваны ў 1898 годзе архітэктарам [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі|Уладзіславам Стыпулкоўскім]] і дапоўнены ў 1899—1900 гадах [[Аўгуст Кляйн|Аўгустам Кляйнам]]. Да 1900 года быў сфарміраваны комплекс цагляных двух- і трохпавярховых дамоў з выкарыстаннем выразных дэкаратыўных элементаў, якія ўтваралі ўтульныя ўнутраныя дворыкі. Гэта была адна з некалькіх падобных калоній, заснаваных Монтвілам у Вільні (разам з калоніямі на [[Калонія Росы|Росах]], [[Калонія Лукішкі|Лукішках]] і іншымі). Забудова адрознівалася прадуманай планіроўкай з унутранымі вулачкамі і цэнтральнай зялёнай зонай, абсаджанай ліпамі<ref name="kvr"/>. === Сучасны стан === У савецкі час навакольная тэрыторыя Пірамонта значна змянілася. Побач з гістарычнай забудовай, на месцы былога ваеннага поля, у 1950-я гады быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]». Некаторыя гістарычныя будынкі былі знесены або перабудаваны пры пашырэнні вуліц. У 1992 годзе рэшткі гістарычнай забудовы Пірамонта (калонія Монтвіла плошчай каля 1,14 га) былі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як помнік архітэктуры і ўрбаністыкі<ref name="kvr"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{артыкул|аўтар=Косман М.|загаловак=Pompa funebris у Вільні да часу падзелаў Рэчы Паспалітай|выданне=З гісторыі культуры Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мінск|год=2010|старонкі=303—359|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html|ref=Косман}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Piromontas}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пірамонт}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] h4twubgipkpqsasraqd591liyh6ccre 5189001 5188999 2026-08-28T14:11:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189001 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = [[Сніпішкі]] |Плошча = каля 1 га (захаваная калонія) |Каардынаты = 54/41/42/N/25/17/13/E |Выява = Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg |Апісанне выявы = Гістарычная забудова Пірамонта (калонія Монтвіла) }} '''Пірамо́нт'''{{sfn|Косман|2010|с=310}}, часам '''Пюрамо́нт''', '''Піярамо́нт''', таксама '''Пірамонтас''' ({{lang-lt|Piromontas}}, {{lang-pl|Pióromont}}, {{lang-ru-old|Пюромонтъ}}{{sfn|Киркор|1858|с=158}})&nbsp;— гістарычная мясцовасць і мікрараён у цэнтры [[Вільня|Вільні]], на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сніпішкі|Сніпішак]]. Знаходзіцца ў раёне сучасных вуліц А.&nbsp;Юзапавічуса, Рынкцінес, Шэймінішкю і [[Слуцкая вуліца (Вільня)|Слуцкай]]. Частка Пірамонта, так званая калонія Монтвіла, з'яўляецца помнікам архітэктуры і ўрбаністыкі Літвы. == Гісторыя == === Сядзіба Пюры === Назва мясцовасці паходзіць ад прозвішча [[Станіслаў Пюра|Станіслава Пюры]] (Піёры), камісара расійскіх войскаў і румшышскага старосты. Увосень 1757 года ён пачаў будаўніцтва тут, на правым беразе Віліі побач з [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным мостам]], вялікага драўлянага палаца, які назваў «Пюрамонт» ({{lang-pl|Pióromont}}). Гэтай пабудове прысвяціў оду вядомы паэт [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адам Нарушэвіч]]<ref name="ipsb">{{cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pioro-h-boncza-zm-ok-1775-komisarz-wojsk-rosyjskich|title=Stanisław Pióro h. Bończa|publisher=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|lang=pl}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя пісаў, што сядзіба на Пірамонце ў свой час была сапраўдным «зямным раем», які славіўся гасціннасцю і вытанчаным густам гаспадара. Тут часта збіраліся шматлікія госці, і палац быў адным з цэнтраў свецкага жыцця. Аднак Кіркор памылкова называў заснавальнікам палаца генерала расійскіх войскаў Фадзея Пюра{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. З часам палац прыйшоў у заняпад. У канцы XIX стагоддзя на яго месцы, на рагу сучасных вуліц Кальварыйскай і Зыгмунтоўскай, быў пабудаваны раскошны неагатычны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|палац Гілярыя Радушкевіча]]<ref name="upese">{{cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/nerimi-vilniaus-apymiesciais-rumu-papedemis|title=Nerimi. Vilniaus apymiesčiais, rūmų papėdėmis|publisher=Upese.lt|lang=lt}}</ref>. === Калонія Монтвіла === Да другой паловы XIX стагоддзя тэрыторыя Пірамонта развівалася слаба. У 1875 годзе быў складзены перспектыўны план Вільні, які прадугледжваў пашырэнне горада ў паўночным кірунку. Тэрыторыю Пірамонта было вырашана забудаваць мураванымі жылымі дамамі<ref name="kvr">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/bfaab7b3-9448-4afc-802a-f6bfef1fad71|title=Šnipiškių dalis, vad. Piromontu|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя вядомы віленскі філантроп і банкір [[Юзаф Монтвіл]] набыў тут участкі зямлі для стварэння ўзорнай жылой калоніі, прызначанай для працоўнай інтэлігенцыі і служачых. Праект быў распрацаваны ў 1898 годзе архітэктарам [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі|Уладзіславам Стыпулкоўскім]] і дапоўнены ў 1899—1900 гадах [[Аўгуст Кляйн|Аўгустам Кляйнам]]. Да 1900 года быў сфарміраваны комплекс цагляных двух- і трохпавярховых дамоў з выкарыстаннем выразных дэкаратыўных элементаў, якія ўтваралі ўтульныя ўнутраныя дворыкі. Гэта была адна з некалькіх падобных калоній, заснаваных Монтвілам у Вільні (разам з калоніямі на [[Калонія Росы|Росах]], [[Калонія Лукішкі|Лукішках]] і іншымі). Забудова адрознівалася прадуманай планіроўкай з унутранымі вулачкамі і цэнтральнай зялёнай зонай, абсаджанай ліпамі<ref name="kvr"/>. === Сучасны стан === У савецкі час навакольная тэрыторыя Пірамонта значна змянілася. Побач з гістарычнай забудовай, на месцы былога ваеннага поля, у 1950-я гады быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]». Некаторыя гістарычныя будынкі былі знесены або перабудаваны пры пашырэнні вуліц. У 1992 годзе рэшткі гістарычнай забудовы Пірамонта (калонія Монтвіла плошчай каля 1,14 га) былі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як помнік архітэктуры і ўрбаністыкі<ref name="kvr"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{артыкул|аўтар=Косман М.|загаловак=Pompa funebris у Вільні да часу падзелаў Рэчы Паспалітай|выданне=З гісторыі культуры Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мінск|год=2010|старонкі=303—359|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html|ref=Косман}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Piromontas}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пірамонт}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] lhgkmhq2qjkzle4gzy3hoewxfiv1ujs 5189003 5189001 2026-08-28T14:15:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189003 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = [[Сніпішкі]] |Плошча = каля 1 га (захаваная калонія) |Каардынаты = 54/41/42/N/25/17/13/E |Выява = Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg |Апісанне выявы = Гістарычная забудова Пірамонта (калонія Монтвіла) }} '''Пірамо́нт'''{{sfn|Косман|2010|с=310}}, часам '''Пюрамо́нт''', '''Піярамо́нт''', таксама '''Пірамонтас''' ({{lang-lt|Piromontas}}, {{lang-pl|Pióromont}}, {{lang-ru-old|Пюромонтъ}}{{sfn|Киркор|1858|с=158}})&nbsp;— гістарычная мясцовасць і мікрараён у цэнтры [[Вільня|Вільні]], на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сніпішкі|Сніпішак]]. Знаходзіцца ў раёне сучасных вуліц А.&nbsp;Юзапавічуса, Рынкцінес, Шэймінішкю і [[Слуцкая вуліца (Вільня)|Слуцкай]]. Частка Пірамонта, так званая калонія Монтвіла, з’яўляецца помнікам архітэктуры і ўрбаністыкі Літвы. == Гісторыя == === Сядзіба Пюры === Назва мясцовасці паходзіць ад прозвішча [[Станіслаў Пюра|Станіслава Пюры]] (Піёры), камісара расійскіх войскаў і румшышскага старосты. Увосень 1757 года ён пачаў будаўніцтва тут, на правым беразе Віліі побач з [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным мостам]], вялікага драўлянага палаца, які назваў «Пюрамонт» ({{lang-pl|Pióromont}}). Гэтай пабудове прысвяціў оду вядомы паэт [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адам Нарушэвіч]]<ref name="ipsb">{{cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pioro-h-boncza-zm-ok-1775-komisarz-wojsk-rosyjskich|title=Stanisław Pióro h. Bończa|publisher=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|lang=pl}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя пісаў, што сядзіба на Пірамонце ў свой час была сапраўдным «зямным раем», які славіўся гасціннасцю і вытанчаным густам гаспадара. Тут часта збіраліся шматлікія госці, і палац быў адным з цэнтраў свецкага жыцця. Аднак Кіркор памылкова называў заснавальнікам палаца генерала расійскіх войскаў Фадзея Пюра{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. Пазней гісторык [[Марцэлі Косман]] таксама дапусціў недакладнасць, назваўшы яго «літоўскім крайчым Пірам»{{sfn|Косман|2010|с=310}}. У гэты ж час узгорыстыя мясціны Пірамонта пачалі актыўна выкарыстоўвацца віленскімі [[стараабрадніцтва|стараабрадцамі]], якія спецыяльна пераходзілі на гэты бераг Віліі для правядзення сваіх пахавальных абрадаў{{sfn|Косман|2010|с=310}}. З часам палац прыйшоў у заняпад. У канцы XIX стагоддзя на яго месцы, на рагу сучасных вуліц Кальварыйскай і Зыгмунтоўскай, быў пабудаваны раскошны неагатычны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|палац Гілярыя Радушкевіча]]<ref name="upese">{{cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/nerimi-vilniaus-apymiesciais-rumu-papedemis|title=Nerimi. Vilniaus apymiesčiais, rūmų papėdėmis|publisher=Upese.lt|lang=lt}}</ref>. === Калонія Монтвіла === Да другой паловы XIX стагоддзя тэрыторыя Пірамонта развівалася слаба. У 1875 годзе быў складзены перспектыўны план Вільні, які прадугледжваў пашырэнне горада ў паўночным кірунку. Тэрыторыю Пірамонта было вырашана забудаваць мураванымі жылымі дамамі<ref name="kvr">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/bfaab7b3-9448-4afc-802a-f6bfef1fad71|title=Šnipiškių dalis, vad. Piromontu|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя вядомы віленскі філантроп і банкір [[Юзаф Монтвіл]] набыў тут участкі зямлі для стварэння ўзорнай жылой калоніі, прызначанай для працоўнай інтэлігенцыі і служачых. Праект быў распрацаваны ў 1898 годзе архітэктарам [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі|Уладзіславам Стыпулкоўскім]] і дапоўнены ў 1899—1900 гадах [[Аўгуст Кляйн|Аўгустам Кляйнам]]. Да 1900 года быў сфарміраваны комплекс цагляных двух- і трохпавярховых дамоў з выкарыстаннем выразных дэкаратыўных элементаў, якія ўтваралі ўтульныя ўнутраныя дворыкі. Гэта была адна з некалькіх падобных калоній, заснаваных Монтвілам у Вільні (разам з калоніямі на [[Калонія Росы|Росах]], [[Калонія Лукішкі|Лукішках]] і іншымі). Забудова адрознівалася прадуманай планіроўкай з унутранымі вулачкамі і цэнтральнай зялёнай зонай, абсаджанай ліпамі<ref name="kvr"/>. === Сучасны стан === У савецкі час навакольная тэрыторыя Пірамонта значна змянілася. Побач з гістарычнай забудовай, на месцы былога ваеннага поля, у 1950-я гады быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]». Некаторыя гістарычныя будынкі былі знесены або перабудаваны пры пашырэнні вуліц. У 1992 годзе рэшткі гістарычнай забудовы Пірамонта (калонія Монтвіла плошчай каля 1,14 га) былі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як помнік архітэктуры і ўрбаністыкі<ref name="kvr"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{артыкул|аўтар=Косман М.|загаловак=Pompa funebris у Вільні да часу падзелаў Рэчы Паспалітай|выданне=З гісторыі культуры Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мінск|год=2010|старонкі=303—359|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html|ref=Косман}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Piromontas}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пірамонт}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] q6syc9gtoz313u4mg4cq66xq3v9xl6k 5189004 5189003 2026-08-28T14:18:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5189004 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = [[Сніпішкі]] |Плошча = каля 1 га (захаваная калонія) |Каардынаты = 54/41/42/N/25/17/13/E |Выява = Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg |Апісанне выявы = Гістарычная забудова Пірамонта (калонія Монтвіла) }} '''Пірамо́нт'''{{sfn|Косман|2010|с=310}}, часам '''Пюрамо́нт''', '''Піярамо́нт''', таксама '''Пірамонтас''' ({{lang-lt|Piromontas}}, {{lang-pl|Pióromont}}, {{lang-ru-old|Пюромонтъ}}{{sfn|Киркор|1858|с=158}})&nbsp;— гістарычная мясцовасць і мікрараён у цэнтры [[Вільня|Вільні]], на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сніпішкі|Сніпішак]]. Знаходзіцца ў раёне сучасных вуліц А.&nbsp;Юзапавічуса, Рынкцінес, Шэймінішкю і [[Слуцкая вуліца (Вільня)|Слуцкай]]. Частка Пірамонта, так званая калонія Монтвіла, з’яўляецца помнікам архітэктуры і ўрбаністыкі Літвы. == Гісторыя == === Ранні перыяд і Рыбакі === {{Асноўны артыкул|Рыбакі (Вільня)}}[[Файл:Zvejai old panorama.jpg|міні|злева|Прадмесце Рыбакі на акварэлі [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], пачатак XIX стагоддзя]] Паводле гістарычных звестак, у XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучасных Жырмунаў існавала некалькі невялікіх вёсак: Ляонішкі, Казлішкі, Шэймінішкі і Пашэймінішкі. Усе яны зніклі з карты горада ў канцы XVIII стагоддзя, пакінуўшы пасля сябе толькі тапанімічныя сляды ў назвах сучасных вуліц<ref name="storymaps">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/3c906cf1b99c4c4b9da07f39c25e71a4|title=Žirmūnai Istorija apie mikrorajoną|publisher=ArcGIS StoryMaps|date=14 студзеня 2023|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Šv. Teresės bažnyčia Žvejų priemiestyje.jpg|міні|справа|Касцёл Святой Тэрэзы ў прадмесці Рыбакі (каля 1830)]] Самая паўднёвая частка Жырмунаў, размешчаная насупраць [[Комплекс віленскіх замкаў|Віленскіх замкаў]], гістарычна належала да паселішча Рыбакі ({{lang-lt|Žvejai}}). Археалагічныя даследаванні паказваюць, што рыбацкая вёска магла існаваць тут ужо ў канцы XIV стагоддзя, а ў XVI стагоддзі тут з'явілася адзіная ў Вялікім Княстве Літоўскім мануфактура па вытворчасці [[Шкло|шкла]]<ref name="en_wiki">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%BDirm%C5%ABnai|title=Žirmūnai|publisher=English Wikipedia|lang=en}}</ref>. Як адзначае гісторык [[Марцэлі Косман]], доўгі час берагі тут плаўна спускаліся да вады і існавала толькі пераправа ўброд. Пабудова першага пастаяннага моста праз Вілію ў 1536 годзе (на месцы сучаснага [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]]) зрабіла Рыбакі неад'емнай часткай горада і стала першым крокам да далейшай экспансіі гарадскіх межаў на правы бераг ракі{{sfn|Косман|2010|с=305}}. У гэтым жа прадмесці знаходзіліся найстарэйшыя і найбуйнейшыя ў Літве яўрэйскія могілкі (вядомыя як ''Шніпішок''). Паводле даследаванняў Космана, яны існавалі насупраць вусця Вілейкі яшчэ з 1477 года і вылучаліся вялікай колькасцю цікавых і велічных надмагілляў XVII—XVIII стагоддзяў{{sfn|Косман|2010|с=311}}. Нягледзячы на афіцыйнае закрыццё ў 1830—1831 гадах, пахаванні там працягваліся; менавіта на гэтых могілках першапачаткова быў пахаваны [[Віленскі гаон]] (пазней яго парэшткі былі перанесены)<ref name="gaon">{{cite journal|author=Leiman Sh. Z.|title=Who is buried in Vlina Gaon's tomb?|journal=Jewish Action|year=1998|volume=59|issue=2|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, у XVI стагоддзі ў прадмесці існавала праваслаўная царква Святой Варвары, якая пазней згарэла і больш не аднаўлялася{{sfn|Киркор|1852|с=184}}. === Сядзіба Пюры === Сучасная назва мясцовасці паходзіць ад прозвішча [[Станіслаў Пюра|Станіслава Пюры]] (Піёры), камісара расійскіх войскаў і румшышскага старосты. Увосень 1757 года ён пачаў будаўніцтва тут, на правым беразе Віліі побач з [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным мостам]], вялікага драўлянага палаца, які назваў «Пюрамонт» ({{lang-pl|Pióromont}}). Гэтай пабудове прысвяціў оду вядомы паэт [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адам Нарушэвіч]]<ref name="ipsb">{{cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pioro-h-boncza-zm-ok-1775-komisarz-wojsk-rosyjskich|title=Stanisław Pióro h. Bończa|publisher=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|lang=pl}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя пісаў, што сядзіба на Пірамонце ў свой час была сапраўдным «зямным раем», які славіўся гасціннасцю і вытанчаным густам гаспадара. Тут часта збіраліся шматлікія госці, і палац быў адным з цэнтраў свецкага жыцця. Аднак Кіркор памылкова называў заснавальнікам палаца генерала расійскіх войскаў Фадзея Пюра{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. Пазней гісторык [[Марцэлі Косман]] таксама дапусціў недакладнасць, назваўшы яго «літоўскім крайчым Пірам»{{sfn|Косман|2010|с=310}}. У гэты ж час узгорыстыя мясціны Пірамонта пачалі актыўна выкарыстоўвацца віленскімі [[стараабрадніцтва|стараабрадцамі]], якія спецыяльна пераходзілі на гэты бераг Віліі для правядзення сваіх пахавальных абрадаў{{sfn|Косман|2010|с=310}}. З часам палац прыйшоў у заняпад. У канцы XIX стагоддзя на яго месцы, на рагу сучасных вуліц Кальварыйскай і Зыгмунтоўскай, быў пабудаваны раскошны неагатычны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|палац Гілярыя Радушкевіча]]<ref name="upese">{{cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/nerimi-vilniaus-apymiesciais-rumu-papedemis|title=Nerimi. Vilniaus apymiesčiais, rūmų papėdėmis|publisher=Upese.lt|lang=lt}}</ref>. === Калонія Монтвіла === Да другой паловы XIX стагоддзя тэрыторыя Пірамонта развівалася слаба. У 1875 годзе быў складзены перспектыўны план Вільні, які прадугледжваў пашырэнне горада ў паўночным кірунку. Тэрыторыю Пірамонта было вырашана забудаваць мураванымі жылымі дамамі<ref name="kvr">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/bfaab7b3-9448-4afc-802a-f6bfef1fad71|title=Šnipiškių dalis, vad. Piromontu|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя вядомы віленскі філантроп і банкір [[Юзаф Монтвіл]] набыў тут участкі зямлі для стварэння ўзорнай жылой калоніі, прызначанай для працоўнай інтэлігенцыі і служачых. Праект быў распрацаваны ў 1898 годзе архітэктарам [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі|Уладзіславам Стыпулкоўскім]] і дапоўнены ў 1899—1900 гадах [[Аўгуст Кляйн|Аўгустам Кляйнам]]. Да 1900 года быў сфарміраваны комплекс цагляных двух- і трохпавярховых дамоў з выкарыстаннем выразных дэкаратыўных элементаў, якія ўтваралі ўтульныя ўнутраныя дворыкі. Гэта была адна з некалькіх падобных калоній, заснаваных Монтвілам у Вільні (разам з калоніямі на [[Калонія Росы|Росах]], [[Калонія Лукішкі|Лукішках]] і іншымі). Забудова адрознівалася прадуманай планіроўкай з унутранымі вулачкамі і цэнтральнай зялёнай зонай, абсаджанай ліпамі<ref name="kvr"/>. === Сучасны стан === У савецкі час навакольная тэрыторыя Пірамонта значна змянілася. Побач з гістарычнай забудовай, на месцы былога ваеннага поля, у 1950-я гады быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]». Некаторыя гістарычныя будынкі былі знесены або перабудаваны пры пашырэнні вуліц. У 1992 годзе рэшткі гістарычнай забудовы Пірамонта (калонія Монтвіла плошчай каля 1,14 га) былі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як помнік архітэктуры і ўрбаністыкі<ref name="kvr"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{артыкул|аўтар=Косман М.|загаловак=Pompa funebris у Вільні да часу падзелаў Рэчы Паспалітай|выданне=З гісторыі культуры Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мінск|год=2010|старонкі=303—359|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html|ref=Косман}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Piromontas}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пірамонт}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 5sfco0xfhg7tjt34ittoze45cqdht8z 5189007 5189004 2026-08-28T14:22:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сядзіба Пюры */ 5189007 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = [[Сніпішкі]] |Плошча = каля 1 га (захаваная калонія) |Каардынаты = 54/41/42/N/25/17/13/E |Выява = Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg |Апісанне выявы = Гістарычная забудова Пірамонта (калонія Монтвіла) }} '''Пірамо́нт'''{{sfn|Косман|2010|с=310}}, часам '''Пюрамо́нт''', '''Піярамо́нт''', таксама '''Пірамонтас''' ({{lang-lt|Piromontas}}, {{lang-pl|Pióromont}}, {{lang-ru-old|Пюромонтъ}}{{sfn|Киркор|1858|с=158}})&nbsp;— гістарычная мясцовасць і мікрараён у цэнтры [[Вільня|Вільні]], на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сніпішкі|Сніпішак]]. Знаходзіцца ў раёне сучасных вуліц А.&nbsp;Юзапавічуса, Рынкцінес, Шэймінішкю і [[Слуцкая вуліца (Вільня)|Слуцкай]]. Частка Пірамонта, так званая калонія Монтвіла, з’яўляецца помнікам архітэктуры і ўрбаністыкі Літвы. == Гісторыя == === Ранні перыяд і Рыбакі === {{Асноўны артыкул|Рыбакі (Вільня)}}[[Файл:Zvejai old panorama.jpg|міні|злева|Прадмесце Рыбакі на акварэлі [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], пачатак XIX стагоддзя]] Паводле гістарычных звестак, у XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучасных Жырмунаў існавала некалькі невялікіх вёсак: Ляонішкі, Казлішкі, Шэймінішкі і Пашэймінішкі. Усе яны зніклі з карты горада ў канцы XVIII стагоддзя, пакінуўшы пасля сябе толькі тапанімічныя сляды ў назвах сучасных вуліц<ref name="storymaps">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/3c906cf1b99c4c4b9da07f39c25e71a4|title=Žirmūnai Istorija apie mikrorajoną|publisher=ArcGIS StoryMaps|date=14 студзеня 2023|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Šv. Teresės bažnyčia Žvejų priemiestyje.jpg|міні|справа|Касцёл Святой Тэрэзы ў прадмесці Рыбакі (каля 1830)]] Самая паўднёвая частка Жырмунаў, размешчаная насупраць [[Комплекс віленскіх замкаў|Віленскіх замкаў]], гістарычна належала да паселішча Рыбакі ({{lang-lt|Žvejai}}). Археалагічныя даследаванні паказваюць, што рыбацкая вёска магла існаваць тут ужо ў канцы XIV стагоддзя, а ў XVI стагоддзі тут з'явілася адзіная ў Вялікім Княстве Літоўскім мануфактура па вытворчасці [[Шкло|шкла]]<ref name="en_wiki">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%BDirm%C5%ABnai|title=Žirmūnai|publisher=English Wikipedia|lang=en}}</ref>. Як адзначае гісторык [[Марцэлі Косман]], доўгі час берагі тут плаўна спускаліся да вады і існавала толькі пераправа ўброд. Пабудова першага пастаяннага моста праз Вілію ў 1536 годзе (на месцы сучаснага [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]]) зрабіла Рыбакі неад'емнай часткай горада і стала першым крокам да далейшай экспансіі гарадскіх межаў на правы бераг ракі{{sfn|Косман|2010|с=305}}. У гэтым жа прадмесці знаходзіліся найстарэйшыя і найбуйнейшыя ў Літве яўрэйскія могілкі (вядомыя як ''Шніпішок''). Паводле даследаванняў Космана, яны існавалі насупраць вусця Вілейкі яшчэ з 1477 года і вылучаліся вялікай колькасцю цікавых і велічных надмагілляў XVII—XVIII стагоддзяў{{sfn|Косман|2010|с=311}}. Нягледзячы на афіцыйнае закрыццё ў 1830—1831 гадах, пахаванні там працягваліся; менавіта на гэтых могілках першапачаткова быў пахаваны [[Віленскі гаон]] (пазней яго парэшткі былі перанесены)<ref name="gaon">{{cite journal|author=Leiman Sh. Z.|title=Who is buried in Vlina Gaon's tomb?|journal=Jewish Action|year=1998|volume=59|issue=2|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, у XVI стагоддзі ў прадмесці існавала праваслаўная царква Святой Варвары, якая пазней згарэла і больш не аднаўлялася{{sfn|Киркор|1852|с=184}}. === Сядзіба Пюры === Сучасная назва мясцовасці паходзіць ад прозвішча [[Станіслаў Пюра|Станіслава Пюры]] (Піёры), камісара расійскіх войскаў і румшышскага старосты. Увосень 1757 года ён пачаў будаўніцтва тут, на правым беразе Віліі побач з [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным мостам]], вялікага драўлянага палаца, які назваў «Пюрамонт» ({{lang-pl|Pióromont}}). Гэтай пабудове прысвяціў оду вядомы паэт [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адам Нарушэвіч]]<ref name="ipsb">{{cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pioro-h-boncza-zm-ok-1775-komisarz-wojsk-rosyjskich|title=Stanisław Pióro h. Bończa|publisher=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|lang=pl}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]] у сярэдзіне XIX стагоддзя пісаў, што сядзіба на Пірамонце ў свой час была сапраўдным «зямным раем», які славіўся гасціннасцю і вытанчаным густам гаспадара. Тут часта збіраліся шматлікія госці, і палац быў адным з цэнтраў свецкага жыцця. Аднак Кіркор памылкова называў заснавальнікам палаца генерала расійскіх войскаў Фадзея Пюра{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. Пазней гісторык [[Марцэлі Косман]] таксама дапусціў недакладнасць, назваўшы яго «літоўскім крайчым Пірам»{{sfn|Косман|2010|с=310}}. У гэты ж час узгорыстыя мясціны Пірамонта пачалі актыўна выкарыстоўвацца віленскімі [[стараабрадніцтва|стараабрадцамі]], якія спецыяльна пераходзілі на гэты бераг Віліі для правядзення сваіх пахавальных абрадаў{{sfn|Косман|2010|с=310}}. [[Файл:Kalvariju1 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Палац Радушкевіча]] З часам палац прыйшоў у заняпад. У канцы XIX стагоддзя на яго месцы, на рагу сучасных вуліц [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] і [[Зыгмунтоўская вуліца (Вільня)|Зыгмунтоўскай]], быў пабудаваны раскошны неагатычны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|палац Гілярыя Радушкевіча]]<ref name="upese">{{cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/nerimi-vilniaus-apymiesciais-rumu-papedemis|title=Nerimi. Vilniaus apymiesčiais, rūmų papėdėmis|publisher=Upese.lt|lang=lt}}</ref>. === Калонія Монтвіла === Да другой паловы XIX стагоддзя тэрыторыя Пірамонта развівалася слаба. У 1875 годзе быў складзены перспектыўны план Вільні, які прадугледжваў пашырэнне горада ў паўночным кірунку. Тэрыторыю Пірамонта было вырашана забудаваць мураванымі жылымі дамамі<ref name="kvr">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/bfaab7b3-9448-4afc-802a-f6bfef1fad71|title=Šnipiškių dalis, vad. Piromontu|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя вядомы віленскі філантроп і банкір [[Юзаф Монтвіл]] набыў тут участкі зямлі для стварэння ўзорнай жылой калоніі, прызначанай для працоўнай інтэлігенцыі і служачых. Праект быў распрацаваны ў 1898 годзе архітэктарам [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі|Уладзіславам Стыпулкоўскім]] і дапоўнены ў 1899—1900 гадах [[Аўгуст Кляйн|Аўгустам Кляйнам]]. Да 1900 года быў сфарміраваны комплекс цагляных двух- і трохпавярховых дамоў з выкарыстаннем выразных дэкаратыўных элементаў, якія ўтваралі ўтульныя ўнутраныя дворыкі. Гэта была адна з некалькіх падобных калоній, заснаваных Монтвілам у Вільні (разам з калоніямі на [[Калонія Росы|Росах]], [[Калонія Лукішкі|Лукішках]] і іншымі). Забудова адрознівалася прадуманай планіроўкай з унутранымі вулачкамі і цэнтральнай зялёнай зонай, абсаджанай ліпамі<ref name="kvr"/>. === Сучасны стан === [[Файл:Piromontas, Juozapavičiaus g.JPG|міні|Забудова вуліцы Юзапавічуса]] У савецкі час навакольная тэрыторыя Пірамонта значна змянілася. Побач з гістарычнай забудовай, на месцы былога ваеннага поля, у 1950-я гады быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]». Некаторыя гістарычныя будынкі былі знесены або перабудаваны пры пашырэнні вуліц. У 1992 годзе рэшткі гістарычнай забудовы Пірамонта (калонія Монтвіла плошчай каля 1,14 га) былі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як помнік архітэктуры і ўрбаністыкі<ref name="kvr"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{артыкул|аўтар=Косман М.|загаловак=Pompa funebris у Вільні да часу падзелаў Рэчы Паспалітай|выданне=З гісторыі культуры Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мінск|год=2010|старонкі=303—359|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html|ref=Косман}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Piromontas}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пірамонт}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] elaqeb3jnjzenlohr0cpawzbglqjllm 5189011 5189007 2026-08-28T14:55:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сядзіба Пюры */ 5189011 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = [[Сніпішкі]] |Плошча = каля 1 га (захаваная калонія) |Каардынаты = 54/41/42/N/25/17/13/E |Выява = Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg |Апісанне выявы = Гістарычная забудова Пірамонта (калонія Монтвіла) }} '''Пірамо́нт'''{{sfn|Косман|2010|с=310}}, часам '''Пюрамо́нт''', '''Піярамо́нт''', таксама '''Пірамонтас''' ({{lang-lt|Piromontas}}, {{lang-pl|Pióromont}}, {{lang-ru-old|Пюромонтъ}}{{sfn|Киркор|1858|с=158}})&nbsp;— гістарычная мясцовасць і мікрараён у цэнтры [[Вільня|Вільні]], на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сніпішкі|Сніпішак]]. Знаходзіцца ў раёне сучасных вуліц А.&nbsp;Юзапавічуса, Рынкцінес, Шэймінішкю і [[Слуцкая вуліца (Вільня)|Слуцкай]]. Частка Пірамонта, так званая калонія Монтвіла, з’яўляецца помнікам архітэктуры і ўрбаністыкі Літвы. == Гісторыя == === Ранні перыяд і Рыбакі === {{Асноўны артыкул|Рыбакі (Вільня)}}[[Файл:Zvejai old panorama.jpg|міні|злева|Прадмесце Рыбакі на акварэлі [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], пачатак XIX стагоддзя]] Паводле гістарычных звестак, у XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучасных Жырмунаў існавала некалькі невялікіх вёсак: Ляонішкі, Казлішкі, Шэймінішкі і Пашэймінішкі. Усе яны зніклі з карты горада ў канцы XVIII стагоддзя, пакінуўшы пасля сябе толькі тапанімічныя сляды ў назвах сучасных вуліц<ref name="storymaps">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/3c906cf1b99c4c4b9da07f39c25e71a4|title=Žirmūnai Istorija apie mikrorajoną|publisher=ArcGIS StoryMaps|date=14 студзеня 2023|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Šv. Teresės bažnyčia Žvejų priemiestyje.jpg|міні|справа|Касцёл Святой Тэрэзы ў прадмесці Рыбакі (каля 1830)]] Самая паўднёвая частка Жырмунаў, размешчаная насупраць [[Комплекс віленскіх замкаў|Віленскіх замкаў]], гістарычна належала да паселішча Рыбакі ({{lang-lt|Žvejai}}). Археалагічныя даследаванні паказваюць, што рыбацкая вёска магла існаваць тут ужо ў канцы XIV стагоддзя, а ў XVI стагоддзі тут з'явілася адзіная ў Вялікім Княстве Літоўскім мануфактура па вытворчасці [[Шкло|шкла]]<ref name="en_wiki">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%BDirm%C5%ABnai|title=Žirmūnai|publisher=English Wikipedia|lang=en}}</ref>. Як адзначае гісторык [[Марцэлі Косман]], доўгі час берагі тут плаўна спускаліся да вады і існавала толькі пераправа ўброд. Пабудова першага пастаяннага моста праз Вілію ў 1536 годзе (на месцы сучаснага [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]]) зрабіла Рыбакі неад'емнай часткай горада і стала першым крокам да далейшай экспансіі гарадскіх межаў на правы бераг ракі{{sfn|Косман|2010|с=305}}. У гэтым жа прадмесці знаходзіліся найстарэйшыя і найбуйнейшыя ў Літве яўрэйскія могілкі (вядомыя як ''Шніпішок''). Паводле даследаванняў Космана, яны існавалі насупраць вусця Вілейкі яшчэ з 1477 года і вылучаліся вялікай колькасцю цікавых і велічных надмагілляў XVII—XVIII стагоддзяў{{sfn|Косман|2010|с=311}}. Нягледзячы на афіцыйнае закрыццё ў 1830—1831 гадах, пахаванні там працягваліся; менавіта на гэтых могілках першапачаткова быў пахаваны [[Віленскі гаон]] (пазней яго парэшткі былі перанесены)<ref name="gaon">{{cite journal|author=Leiman Sh. Z.|title=Who is buried in Vlina Gaon's tomb?|journal=Jewish Action|year=1998|volume=59|issue=2|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, у XVI стагоддзі ў прадмесці існавала праваслаўная царква Святой Варвары, якая пазней згарэла і больш не аднаўлялася{{sfn|Киркор|1852|с=184}}. === Сядзіба Пюры === Сучасная назва мясцовасці паходзіць ад прозвішча [[Станіслаў Пюра|Станіслава Пюры]] (Піёры), камісара расійскіх войскаў і румшышскага старосты. Увосень 1757 года ён пачаў будаўніцтва тут, на правым беразе Віліі побач з [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным мостам]], вялікага драўлянага палаца, які назваў «Пюрамонт» ({{lang-pl|Pióromont}}). Гэтай пабудове прысвяціў оду вядомы паэт [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адам Нарушэвіч]]<ref name="ipsb">{{cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pioro-h-boncza-zm-ok-1775-komisarz-wojsk-rosyjskich|title=Stanisław Pióro h. Bończa|publisher=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|lang=pl}}</ref>. У гістарыяграфіі вакол асобы заснавальніка ўзнікла некалькі памылковых версій. Першакрыніцай блытаніны сталі дадаткі паэта і гісторыка [[Ігнацы Красіцкі|Ігнацыя Красіцкага]] (з яго працы «[[Herbarz Niesieckiego]]», 1830) да класічнага гербоўніка [[Каспар Нясецкі|Каспара Нясецкага]] «[[Карона польская (гербоўнік)|Карона польская]]». Гэтыя заўвагі былі ўключаны [[Ян Непамуцэн Бабровіч|Янам Бабровічам]] у пашыранае выданне гербоўніка (1841 год). У тэксце каротка згадваліся адразу тры прадстаўнікі роду: Станіслаў, падстолі віцебскі, Тадэвуш, крайчы віцебскі, і нейкі безыменны «N. Пюра» — «генерал расійскіх войскаў» і фаварыт імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], які нібыта і заснаваў Пюрамонт<ref name="niesiecki">{{кніга |аўтар=Niesiecki K. |загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S. J. |пашырэнне=Powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza |том=T. 7 |выдавецтва=Breitkopf i Hærtel |месца=Lipsk |год=1841 |старонак=310 |lang=pl}}</ref>. Пазней гісторык [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]], абапіраючыся на гэтыя звесткі, злучыў суседнія імёны ў адно і памылкова назваў заснавальніка маёнтка «генералам расійскіх войскаў і віцебскім крайчым Фадзеем Пюрам»{{sfn|Киркор|1858|с=158}} (Фадзей гэта варыянт імя Тадэвуш). Яшчэ пазней гісторык [[Марцэлі Косман]] таксама дапусціў недакладнасць, назваўшы яго «літоўскім крайчым Пірам»{{sfn|Косман|2010|с=310}}. У гэты ж час узгорыстыя мясціны Пірамонта пачалі актыўна выкарыстоўвацца віленскімі [[стараабрадніцтва|стараабрадцамі]], якія спецыяльна пераходзілі на гэты бераг Віліі для правядзення сваіх пахавальных абрадаў{{sfn|Косман|2010|с=310}}. [[Файл:Kalvariju1 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Палац Радушкевіча]] З часам палац прыйшоў у заняпад. У канцы XIX стагоддзя на яго месцы, на рагу сучасных вуліц [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] і [[Зыгмунтоўская вуліца (Вільня)|Зыгмунтоўскай]], быў пабудаваны раскошны неагатычны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|палац Гілярыя Радушкевіча]]<ref name="upese">{{cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/nerimi-vilniaus-apymiesciais-rumu-papedemis|title=Nerimi. Vilniaus apymiesčiais, rūmų papėdėmis|publisher=Upese.lt|lang=lt}}</ref>. === Калонія Монтвіла === Да другой паловы XIX стагоддзя тэрыторыя Пірамонта развівалася слаба. У 1875 годзе быў складзены перспектыўны план Вільні, які прадугледжваў пашырэнне горада ў паўночным кірунку. Тэрыторыю Пірамонта было вырашана забудаваць мураванымі жылымі дамамі<ref name="kvr">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/bfaab7b3-9448-4afc-802a-f6bfef1fad71|title=Šnipiškių dalis, vad. Piromontu|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя вядомы віленскі філантроп і банкір [[Юзаф Монтвіл]] набыў тут участкі зямлі для стварэння ўзорнай жылой калоніі, прызначанай для працоўнай інтэлігенцыі і служачых. Праект быў распрацаваны ў 1898 годзе архітэктарам [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі|Уладзіславам Стыпулкоўскім]] і дапоўнены ў 1899—1900 гадах [[Аўгуст Кляйн|Аўгустам Кляйнам]]. Да 1900 года быў сфарміраваны комплекс цагляных двух- і трохпавярховых дамоў з выкарыстаннем выразных дэкаратыўных элементаў, якія ўтваралі ўтульныя ўнутраныя дворыкі. Гэта была адна з некалькіх падобных калоній, заснаваных Монтвілам у Вільні (разам з калоніямі на [[Калонія Росы|Росах]], [[Калонія Лукішкі|Лукішках]] і іншымі). Забудова адрознівалася прадуманай планіроўкай з унутранымі вулачкамі і цэнтральнай зялёнай зонай, абсаджанай ліпамі<ref name="kvr"/>. === Сучасны стан === [[Файл:Piromontas, Juozapavičiaus g.JPG|міні|Забудова вуліцы Юзапавічуса]] У савецкі час навакольная тэрыторыя Пірамонта значна змянілася. Побач з гістарычнай забудовай, на месцы былога ваеннага поля, у 1950-я гады быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]». Некаторыя гістарычныя будынкі былі знесены або перабудаваны пры пашырэнні вуліц. У 1992 годзе рэшткі гістарычнай забудовы Пірамонта (калонія Монтвіла плошчай каля 1,14 га) былі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як помнік архітэктуры і ўрбаністыкі<ref name="kvr"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{артыкул|аўтар=Косман М.|загаловак=Pompa funebris у Вільні да часу падзелаў Рэчы Паспалітай|выданне=З гісторыі культуры Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мінск|год=2010|старонкі=303—359|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html|ref=Косман}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Piromontas}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пірамонт}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] fjry5kqvf850tmaqt46gjuavppfvapm 5189067 5189011 2026-08-28T19:08:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189067 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = [[Сніпішкі]] |Плошча = каля 1 га (захаваная калонія) |Каардынаты = 54/41/42/N/25/17/13/E |Выява = Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg |Апісанне выявы = Гістарычная забудова Пірамонта (калонія Монтвіла) }} '''Пірамо́нт'''{{sfn|Косман|2010|с=310}}, часам '''Пюрамо́нт'''<ref>[https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html Успаміны = Memoirs] / [[Леанід Галяк]]. — ЗША : Летапіс, 1982―1983. — 21 см. — Кн. 1. — 1982. — 248 с. : іл., партр. — Паказальнік імёнаў: с. 242―248</ref>, '''Піярамо́нт'''<ref>[https://knihi.com/Janka_Bahdanovic/Na_zycciovym_slachu.html На жыццёвым шляху : успаміны] / [[Янка Багдановіч]] ; [уступ А. Ліса]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1992. — 142, [2] с., [8] л. партр. ; 17 см. — 1800 экз. — <nowiki>ISBN 5-340-00716-2</nowiki> (у пераплёце) : 2 р. 30 к.</ref>, таксама '''Пірамонтас'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Piromontas}}, {{lang-pl|Pióromont}}, {{lang-ru-old|Пюромонтъ}}{{sfn|Киркор|1858|с=158}})&nbsp;— гістарычная мясцовасць і мікрараён у цэнтры [[Вільня|Вільні]], на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сніпішкі|Сніпішак]]. Знаходзіцца ў раёне сучасных вуліц А.&nbsp;Юзапавічуса, Рынкцінес, Шэймінішкю і [[Слуцкая вуліца (Вільня)|Слуцкай]]. Частка Пірамонта, так званая калонія Монтвіла, з’яўляецца помнікам архітэктуры і ўрбаністыкі Літвы. == Гісторыя == === Ранні перыяд і Рыбакі === {{Асноўны артыкул|Рыбакі (Вільня)}}[[Файл:Zvejai old panorama.jpg|міні|злева|Прадмесце Рыбакі на акварэлі [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], пачатак XIX стагоддзя]] Паводле гістарычных звестак, у XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучасных Жырмунаў існавала некалькі невялікіх вёсак: Ляонішкі, Казлішкі, Шэймінішкі і Пашэймінішкі. Усе яны зніклі з карты горада ў канцы XVIII стагоддзя, пакінуўшы пасля сябе толькі тапанімічныя сляды ў назвах сучасных вуліц<ref name="storymaps">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/3c906cf1b99c4c4b9da07f39c25e71a4|title=Žirmūnai Istorija apie mikrorajoną|publisher=ArcGIS StoryMaps|date=14 студзеня 2023|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Šv. Teresės bažnyčia Žvejų priemiestyje.jpg|міні|справа|Касцёл Святой Тэрэзы ў прадмесці Рыбакі (каля 1830)]] Самая паўднёвая частка Жырмунаў, размешчаная насупраць [[Комплекс віленскіх замкаў|Віленскіх замкаў]], гістарычна належала да паселішча Рыбакі ({{lang-lt|Žvejai}}). Археалагічныя даследаванні паказваюць, што рыбацкая вёска магла існаваць тут ужо ў канцы XIV стагоддзя, а ў XVI стагоддзі тут з'явілася адзіная ў Вялікім Княстве Літоўскім мануфактура па вытворчасці [[Шкло|шкла]]<ref name="en_wiki">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%BDirm%C5%ABnai|title=Žirmūnai|publisher=English Wikipedia|lang=en}}</ref>. Як адзначае гісторык [[Марцэлі Косман]], доўгі час берагі тут плаўна спускаліся да вады і існавала толькі пераправа ўброд. Пабудова першага пастаяннага моста праз Вілію ў 1536 годзе (на месцы сучаснага [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]]) зрабіла Рыбакі неад'емнай часткай горада і стала першым крокам да далейшай экспансіі гарадскіх межаў на правы бераг ракі{{sfn|Косман|2010|с=305}}. У гэтым жа прадмесці знаходзіліся найстарэйшыя і найбуйнейшыя ў Літве яўрэйскія могілкі (вядомыя як ''Шніпішок''). Паводле даследаванняў Космана, яны існавалі насупраць вусця Вілейкі яшчэ з 1477 года і вылучаліся вялікай колькасцю цікавых і велічных надмагілляў XVII—XVIII стагоддзяў{{sfn|Косман|2010|с=311}}. Нягледзячы на афіцыйнае закрыццё ў 1830—1831 гадах, пахаванні там працягваліся; менавіта на гэтых могілках першапачаткова быў пахаваны [[Віленскі гаон]] (пазней яго парэшткі былі перанесены)<ref name="gaon">{{cite journal|author=Leiman Sh. Z.|title=Who is buried in Vlina Gaon's tomb?|journal=Jewish Action|year=1998|volume=59|issue=2|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, у XVI стагоддзі ў прадмесці існавала праваслаўная царква Святой Варвары, якая пазней згарэла і больш не аднаўлялася{{sfn|Киркор|1852|с=184}}. === Сядзіба Пюры === Сучасная назва мясцовасці паходзіць ад прозвішча [[Станіслаў Пюра|Станіслава Пюры]] (Піёры), камісара расійскіх войскаў і румшышскага старосты. Увосень 1757 года ён пачаў будаўніцтва тут, на правым беразе Віліі побач з [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным мостам]], вялікага драўлянага палаца, які назваў «Пюрамонт» ({{lang-pl|Pióromont}}). Гэтай пабудове прысвяціў оду вядомы паэт [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адам Нарушэвіч]]<ref name="ipsb">{{cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pioro-h-boncza-zm-ok-1775-komisarz-wojsk-rosyjskich|title=Stanisław Pióro h. Bończa|publisher=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|lang=pl}}</ref>. У гістарыяграфіі вакол асобы заснавальніка ўзнікла некалькі памылковых версій. Першакрыніцай блытаніны сталі дадаткі паэта і гісторыка [[Ігнацы Красіцкі|Ігнацыя Красіцкага]] (з яго працы «[[Herbarz Niesieckiego]]», 1830) да класічнага гербоўніка [[Каспар Нясецкі|Каспара Нясецкага]] «[[Карона польская (гербоўнік)|Карона польская]]». Гэтыя заўвагі былі ўключаны [[Ян Непамуцэн Бабровіч|Янам Бабровічам]] у пашыранае выданне гербоўніка (1841 год). У тэксце каротка згадваліся адразу тры прадстаўнікі роду: Станіслаў, падстолі віцебскі, Тадэвуш, крайчы віцебскі, і нейкі безыменны «N. Пюра» — «генерал расійскіх войскаў» і фаварыт імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], які нібыта і заснаваў Пюрамонт<ref name="niesiecki">{{кніга |аўтар=Niesiecki K. |загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S. J. |пашырэнне=Powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza |том=T. 7 |выдавецтва=Breitkopf i Hærtel |месца=Lipsk |год=1841 |старонак=310 |lang=pl}}</ref>. Пазней гісторык [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]], абапіраючыся на гэтыя звесткі, злучыў суседнія імёны ў адно і памылкова назваў заснавальніка маёнтка «генералам расійскіх войскаў і віцебскім крайчым Фадзеем Пюрам»{{sfn|Киркор|1858|с=158}} (Фадзей гэта варыянт імя Тадэвуш). Яшчэ пазней гісторык [[Марцэлі Косман]] таксама дапусціў недакладнасць, назваўшы яго «літоўскім крайчым Пірам»{{sfn|Косман|2010|с=310}}. У гэты ж час узгорыстыя мясціны Пірамонта пачалі актыўна выкарыстоўвацца віленскімі [[стараабрадніцтва|стараабрадцамі]], якія спецыяльна пераходзілі на гэты бераг Віліі для правядзення сваіх пахавальных абрадаў{{sfn|Косман|2010|с=310}}. [[Файл:Kalvariju1 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Палац Радушкевіча]] З часам палац прыйшоў у заняпад. У канцы XIX стагоддзя на яго месцы, на рагу сучасных вуліц [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] і [[Зыгмунтоўская вуліца (Вільня)|Зыгмунтоўскай]], быў пабудаваны раскошны неагатычны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|палац Гілярыя Радушкевіча]]<ref name="upese">{{cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/nerimi-vilniaus-apymiesciais-rumu-papedemis|title=Nerimi. Vilniaus apymiesčiais, rūmų papėdėmis|publisher=Upese.lt|lang=lt}}</ref>. === Калонія Монтвіла === Да другой паловы XIX стагоддзя тэрыторыя Пірамонта развівалася слаба. У 1875 годзе быў складзены перспектыўны план Вільні, які прадугледжваў пашырэнне горада ў паўночным кірунку. Тэрыторыю Пірамонта было вырашана забудаваць мураванымі жылымі дамамі<ref name="kvr">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/bfaab7b3-9448-4afc-802a-f6bfef1fad71|title=Šnipiškių dalis, vad. Piromontu|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя вядомы віленскі філантроп і банкір [[Юзаф Монтвіл]] набыў тут участкі зямлі для стварэння ўзорнай жылой калоніі, прызначанай для працоўнай інтэлігенцыі і служачых. Праект быў распрацаваны ў 1898 годзе архітэктарам [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі|Уладзіславам Стыпулкоўскім]] і дапоўнены ў 1899—1900 гадах [[Аўгуст Кляйн|Аўгустам Кляйнам]]. Да 1900 года быў сфарміраваны комплекс цагляных двух- і трохпавярховых дамоў з выкарыстаннем выразных дэкаратыўных элементаў, якія ўтваралі ўтульныя ўнутраныя дворыкі. Гэта была адна з некалькіх падобных калоній, заснаваных Монтвілам у Вільні (разам з калоніямі на [[Калонія Росы|Росах]], [[Калонія Лукішкі|Лукішках]] і іншымі). Забудова адрознівалася прадуманай планіроўкай з унутранымі вулачкамі і цэнтральнай зялёнай зонай, абсаджанай ліпамі<ref name="kvr"/>. === Сучасны стан === [[Файл:Piromontas, Juozapavičiaus g.JPG|міні|Забудова вуліцы Юзапавічуса]] У савецкі час навакольная тэрыторыя Пірамонта значна змянілася. Побач з гістарычнай забудовай, на месцы былога ваеннага поля, у 1950-я гады быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]». Некаторыя гістарычныя будынкі былі знесены або перабудаваны пры пашырэнні вуліц. У 1992 годзе рэшткі гістарычнай забудовы Пірамонта (калонія Монтвіла плошчай каля 1,14 га) былі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як помнік архітэктуры і ўрбаністыкі<ref name="kvr"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{артыкул|аўтар=Косман М.|загаловак=Pompa funebris у Вільні да часу падзелаў Рэчы Паспалітай|выданне=З гісторыі культуры Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мінск|год=2010|старонкі=303—359|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html|ref=Косман}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Piromontas}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пірамонт}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] hor7tvlljldjov3280978vyzhhftjtr 5189071 5189067 2026-08-28T19:18:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189071 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = [[Сніпішкі]] |Плошча = каля 1 га (захаваная калонія) |Каардынаты = 54/41/42/N/25/17/13/E |Выява = Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg |Апісанне выявы = Гістарычная забудова Пірамонта (калонія Монтвіла) }} '''Пірамо́нт'''{{sfn|Косман|2010|с=310}}<ref>{{артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1935-002.nlb.pdf|аўтар=[[Адам Станкевіч|Станкевіч А.]]|загаловак=Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня|год=1935|выданне=[[Шлях моладзі (часопіс)|Шлях моладзі]]|тып=часопіс|нумар=2 (75)|старонкі=5}}</ref>, часам '''Пюрамо́нт'''<ref>[https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html Успаміны = Memoirs] / [[Леанід Галяк]]. — ЗША : Летапіс, 1982―1983. — 21 см. — Кн. 1. — 1982. — 248 с. : іл., партр. — Паказальнік імёнаў: с. 242―248</ref>, '''Піярамо́нт'''<ref>[https://knihi.com/Janka_Bahdanovic/Na_zycciovym_slachu.html На жыццёвым шляху : успаміны] / [[Янка Багдановіч]] ; [уступ А. Ліса]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1992. — 142, [2] с., [8] л. партр. ; 17 см. — 1800 экз. — <nowiki>ISBN 5-340-00716-2</nowiki> (у пераплёце) : 2 р. 30 к.</ref>, таксама '''Пірамонтас'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Piromontas}}, {{lang-pl|Pióromont}}, {{lang-ru-old|Пюромонтъ}}{{sfn|Киркор|1858|с=158}})&nbsp;— гістарычная мясцовасць і мікрараён у цэнтры [[Вільня|Вільні]], на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сніпішкі|Сніпішак]]. Знаходзіцца ў раёне сучасных вуліц А.&nbsp;Юзапавічуса, Рынкцінес, Шэймінішкю і [[Слуцкая вуліца (Вільня)|Слуцкай]]. Частка Пірамонта, так званая калонія Монтвіла, з’яўляецца помнікам архітэктуры і ўрбаністыкі Літвы. == Гісторыя == === Ранні перыяд і Рыбакі === {{Асноўны артыкул|Рыбакі (Вільня)}}[[Файл:Zvejai old panorama.jpg|міні|злева|Прадмесце Рыбакі на акварэлі [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], пачатак XIX стагоддзя]] Паводле гістарычных звестак, у XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучасных Жырмунаў існавала некалькі невялікіх вёсак: Ляонішкі, Казлішкі, Шэймінішкі і Пашэймінішкі. Усе яны зніклі з карты горада ў канцы XVIII стагоддзя, пакінуўшы пасля сябе толькі тапанімічныя сляды ў назвах сучасных вуліц<ref name="storymaps">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/3c906cf1b99c4c4b9da07f39c25e71a4|title=Žirmūnai Istorija apie mikrorajoną|publisher=ArcGIS StoryMaps|date=14 студзеня 2023|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Šv. Teresės bažnyčia Žvejų priemiestyje.jpg|міні|справа|Касцёл Святой Тэрэзы ў прадмесці Рыбакі (каля 1830)]] Самая паўднёвая частка Жырмунаў, размешчаная насупраць [[Комплекс віленскіх замкаў|Віленскіх замкаў]], гістарычна належала да паселішча Рыбакі ({{lang-lt|Žvejai}}). Археалагічныя даследаванні паказваюць, што рыбацкая вёска магла існаваць тут ужо ў канцы XIV стагоддзя, а ў XVI стагоддзі тут з'явілася адзіная ў Вялікім Княстве Літоўскім мануфактура па вытворчасці [[Шкло|шкла]]<ref name="en_wiki">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%BDirm%C5%ABnai|title=Žirmūnai|publisher=English Wikipedia|lang=en}}</ref>. Як адзначае гісторык [[Марцэлі Косман]], доўгі час берагі тут плаўна спускаліся да вады і існавала толькі пераправа ўброд. Пабудова першага пастаяннага моста праз Вілію ў 1536 годзе (на месцы сучаснага [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]]) зрабіла Рыбакі неад'емнай часткай горада і стала першым крокам да далейшай экспансіі гарадскіх межаў на правы бераг ракі{{sfn|Косман|2010|с=305}}. У гэтым жа прадмесці знаходзіліся найстарэйшыя і найбуйнейшыя ў Літве яўрэйскія могілкі (вядомыя як ''Шніпішок''). Паводле даследаванняў Космана, яны існавалі насупраць вусця Вілейкі яшчэ з 1477 года і вылучаліся вялікай колькасцю цікавых і велічных надмагілляў XVII—XVIII стагоддзяў{{sfn|Косман|2010|с=311}}. Нягледзячы на афіцыйнае закрыццё ў 1830—1831 гадах, пахаванні там працягваліся; менавіта на гэтых могілках першапачаткова быў пахаваны [[Віленскі гаон]] (пазней яго парэшткі былі перанесены)<ref name="gaon">{{cite journal|author=Leiman Sh. Z.|title=Who is buried in Vlina Gaon's tomb?|journal=Jewish Action|year=1998|volume=59|issue=2|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, у XVI стагоддзі ў прадмесці існавала праваслаўная царква Святой Варвары, якая пазней згарэла і больш не аднаўлялася{{sfn|Киркор|1852|с=184}}. === Сядзіба Пюры === Сучасная назва мясцовасці паходзіць ад прозвішча [[Станіслаў Пюра|Станіслава Пюры]] (Піёры), камісара расійскіх войскаў і румшышскага старосты. Увосень 1757 года ён пачаў будаўніцтва тут, на правым беразе Віліі побач з [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным мостам]], вялікага драўлянага палаца, які назваў «Пюрамонт» ({{lang-pl|Pióromont}}). Гэтай пабудове прысвяціў оду вядомы паэт [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адам Нарушэвіч]]<ref name="ipsb">{{cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pioro-h-boncza-zm-ok-1775-komisarz-wojsk-rosyjskich|title=Stanisław Pióro h. Bończa|publisher=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|lang=pl}}</ref>. У гістарыяграфіі вакол асобы заснавальніка ўзнікла некалькі памылковых версій. Першакрыніцай блытаніны сталі дадаткі паэта і гісторыка [[Ігнацы Красіцкі|Ігнацыя Красіцкага]] (з яго працы «[[Herbarz Niesieckiego]]», 1830) да класічнага гербоўніка [[Каспар Нясецкі|Каспара Нясецкага]] «[[Карона польская (гербоўнік)|Карона польская]]». Гэтыя заўвагі былі ўключаны [[Ян Непамуцэн Бабровіч|Янам Бабровічам]] у пашыранае выданне гербоўніка (1841 год). У тэксце каротка згадваліся адразу тры прадстаўнікі роду: Станіслаў, падстолі віцебскі, Тадэвуш, крайчы віцебскі, і нейкі безыменны «N. Пюра» — «генерал расійскіх войскаў» і фаварыт імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], які нібыта і заснаваў Пюрамонт<ref name="niesiecki">{{кніга |аўтар=Niesiecki K. |загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S. J. |пашырэнне=Powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza |том=T. 7 |выдавецтва=Breitkopf i Hærtel |месца=Lipsk |год=1841 |старонак=310 |lang=pl}}</ref>. Пазней гісторык [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]], абапіраючыся на гэтыя звесткі, злучыў суседнія імёны ў адно і памылкова назваў заснавальніка маёнтка «генералам расійскіх войскаў і віцебскім крайчым Фадзеем Пюрам»{{sfn|Киркор|1858|с=158}} (Фадзей гэта варыянт імя Тадэвуш). Яшчэ пазней гісторык [[Марцэлі Косман]] таксама дапусціў недакладнасць, назваўшы яго «літоўскім крайчым Пірам»{{sfn|Косман|2010|с=310}}. У гэты ж час узгорыстыя мясціны Пірамонта пачалі актыўна выкарыстоўвацца віленскімі [[стараабрадніцтва|стараабрадцамі]], якія спецыяльна пераходзілі на гэты бераг Віліі для правядзення сваіх пахавальных абрадаў{{sfn|Косман|2010|с=310}}. [[Файл:Kalvariju1 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Палац Радушкевіча]] З часам палац прыйшоў у заняпад. У канцы XIX стагоддзя на яго месцы, на рагу сучасных вуліц [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] і [[Зыгмунтоўская вуліца (Вільня)|Зыгмунтоўскай]], быў пабудаваны раскошны неагатычны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|палац Гілярыя Радушкевіча]]<ref name="upese">{{cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/nerimi-vilniaus-apymiesciais-rumu-papedemis|title=Nerimi. Vilniaus apymiesčiais, rūmų papėdėmis|publisher=Upese.lt|lang=lt}}</ref>. === Калонія Монтвіла === Да другой паловы XIX стагоддзя тэрыторыя Пірамонта развівалася слаба. У 1875 годзе быў складзены перспектыўны план Вільні, які прадугледжваў пашырэнне горада ў паўночным кірунку. Тэрыторыю Пірамонта было вырашана забудаваць мураванымі жылымі дамамі<ref name="kvr">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/bfaab7b3-9448-4afc-802a-f6bfef1fad71|title=Šnipiškių dalis, vad. Piromontu|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя вядомы віленскі філантроп і банкір [[Юзаф Монтвіл]] набыў тут участкі зямлі для стварэння ўзорнай жылой калоніі, прызначанай для працоўнай інтэлігенцыі і служачых. Праект быў распрацаваны ў 1898 годзе архітэктарам [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі|Уладзіславам Стыпулкоўскім]] і дапоўнены ў 1899—1900 гадах [[Аўгуст Кляйн|Аўгустам Кляйнам]]. Да 1900 года быў сфарміраваны комплекс цагляных двух- і трохпавярховых дамоў з выкарыстаннем выразных дэкаратыўных элементаў, якія ўтваралі ўтульныя ўнутраныя дворыкі. Гэта была адна з некалькіх падобных калоній, заснаваных Монтвілам у Вільні (разам з калоніямі на [[Калонія Росы|Росах]], [[Калонія Лукішкі|Лукішках]] і іншымі). Забудова адрознівалася прадуманай планіроўкай з унутранымі вулачкамі і цэнтральнай зялёнай зонай, абсаджанай ліпамі<ref name="kvr"/>. === Сучасны стан === [[Файл:Piromontas, Juozapavičiaus g.JPG|міні|Забудова вуліцы Юзапавічуса]] У савецкі час навакольная тэрыторыя Пірамонта значна змянілася. Побач з гістарычнай забудовай, на месцы былога ваеннага поля, у 1950-я гады быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]». Некаторыя гістарычныя будынкі былі знесены або перабудаваны пры пашырэнні вуліц. У 1992 годзе рэшткі гістарычнай забудовы Пірамонта (калонія Монтвіла плошчай каля 1,14 га) былі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як помнік архітэктуры і ўрбаністыкі<ref name="kvr"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{артыкул|аўтар=Косман М.|загаловак=Pompa funebris у Вільні да часу падзелаў Рэчы Паспалітай|выданне=З гісторыі культуры Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мінск|год=2010|старонкі=303—359|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html|ref=Косман}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Piromontas}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пірамонт}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 4hezvsla6xeqsn82m6w1ufm39phx74p 5189072 5189071 2026-08-28T19:19:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189072 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = [[Сніпішкі]] |Плошча = каля 1 га (захаваная калонія) |Каардынаты = 54/41/42/N/25/17/13/E |Выява = Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg |Апісанне выявы = Гістарычная забудова Пірамонта (калонія Монтвіла) }} '''Пірамо́нт'''{{sfn|Косман|2010|с=310}}<ref>{{артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1935-002.nlb.pdf|аўтар=[[Адам Станкевіч|Станкевіч А.]]|загаловак=Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня|год=1935|выданне=[[Шлях моладзі (часопіс)|Шлях моладзі]]|тып=часопіс|нумар=2 (75)|старонкі=5}}</ref>, часам '''Пюрамо́нт'''<ref>[https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html Успаміны = Memoirs] / [[Леанід Галяк]]. — ЗША : Летапіс, 1982―1983. — 21 см. — Кн. 1. — 1982. — 248 с. : іл., партр. — Паказальнік імёнаў: с. 242―248</ref>, '''Піярамо́нт'''<ref>[https://knihi.com/Janka_Bahdanovic/Na_zycciovym_slachu.html На жыццёвым шляху : успаміны] / [[Янка Багдановіч]]; [уступ А. Ліса]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1992. — 142, [2] с., [8] л. партр. ; 17 см. — 1800 экз. — <nowiki>ISBN 5-340-00716-2</nowiki> (у пераплёце) : 2 р. 30 к.</ref>, таксама '''Пірамо́нтас'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Piromontas}}, {{lang-pl|Pióromont}}, {{lang-ru-old|Пюромонтъ}}{{sfn|Киркор|1858|с=158}})&nbsp;— гістарычная мясцовасць і мікрараён у цэнтры [[Вільня|Вільні]], на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сніпішкі|Сніпішак]]. Знаходзіцца ў раёне сучасных вуліц А.&nbsp;Юзапавічуса, Рынкцінес, Шэймінішкю і [[Слуцкая вуліца (Вільня)|Слуцкай]]. Частка Пірамонта, так званая калонія Монтвіла, з’яўляецца помнікам архітэктуры і ўрбаністыкі Літвы. == Гісторыя == === Ранні перыяд і Рыбакі === {{Асноўны артыкул|Рыбакі (Вільня)}}[[Файл:Zvejai old panorama.jpg|міні|злева|Прадмесце Рыбакі на акварэлі [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], пачатак XIX стагоддзя]] Паводле гістарычных звестак, у XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучасных Жырмунаў існавала некалькі невялікіх вёсак: Ляонішкі, Казлішкі, Шэймінішкі і Пашэймінішкі. Усе яны зніклі з карты горада ў канцы XVIII стагоддзя, пакінуўшы пасля сябе толькі тапанімічныя сляды ў назвах сучасных вуліц<ref name="storymaps">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/3c906cf1b99c4c4b9da07f39c25e71a4|title=Žirmūnai Istorija apie mikrorajoną|publisher=ArcGIS StoryMaps|date=14 студзеня 2023|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Šv. Teresės bažnyčia Žvejų priemiestyje.jpg|міні|справа|Касцёл Святой Тэрэзы ў прадмесці Рыбакі (каля 1830)]] Самая паўднёвая частка Жырмунаў, размешчаная насупраць [[Комплекс віленскіх замкаў|Віленскіх замкаў]], гістарычна належала да паселішча Рыбакі ({{lang-lt|Žvejai}}). Археалагічныя даследаванні паказваюць, што рыбацкая вёска магла існаваць тут ужо ў канцы XIV стагоддзя, а ў XVI стагоддзі тут з’явілася адзіная ў Вялікім Княстве Літоўскім мануфактура па вытворчасці [[Шкло|шкла]]<ref name="en_wiki">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%BDirm%C5%ABnai|title=Žirmūnai|publisher=English Wikipedia|lang=en}}</ref>. Як адзначае гісторык [[Марцэлі Косман]], доўгі час берагі тут плаўна спускаліся да вады і існавала толькі пераправа ўброд. Пабудова першага пастаяннага моста праз Вілію ў 1536 годзе (на месцы сучаснага [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]]) зрабіла Рыбакі неад’емнай часткай горада і стала першым крокам да далейшай экспансіі гарадскіх межаў на правы бераг ракі{{sfn|Косман|2010|с=305}}. У гэтым жа прадмесці знаходзіліся найстарэйшыя і найбуйнейшыя ў Літве яўрэйскія могілкі (вядомыя як ''Шніпішок''). Паводле даследаванняў Космана, яны існавалі насупраць вусця Вілейкі яшчэ з 1477 года і вылучаліся вялікай колькасцю цікавых і велічных надмагілляў XVII—XVIII стагоддзяў{{sfn|Косман|2010|с=311}}. Нягледзячы на афіцыйнае закрыццё ў 1830—1831 гадах, пахаванні там працягваліся; менавіта на гэтых могілках першапачаткова быў пахаваны [[Віленскі гаон]] (пазней яго парэшткі былі перанесены)<ref name="gaon">{{cite journal|author=Leiman Sh. Z.|title=Who is buried in Vlina Gaon's tomb?|journal=Jewish Action|year=1998|volume=59|issue=2|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, у XVI стагоддзі ў прадмесці існавала праваслаўная царква Святой Варвары, якая пазней згарэла і больш не аднаўлялася{{sfn|Киркор|1852|с=184}}. === Сядзіба Пюры === Сучасная назва мясцовасці паходзіць ад прозвішча [[Станіслаў Пюра|Станіслава Пюры]] (Піёры), камісара расійскіх войскаў і румшышскага старосты. Увосень 1757 года ён пачаў будаўніцтва тут, на правым беразе Віліі побач з [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёным мостам]], вялікага драўлянага палаца, які назваў «Пюрамонт» ({{lang-pl|Pióromont}}). Гэтай пабудове прысвяціў оду вядомы паэт [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адам Нарушэвіч]]<ref name="ipsb">{{cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pioro-h-boncza-zm-ok-1775-komisarz-wojsk-rosyjskich|title=Stanisław Pióro h. Bończa|publisher=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|lang=pl}}</ref>. У гістарыяграфіі вакол асобы заснавальніка ўзнікла некалькі памылковых версій. Першакрыніцай блытаніны сталі дадаткі паэта і гісторыка [[Ігнацы Красіцкі|Ігнацыя Красіцкага]] (з яго працы «[[Herbarz Niesieckiego]]», 1830) да класічнага гербоўніка [[Каспар Нясецкі|Каспара Нясецкага]] «[[Карона польская (гербоўнік)|Карона польская]]». Гэтыя заўвагі былі ўключаны [[Ян Непамуцэн Бабровіч|Янам Бабровічам]] у пашыранае выданне гербоўніка (1841 год). У тэксце каротка згадваліся адразу тры прадстаўнікі роду: Станіслаў, падстолі віцебскі, Тадэвуш, крайчы віцебскі, і нейкі безыменны «N. Пюра» — «генерал расійскіх войскаў» і фаварыт імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], які нібыта і заснаваў Пюрамонт<ref name="niesiecki">{{кніга |аўтар=Niesiecki K. |загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S. J. |пашырэнне=Powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza |том=T. 7 |выдавецтва=Breitkopf i Hærtel |месца=Lipsk |год=1841 |старонак=310 |lang=pl}}</ref>. Пазней гісторык [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]], абапіраючыся на гэтыя звесткі, злучыў суседнія імёны ў адно і памылкова назваў заснавальніка маёнтка «генералам расійскіх войскаў і віцебскім крайчым Фадзеем Пюрам»{{sfn|Киркор|1858|с=158}} (Фадзей гэта варыянт імя Тадэвуш). Яшчэ пазней гісторык [[Марцэлі Косман]] таксама дапусціў недакладнасць, назваўшы яго «літоўскім крайчым Пірам»{{sfn|Косман|2010|с=310}}. У гэты ж час узгорыстыя мясціны Пірамонта пачалі актыўна выкарыстоўвацца віленскімі [[стараабрадніцтва|стараабрадцамі]], якія спецыяльна пераходзілі на гэты бераг Віліі для правядзення сваіх пахавальных абрадаў{{sfn|Косман|2010|с=310}}. [[Файл:Kalvariju1 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Палац Радушкевіча]] З часам палац прыйшоў у заняпад. У канцы XIX стагоддзя на яго месцы, на рагу сучасных вуліц [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] і [[Зыгмунтоўская вуліца (Вільня)|Зыгмунтоўскай]], быў пабудаваны раскошны неагатычны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|палац Гілярыя Радушкевіча]]<ref name="upese">{{cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/nerimi-vilniaus-apymiesciais-rumu-papedemis|title=Nerimi. Vilniaus apymiesčiais, rūmų papėdėmis|publisher=Upese.lt|lang=lt}}</ref>. === Калонія Монтвіла === Да другой паловы XIX стагоддзя тэрыторыя Пірамонта развівалася слаба. У 1875 годзе быў складзены перспектыўны план Вільні, які прадугледжваў пашырэнне горада ў паўночным кірунку. Тэрыторыю Пірамонта было вырашана забудаваць мураванымі жылымі дамамі<ref name="kvr">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/bfaab7b3-9448-4afc-802a-f6bfef1fad71|title=Šnipiškių dalis, vad. Piromontu|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя вядомы віленскі філантроп і банкір [[Юзаф Монтвіл]] набыў тут участкі зямлі для стварэння ўзорнай жылой калоніі, прызначанай для працоўнай інтэлігенцыі і служачых. Праект быў распрацаваны ў 1898 годзе архітэктарам [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі|Уладзіславам Стыпулкоўскім]] і дапоўнены ў 1899—1900 гадах [[Аўгуст Кляйн|Аўгустам Кляйнам]]. Да 1900 года быў сфарміраваны комплекс цагляных двух- і трохпавярховых дамоў з выкарыстаннем выразных дэкаратыўных элементаў, якія ўтваралі ўтульныя ўнутраныя дворыкі. Гэта была адна з некалькіх падобных калоній, заснаваных Монтвілам у Вільні (разам з калоніямі на [[Калонія Росы|Росах]], [[Калонія Лукішкі|Лукішках]] і іншымі). Забудова адрознівалася прадуманай планіроўкай з унутранымі вулачкамі і цэнтральнай зялёнай зонай, абсаджанай ліпамі<ref name="kvr"/>. === Сучасны стан === [[Файл:Piromontas, Juozapavičiaus g.JPG|міні|Забудова вуліцы Юзапавічуса]] У савецкі час навакольная тэрыторыя Пірамонта значна змянілася. Побач з гістарычнай забудовай, на месцы былога ваеннага поля, у 1950-я гады быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]». Некаторыя гістарычныя будынкі былі знесены або перабудаваны пры пашырэнні вуліц. У 1992 годзе рэшткі гістарычнай забудовы Пірамонта (калонія Монтвіла плошчай каля 1,14 га) былі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як помнік архітэктуры і ўрбаністыкі<ref name="kvr"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{артыкул|аўтар=Косман М.|загаловак=Pompa funebris у Вільні да часу падзелаў Рэчы Паспалітай|выданне=З гісторыі культуры Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мінск|год=2010|старонкі=303—359|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html|ref=Косман}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Piromontas}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пірамонт}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 02gat7o149ko6i80im9ypk8ubnbgdhm 5189080 5189072 2026-08-28T19:56:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189080 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = [[Сніпішкі]] |Плошча = каля 1 га (захаваная калонія) |Каардынаты = 54/41/42/N/25/17/13/E |Выява = Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg |Апісанне выявы = Гістарычная забудова Пірамонта (калонія Монтвіла) }} '''Пірамо́нт'''{{sfn|Косман|2010|с=310}}<ref>{{артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1935-002.nlb.pdf|аўтар=[[Адам Станкевіч|Станкевіч А.]]|загаловак=Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня|год=1935|выданне=[[Шлях моладзі (часопіс)|Шлях моладзі]]|тып=часопіс|нумар=2 (75)|старонкі=5}}</ref>, часам '''Пюрамо́нт'''<ref>[https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html Успаміны = Memoirs] / [[Леанід Галяк]]. — ЗША : Летапіс, 1982―1983. — 21 см. — Кн. 1. — 1982. — 248 с. : іл., партр. — Паказальнік імёнаў: с. 242―248</ref>, '''Піярамо́нт'''<ref>[https://knihi.com/Janka_Bahdanovic/Na_zycciovym_slachu.html На жыццёвым шляху : успаміны] / [[Янка Багдановіч]]; [уступ А. Ліса]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1992. — 142, [2] с., [8] л. партр. ; 17 см. — 1800 экз. — <nowiki>ISBN 5-340-00716-2</nowiki> (у пераплёце) : 2 р. 30 к.</ref>, таксама '''Пірамо́нтас'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Piromontas}}, у 1930-я гады назва літуанізавалася як ''Piramantas''{{sfn|Walkowiak|2018|с=97}}, {{lang-pl|Pióromont}}, {{lang-ru-old|Пюромонтъ}}{{sfn|Киркор|1858|с=158}})&nbsp;— гістарычная мясцовасць і мікрараён у цэнтры [[Вільня|Вільні]], на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сніпішкі|Сніпішак]]. Знаходзіцца ў раёне сучасных вуліц А.&nbsp;Юзапавічуса, Рынкцінес, Шэймінішкю і [[Слуцкая вуліца (Вільня)|Слуцкай]]. Частка Пірамонта, так званая калонія Монтвіла, з’яўляецца помнікам архітэктуры і ўрбаністыкі Літвы. == Гісторыя == === Ранні перыяд і Рыбакі === {{Асноўны артыкул|Рыбакі (Вільня)}}[[Файл:Zvejai old panorama.jpg|міні|злева|Прадмесце Рыбакі на акварэлі [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], пачатак XIX стагоддзя]] Паводле гістарычных звестак, у XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучасных Жырмунаў існавала некалькі невялікіх вёсак: Ляонішкі, Казлішкі, Шэймінішкі і Пашэймінішкі. Усе яны зніклі з карты горада ў канцы XVIII стагоддзя, пакінуўшы пасля сябе толькі тапанімічныя сляды ў назвах сучасных вуліц<ref name="storymaps">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/3c906cf1b99c4c4b9da07f39c25e71a4|title=Žirmūnai Istorija apie mikrorajoną|publisher=ArcGIS StoryMaps|date=14 студзеня 2023|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Šv. Teresės bažnyčia Žvejų priemiestyje.jpg|міні|справа|Касцёл Святой Тэрэзы ў прадмесці Рыбакі (каля 1830)]] Самая паўднёвая частка Жырмунаў, размешчаная насупраць [[Комплекс віленскіх замкаў|Віленскіх замкаў]], гістарычна належала да паселішча Рыбакі ({{lang-lt|Žvejai}}). Археалагічныя даследаванні паказваюць, што рыбацкая вёска магла існаваць тут ужо ў канцы XIV стагоддзя, а ў XVI стагоддзі тут з’явілася адзіная ў Вялікім Княстве Літоўскім мануфактура па вытворчасці [[Шкло|шкла]]<ref name="en_wiki">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%BDirm%C5%ABnai|title=Žirmūnai|publisher=English Wikipedia|lang=en}}</ref>. Як адзначае гісторык [[Марцэлі Косман]], доўгі час берагі тут плаўна спускаліся да вады і існавала толькі пераправа ўброд. Пабудова першага пастаяннага моста праз Вілію ў 1536 годзе (на месцы сучаснага [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]]) зрабіла Рыбакі неад’емнай часткай горада і стала першым крокам да далейшай экспансіі гарадскіх межаў на правы бераг ракі{{sfn|Косман|2010|с=305}}. У гэтым жа прадмесці знаходзіліся найстарэйшыя і найбуйнейшыя ў Літве [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] (вядомыя як ''Шніпішок''). Паводле даследаванняў Космана, яны існавалі насупраць вусця [[Вільня (рака)|Вілейкі]] яшчэ з 1477 года і вылучаліся вялікай колькасцю цікавых і велічных надмагілляў XVII—XVIII стагоддзяў{{sfn|Косман|2010|с=311}}. Нягледзячы на афіцыйнае закрыццё ў 1830—1831 гадах, пахаванні там працягваліся; менавіта на гэтых могілках першапачаткова быў пахаваны [[Віленскі гаон]] (пазней яго парэшткі былі перанесены)<ref name="gaon">{{cite journal|author=Leiman Sh. Z.|title=Who is buried in Vlina Gaon's tomb?|journal=Jewish Action|year=1998|volume=59|issue=2|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, у XVI стагоддзі ў прадмесці існавала праваслаўная царква Святой Варвары, якая пазней згарэла і больш не аднаўлялася{{sfn|Киркор|1858|с=184}}. === Сядзіба Пюры === Сучасная назва мясцовасці паходзіць ад прозвішча [[Станіслаў Пюра|Станіслава Пюры]] (Піёры), камісара расійскіх войскаў і румшышскага старосты. Увосень 1757 года ён пачаў будаўніцтва тут, на правым беразе Віліі побач з Зялёным мостам, вялікага драўлянага палаца, які назваў «Пюрамонт» ({{lang-pl|Pióromont}}). Гэтай пабудове прысвяціў оду вядомы паэт [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адам Нарушэвіч]]<ref name="ipsb">{{cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pioro-h-boncza-zm-ok-1775-komisarz-wojsk-rosyjskich|title=Stanisław Pióro h. Bończa|publisher=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|lang=pl}}</ref>. У гістарыяграфіі вакол асобы заснавальніка ўзнікла некалькі памылковых версій. Першакрыніцай блытаніны сталі дадаткі паэта і гісторыка [[Ігнацы Красіцкі|Ігнацыя Красіцкага]] (з яго працы «[[Herbarz Niesieckiego]]», 1830) да класічнага гербоўніка [[Каспар Нясецкі|Каспара Нясецкага]] «[[Карона польская (гербоўнік)|Карона польская]]». Гэтыя заўвагі былі ўключаны [[Ян Непамуцэн Бабровіч|Янам Бабровічам]] у пашыранае выданне гербоўніка (1841 год). У тэксце каротка згадваліся адразу тры прадстаўнікі роду: Станіслаў, падстолі віцебскі, Тадэвуш, крайчы віцебскі, і нейкі безыменны «N. Пюра» — «генерал расійскіх войскаў» і фаварыт імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], які нібыта і заснаваў Пюрамонт<ref name="niesiecki">{{кніга |аўтар=Niesiecki K. |загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S. J. |пашырэнне=Powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza |том=T. 7 |выдавецтва=Breitkopf i Hærtel |месца=Lipsk |год=1841 |старонак=310 |lang=pl}}</ref>. Пазней гісторык [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]], абапіраючыся на гэтыя звесткі, злучыў суседнія імёны ў адно і памылкова назваў заснавальніка маёнтка «генералам расійскіх войскаў і віцебскім крайчым Фадзеем Пюрам»{{sfn|Киркор|1858|с=158}} (Фадзей гэта варыянт імя Тадэвуш). Яшчэ пазней гісторык Марцэлі Косман таксама дапусціў недакладнасць, назваўшы яго «літоўскім крайчым Пірам»{{sfn|Косман|2010|с=310}}. У гэты ж час узгорыстыя мясціны Пірамонта пачалі актыўна выкарыстоўвацца віленскімі [[Стараабрадніцтва|стараабрадцамі]], якія спецыяльна пераходзілі на гэты бераг Віліі для правядзення сваіх пахавальных абрадаў{{sfn|Косман|2010|с=310}}. [[Файл:Kalvariju1 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Палац Радушкевіча]] З часам палац прыйшоў у заняпад. У канцы XIX стагоддзя на яго месцы, на рагу сучасных вуліц [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] і [[Зыгмунтоўская вуліца (Вільня)|Зыгмунтоўскай]], быў пабудаваны раскошны неагатычны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|палац Гілярыя Радушкевіча]]<ref name="upese">{{cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/nerimi-vilniaus-apymiesciais-rumu-papedemis|title=Nerimi. Vilniaus apymiesčiais, rūmų papėdėmis|publisher=Upese.lt|lang=lt}}</ref>. === Калонія Монтвіла === Да другой паловы XIX стагоддзя тэрыторыя Пірамонта развівалася слаба. У 1875 годзе быў складзены перспектыўны план Вільні, які прадугледжваў пашырэнне горада ў паўночным кірунку. Тэрыторыю Пірамонта было вырашана забудаваць мураванымі жылымі дамамі<ref name="kvr">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/bfaab7b3-9448-4afc-802a-f6bfef1fad71|title=Šnipiškių dalis, vad. Piromontu|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя вядомы віленскі філантроп і банкір [[Юзаф Монтвіл]] набыў тут участкі зямлі для стварэння ўзорнай жылой калоніі, прызначанай для працоўнай інтэлігенцыі і служачых. Праект быў распрацаваны ў 1898 годзе архітэктарам [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі|Уладзіславам Стыпулкоўскім]] і дапоўнены ў 1899—1900 гадах [[Аўгуст Кляйн|Аўгустам Кляйнам]]. Да 1900 года быў сфарміраваны комплекс цагляных двух- і трохпавярховых дамоў з выкарыстаннем выразных дэкаратыўных элементаў, якія ўтваралі ўтульныя ўнутраныя дворыкі. Гэта была адна з некалькіх падобных калоній, заснаваных Монтвілам у Вільні (разам з калоніямі на [[Калонія Росы|Росах]], [[Калонія Лукішкі|Лукішках]] і іншымі). Забудова адрознівалася прадуманай планіроўкай з унутранымі вулачкамі і цэнтральнай зялёнай зонай, абсаджанай ліпамі<ref name="kvr"/>. === Ваеннае поле і спартыўны парк === З 1830-х гадоў частка тэрыторыі Пірамонта, размешчаная непасрэдна над ракой, належала расійскаму ваеннаму ведамству. Тут знаходзілася частка расійскай цытадэлі, казармы і вялікі плац для муштры. Пасля 1920 года гэтая тэрыторыя перайшла да польскага войска: тут размясціліся казармы імя князя [[Юзаф Панятоўскі|Юзафа Панятоўскага]] і аб'екты Вайсковага спартыўнага клуба{{sfn|Dolistowska|2023|с=109}}. Пасля расфарміравання вайсковага клуба ў 1926 годзе стадыён на Пірамонце быў часова закрыты для масавых мерапрыемстваў, бо ўлады планавалі пабудаваць новы Рэпрэзентатыўны стадыён на [[Боўфалава гара|Боўфалавай гары]]. Аднак гэты праект не быў даведзены да канца, таму 19 чэрвеня 1929 года спартыўны цэнтр на Пірамонце быў урачыста адкрыты наноў. Пашыраны стадыён стаў галоўнай арэнай для большасці ўрачыстых і спартыўных падзей Вільні{{sfn|Dolistowska|2023|с=109}}. У сярэдзіне 1930-х гадоў узнікла амбіцыйная канцэпцыя пабудаваць на Пірамонце сучасны спартыўны парк з Палацам спорту, крытым басейнам і вяслярнай прыстанню. Супраць гэтага праекта рэзка выступала яўрэйская грамада горада, бо будаўніцтва патрабавала ліквідацыі старых яўрэйскіх могілак. Тым не менш, у 1937 годзе Гарадскі камітэт фізічнага выхавання даручыў распрацоўку праекта вядомаму архітэктару [[Рамуальд Гут|Рамуальду Гуту]]. Ён спраектаваў манументальную двухузроўневую трыбуну на 2000 гледачоў з жалезабетонным дахам, пад якой размяшчаліся распранальні, душы, трэнажорныя залы і офісы. Будаўніцтва пачалося (захаваліся працоўныя чарцяжы 1938 года), і яго планавалі завяршыць летам 1939 года, але пачатак [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] назаўжды спыніў гэты праект. Лакалізацыя такога маштабнага спартыўнага цэнтра на Пірамонце прывяла да таго, што ўлады канчаткова адмовіліся ад ідэі пабудовы ў Сніпішках новага адміністрацыйнага і рэпрэзентатыўнага цэнтра горада{{sfn|Dolistowska|2023|с=109}}. === Сучасны стан === [[Файл:Piromontas, Juozapavičiaus g.JPG|міні|Забудова вуліцы Юзапавічуса]] У савецкі час навакольная тэрыторыя Пірамонта значна змянілася. Побач з гістарычнай забудовай, на месцы былога ваеннага поля і міжваеннага стадыёна, у 1950-я гады быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]». Некаторыя гістарычныя будынкі былі знесены або перабудаваны пры пашырэнні вуліц. У 1992 годзе рэшткі гістарычнай забудовы Пірамонта (калонія Монтвіла плошчай каля 1,14 га) былі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як помнік архітэктуры і ўрбаністыкі<ref name="kvr"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{артыкул|аўтар=Косман М.|загаловак=Pompa funebris у Вільні да часу падзелаў Рэчы Паспалітай|выданне=З гісторыі культуры Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мінск|год=2010|старонкі=303—359|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html|ref=Косман}} * {{артыкул |аўтар=Dolistowska M. |загаловак=Wilno wyobrażone. Romantyczna wizja „nowych Aten” a proces modernizacji miasta w dwudziestoleciu międzywojennym |выданне=Stan Badań nad Wielokulturowym Dziedzictwem Dawnej Rzeczypospolitej |тып=зборнік |год=2023 |том=XVI |старонкі=83—122 |ref=Dolistowska |lang=pl}} * {{артыкул |аўтар=Walkowiak J. B. |загаловак=Urbanonimia wyobrażona: przewodnik po Wilnie nieistniejącym |выданне=Język Polski |год=2018 |том=XCVIII |нумар=4 |старонкі=94—105 |ref=Walkowiak |lang=pl}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Piromontas}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пірамонт}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] mwqstlpvnrnoz6u397dmoz1urxv8wzj 5189119 5189080 2026-08-28T22:47:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сядзіба Пюры */ 5189119 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Пірамонт |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Piromontas}}<br>{{lang-pl|Pióromont}} |Краіна = {{LIT}} |Статус = Гістарычны раён |Вобласць = [[Віленскі павет]] |Раён = [[Вільня]] |Частка = [[Сніпішкі]] |Плошча = каля 1 га (захаваная калонія) |Каардынаты = 54/41/42/N/25/17/13/E |Выява = Piromontas by Augustas Didzgalvis.jpg |Апісанне выявы = Гістарычная забудова Пірамонта (калонія Монтвіла) }} '''Пірамо́нт'''{{sfn|Косман|2010|с=310}}<ref>{{артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1935-002.nlb.pdf|аўтар=[[Адам Станкевіч|Станкевіч А.]]|загаловак=Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня|год=1935|выданне=[[Шлях моладзі (часопіс)|Шлях моладзі]]|тып=часопіс|нумар=2 (75)|старонкі=5}}</ref>, часам '''Пюрамо́нт'''<ref>[https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html Успаміны = Memoirs] / [[Леанід Галяк]]. — ЗША : Летапіс, 1982―1983. — 21 см. — Кн. 1. — 1982. — 248 с. : іл., партр. — Паказальнік імёнаў: с. 242―248</ref>, '''Піярамо́нт'''<ref>[https://knihi.com/Janka_Bahdanovic/Na_zycciovym_slachu.html На жыццёвым шляху : успаміны] / [[Янка Багдановіч]]; [уступ А. Ліса]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1992. — 142, [2] с., [8] л. партр. ; 17 см. — 1800 экз. — <nowiki>ISBN 5-340-00716-2</nowiki> (у пераплёце) : 2 р. 30 к.</ref>, таксама '''Пірамо́нтас'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Piromontas}}, у 1930-я гады назва літуанізавалася як ''Piramantas''{{sfn|Walkowiak|2018|с=97}}, {{lang-pl|Pióromont}}, {{lang-ru-old|Пюромонтъ}}{{sfn|Киркор|1858|с=158}})&nbsp;— гістарычная мясцовасць і мікрараён у цэнтры [[Вільня|Вільні]], на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сніпішкі|Сніпішак]]. Знаходзіцца ў раёне сучасных вуліц А.&nbsp;Юзапавічуса, Рынкцінес, Шэймінішкю і [[Слуцкая вуліца (Вільня)|Слуцкай]]. Частка Пірамонта, так званая калонія Монтвіла, з’яўляецца помнікам архітэктуры і ўрбаністыкі Літвы. == Гісторыя == === Ранні перыяд і Рыбакі === {{Асноўны артыкул|Рыбакі (Вільня)}}[[Файл:Zvejai old panorama.jpg|міні|злева|Прадмесце Рыбакі на акварэлі [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], пачатак XIX стагоддзя]] Паводле гістарычных звестак, у XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучасных Жырмунаў існавала некалькі невялікіх вёсак: Ляонішкі, Казлішкі, Шэймінішкі і Пашэймінішкі. Усе яны зніклі з карты горада ў канцы XVIII стагоддзя, пакінуўшы пасля сябе толькі тапанімічныя сляды ў назвах сучасных вуліц<ref name="storymaps">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/3c906cf1b99c4c4b9da07f39c25e71a4|title=Žirmūnai Istorija apie mikrorajoną|publisher=ArcGIS StoryMaps|date=14 студзеня 2023|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Šv. Teresės bažnyčia Žvejų priemiestyje.jpg|міні|справа|Касцёл Святой Тэрэзы ў прадмесці Рыбакі (каля 1830)]] Самая паўднёвая частка Жырмунаў, размешчаная насупраць [[Комплекс віленскіх замкаў|Віленскіх замкаў]], гістарычна належала да паселішча Рыбакі ({{lang-lt|Žvejai}}). Археалагічныя даследаванні паказваюць, што рыбацкая вёска магла існаваць тут ужо ў канцы XIV стагоддзя, а ў XVI стагоддзі тут з’явілася адзіная ў Вялікім Княстве Літоўскім мануфактура па вытворчасці [[Шкло|шкла]]<ref name="en_wiki">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%BDirm%C5%ABnai|title=Žirmūnai|publisher=English Wikipedia|lang=en}}</ref>. Як адзначае гісторык [[Марцэлі Косман]], доўгі час берагі тут плаўна спускаліся да вады і існавала толькі пераправа ўброд. Пабудова першага пастаяннага моста праз Вілію ў 1536 годзе (на месцы сучаснага [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]]) зрабіла Рыбакі неад’емнай часткай горада і стала першым крокам да далейшай экспансіі гарадскіх межаў на правы бераг ракі{{sfn|Косман|2010|с=305}}. У гэтым жа прадмесці знаходзіліся найстарэйшыя і найбуйнейшыя ў Літве [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі|яўрэйскія могілкі]] (вядомыя як ''Шніпішок''). Паводле даследаванняў Космана, яны існавалі насупраць вусця [[Вільня (рака)|Вілейкі]] яшчэ з 1477 года і вылучаліся вялікай колькасцю цікавых і велічных надмагілляў XVII—XVIII стагоддзяў{{sfn|Косман|2010|с=311}}. Нягледзячы на афіцыйнае закрыццё ў 1830—1831 гадах, пахаванні там працягваліся; менавіта на гэтых могілках першапачаткова быў пахаваны [[Віленскі гаон]] (пазней яго парэшткі былі перанесены)<ref name="gaon">{{cite journal|author=Leiman Sh. Z.|title=Who is buried in Vlina Gaon's tomb?|journal=Jewish Action|year=1998|volume=59|issue=2|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, у XVI стагоддзі ў прадмесці існавала праваслаўная царква Святой Варвары, якая пазней згарэла і больш не аднаўлялася{{sfn|Киркор|1858|с=184}}. === Сядзіба Пюры === Сучасная назва мясцовасці паходзіць ад прозвішча [[Станіслаў Пюра|Станіслава Пюры]] (Піёры), камісара расійскіх войскаў і румшышскага старосты<ref name="ipsb"/>. У сярэдзіне XVIII стагоддзя сярод мясцовай шляхты і гараджан панавала вялікая мода называць свае ўладанні (асабліва ўзгоркі) на французскі манер, дадаючы да ўласнага імя ці прозвішча канчатак «-монт» (так, напрыклад, вакол Вільні ўзніклі [[Бельмонт (Вільня)|Бельмонт]], [[Людамонт]] і [[Мармонт]]){{sfn|Walkowiak|2018|с=97}}. Пераняўшы гэтую моду, Станіслаў Пюра, які ўвосень 1757 года пачаў будаўніцтва тут вялікага драўлянага палаца на правым беразе Віліі побач з Зялёным мостам, назваў узгорак ад свайго прозвішча «Пюрамонт» ({{lang-pl|Pióromont}}). Гэтай пабудове прысвяціў оду вядомы паэт [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адам Нарушэвіч]]<ref name="ipsb">{{cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pioro-h-boncza-zm-ok-1775-komisarz-wojsk-rosyjskich|title=Stanisław Pióro h. Bończa|publisher=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|lang=pl}}</ref>. У гістарыяграфіі вакол асобы заснавальніка ўзнікла некалькі памылковых версій. Першакрыніцай блытаніны сталі дадаткі паэта і гісторыка [[Ігнацы Красіцкі|Ігнацыя Красіцкага]] (з яго працы «[[Herbarz Niesieckiego]]», 1830) да класічнага гербоўніка [[Каспар Нясецкі|Каспара Нясецкага]] «[[Карона польская (гербоўнік)|Карона польская]]». Гэтыя заўвагі былі ўключаны [[Ян Непамуцэн Бабровіч|Янам Бабровічам]] у пашыранае выданне гербоўніка (1841 год). У тэксце каротка згадваліся адразу тры прадстаўнікі роду: Станіслаў, падстолі віцебскі, Тадэвуш, крайчы віцебскі, і нейкі безыменны «N. Пюра» — «генерал расійскіх войскаў» і фаварыт імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], які нібыта і заснаваў Пюрамонт<ref name="niesiecki">{{кніга |аўтар=Niesiecki K. |загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S. J. |пашырэнне=Powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza |том=T. 7 |выдавецтва=Breitkopf i Hærtel |месца=Lipsk |год=1841 |старонак=310 |lang=pl}}</ref>. Пазней гісторык [[Адам Ганорый Кіркор|Адам Кіркор]], абапіраючыся на гэтыя звесткі, злучыў суседнія імёны ў адно і памылкова назваў заснавальніка маёнтка «генералам расійскіх войскаў і віцебскім крайчым Фадзеем Пюрам»{{sfn|Киркор|1858|с=158}} (Фадзей гэта варыянт імя Тадэвуш). Яшчэ пазней гісторык Марцэлі Косман таксама дапусціў недакладнасць, назваўшы яго «літоўскім крайчым Пірам»{{sfn|Косман|2010|с=310}}. У гэты ж час узгорыстыя мясціны Пірамонта пачалі актыўна выкарыстоўвацца віленскімі [[Стараабрадніцтва|стараабрадцамі]], якія спецыяльна пераходзілі на гэты бераг Віліі для правядзення сваіх пахавальных абрадаў{{sfn|Косман|2010|с=310}}. [[Файл:Kalvariju1 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Палац Радушкевіча]] З часам палац прыйшоў у заняпад. У канцы XIX стагоддзя на яго месцы, на рагу сучасных вуліц [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] і [[Зыгмунтоўская вуліца (Вільня)|Зыгмунтоўскай]], быў пабудаваны раскошны неагатычны [[Палац Радушкевіча (Вільня)|палац Гілярыя Радушкевіча]]<ref name="upese">{{cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/nerimi-vilniaus-apymiesciais-rumu-papedemis|title=Nerimi. Vilniaus apymiesčiais, rūmų papėdėmis|publisher=Upese.lt|lang=lt}}</ref>. === Калонія Монтвіла === Да другой паловы XIX стагоддзя тэрыторыя Пірамонта развівалася слаба. У 1875 годзе быў складзены перспектыўны план Вільні, які прадугледжваў пашырэнне горада ў паўночным кірунку. Тэрыторыю Пірамонта было вырашана забудаваць мураванымі жылымі дамамі<ref name="kvr">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/bfaab7b3-9448-4afc-802a-f6bfef1fad71|title=Šnipiškių dalis, vad. Piromontu|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя вядомы віленскі філантроп і банкір [[Юзаф Монтвіл]] набыў тут участкі зямлі для стварэння ўзорнай жылой калоніі, прызначанай для працоўнай інтэлігенцыі і служачых. Праект быў распрацаваны ў 1898 годзе архітэктарам [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі|Уладзіславам Стыпулкоўскім]] і дапоўнены ў 1899—1900 гадах [[Аўгуст Кляйн|Аўгустам Кляйнам]]. Да 1900 года быў сфарміраваны комплекс цагляных двух- і трохпавярховых дамоў з выкарыстаннем выразных дэкаратыўных элементаў, якія ўтваралі ўтульныя ўнутраныя дворыкі. Гэта была адна з некалькіх падобных калоній, заснаваных Монтвілам у Вільні (разам з калоніямі на [[Калонія Росы|Росах]], [[Калонія Лукішкі|Лукішках]] і іншымі). Забудова адрознівалася прадуманай планіроўкай з унутранымі вулачкамі і цэнтральнай зялёнай зонай, абсаджанай ліпамі<ref name="kvr"/>. === Ваеннае поле і спартыўны парк === З 1830-х гадоў частка тэрыторыі Пірамонта, размешчаная непасрэдна над ракой, належала расійскаму ваеннаму ведамству. Тут знаходзілася частка расійскай цытадэлі, казармы і вялікі плац для муштры. Пасля 1920 года гэтая тэрыторыя перайшла да польскага войска: тут размясціліся казармы імя князя [[Юзаф Панятоўскі|Юзафа Панятоўскага]] і аб'екты Вайсковага спартыўнага клуба{{sfn|Dolistowska|2023|с=109}}. Пасля расфарміравання вайсковага клуба ў 1926 годзе стадыён на Пірамонце быў часова закрыты для масавых мерапрыемстваў, бо ўлады планавалі пабудаваць новы Рэпрэзентатыўны стадыён на [[Боўфалава гара|Боўфалавай гары]]. Аднак гэты праект не быў даведзены да канца, таму 19 чэрвеня 1929 года спартыўны цэнтр на Пірамонце быў урачыста адкрыты наноў. Пашыраны стадыён стаў галоўнай арэнай для большасці ўрачыстых і спартыўных падзей Вільні{{sfn|Dolistowska|2023|с=109}}. У сярэдзіне 1930-х гадоў узнікла амбіцыйная канцэпцыя пабудаваць на Пірамонце сучасны спартыўны парк з Палацам спорту, крытым басейнам і вяслярнай прыстанню. Супраць гэтага праекта рэзка выступала яўрэйская грамада горада, бо будаўніцтва патрабавала ліквідацыі старых яўрэйскіх могілак. Тым не менш, у 1937 годзе Гарадскі камітэт фізічнага выхавання даручыў распрацоўку праекта вядомаму архітэктару [[Рамуальд Гут|Рамуальду Гуту]]. Ён спраектаваў манументальную двухузроўневую трыбуну на 2000 гледачоў з жалезабетонным дахам, пад якой размяшчаліся распранальні, душы, трэнажорныя залы і офісы. Будаўніцтва пачалося (захаваліся працоўныя чарцяжы 1938 года), і яго планавалі завяршыць летам 1939 года, але пачатак [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] назаўжды спыніў гэты праект. Лакалізацыя такога маштабнага спартыўнага цэнтра на Пірамонце прывяла да таго, што ўлады канчаткова адмовіліся ад ідэі пабудовы ў Сніпішках новага адміністрацыйнага і рэпрэзентатыўнага цэнтра горада{{sfn|Dolistowska|2023|с=109}}. === Сучасны стан === [[Файл:Piromontas, Juozapavičiaus g.JPG|міні|Забудова вуліцы Юзапавічуса]] У савецкі час навакольная тэрыторыя Пірамонта значна змянілася. Побач з гістарычнай забудовай, на месцы былога ваеннага поля і міжваеннага стадыёна, у 1950-я гады быў пабудаваны стадыён «[[Жальгірыс (стадыён)|Жальгірыс]]». Некаторыя гістарычныя будынкі былі знесены або перабудаваны пры пашырэнні вуліц. У 1992 годзе рэшткі гістарычнай забудовы Пірамонта (калонія Монтвіла плошчай каля 1,14 га) былі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як помнік архітэктуры і ўрбаністыкі<ref name="kvr"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{артыкул|аўтар=Косман М.|загаловак=Pompa funebris у Вільні да часу падзелаў Рэчы Паспалітай|выданне=З гісторыі культуры Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мінск|год=2010|старонкі=303—359|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html|ref=Косман}} * {{артыкул |аўтар=Dolistowska M. |загаловак=Wilno wyobrażone. Romantyczna wizja „nowych Aten” a proces modernizacji miasta w dwudziestoleciu międzywojennym |выданне=Stan Badań nad Wielokulturowym Dziedzictwem Dawnej Rzeczypospolitej |тып=зборнік |год=2023 |том=XVI |старонкі=83—122 |ref=Dolistowska |lang=pl}} * {{артыкул |аўтар=Walkowiak J. B. |загаловак=Urbanonimia wyobrażona: przewodnik po Wilnie nieistniejącym |выданне=Język Polski |год=2018 |том=XCVIII |нумар=4 |старонкі=94—105 |ref=Walkowiak |lang=pl}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Piromontas}} {{Раёны Вільні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пірамонт}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 1114vvil1d3o7oeifj4vle4zwb7b06d Калонія Монтвіла (Пірамонт) 0 813564 5188998 2026-08-28T14:05:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Пірамонт#Калонія Монтвіла]] 5188998 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пірамонт#Калонія Монтвіла]] 6js56frj80jxijzksjgskrbjr4s8wzt Палац Радушкевіча (Вільня) 0 813565 5189006 2026-08-28T14:20:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Палац Радушкевіча]] 5189006 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Палац Радушкевіча]] c3zqormg5ikc9vml449luac6aivb0ph Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія) 0 813566 5189027 2026-08-28T16:09:44Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі]] |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары...» 5189027 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі]] |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = [[Абдэль Гані аль-Кіклі]] |штаб-кватэра = |рэгіён = [[Трыпалітанія]] |сфарміравана = |расфармавана = |перш = Брыгада Абу Саліма |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = [[444-я пяхотная брыгада]] |колькасць = |канфлікты = [[Лівійскі крызіс]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Апарат падтрымкі стабільнасці (АПС)''' — [[сілавікі|сілавая структура]] [[Лівія|Лівіі]], падпарадкаваная [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі|МУС]] [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урада нацыянальнага адзінства]]. == Гісторыя == АПС узнікла на базе брыгады Абу Саліма, якая ўтворана ў 2012 годзе пад кіраўніцтвам [[Абдэль Гані аль-Кіклі|Абдэля Гані аль-Кіклі]]<ref>{{Cite web |title=Security restored in Tripoli after armed clashes, Libyan prime minister says |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/security-restored-in-tripoli-after-armed-clashes-libyan-prime-minister-says/3565715 |access-date=2025-05-14 |website=www.aa.com.tr}}</ref>. У часы [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|другой грамадзянскай вайны 2014—2020 гадоў]] грўпоўка ўдзельнічала ў некалькіх узброеных аперацыях у [[Трыпалі]], праводзячы рэйды ў раёнах Баб-бен-Гашыр, Шаркія, Аль-Хадба. Брыгада цесна супрацоўнічала са сталічнымі ўладамі і атрымлівала ад іх пастаянную фінансавую падтрымку<ref>{{Cite web |date=2025-05-13 |title=Watch: Rival militias clash in Tripoli after reported killing of Libya's SSA chief |url=https://www.indiatoday.in/world/story/watch-armed-clashes-erupt-in-tripoli-after-reported-killing-of-libyas-ssa-head-glbs-2723837-2025-05-13 |access-date=2025-05-14 |website=India Today |language=en}}</ref>. У сярэдзіне 2021 года Міністэрства ўнутраных спраў стварыла на базе групоўкі Апарат падтрымкі стабільнасці. Орган атрымаў філіялы ў Трыпалі, Сабраце і [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref>{{Cite web |last=ex_admin |date=2025-04-18 |title=Stability Support Apparatus rescues ten in Tripoli |url=https://www.libyanexpress.com/stability-support-apparatus-rescues-ten-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |website=Libyan Express |language=en-GB}}</ref>. У сферу дзейнасці АПС увайшла барацьба з нелегальнай міграцыяй, [[кантрабанда|кантрабандызмам]] і злачыннасцю<ref>{{Cite web |title=Libya’s announces successful end to military operation in Tripoli – Middle East Monitor |url=https://www.middleeastmonitor.com/20250513-libyas-announces-successful-end-to-military-operation-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |language=en-GB}}</ref> У маі 2025 года, пасля забойства аль-Кіклі, АПС уступіла ва ўзброены канфлікт з [[444-я пяхотная брыгада|444-й брыгадай]]<ref>{{Cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=2025-05-13 |title=Six killed in Tripoli clashes after killing of militia leader |url=https://www.theguardian.com/world/2025/may/13/tripoli-clashes-after-killing-of-militia-leader-abdel-ghani-al-kikli |access-date=2025-05-14 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2021 годзе]] lxzdhuw0u4nclcobji4dq9ywio6w5u4 5189028 5189027 2026-08-28T16:10:23Z DBatura 73587 5189028 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі]] |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = [[Абдэль Гані аль-Кіклі]] |штаб-кватэра = |рэгіён = [[Трыпалітанія]] |сфарміравана = |расфармавана = |перш = Брыгада Абу Саліма |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = [[444-я пяхотная брыгада]] |колькасць = |канфлікты = [[Лівійскі крызіс]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Апарат падтрымкі стабільнасці (АПС)''' ({{lang-ar|جهاز دعم الاستقرار}}) — [[сілавікі|сілавая структура]] [[Лівія|Лівіі]], падпарадкаваная [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі|МУС]] [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урада нацыянальнага адзінства]]. == Гісторыя == АПС узнікла на базе брыгады Абу Саліма, якая ўтворана ў 2012 годзе пад кіраўніцтвам [[Абдэль Гані аль-Кіклі|Абдэля Гані аль-Кіклі]]<ref>{{Cite web |title=Security restored in Tripoli after armed clashes, Libyan prime minister says |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/security-restored-in-tripoli-after-armed-clashes-libyan-prime-minister-says/3565715 |access-date=2025-05-14 |website=www.aa.com.tr}}</ref>. У часы [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|другой грамадзянскай вайны 2014—2020 гадоў]] грўпоўка ўдзельнічала ў некалькіх узброеных аперацыях у [[Трыпалі]], праводзячы рэйды ў раёнах Баб-бен-Гашыр, Шаркія, Аль-Хадба. Брыгада цесна супрацоўнічала са сталічнымі ўладамі і атрымлівала ад іх пастаянную фінансавую падтрымку<ref>{{Cite web |date=2025-05-13 |title=Watch: Rival militias clash in Tripoli after reported killing of Libya's SSA chief |url=https://www.indiatoday.in/world/story/watch-armed-clashes-erupt-in-tripoli-after-reported-killing-of-libyas-ssa-head-glbs-2723837-2025-05-13 |access-date=2025-05-14 |website=India Today |language=en}}</ref>. У сярэдзіне 2021 года Міністэрства ўнутраных спраў стварыла на базе групоўкі Апарат падтрымкі стабільнасці. Орган атрымаў філіялы ў Трыпалі, Сабраце і [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref>{{Cite web |last=ex_admin |date=2025-04-18 |title=Stability Support Apparatus rescues ten in Tripoli |url=https://www.libyanexpress.com/stability-support-apparatus-rescues-ten-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |website=Libyan Express |language=en-GB}}</ref>. У сферу дзейнасці АПС увайшла барацьба з нелегальнай міграцыяй, [[кантрабанда|кантрабандызмам]] і злачыннасцю<ref>{{Cite web |title=Libya’s announces successful end to military operation in Tripoli – Middle East Monitor |url=https://www.middleeastmonitor.com/20250513-libyas-announces-successful-end-to-military-operation-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |language=en-GB}}</ref> У маі 2025 года, пасля забойства аль-Кіклі, АПС уступіла ва ўзброены канфлікт з [[444-я пяхотная брыгада|444-й брыгадай]]<ref>{{Cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=2025-05-13 |title=Six killed in Tripoli clashes after killing of militia leader |url=https://www.theguardian.com/world/2025/may/13/tripoli-clashes-after-killing-of-militia-leader-abdel-ghani-al-kikli |access-date=2025-05-14 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2021 годзе]] 5z5beg6nvckswa9557a8l1wks5dhtbs 5189029 5189028 2026-08-28T16:11:04Z DBatura 73587 5189029 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = Seal of the Stability Support Apparatus (Libya).png |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі]] |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = [[Абдэль Гані аль-Кіклі]] |штаб-кватэра = |рэгіён = [[Трыпалітанія]] |сфарміравана = |расфармавана = |перш = Брыгада Абу Саліма |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = [[444-я пяхотная брыгада]] |колькасць = |канфлікты = [[Лівійскі крызіс]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Апарат падтрымкі стабільнасці (АПС)''' ({{lang-ar|جهاز دعم الاستقرار}}) — [[сілавікі|сілавая структура]] [[Лівія|Лівіі]], падпарадкаваная [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі|МУС]] [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урада нацыянальнага адзінства]]. == Гісторыя == АПС узнікла на базе брыгады Абу Саліма, якая ўтворана ў 2012 годзе пад кіраўніцтвам [[Абдэль Гані аль-Кіклі|Абдэля Гані аль-Кіклі]]<ref>{{Cite web |title=Security restored in Tripoli after armed clashes, Libyan prime minister says |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/security-restored-in-tripoli-after-armed-clashes-libyan-prime-minister-says/3565715 |access-date=2025-05-14 |website=www.aa.com.tr}}</ref>. У часы [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|другой грамадзянскай вайны 2014—2020 гадоў]] грўпоўка ўдзельнічала ў некалькіх узброеных аперацыях у [[Трыпалі]], праводзячы рэйды ў раёнах Баб-бен-Гашыр, Шаркія, Аль-Хадба. Брыгада цесна супрацоўнічала са сталічнымі ўладамі і атрымлівала ад іх пастаянную фінансавую падтрымку<ref>{{Cite web |date=2025-05-13 |title=Watch: Rival militias clash in Tripoli after reported killing of Libya's SSA chief |url=https://www.indiatoday.in/world/story/watch-armed-clashes-erupt-in-tripoli-after-reported-killing-of-libyas-ssa-head-glbs-2723837-2025-05-13 |access-date=2025-05-14 |website=India Today |language=en}}</ref>. У сярэдзіне 2021 года Міністэрства ўнутраных спраў стварыла на базе групоўкі Апарат падтрымкі стабільнасці. Орган атрымаў філіялы ў Трыпалі, Сабраце і [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref>{{Cite web |last=ex_admin |date=2025-04-18 |title=Stability Support Apparatus rescues ten in Tripoli |url=https://www.libyanexpress.com/stability-support-apparatus-rescues-ten-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |website=Libyan Express |language=en-GB}}</ref>. У сферу дзейнасці АПС увайшла барацьба з нелегальнай міграцыяй, [[кантрабанда|кантрабандызмам]] і злачыннасцю<ref>{{Cite web |title=Libya’s announces successful end to military operation in Tripoli – Middle East Monitor |url=https://www.middleeastmonitor.com/20250513-libyas-announces-successful-end-to-military-operation-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |language=en-GB}}</ref> У маі 2025 года, пасля забойства аль-Кіклі, АПС уступіла ва ўзброены канфлікт з [[444-я пяхотная брыгада|444-й брыгадай]]<ref>{{Cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=2025-05-13 |title=Six killed in Tripoli clashes after killing of militia leader |url=https://www.theguardian.com/world/2025/may/13/tripoli-clashes-after-killing-of-militia-leader-abdel-ghani-al-kikli |access-date=2025-05-14 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2021 годзе]] acpv9gjab3qmu2wwvo441mkpmynvwit 5189030 5189029 2026-08-28T16:11:23Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5189030 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = Seal of the Stability Support Apparatus (Libya).png |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі]] |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = [[Абдэль Гані аль-Кіклі]] |штаб-кватэра = |рэгіён = [[Трыпалітанія]] |сфарміравана = |расфармавана = |перш = Брыгада Абу Саліма |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = [[444-я пяхотная брыгада]] |колькасць = |канфлікты = [[Лівійскі крызіс]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Апарат падтрымкі стабільнасці (АПС)''' ({{lang-ar|جهاز دعم الاستقرار}}) — [[сілавікі|сілавая структура]] [[Лівія|Лівіі]], падпарадкаваная [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі|МУС]] [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урада нацыянальнага адзінства]]. == Гісторыя == АПС узнік на базе брыгады Абу Саліма, якая ўтворана ў 2012 годзе пад кіраўніцтвам [[Абдэль Гані аль-Кіклі|Абдэля Гані аль-Кіклі]]<ref>{{Cite web |title=Security restored in Tripoli after armed clashes, Libyan prime minister says |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/security-restored-in-tripoli-after-armed-clashes-libyan-prime-minister-says/3565715 |access-date=2025-05-14 |website=www.aa.com.tr}}</ref>. У часы [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|другой грамадзянскай вайны 2014—2020 гадоў]] грўпоўка ўдзельнічала ў некалькіх узброеных аперацыях у [[Трыпалі]], праводзячы рэйды ў раёнах Баб-бен-Гашыр, Шаркія, Аль-Хадба. Брыгада цесна супрацоўнічала са сталічнымі ўладамі і атрымлівала ад іх пастаянную фінансавую падтрымку<ref>{{Cite web |date=2025-05-13 |title=Watch: Rival militias clash in Tripoli after reported killing of Libya's SSA chief |url=https://www.indiatoday.in/world/story/watch-armed-clashes-erupt-in-tripoli-after-reported-killing-of-libyas-ssa-head-glbs-2723837-2025-05-13 |access-date=2025-05-14 |website=India Today |language=en}}</ref>. У сярэдзіне 2021 года Міністэрства ўнутраных спраў стварыла на базе групоўкі Апарат падтрымкі стабільнасці. Орган атрымаў філіялы ў Трыпалі, Сабраце і [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref>{{Cite web |last=ex_admin |date=2025-04-18 |title=Stability Support Apparatus rescues ten in Tripoli |url=https://www.libyanexpress.com/stability-support-apparatus-rescues-ten-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |website=Libyan Express |language=en-GB}}</ref>. У сферу дзейнасці АПС увайшла барацьба з нелегальнай міграцыяй, [[кантрабанда|кантрабандызмам]] і злачыннасцю<ref>{{Cite web |title=Libya’s announces successful end to military operation in Tripoli – Middle East Monitor |url=https://www.middleeastmonitor.com/20250513-libyas-announces-successful-end-to-military-operation-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |language=en-GB}}</ref> У маі 2025 года, пасля забойства аль-Кіклі, АПС уступіла ва ўзброены канфлікт з [[444-я пяхотная брыгада|444-й брыгадай]]<ref>{{Cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=2025-05-13 |title=Six killed in Tripoli clashes after killing of militia leader |url=https://www.theguardian.com/world/2025/may/13/tripoli-clashes-after-killing-of-militia-leader-abdel-ghani-al-kikli |access-date=2025-05-14 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2021 годзе]] 44h56px662eeslre2vfuczpm42f5zjb 5189031 5189030 2026-08-28T16:11:55Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5189031 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = Seal of the Stability Support Apparatus (Libya).png |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі]] |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = [[Абдэль Гані аль-Кіклі]] |штаб-кватэра = |рэгіён = [[Трыпалітанія]] |сфарміравана = |расфармавана = |перш = Брыгада Абу Саліма |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = [[444-я пяхотная брыгада]] |колькасць = |канфлікты = [[Лівійскі крызіс]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Апарат падтрымкі стабільнасці (АПС)''' ({{lang-ar|جهاز دعم الاستقرار}}) — [[сілавікі|сілавая структура]] [[Лівія|Лівіі]], падпарадкаваная [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі|МУС]] [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урада нацыянальнага адзінства]]. == Гісторыя == АПС узнік на базе брыгады Абу Саліма, якая ўтворана ў 2012 годзе пад кіраўніцтвам [[Абдэль Гані аль-Кіклі|Абдэля Гані аль-Кіклі]]<ref>{{Cite web |title=Security restored in Tripoli after armed clashes, Libyan prime minister says |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/security-restored-in-tripoli-after-armed-clashes-libyan-prime-minister-says/3565715 |access-date=2025-05-14 |website=www.aa.com.tr}}</ref>. У часы [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|другой грамадзянскай вайны 2014—2020 гадоў]] грўпоўка ўдзельнічала ў некалькіх узброеных аперацыях у [[Трыпалі]], праводзячы рэйды ў раёнах Баб-бен-Гашыр, Шаркія, Аль-Хадба. Брыгада цесна супрацоўнічала са сталічнымі ўладамі і атрымлівала ад іх пастаянную фінансавую падтрымку<ref>{{Cite web |date=2025-05-13 |title=Watch: Rival militias clash in Tripoli after reported killing of Libya's SSA chief |url=https://www.indiatoday.in/world/story/watch-armed-clashes-erupt-in-tripoli-after-reported-killing-of-libyas-ssa-head-glbs-2723837-2025-05-13 |access-date=2025-05-14 |website=India Today |language=en}}</ref>. У сярэдзіне 2021 года Міністэрства ўнутраных спраў стварыла на базе групоўкі Апарат падтрымкі стабільнасці. Орган атрымаў філіялы ў Трыпалі, Сабраце і [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref>{{Cite web |last=ex_admin |date=2025-04-18 |title=Stability Support Apparatus rescues ten in Tripoli |url=https://www.libyanexpress.com/stability-support-apparatus-rescues-ten-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |website=Libyan Express |language=en-GB}}</ref>. У сферу дзейнасці АПС увайшла барацьба з нелегальнай міграцыяй, [[кантрабанда|кантрабандызмам]] і злачыннасцю<ref>{{Cite web |title=Libya’s announces successful end to military operation in Tripoli – Middle East Monitor |url=https://www.middleeastmonitor.com/20250513-libyas-announces-successful-end-to-military-operation-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |language=en-GB}}</ref> У маі 2025 года, пасля забойства аль-Кіклі, АПС уступіў ва [[Сутыкненні ў Трыпалі (2025)|ўзброены канфлікт]] з [[444-я пяхотная брыгада|444-й брыгадай]]<ref>{{Cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=2025-05-13 |title=Six killed in Tripoli clashes after killing of militia leader |url=https://www.theguardian.com/world/2025/may/13/tripoli-clashes-after-killing-of-militia-leader-abdel-ghani-al-kikli |access-date=2025-05-14 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2021 годзе]] 21jd76key2xtwh03znazz3y2t457im1 Белы бусел у Беларусі 0 813567 5189047 2026-08-28T18:20:27Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''Белы бусел''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларуская культура|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай....» 5189047 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''Белы бусел''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларуская культура|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == === Гісторыя === У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў чорны бусел. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля Вялікай Айчыннай вайны. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref>Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. === Сучаснасць === Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё «дзяцей» з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на Палессі, у пойме Прыпяці, дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref> Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер'яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджваў, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад [[Пярун|Перуна]] (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] eua8skkb8cwsf4tiytu7ratgpnas7eu 5189048 5189047 2026-08-28T18:21:02Z DBatura 73587 5189048 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларуская культура|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == === Гісторыя === У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў чорны бусел. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля Вялікай Айчыннай вайны. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref>Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. === Сучаснасць === Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё «дзяцей» з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на Палессі, у пойме Прыпяці, дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref> Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер'яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджваў, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад [[Пярун|Перуна]] (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] nif03eoijcinqzc51c9boeno2n9pnlx 5189050 5189048 2026-08-28T18:22:37Z DBatura 73587 /* У традыцыйнай культуры */ 5189050 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларуская культура|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == === Гісторыя === У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў чорны бусел. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля Вялікай Айчыннай вайны. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref>Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. === Сучаснасць === Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё «дзяцей» з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на Палессі, у пойме Прыпяці, дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref> Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер'яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджваў, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад [[Пярун|Перуна]] (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] mv3x5c26e1adgsaj72m6u8j4jfwueic 5189051 5189050 2026-08-28T18:22:53Z DBatura 73587 5189051 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == === Гісторыя === У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў чорны бусел. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля Вялікай Айчыннай вайны. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref>Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. === Сучаснасць === Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё «дзяцей» з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на Палессі, у пойме Прыпяці, дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref> Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер'яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджваў, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад [[Пярун|Перуна]] (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] fqnck6qepti4p9xpnom0fn8900wx051 5189052 5189051 2026-08-28T18:23:07Z DBatura 73587 /* У традыцыйнай культуры */ 5189052 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == === Гісторыя === У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў чорны бусел. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля Вялікай Айчыннай вайны. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref>Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. === Сучаснасць === Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё «дзяцей» з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на Палессі, у пойме Прыпяці, дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref> Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджваў, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад [[Пярун|Перуна]] (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 1kjmpjff4x6ww3vhwafnb03678xhw2m 5189053 5189052 2026-08-28T18:23:32Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5189053 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў чорны бусел. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля Вялікай Айчыннай вайны. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref>Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё «дзяцей» з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на Палессі, у пойме Прыпяці, дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref> Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджваў, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад [[Пярун|Перуна]] (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 818q55infwb29xkth2subihxsiwljm1 5189054 5189053 2026-08-28T18:31:41Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5189054 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў чорны бусел. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля Вялікай Айчыннай вайны. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё «дзяцей» з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на Палессі, у пойме Прыпяці, дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref> Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджваў, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад [[Пярун|Перуна]] (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] fdd5nti9cf8xyq3iegtblgrnrjoq2x7 5189055 5189054 2026-08-28T18:32:31Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5189055 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля Вялікай Айчыннай вайны. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё «дзяцей» з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на Палессі, у пойме Прыпяці, дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref> Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджваў, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад [[Пярун|Перуна]] (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] mov8q57gjh0vbmduehdhcu7d6a53j95 5189056 5189055 2026-08-28T18:33:23Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5189056 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё «дзяцей» з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на Палессі, у пойме Прыпяці, дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref> Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджваў, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад [[Пярун|Перуна]] (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] qxsa65lq1yu9ycv30l35wkvldpx7gxd 5189058 5189056 2026-08-28T18:38:08Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5189058 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref> Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджваў, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад [[Пярун|Перуна]] (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] cecqww7l133woxvypnt8sa7e32chriv 5189059 5189058 2026-08-28T18:39:15Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5189059 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref> Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджваў, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад [[Пярун|Перуна]] (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] n9frm5g7mravmz1wnrjpv1bxcuqvzs5 5189061 5189059 2026-08-28T18:42:39Z DBatura 73587 /* У традыцыйнай культуры */ 5189061 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджваў, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад [[Пярун|Перуна]] (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] rnu7j8ga3p8sljlls36peyf0z0oe1w4 5189062 5189061 2026-08-28T18:43:56Z DBatura 73587 /* У традыцыйнай культуры */ 5189062 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Белы бусел карыстаўся асаблівай павагай і сакральным стаўленнем у беларусаў: яму нават спецыяльна будавалі аснову для гнязда на стрэхах ці дрэвах — буслянкі. Яго лічылі ахоўнікам жытла ад [[Пярун|Перуна]] (маланак), узорам суладнага сямейнага жыцця і вешчуном вясны. Народная традыцыя строга забараняла рабіць шкоду птушцы ці яе гнязду. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 4qt9fr4s7ytlfyfywa1cgouzlqxv1zx 5189063 5189062 2026-08-28T18:47:02Z DBatura 73587 /* У традыцыйнай культуры */ 5189063 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Легендарны сюжэт аб паходжанні бусла з’яўляецца адным з найбольш папулярных этыялагічных сюжэтаў у беларусаў. Адпаведна гэтаму паданню, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] t7vy9c420uqhgypto9onqjzzrpm7ad0 5189064 5189063 2026-08-28T18:50:04Z DBatura 73587 /* У традыцыйнай культуры */ 5189064 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Дадатковыя народныя прыкметы звязвалі бусла з ураджаем і гаспадарчым дабрабытам. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 70uzlsakx3vg74hz0vjsvmivqt0c87b Шлях моладзі (часопіс) 0 813568 5189073 2026-08-28T19:21:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шлях моладзі]] 5189073 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шлях моладзі ]] 5yowszzjnltxtb46jfytlyexgkgszzt Пюрамонт 0 813569 5189081 2026-08-28T19:57:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Пірамонт]] 5189081 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пірамонт]] mz26cx7dyfz00uapde43ruu17biv1du Піярамонт 0 813570 5189082 2026-08-28T19:57:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Пірамонт]] 5189082 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пірамонт]] mz26cx7dyfz00uapde43ruu17biv1du Пірамонтас 0 813571 5189083 2026-08-28T19:57:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Пірамонт]] 5189083 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пірамонт]] mz26cx7dyfz00uapde43ruu17biv1du Сніпішская капліца 0 813572 5189096 2026-08-28T21:26:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Славутасць |Тып = Капліца |Беларуская назва = Капліца Езуса са Сніпішак |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Šnipiškių Jėzaus koplyčia}}<br>{{lang-pl|Kapliczka Jezusa Śnipiskiego}} |Выява = Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg |Подпіс выявы...» 5189096 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Капліца |Беларуская назва = Капліца Езуса са Сніпішак |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Šnipiškių Jėzaus koplyčia}}<br>{{lang-pl|Kapliczka Jezusa Śnipiskiego}} |Выява = Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg |Подпіс выявы = Сніпішская капліца і касцёл Святога Рафаіла на літаграфіі 1848—1849 гг. |Шырыня выявы = |Статус = Страчаная спадчына |Краіна = {{LIT}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Вільня]], прадмесце [[Сніпішкі]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = [[Езуіты]] (гістарычна) |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Езуіты]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[1710]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = Статуя Езуса са Сніпішак |Настаяцель = |Стан = Знішчана ў [[1950]] годзе (плануецца аднаўленне) |Сайт = |Commons = }} '''Капліца Езуса са Сніпішак'''{{sfn|Киркор|1858|с=158}}, таксама вядомая як '''Сніпішская капліца'''{{sfn|Киркор|1858|с=158}} або '''Горка Пана Езуса'''<ref name="tygodnik">{{cite web|url=https://www.tygodnik.lt/202028/bliska.html|title=Górka Pana Jezusa, która nie ostała|author=Ernest Piotrowski|publisher=Tygodnik Wileńszczyzny|date=2020|lang=pl}}</ref>{{sfn|Narkowicz|2019}} ({{lang-lt|Šnipiškių Jėzaus koplyčia}}, {{lang-pl|Kapliczka Jezusa Śnipiskiego}}, {{lang-pl|Górka Pana Jezusa}}) — гістарычная каталіцкая капліца ў [[Вільня|Вільні]], якая размяшчалася ў прадмесці [[Сніпішкі]], на скрыжаванні [[Вілкамірская вуліца (Вільня)|Вілкамірскай]] і [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] вуліц, каля [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]] і [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёла Святога Рафаіла]]. На працягу некалькіх стагоддзяў яна з'яўлялася адной з самых шанаваных святынь горада і служыла пачатковым пунктам для паломнікаў, якія накіроўваліся ў [[Віленская Кальварыя|Віленскую Кальварыю]]. У 1950 годзе капліца разам з гістарычным узгоркам была цалкам знішчана савецкімі ўладамі. Для гісторыі Беларусі помнік адметны тым, што выява гэтай капліцы знаходзілася на асабістым медальёне [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. == Гісторыя == === Узнікненне і паданні === Паводле гістарычных даных, яшчэ ў XIV стагоддзі на ўзгорку каля пераправы праз [[Вілія|Вілію]] стаяў невялікі абарончы замак, на вежы якога пазней быў усталяваны каталіцкі крыж. З цягам часу на гэтым месцы з'явіўся вялікі драўляны крыж, а ў XVII стагоддзі — фігура [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]]<ref name="kurier25">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2025/02/26/kaplice-wilenskie-pojawila-sie-szansa-na-odbudowe-religijnego-symbolu-snipiszek/|title=Kaplice wileńskie. Pojawiła się szansa na odbudowę religijnego symbolu Śnipiszek|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=26 лютага 2025|lang=pl}}</ref>. Як адзначае даследчыца [[Ліліяна Нарковіч]], у народзе гэтае месца атрымала трывалую назву «Горка Пана Езуса»{{sfn|Narkowicz|2019}}<ref name="tygodnik"/>. Традыцыйная гістарыяграфія звязвае ўзнікненне капліцы з эпідэміяй [[чума|чумы]] падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] (1708—1710 гады), якая забрала жыцці амаль паловы насельніцтва горада. Падчас эпідэміі вялікую самаахвярнасць праявілі [[Рохіты|манахі-рохіты (ордэна Святога Роха)]], якія засталіся ў горадзе, збіралі на вуліцах і хавалі целы памерлых, ратуючы жывых ад заражэння. Усе віленскія браты-рохіты заразіліся і памерлі. У памяць пра іх подзвіг, а таксама над брацкімі магіламі ахвяр чумы, [[езуіты]] ў 1710 годзе пабудавалі мураваную капліцу<ref name="nn_kalo">{{cite web|url=https://nashaniva.com/267622|title=Езус са Сніпішак: святыня, выява якой была з Каліноўскім у хвіліну яго смерці|author=Сяргей Кузняцоў|publisher=Наша Ніва|date=3 студзеня 2022|lang=be}}</ref>. Аднак існуе і іншая гіпотэза. Літоўскі даследчык [[Кястуціс Гірдзіяўскас]] у сваёй кнізе «Таямніца капліцы» (2020){{sfn|Girdzijauskas|2020}} выказаў меркаванне, што гісторыя пра ахвяр чумы магла быць пазнейшай легендай, створанай у XIX стагоддзі для абароны капліцы ад расійскіх улад. На яго думку, узгорак мог быць месцам пахавання абаронцаў Вільні, якія загінулі 8 жніўня 1655 года падчас бітвы войскаў вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] з маскоўскімі і казацкімі захопнікамі за пераправу цераз Вілію. На карысць гэтай версіі сведчыць знойдзеная пазней у пахаваннях пад узгоркам манета часоў караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]] (кіраваў у 1648—1668 гадах)<ref name="nn_kalo"/>. === Цудадзейная статуя === У 1720 годзе ў капліцы была змешчана драўляная фігура Езуса Хрыста, які нясе крыж<ref name="kurier25"/>. Паводле народнага падання, віленскаму разьбяру Яну ў сне з'явіўся Хрыстос, які загадаў выразаць гэтую статую, паабяцаўшы, што майстра і яго сям'ю абміне чума. Майстар выканаў наказ, перажыў эпідэмію і перадаў скульптуру езуітам<ref name="rapolo">{{cite web|url=https://rapolo.lt/index.php/lt/snipiskiu-jezus|title=Šnipiškių Jėzus|publisher=Šv. arkangelo Rapolo parapija|lang=lt}}</ref>. Паводле звестак гісторыка і краязнаўца [[Адам Ганорый Кіркор|Адама Кіркора]], пасля разбурэння папярэдняга помніка Святому Яну Непамуцкаму, настаяцель ксёндз Птак у 1719 годзе заказаў новую статую Збавіцеля. Яна была ўрачыста асвечана 9 мая 1720 года і вельмі хутка праславілася цудамі{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. Статуя «Езуса са Сніпішак» ({{lang-pl|Chrystus Śnipiski}}) стала аб'ектам масавага паломніцтва. Амаль кожны, хто праходзіў міма, здымаў шапку або станавіўся на калені. Капліца знаходзілася на пачатку доўгага шляху (сучаснай [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай вуліцы]]), па якім працэсіі ішлі ў Віленскую Кальварыю<ref name="kurier25"/>. Вядомасць святыні была настолькі вялікай, што копіі скульптуры распаўсюдзіліся па ўсёй Літве, а яе выявы друкаваліся на літаграфіях [[Ян Казімір Вільчынскі|Яна Казіміра Вільчынскага]], фотаздымках [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]] і [[Ян Булгак|Яна Булгака]], а таксама на шматлікіх медальёнах<ref name="bern">{{cite web|url=https://www.bernardinai.lt/2019-02-28-snipiskiu-jezus/|title=Šnipiškių Jėzus – istorinis, kultūrinis ir religinis Vilniaus akcentas|publisher=Bernardinai.lt|date=1 сакавіка 2019|lang=lt}}</ref>. Святыні прысвяціў верш польска-беларускі паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]]<ref name="nn_kalo"/>. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя [[Вінцэнты Балзукевіч]], бацька вядомага скульптара [[Баляслаў Балзукевіч|Баляслава Балзукевіча]], зрабіў драўляную копію статуі, якая і сёння знаходзіцца ў правым нефе суседняга касцёла Святога Рафаіла<ref name="kurier25"/>. === Медальён Кастуся Каліноўскага === Асаблівае значэнне выява Сніпішскай капліцы мае для гісторыі Беларусі. У 2017 годзе падчас археалагічных раскопак, выкліканых апоўзнем, на [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]] былі знойдзены парэшткі паўстанцаў 1863—1864 гадоў, у тым ліку іх кіраўніка Кастуся Каліноўскага. Разам з яго парэшткамі быў знойдзены срэбны двухбаковы складаны медальён. На яго ўнутраных баках былі выявы распяцця і Святога Казіміра, на адным з вонкавых бакоў — абраз [[Маці Божая Вастрабрамская|Маці Божай Вастрабрамскай]], а на іншым — выява капліцы з надпісам «Езус на Сніпішскай гары». З гэтым медальёнам нацыянальны герой сустрэў сваё пакаранне смерцю на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] 22 сакавіка 1864 года<ref name="nn_kalo"/>. === Знішчэнне і знаходка статуі === Сніпішская гара і капліца перажылі шматлікія войны і паўстанні, аднак у красавіку — чэрвені 1950 года савецкія ўлады прынялі рашэнне аб іх поўным знішчэнні. Афіцыйнай прычынай стала тое, што ўзгорак нібыта ўскладняў рух транспарту ад моста Чарняхоўскага (Зялёнага) да скрыжавання вуліцы Дзяржынскага (Кальварыйскай). Узгорак разам з гістарычнымі пахаваннямі быў зрыты экскаватарамі да самай асновы. Калі на месца знішчэння прыбыў літоўскі археолаг [[Мікалас Чарняўскас]], ён паспеў толькі зафіксаваць знаходку вышэйзгаданай манеты Яна Казіміра<ref name="nn_kalo"/>. Доўгі час лічылася, што арыгінальная драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды. Аднак летам 2017 года сакрысціянін суседняга касцёла Святога Рафаіла падчас уборкі падзямелляў выпадкова знайшоў моцна пашкоджаную фігуру. Яго дачка, якая праходзіла практыку ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]], паведаміла пра знаходку кіраўніцы музея [[Сігіта Маслаўскайце|Сігіце Маслаўскайце]]. У 2018 годзе спецыялісты па паліхромным дрэве [[Грэта Жычкувене]] і [[Раландас Вічыс]] правялі рэстаўрацыю фігуры, якой не хапае абедзвюх рук. Сёння ўратаваная святыня экспануецца ў Музеі царкоўнай спадчыны ў Вільні<ref name="lrytas">{{cite web|url=https://www.lrytas.lt/kultura/scena/2019/12/31/news/pradingusi-snipiskiu-jezu-istrauke-is-baznycios-rusio-13083377/|title=Pradingusį Šnipiškių Jėzų ištraukė iš bažnyčios rūsio|author=Arūnas Dumalakas|publisher=Lietuvos rytas|date=31 снежня 2019|lang=lt}}</ref>. === Ініцыятыва аднаўлення === У 2022 годзе [[Віленскае гарадское самакіраванне]] ўхваліла прапанову аб аднаўленні капліцы Езуса са Сніпішак і абвясціла конкурс на праектныя работы па рэканструкцыі сквера Казімераса Васіляўскаса (на месцы гістарычнага ўзгорка). Грамадская асацыяцыя «Šnipiškiečių namai», фонд «[[Litvanus]]» і парафія Святога Рафаіла стварылі ініцыятыўную групу і пачалі збор сродкаў на адбудову святыні ў яе гістарычным выглядзе<ref name="litvanus">{{cite web|url=https://litvanus.eu/index.php/en/projects/the-chapel-of-jesus-of-snipiskes|title=The Chapel of Jesus of Šnipiškės|publisher=Litvanus Foundation|lang=en}}</ref><ref name="manokrastas">{{cite web|url=https://www.manokrastas.lt/vilniuje-iniciatyva-atkurti-snipiskiu-jezaus-koplycia/|title=Vilniuje iniciatyva atkurti Šnipiškių Jėzaus koplyčią|publisher=Mano kraštas|date=17 красавіка 2023|lang=lt}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Girdzijauskas K. |загаловак=Koplyčios paslaptis |месца=Vilnius |год=2020 |lang=lt |ref=Girdzijauskas}} * {{кніга |аўтар=Narkowicz L. |загаловак=Wileńskie Śnipiszki i parafia św. Rafała Archanioła |месца=Vilnius |выдавецтва=Standartų spaustuvė |год=2019 |старонак=320 |lang=pl |ref=Narkowicz}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://nashaniva.com/267622 Езус са Сніпішак: святыня, выява якой была з Каліноўскім у хвіліну яго смерці] // Наша Ніва, 3 студзеня 2022. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Капліца Езуса са Сніпішак}} [[Катэгорыя:Храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Страчаная архітэктура Вільні]] [[Катэгорыя:Каталіцкія капліцы Літвы]] [[Катэгорыя:Сніпішкі]] 1yxkfdwejq2ka4zh8l15e19o1dt9bxp 5189101 5189096 2026-08-28T21:46:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Цудадзейная статуя */ 5189101 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Капліца |Беларуская назва = Капліца Езуса са Сніпішак |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Šnipiškių Jėzaus koplyčia}}<br>{{lang-pl|Kapliczka Jezusa Śnipiskiego}} |Выява = Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg |Подпіс выявы = Сніпішская капліца і касцёл Святога Рафаіла на літаграфіі 1848—1849 гг. |Шырыня выявы = |Статус = Страчаная спадчына |Краіна = {{LIT}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Вільня]], прадмесце [[Сніпішкі]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = [[Езуіты]] (гістарычна) |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Езуіты]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[1710]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = Статуя Езуса са Сніпішак |Настаяцель = |Стан = Знішчана ў [[1950]] годзе (плануецца аднаўленне) |Сайт = |Commons = }} '''Капліца Езуса са Сніпішак'''{{sfn|Киркор|1858|с=158}}, таксама вядомая як '''Сніпішская капліца'''{{sfn|Киркор|1858|с=158}} або '''Горка Пана Езуса'''<ref name="tygodnik">{{cite web|url=https://www.tygodnik.lt/202028/bliska.html|title=Górka Pana Jezusa, która nie ostała|author=Ernest Piotrowski|publisher=Tygodnik Wileńszczyzny|date=2020|lang=pl}}</ref>{{sfn|Narkowicz|2019}} ({{lang-lt|Šnipiškių Jėzaus koplyčia}}, {{lang-pl|Kapliczka Jezusa Śnipiskiego}}, {{lang-pl|Górka Pana Jezusa}}) — гістарычная каталіцкая капліца ў [[Вільня|Вільні]], якая размяшчалася ў прадмесці [[Сніпішкі]], на скрыжаванні [[Вілкамірская вуліца (Вільня)|Вілкамірскай]] і [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] вуліц, каля [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]] і [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёла Святога Рафаіла]]. На працягу некалькіх стагоддзяў яна з'яўлялася адной з самых шанаваных святынь горада і служыла пачатковым пунктам для паломнікаў, якія накіроўваліся ў [[Віленская Кальварыя|Віленскую Кальварыю]]. У 1950 годзе капліца разам з гістарычным узгоркам была цалкам знішчана савецкімі ўладамі. Для гісторыі Беларусі помнік адметны тым, што выява гэтай капліцы знаходзілася на асабістым медальёне [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. == Гісторыя == === Узнікненне і паданні === Паводле гістарычных даных, яшчэ ў XIV стагоддзі на ўзгорку каля пераправы праз [[Вілія|Вілію]] стаяў невялікі абарончы замак, на вежы якога пазней быў усталяваны каталіцкі крыж. З цягам часу на гэтым месцы з'явіўся вялікі драўляны крыж, а ў XVII стагоддзі — фігура [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]]<ref name="kurier25">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2025/02/26/kaplice-wilenskie-pojawila-sie-szansa-na-odbudowe-religijnego-symbolu-snipiszek/|title=Kaplice wileńskie. Pojawiła się szansa na odbudowę religijnego symbolu Śnipiszek|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=26 лютага 2025|lang=pl}}</ref>. Як адзначае даследчыца [[Ліліяна Нарковіч]], у народзе гэтае месца атрымала трывалую назву «Горка Пана Езуса»{{sfn|Narkowicz|2019}}<ref name="tygodnik"/>. Традыцыйная гістарыяграфія звязвае ўзнікненне капліцы з эпідэміяй [[чума|чумы]] падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] (1708—1710 гады), якая забрала жыцці амаль паловы насельніцтва горада. Падчас эпідэміі вялікую самаахвярнасць праявілі [[Рохіты|манахі-рохіты (ордэна Святога Роха)]], якія засталіся ў горадзе, збіралі на вуліцах і хавалі целы памерлых, ратуючы жывых ад заражэння. Усе віленскія браты-рохіты заразіліся і памерлі. У памяць пра іх подзвіг, а таксама над брацкімі магіламі ахвяр чумы, [[езуіты]] ў 1710 годзе пабудавалі мураваную капліцу<ref name="nn_kalo">{{cite web|url=https://nashaniva.com/267622|title=Езус са Сніпішак: святыня, выява якой была з Каліноўскім у хвіліну яго смерці|author=Сяргей Кузняцоў|publisher=Наша Ніва|date=3 студзеня 2022|lang=be}}</ref>. Аднак існуе і іншая гіпотэза. Літоўскі даследчык [[Кястуціс Гірдзіяўскас]] у сваёй кнізе «Таямніца капліцы» (2020){{sfn|Girdzijauskas|2020}} выказаў меркаванне, што гісторыя пра ахвяр чумы магла быць пазнейшай легендай, створанай у XIX стагоддзі для абароны капліцы ад расійскіх улад. На яго думку, узгорак мог быць месцам пахавання абаронцаў Вільні, якія загінулі 8 жніўня 1655 года падчас бітвы войскаў вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] з маскоўскімі і казацкімі захопнікамі за пераправу цераз Вілію. На карысць гэтай версіі сведчыць знойдзеная пазней у пахаваннях пад узгоркам манета часоў караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]] (кіраваў у 1648—1668 гадах)<ref name="nn_kalo"/>. === Цудадзейная статуя === У 1720 годзе ў капліцы была змешчана драўляная фігура Езуса Хрыста, які нясе крыж<ref name="kurier25"/>. Паводле народнага падання, віленскаму разьбяру Яну ў сне з'явіўся Хрыстос, які загадаў выразаць гэтую статую, паабяцаўшы, што майстра і яго сям'ю абміне чума. Майстар выканаў наказ, перажыў эпідэмію і перадаў скульптуру езуітам<ref name="rapolo">{{cite web|url=https://rapolo.lt/index.php/lt/snipiskiu-jezus|title=Šnipiškių Jėzus|publisher=Šv. arkangelo Rapolo parapija|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Kaplica. Вільня, Сьніпішкі, Капліца (J. Aziambłoŭski, 1858).jpg|міні|Пан Езус Сніпішскі. 1858 г.]] Паводле звестак гісторыка і краязнаўца [[Адам Ганорый Кіркор|Адама Кіркора]], пасля разбурэння папярэдняга помніка Святому Яну Непамуцкаму, настаяцель ксёндз Птак у 1719 годзе заказаў новую статую Збавіцеля. Яна была ўрачыста асвечана 9 мая 1720 года і вельмі хутка праславілася цудамі{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. Статуя «Езуса са Сніпішак» ({{lang-pl|Chrystus Śnipiski}}) стала аб'ектам масавага паломніцтва. Амаль кожны, хто праходзіў міма, здымаў шапку або станавіўся на калені. Капліца знаходзілася на пачатку доўгага шляху (сучаснай [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай вуліцы]]), па якім працэсіі ішлі ў Віленскую Кальварыю<ref name="kurier25"/>. [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Kaplica. Вільня, Сьніпішкі, Капліца (J. Čachovič, 1885).jpg|міні|Капліца і краявід левага берага Віліі на фотаздымку [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]]. 1885 г.]] Вядомасць святыні была настолькі вялікай, што копіі скульптуры распаўсюдзіліся па ўсёй Літве, а яе выявы друкаваліся на літаграфіях [[Ян Казімір Вільчынскі|Яна Казіміра Вільчынскага]], фотаздымках [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]] і [[Ян Булгак|Яна Булгака]], а таксама на шматлікіх медальёнах<ref name="bern">{{cite web|url=https://www.bernardinai.lt/2019-02-28-snipiskiu-jezus/|title=Šnipiškių Jėzus – istorinis, kultūrinis ir religinis Vilniaus akcentas|publisher=Bernardinai.lt|date=1 сакавіка 2019|lang=lt}}</ref>. Святыні прысвяціў верш польска-беларускі паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]]<ref name="nn_kalo" />. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя [[Вінцэнты Балзукевіч]], бацька вядомага скульптара [[Баляслаў Балзукевіч|Баляслава Балзукевіча]], зрабіў драўляную копію статуі, якая і сёння знаходзіцца ў правым нефе суседняга касцёла Святога Рафаіла<ref name="kurier25" />. === Медальён Кастуся Каліноўскага === Асаблівае значэнне выява Сніпішскай капліцы мае для гісторыі Беларусі. У 2017 годзе падчас археалагічных раскопак, выкліканых апоўзнем, на [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]] былі знойдзены парэшткі паўстанцаў 1863—1864 гадоў, у тым ліку іх кіраўніка Кастуся Каліноўскага. Разам з яго парэшткамі быў знойдзены срэбны двухбаковы складаны медальён. На яго ўнутраных баках былі выявы распяцця і Святога Казіміра, на адным з вонкавых бакоў — абраз [[Маці Божая Вастрабрамская|Маці Божай Вастрабрамскай]], а на іншым — выява капліцы з надпісам «Езус на Сніпішскай гары». З гэтым медальёнам нацыянальны герой сустрэў сваё пакаранне смерцю на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] 22 сакавіка 1864 года<ref name="nn_kalo"/>. === Знішчэнне і знаходка статуі === Сніпішская гара і капліца перажылі шматлікія войны і паўстанні, аднак у красавіку — чэрвені 1950 года савецкія ўлады прынялі рашэнне аб іх поўным знішчэнні. Афіцыйнай прычынай стала тое, што ўзгорак нібыта ўскладняў рух транспарту ад моста Чарняхоўскага (Зялёнага) да скрыжавання вуліцы Дзяржынскага (Кальварыйскай). Узгорак разам з гістарычнымі пахаваннямі быў зрыты экскаватарамі да самай асновы. Калі на месца знішчэння прыбыў літоўскі археолаг [[Мікалас Чарняўскас]], ён паспеў толькі зафіксаваць знаходку вышэйзгаданай манеты Яна Казіміра<ref name="nn_kalo"/>. Доўгі час лічылася, што арыгінальная драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды. Аднак летам 2017 года сакрысціянін суседняга касцёла Святога Рафаіла падчас уборкі падзямелляў выпадкова знайшоў моцна пашкоджаную фігуру. Яго дачка, якая праходзіла практыку ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]], паведаміла пра знаходку кіраўніцы музея [[Сігіта Маслаўскайце|Сігіце Маслаўскайце]]. У 2018 годзе спецыялісты па паліхромным дрэве [[Грэта Жычкувене]] і [[Раландас Вічыс]] правялі рэстаўрацыю фігуры, якой не хапае абедзвюх рук. Сёння ўратаваная святыня экспануецца ў Музеі царкоўнай спадчыны ў Вільні<ref name="lrytas">{{cite web|url=https://www.lrytas.lt/kultura/scena/2019/12/31/news/pradingusi-snipiskiu-jezu-istrauke-is-baznycios-rusio-13083377/|title=Pradingusį Šnipiškių Jėzų ištraukė iš bažnyčios rūsio|author=Arūnas Dumalakas|publisher=Lietuvos rytas|date=31 снежня 2019|lang=lt}}</ref>. === Ініцыятыва аднаўлення === У 2022 годзе [[Віленскае гарадское самакіраванне]] ўхваліла прапанову аб аднаўленні капліцы Езуса са Сніпішак і абвясціла конкурс на праектныя работы па рэканструкцыі сквера Казімераса Васіляўскаса (на месцы гістарычнага ўзгорка). Грамадская асацыяцыя «Šnipiškiečių namai», фонд «[[Litvanus]]» і парафія Святога Рафаіла стварылі ініцыятыўную групу і пачалі збор сродкаў на адбудову святыні ў яе гістарычным выглядзе<ref name="litvanus">{{cite web|url=https://litvanus.eu/index.php/en/projects/the-chapel-of-jesus-of-snipiskes|title=The Chapel of Jesus of Šnipiškės|publisher=Litvanus Foundation|lang=en}}</ref><ref name="manokrastas">{{cite web|url=https://www.manokrastas.lt/vilniuje-iniciatyva-atkurti-snipiskiu-jezaus-koplycia/|title=Vilniuje iniciatyva atkurti Šnipiškių Jėzaus koplyčią|publisher=Mano kraštas|date=17 красавіка 2023|lang=lt}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Girdzijauskas K. |загаловак=Koplyčios paslaptis |месца=Vilnius |год=2020 |lang=lt |ref=Girdzijauskas}} * {{кніга |аўтар=Narkowicz L. |загаловак=Wileńskie Śnipiszki i parafia św. Rafała Archanioła |месца=Vilnius |выдавецтва=Standartų spaustuvė |год=2019 |старонак=320 |lang=pl |ref=Narkowicz}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://nashaniva.com/267622 Езус са Сніпішак: святыня, выява якой была з Каліноўскім у хвіліну яго смерці] // Наша Ніва, 3 студзеня 2022. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Капліца Езуса са Сніпішак}} [[Катэгорыя:Храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Страчаная архітэктура Вільні]] [[Катэгорыя:Каталіцкія капліцы Літвы]] [[Катэгорыя:Сніпішкі]] snuwe0u4eow1hiohuogyz15bbmh9pvy 5189103 5189101 2026-08-28T21:52:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Літвы, знішчаныя савецкай уладай]]; ± 2 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189103 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Капліца |Беларуская назва = Капліца Езуса са Сніпішак |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Šnipiškių Jėzaus koplyčia}}<br>{{lang-pl|Kapliczka Jezusa Śnipiskiego}} |Выява = Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg |Подпіс выявы = Сніпішская капліца і касцёл Святога Рафаіла на літаграфіі 1848—1849 гг. |Шырыня выявы = |Статус = Страчаная спадчына |Краіна = {{LIT}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Вільня]], прадмесце [[Сніпішкі]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = [[Езуіты]] (гістарычна) |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Езуіты]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[1710]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = Статуя Езуса са Сніпішак |Настаяцель = |Стан = Знішчана ў [[1950]] годзе (плануецца аднаўленне) |Сайт = |Commons = }} '''Капліца Езуса са Сніпішак'''{{sfn|Киркор|1858|с=158}}, таксама вядомая як '''Сніпішская капліца'''{{sfn|Киркор|1858|с=158}} або '''Горка Пана Езуса'''<ref name="tygodnik">{{cite web|url=https://www.tygodnik.lt/202028/bliska.html|title=Górka Pana Jezusa, która nie ostała|author=Ernest Piotrowski|publisher=Tygodnik Wileńszczyzny|date=2020|lang=pl}}</ref>{{sfn|Narkowicz|2019}} ({{lang-lt|Šnipiškių Jėzaus koplyčia}}, {{lang-pl|Kapliczka Jezusa Śnipiskiego}}, {{lang-pl|Górka Pana Jezusa}}) — гістарычная каталіцкая капліца ў [[Вільня|Вільні]], якая размяшчалася ў прадмесці [[Сніпішкі]], на скрыжаванні [[Вілкамірская вуліца (Вільня)|Вілкамірскай]] і [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] вуліц, каля [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]] і [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёла Святога Рафаіла]]. На працягу некалькіх стагоддзяў яна з'яўлялася адной з самых шанаваных святынь горада і служыла пачатковым пунктам для паломнікаў, якія накіроўваліся ў [[Віленская Кальварыя|Віленскую Кальварыю]]. У 1950 годзе капліца разам з гістарычным узгоркам была цалкам знішчана савецкімі ўладамі. Для гісторыі Беларусі помнік адметны тым, што выява гэтай капліцы знаходзілася на асабістым медальёне [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. == Гісторыя == === Узнікненне і паданні === Паводле гістарычных даных, яшчэ ў XIV стагоддзі на ўзгорку каля пераправы праз [[Вілія|Вілію]] стаяў невялікі абарончы замак, на вежы якога пазней быў усталяваны каталіцкі крыж. З цягам часу на гэтым месцы з'явіўся вялікі драўляны крыж, а ў XVII стагоддзі — фігура [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]]<ref name="kurier25">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2025/02/26/kaplice-wilenskie-pojawila-sie-szansa-na-odbudowe-religijnego-symbolu-snipiszek/|title=Kaplice wileńskie. Pojawiła się szansa na odbudowę religijnego symbolu Śnipiszek|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=26 лютага 2025|lang=pl}}</ref>. Як адзначае даследчыца [[Ліліяна Нарковіч]], у народзе гэтае месца атрымала трывалую назву «Горка Пана Езуса»{{sfn|Narkowicz|2019}}<ref name="tygodnik"/>. Традыцыйная гістарыяграфія звязвае ўзнікненне капліцы з эпідэміяй [[чума|чумы]] падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] (1708—1710 гады), якая забрала жыцці амаль паловы насельніцтва горада. Падчас эпідэміі вялікую самаахвярнасць праявілі [[Рохіты|манахі-рохіты (ордэна Святога Роха)]], якія засталіся ў горадзе, збіралі на вуліцах і хавалі целы памерлых, ратуючы жывых ад заражэння. Усе віленскія браты-рохіты заразіліся і памерлі. У памяць пра іх подзвіг, а таксама над брацкімі магіламі ахвяр чумы, [[езуіты]] ў 1710 годзе пабудавалі мураваную капліцу<ref name="nn_kalo">{{cite web|url=https://nashaniva.com/267622|title=Езус са Сніпішак: святыня, выява якой была з Каліноўскім у хвіліну яго смерці|author=Сяргей Кузняцоў|publisher=Наша Ніва|date=3 студзеня 2022|lang=be}}</ref>. Аднак існуе і іншая гіпотэза. Літоўскі даследчык [[Кястуціс Гірдзіяўскас]] у сваёй кнізе «Таямніца капліцы» (2020){{sfn|Girdzijauskas|2020}} выказаў меркаванне, што гісторыя пра ахвяр чумы магла быць пазнейшай легендай, створанай у XIX стагоддзі для абароны капліцы ад расійскіх улад. На яго думку, узгорак мог быць месцам пахавання абаронцаў Вільні, якія загінулі 8 жніўня 1655 года падчас бітвы войскаў вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] з маскоўскімі і казацкімі захопнікамі за пераправу цераз Вілію. На карысць гэтай версіі сведчыць знойдзеная пазней у пахаваннях пад узгоркам манета часоў караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]] (кіраваў у 1648—1668 гадах)<ref name="nn_kalo"/>. === Цудадзейная статуя === У 1720 годзе ў капліцы была змешчана драўляная фігура Езуса Хрыста, які нясе крыж<ref name="kurier25"/>. Паводле народнага падання, віленскаму разьбяру Яну ў сне з'явіўся Хрыстос, які загадаў выразаць гэтую статую, паабяцаўшы, што майстра і яго сям'ю абміне чума. Майстар выканаў наказ, перажыў эпідэмію і перадаў скульптуру езуітам<ref name="rapolo">{{cite web|url=https://rapolo.lt/index.php/lt/snipiskiu-jezus|title=Šnipiškių Jėzus|publisher=Šv. arkangelo Rapolo parapija|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Kaplica. Вільня, Сьніпішкі, Капліца (J. Aziambłoŭski, 1858).jpg|міні|Пан Езус Сніпішскі. 1858 г.]] Паводле звестак гісторыка і краязнаўца [[Адам Ганорый Кіркор|Адама Кіркора]], пасля разбурэння папярэдняга помніка Святому Яну Непамуцкаму, настаяцель ксёндз Птак у 1719 годзе заказаў новую статую Збавіцеля. Яна была ўрачыста асвечана 9 мая 1720 года і вельмі хутка праславілася цудамі{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. Статуя «Езуса са Сніпішак» ({{lang-pl|Chrystus Śnipiski}}) стала аб'ектам масавага паломніцтва. Амаль кожны, хто праходзіў міма, здымаў шапку або станавіўся на калені. Капліца знаходзілася на пачатку доўгага шляху (сучаснай [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай вуліцы]]), па якім працэсіі ішлі ў Віленскую Кальварыю<ref name="kurier25"/>. [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Kaplica. Вільня, Сьніпішкі, Капліца (J. Čachovič, 1885).jpg|міні|Капліца і краявід левага берага Віліі на фотаздымку [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]]. 1885 г.]] Вядомасць святыні была настолькі вялікай, што копіі скульптуры распаўсюдзіліся па ўсёй Літве, а яе выявы друкаваліся на літаграфіях [[Ян Казімір Вільчынскі|Яна Казіміра Вільчынскага]], фотаздымках [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]] і [[Ян Булгак|Яна Булгака]], а таксама на шматлікіх медальёнах<ref name="bern">{{cite web|url=https://www.bernardinai.lt/2019-02-28-snipiskiu-jezus/|title=Šnipiškių Jėzus – istorinis, kultūrinis ir religinis Vilniaus akcentas|publisher=Bernardinai.lt|date=1 сакавіка 2019|lang=lt}}</ref>. Святыні прысвяціў верш польска-беларускі паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]]<ref name="nn_kalo" />. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя [[Вінцэнты Балзукевіч]], бацька вядомага скульптара [[Баляслаў Балзукевіч|Баляслава Балзукевіча]], зрабіў драўляную копію статуі, якая і сёння знаходзіцца ў правым нефе суседняга касцёла Святога Рафаіла<ref name="kurier25" />. === Медальён Кастуся Каліноўскага === Асаблівае значэнне выява Сніпішскай капліцы мае для гісторыі Беларусі. У 2017 годзе падчас археалагічных раскопак, выкліканых апоўзнем, на [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]] былі знойдзены парэшткі паўстанцаў 1863—1864 гадоў, у тым ліку іх кіраўніка Кастуся Каліноўскага. Разам з яго парэшткамі быў знойдзены срэбны двухбаковы складаны медальён. На яго ўнутраных баках былі выявы распяцця і Святога Казіміра, на адным з вонкавых бакоў — абраз [[Маці Божая Вастрабрамская|Маці Божай Вастрабрамскай]], а на іншым — выява капліцы з надпісам «Езус на Сніпішскай гары». З гэтым медальёнам нацыянальны герой сустрэў сваё пакаранне смерцю на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] 22 сакавіка 1864 года<ref name="nn_kalo"/>. === Знішчэнне і знаходка статуі === Сніпішская гара і капліца перажылі шматлікія войны і паўстанні, аднак у красавіку — чэрвені 1950 года савецкія ўлады прынялі рашэнне аб іх поўным знішчэнні. Афіцыйнай прычынай стала тое, што ўзгорак нібыта ўскладняў рух транспарту ад моста Чарняхоўскага (Зялёнага) да скрыжавання вуліцы Дзяржынскага (Кальварыйскай). Узгорак разам з гістарычнымі пахаваннямі быў зрыты экскаватарамі да самай асновы. Калі на месца знішчэння прыбыў літоўскі археолаг [[Мікалас Чарняўскас]], ён паспеў толькі зафіксаваць знаходку вышэйзгаданай манеты Яна Казіміра<ref name="nn_kalo"/>. Доўгі час лічылася, што арыгінальная драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды. Аднак летам 2017 года сакрысціянін суседняга касцёла Святога Рафаіла падчас уборкі падзямелляў выпадкова знайшоў моцна пашкоджаную фігуру. Яго дачка, якая праходзіла практыку ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]], паведаміла пра знаходку кіраўніцы музея [[Сігіта Маслаўскайце|Сігіце Маслаўскайце]]. У 2018 годзе спецыялісты па паліхромным дрэве [[Грэта Жычкувене]] і [[Раландас Вічыс]] правялі рэстаўрацыю фігуры, якой не хапае абедзвюх рук. Сёння ўратаваная святыня экспануецца ў Музеі царкоўнай спадчыны ў Вільні<ref name="lrytas">{{cite web|url=https://www.lrytas.lt/kultura/scena/2019/12/31/news/pradingusi-snipiskiu-jezu-istrauke-is-baznycios-rusio-13083377/|title=Pradingusį Šnipiškių Jėzų ištraukė iš bažnyčios rūsio|author=Arūnas Dumalakas|publisher=Lietuvos rytas|date=31 снежня 2019|lang=lt}}</ref>. === Ініцыятыва аднаўлення === У 2022 годзе [[Віленскае гарадское самакіраванне]] ўхваліла прапанову аб аднаўленні капліцы Езуса са Сніпішак і абвясціла конкурс на праектныя работы па рэканструкцыі сквера Казімераса Васіляўскаса (на месцы гістарычнага ўзгорка). Грамадская асацыяцыя «Šnipiškiečių namai», фонд «[[Litvanus]]» і парафія Святога Рафаіла стварылі ініцыятыўную групу і пачалі збор сродкаў на адбудову святыні ў яе гістарычным выглядзе<ref name="litvanus">{{cite web|url=https://litvanus.eu/index.php/en/projects/the-chapel-of-jesus-of-snipiskes|title=The Chapel of Jesus of Šnipiškės|publisher=Litvanus Foundation|lang=en}}</ref><ref name="manokrastas">{{cite web|url=https://www.manokrastas.lt/vilniuje-iniciatyva-atkurti-snipiskiu-jezaus-koplycia/|title=Vilniuje iniciatyva atkurti Šnipiškių Jėzaus koplyčią|publisher=Mano kraštas|date=17 красавіка 2023|lang=lt}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=Girdzijauskas K. |загаловак=Koplyčios paslaptis |месца=Vilnius |год=2020 |lang=lt |ref=Girdzijauskas}} * {{кніга |аўтар=Narkowicz L. |загаловак=Wileńskie Śnipiszki i parafia św. Rafała Archanioła |месца=Vilnius |выдавецтва=Standartų spaustuvė |год=2019 |старонак=320 |lang=pl |ref=Narkowicz}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://nashaniva.com/267622 Езус са Сніпішак: святыня, выява якой была з Каліноўскім у хвіліну яго смерці] // Наша Ніва, 3 студзеня 2022. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Капліца Езуса са Сніпішак}} [[Катэгорыя:Храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Вільні]] [[Катэгорыя:Капліцы Вільні]] [[Катэгорыя:Сніпішкі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Літвы, знішчаныя савецкай уладай]] 69htyljgmt1dihk34pxa7ai8j2bms6a 5189105 5189103 2026-08-28T22:18:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189105 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Капліца |Беларуская назва = Капліца Езуса са Сніпішак |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Šnipiškių Jėzaus koplyčia}}<br>{{lang-pl|Kapliczka Jezusa Śnipiskiego}} |Выява = Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg |Подпіс выявы = Сніпішская капліца і касцёл Святога Рафаіла на літаграфіі 1848—1849 гг. |Шырыня выявы = |Статус = Страчаная спадчына |Краіна = {{LIT}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Вільня]], прадмесце [[Сніпішкі]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = [[Езуіты]] (гістарычна) |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Езуіты]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[1710]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = Статуя Езуса са Сніпішак |Настаяцель = |Стан = Знішчана ў [[1950]] годзе (плануецца аднаўленне) |Сайт = |Commons = }} '''Капліца Езуса са Сніпішак'''{{sfn|Киркор|1858|с=158}}, таксама вядомая як '''Сніпішская капліца'''{{sfn|Киркор|1858|с=158}} або '''Горка Пана Езуса'''<ref name="tygodnik">{{cite web|url=https://www.tygodnik.lt/202028/bliska.html|title=Górka Pana Jezusa, która nie ostała|author=Ernest Piotrowski|publisher=Tygodnik Wileńszczyzny|date=2020|lang=pl}}</ref>{{sfn|Narkowicz|2019}} ({{lang-lt|Šnipiškių Jėzaus koplyčia}}, {{lang-pl|Kapliczka Jezusa Śnipiskiego}}, {{lang-pl|Górka Pana Jezusa}}) — гістарычная каталіцкая капліца ў [[Вільня|Вільні]], якая размяшчалася ў прадмесці [[Сніпішкі]], на скрыжаванні [[Вілкамірская вуліца (Вільня)|Вілкамірскай]] і [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] вуліц, каля [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]] і [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёла Святога Рафаіла]]. На працягу некалькіх стагоддзяў яна з’яўлялася адной з самых шанаваных святынь горада і служыла пачатковым пунктам для паломнікаў, якія накіроўваліся ў [[Віленская Кальварыя|Віленскую Кальварыю]]. У 1950 годзе капліца разам з гістарычным узгоркам была цалкам знішчана савецкімі ўладамі. Для гісторыі Беларусі помнік адметны тым, што выява гэтай капліцы знаходзілася на асабістым медальёне [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. == Гісторыя == === Узнікненне і паданні === Паводле гістарычных даных, яшчэ ў XIV стагоддзі на ўзгорку каля пераправы праз [[Вілія|Вілію]] стаяў невялікі абарончы замак, на вежы якога пазней быў усталяваны каталіцкі крыж. З цягам часу на гэтым месцы з’явіўся вялікі драўляны крыж, а ў XVII стагоддзі — фігура [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]]<ref name="kurier25">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2025/02/26/kaplice-wilenskie-pojawila-sie-szansa-na-odbudowe-religijnego-symbolu-snipiszek/|title=Kaplice wileńskie. Pojawiła się szansa na odbudowę religijnego symbolu Śnipiszek|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=26 лютага 2025|lang=pl}}</ref>. Як адзначае даследчыца [[Ліліяна Нарковіч]], у народзе гэтае месца атрымала трывалую назву «Горка Пана Езуса»{{sfn|Narkowicz|2019}}<ref name="tygodnik"/>. Традыцыйная гістарыяграфія звязвае ўзнікненне капліцы з эпідэміяй [[чума|чумы]] падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] (1708—1710 гады), якая забрала жыцці амаль паловы насельніцтва горада. Падчас эпідэміі вялікую самаахвярнасць праявілі [[Рохіты|манахі-рохіты (ордэна Святога Роха)]], якія засталіся ў горадзе, збіралі на вуліцах і хавалі целы памерлых, ратуючы жывых ад заражэння. Усе віленскія браты-рохіты заразіліся і памерлі. У памяць пра іх подзвіг, а таксама над брацкімі магіламі ахвяр чумы, [[езуіты]] ў 1710 годзе пабудавалі мураваную капліцу<ref name="nn_kalo">{{cite web|url=https://nashaniva.com/267622|title=Езус са Сніпішак: святыня, выява якой была з Каліноўскім у хвіліну яго смерці|author=Сяргей Кузняцоў|publisher=Наша Ніва|date=3 студзеня 2022|lang=be}}</ref>. Аднак існуе і іншая гіпотэза. Літоўскі даследчык [[Кястуціс Гірдзіяўскас]] у сваёй кнізе «Таямніца капліцы» (2020){{sfn|Girdzijauskas|2020}} выказаў меркаванне, што гісторыя пра ахвяр чумы магла быць пазнейшай легендай, створанай у XIX стагоддзі для абароны капліцы ад расійскіх улад. На яго думку, узгорак мог быць месцам пахавання абаронцаў Вільні, якія загінулі 8 жніўня 1655 года падчас бітвы войскаў вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] з маскоўскімі і казацкімі захопнікамі за пераправу цераз Вілію. На карысць гэтай версіі сведчыць знойдзеная пазней у пахаваннях пад узгоркам манета часоў караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]] (кіраваў у 1648—1668 гадах)<ref name="nn_kalo"/>. === Цудадзейная статуя === У 1720 годзе ў капліцы была змешчана драўляная фігура Езуса Хрыста, які нясе крыж<ref name="kurier25"/>. Паводле народнага падання, віленскаму разьбяру Яну ў сне з’явіўся Хрыстос, які загадаў выразаць гэтую статую, паабяцаўшы, што майстра і яго сям’ю абміне чума. Майстар выканаў наказ, перажыў эпідэмію і перадаў скульптуру езуітам<ref name="rapolo">{{cite web|url=https://rapolo.lt/index.php/lt/snipiskiu-jezus|title=Šnipiškių Jėzus|publisher=Šv. arkangelo Rapolo parapija|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Kaplica. Вільня, Сьніпішкі, Капліца (J. Aziambłoŭski, 1858).jpg|міні|Пан Езус Сніпішскі. 1858 г.]] Паводле звестак гісторыка і краязнаўца [[Адам Ганорый Кіркор|Адама Кіркора]], пасля разбурэння папярэдняга помніка Святому Яну Непамуцкаму, настаяцель ксёндз Птак у 1719 годзе заказаў новую статую Збавіцеля. Яна была ўрачыста асвечана 9 мая 1720 года і вельмі хутка праславілася цудамі{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. Статуя «Езуса са Сніпішак» ({{lang-pl|Chrystus Śnipiski}}) стала аб’ектам масавага паломніцтва. Амаль кожны, хто праходзіў міма, здымаў шапку або станавіўся на калені. Капліца знаходзілася на пачатку доўгага шляху (сучаснай [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай вуліцы]]), па якім працэсіі ішлі ў Віленскую Кальварыю<ref name="kurier25"/>. Дадатковы сімвалізм святыні надаваў і гістарычны кантэкст усяго паломніцкага шляху. [[Віленская Кальварыя]] была заснавана ў другой палове XVII стагоддзя ў знак падзякі за выратаванне горада ад маскоўскіх войскаў і за «выкараненне ерасі», пад якой разумелася [[праваслаўе]]{{sfn|Соколов|1890|с=638}}{{sfn|Дзюкаў|2023|с=51}}. Акрамя таго, пасля [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] суседні [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Рафаіла]] быў перададзены расійскай арміі і выкарыстоўваўся як зброевы склад. Такім чынам, паломнікі, якія ішлі да Кальварыі, праходзілі міма капліцы, бачачы побач з ёй каталіцкую святыню, пераўтвораную ў ваенны аб’ект расійскіх улад{{sfn|Дзюкаў|2023|с=51}}. Вядомасць святыні была настолькі вялікай, што копіі скульптуры распаўсюдзіліся па ўсёй Літве, а яе выявы друкаваліся на літаграфіях [[Ян Казімір Вільчынскі|Яна Казіміра Вільчынскага]], фотаздымках [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]] і [[Ян Булгак|Яна Булгака]], а таксама на шматлікіх медальёнах<ref name="bern">{{cite web|url=https://www.bernardinai.lt/2019-02-28-snipiskiu-jezus/|title=Šnipiškių Jėzus – istorinis, kultūrinis ir religinis Vilniaus akcentas|publisher=Bernardinai.lt|date=1 сакавіка 2019|lang=lt}}</ref>. Святыні прысвяціў верш польска-беларускі паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]]<ref name="nn_kalo" />. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя [[Вінцэнты Балзукевіч]], бацька вядомага скульптара [[Баляслаў Балзукевіч|Баляслава Балзукевіча]], зрабіў драўляную копію статуі, якая і сёння знаходзіцца ў правым нефе суседняга касцёла Святога Рафаіла<ref name="kurier25" />. === Цэнтр патрыятычных маніфестацый === [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Kaplica. Вільня, Сьніпішкі, Капліца (J. Čachovič, 1885).jpg|міні|Капліца і краявід левага берага Віліі на фотаздымку [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]]. 1885 г.]]Як і [[Вострая брама]], у 1861—1862 гадах капліца на Сніпішках стала адным з цэнтраў «маніфестацыйнага руху» — серыі патрыятычных і рэлігійных сходаў, якія папярэднічалі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанню 1863—1864 гадоў]]. Тут праводзіліся антыўрадавыя сходы і спяваліся патрыятычныя гімны{{sfn|Соколов|1890|с=102}}{{sfn|Дзюкаў|2023|с=51}}. Так, 4 жніўня 1862 года шматтысячны натоўп з патрыятычнымі спевамі прайшоў ад Вострай брамы праз увесь горад да капліцы на Сніпішках, дзе, як паведамлялася ў афіцыйным дакуменце, маніфестацыя перайшла ў дыскусіі «аб аднаўленні Польшчы, усяляк лаючы і ганячы рускі ўрад»{{sfn|Соколов|1890|с=102}}{{sfn|Дзюкаў|2023|с=52}}. Віленскі варыянт гімна ''«[[Boże, coś Polskę]]»'' («Божа, што Польшчу»), які спяваўся ў той перыяд, завяршаўся зваротам непасрэдна да Езуса, які нясе крыж, што напрамую адсылала да Сніпішскай статуі{{sfn|Фірыновіч|2013|с=312}}{{sfn|Дзюкаў|2023|с=52}}:{{цытата|О Езу, цяжкі крыж нясуць Твае плечы, / А пад ім тройчы падаеш, страчваючы прытомнасць. / Злітуйся, просім, і польскія плямёны, / тройчы падзеленыя, аб'яднай у адзіны народ. / Амэн.{{арыгінальны тэкст|pl|Jezu, krzyż ciężki niosą Twe ramiona, / A pod nim trzykroć upadasz, zemdlony. / Zmiłuj się, prosim i Polskie plemiona / Złącz w jeden naród trzykroć rozdzielony. / Amen.}}}} ==== Медальён Кастуся Каліноўскага ==== Асаблівае значэнне выява Сніпішскай капліцы мае для гісторыі Беларусі. У 2017 годзе падчас археалагічных раскопак, выкліканых апоўзнем, на [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]] былі знойдзены парэшткі паўстанцаў 1863—1864 гадоў, у тым ліку іх кіраўніка Кастуся Каліноўскага. Разам з яго парэшткамі быў знойдзены срэбны двухбаковы складаны медальён. На яго ўнутраных баках былі выявы распяцця і Святога Казіміра, на адным з вонкавых бакоў — абраз [[Маці Божая Вастрабрамская|Маці Божай Вастрабрамскай]], а на іншым — выява капліцы з надпісам «Езус на Сніпішскай гары». З гэтым медальёнам нацыянальны герой сустрэў сваё пакаранне смерцю на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] 22 сакавіка 1864 года<ref name="nn_kalo"/>. === Знішчэнне і знаходка статуі === Сніпішская гара і капліца перажылі шматлікія войны і паўстанні, аднак у красавіку — чэрвені 1950 года савецкія ўлады прынялі рашэнне аб іх поўным знішчэнні. Афіцыйнай прычынай стала тое, што ўзгорак нібыта ўскладняў рух транспарту ад моста Чарняхоўскага (Зялёнага) да скрыжавання вуліцы Дзяржынскага (Кальварыйскай). Узгорак разам з гістарычнымі пахаваннямі быў зрыты экскаватарамі да самай асновы. Калі на месца знішчэння прыбыў літоўскі археолаг [[Мікалас Чарняўскас]], ён паспеў толькі зафіксаваць знаходку вышэйзгаданай манеты Яна Казіміра<ref name="nn_kalo"/>. Доўгі час лічылася, што арыгінальная драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды. Аднак летам 2017 года сакрысціянін суседняга касцёла Святога Рафаіла падчас уборкі падзямелляў выпадкова знайшоў моцна пашкоджаную фігуру. Яго дачка, якая праходзіла практыку ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]], паведаміла пра знаходку кіраўніцы музея [[Сігіта Маслаўскайце|Сігіце Маслаўскайце]]. У 2018 годзе спецыялісты па паліхромным дрэве [[Грэта Жычкувене]] і [[Раландас Вічыс]] правялі рэстаўрацыю фігуры, якой не хапае абедзвюх рук. Сёння ўратаваная святыня экспануецца ў Музеі царкоўнай спадчыны ў Вільні<ref name="lrytas">{{cite web|url=https://www.lrytas.lt/kultura/scena/2019/12/31/news/pradingusi-snipiskiu-jezu-istrauke-is-baznycios-rusio-13083377/|title=Pradingusį Šnipiškių Jėzų ištraukė iš bažnyčios rūsio|author=Arūnas Dumalakas|publisher=Lietuvos rytas|date=31 снежня 2019|lang=lt}}</ref>. === Ініцыятыва аднаўлення === У 2022 годзе [[Віленскае гарадское самакіраванне]] ўхваліла прапанову аб аднаўленні капліцы Езуса са Сніпішак і абвясціла конкурс на праектныя работы па рэканструкцыі сквера Казімераса Васіляўскаса (на месцы гістарычнага ўзгорка). Грамадская асацыяцыя «Šnipiškiečių namai», фонд «[[Litvanus]]» і парафія Святога Рафаіла стварылі ініцыятыўную групу і пачалі збор сродкаў на адбудову святыні ў яе гістарычным выглядзе<ref name="litvanus">{{cite web|url=https://litvanus.eu/index.php/en/projects/the-chapel-of-jesus-of-snipiskes|title=The Chapel of Jesus of Šnipiškės|publisher=Litvanus Foundation|lang=en}}</ref><ref name="manokrastas">{{cite web|url=https://www.manokrastas.lt/vilniuje-iniciatyva-atkurti-snipiskiu-jezaus-koplycia/|title=Vilniuje iniciatyva atkurti Šnipiškių Jėzaus koplyčią|publisher=Mano kraštas|date=17 красавіка 2023|lang=lt}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Дюков А. Р. |загаловак=К вопросу об идентичности Константина Калиновского: иконографические коды нательного медальона и их интерпретация |выданне=Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований |тып=часопіс |год=2023 |нумар=1 (32) |старонкі=44-64 |issn=2221-4260 |lang=ru |ref=Дзюкаў}} * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=[[Іосіф (Сакалоў)|[Соколов Н.] (архимандрит Иосиф)]] |загаловак=Островоротная или Остробрамская чудотворная икона Богородицы в городе Вильне: Историческое исследование |выданне=Изд. 2-е, исправленное и умноженное |месца=Вильна |год=1890 |ref=Соколов}} * {{кніга |аўтар=Фірыновіч А. Э. |загаловак=Паўстанне 1863-1864 гг.: вядомыя і невядомыя крыніцы беларускіх архіваў |месца=Мінск |год=2013 |ref=Фірыновіч}} * {{кніга |аўтар=Girdzijauskas K. |загаловак=Koplyčios paslaptis |месца=Vilnius |год=2020 |lang=lt |ref=Girdzijauskas}} * {{кніга |аўтар=Narkowicz L. |загаловак=Wileńskie Śnipiszki i parafia św. Rafała Archanioła |месца=Vilnius |выдавецтва=Standartų spaustuvė |год=2019 |старонак=320 |lang=pl |ref=Narkowicz}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://nashaniva.com/267622 Езус са Сніпішак: святыня, выява якой была з Каліноўскім у хвіліну яго смерці] // Наша Ніва, 3 студзеня 2022. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Капліца Езуса са Сніпішак}} [[Катэгорыя:Храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Вільні]] [[Катэгорыя:Капліцы Вільні]] [[Катэгорыя:Сніпішкі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Літвы, знішчаныя савецкай уладай]] pcmporemjaoos6oyu1k1xmjs5knkeq9 5189110 5189105 2026-08-28T22:26:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Цудадзейная статуя */ 5189110 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Капліца |Беларуская назва = Капліца Езуса са Сніпішак |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Šnipiškių Jėzaus koplyčia}}<br>{{lang-pl|Kapliczka Jezusa Śnipiskiego}} |Выява = Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg |Подпіс выявы = Сніпішская капліца і касцёл Святога Рафаіла на літаграфіі 1848—1849 гг. |Шырыня выявы = |Статус = Страчаная спадчына |Краіна = {{LIT}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Вільня]], прадмесце [[Сніпішкі]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = [[Езуіты]] (гістарычна) |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Езуіты]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[1710]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = Статуя Езуса са Сніпішак |Настаяцель = |Стан = Знішчана ў [[1950]] годзе (плануецца аднаўленне) |Сайт = |Commons = }} '''Капліца Езуса са Сніпішак'''{{sfn|Киркор|1858|с=158}}, таксама вядомая як '''Сніпішская капліца'''{{sfn|Киркор|1858|с=158}} або '''Горка Пана Езуса'''<ref name="tygodnik">{{cite web|url=https://www.tygodnik.lt/202028/bliska.html|title=Górka Pana Jezusa, która nie ostała|author=Ernest Piotrowski|publisher=Tygodnik Wileńszczyzny|date=2020|lang=pl}}</ref>{{sfn|Narkowicz|2019}} ({{lang-lt|Šnipiškių Jėzaus koplyčia}}, {{lang-pl|Kapliczka Jezusa Śnipiskiego}}, {{lang-pl|Górka Pana Jezusa}}) — гістарычная каталіцкая капліца ў [[Вільня|Вільні]], якая размяшчалася ў прадмесці [[Сніпішкі]], на скрыжаванні [[Вілкамірская вуліца (Вільня)|Вілкамірскай]] і [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] вуліц, каля [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]] і [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёла Святога Рафаіла]]. На працягу некалькіх стагоддзяў яна з’яўлялася адной з самых шанаваных святынь горада і служыла пачатковым пунктам для паломнікаў, якія накіроўваліся ў [[Віленская Кальварыя|Віленскую Кальварыю]]. У 1950 годзе капліца разам з гістарычным узгоркам была цалкам знішчана савецкімі ўладамі. Для гісторыі Беларусі помнік адметны тым, што выява гэтай капліцы знаходзілася на асабістым медальёне [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. == Гісторыя == === Узнікненне і паданні === Паводле гістарычных даных, яшчэ ў XIV стагоддзі на ўзгорку каля пераправы праз [[Вілія|Вілію]] стаяў невялікі абарончы замак, на вежы якога пазней быў усталяваны каталіцкі крыж. З цягам часу на гэтым месцы з’явіўся вялікі драўляны крыж, а ў XVII стагоддзі — фігура [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]]<ref name="kurier25">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2025/02/26/kaplice-wilenskie-pojawila-sie-szansa-na-odbudowe-religijnego-symbolu-snipiszek/|title=Kaplice wileńskie. Pojawiła się szansa na odbudowę religijnego symbolu Śnipiszek|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=26 лютага 2025|lang=pl}}</ref>. Як адзначае даследчыца [[Ліліяна Нарковіч]], у народзе гэтае месца атрымала трывалую назву «Горка Пана Езуса»{{sfn|Narkowicz|2019}}<ref name="tygodnik"/>. Традыцыйная гістарыяграфія звязвае ўзнікненне капліцы з эпідэміяй [[чума|чумы]] падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] (1708—1710 гады), якая забрала жыцці амаль паловы насельніцтва горада. Падчас эпідэміі вялікую самаахвярнасць праявілі [[Рохіты|манахі-рохіты (ордэна Святога Роха)]], якія засталіся ў горадзе, збіралі на вуліцах і хавалі целы памерлых, ратуючы жывых ад заражэння. Усе віленскія браты-рохіты заразіліся і памерлі. У памяць пра іх подзвіг, а таксама над брацкімі магіламі ахвяр чумы, [[езуіты]] ў 1710 годзе пабудавалі мураваную капліцу<ref name="nn_kalo">{{cite web|url=https://nashaniva.com/267622|title=Езус са Сніпішак: святыня, выява якой была з Каліноўскім у хвіліну яго смерці|author=Сяргей Кузняцоў|publisher=Наша Ніва|date=3 студзеня 2022|lang=be}}</ref>. Аднак існуе і іншая гіпотэза. Літоўскі даследчык [[Кястуціс Гірдзіяўскас]] у сваёй кнізе «Таямніца капліцы» (2020){{sfn|Girdzijauskas|2020}} выказаў меркаванне, што гісторыя пра ахвяр чумы магла быць пазнейшай легендай, створанай у XIX стагоддзі для абароны капліцы ад расійскіх улад. На яго думку, узгорак мог быць месцам пахавання абаронцаў Вільні, якія загінулі 8 жніўня 1655 года падчас бітвы войскаў вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] з маскоўскімі і казацкімі захопнікамі за пераправу цераз Вілію. На карысць гэтай версіі сведчыць знойдзеная пазней у пахаваннях пад узгоркам манета часоў караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]] (кіраваў у 1648—1668 гадах)<ref name="nn_kalo"/>. === Цудадзейная статуя === У 1720 годзе ў капліцы была змешчана драўляная фігура Езуса Хрыста, які нясе крыж<ref name="kurier25"/>. Паводле народнага падання, віленскаму разьбяру Яну ў сне з’явіўся Хрыстос, які загадаў выразаць гэтую статую, паабяцаўшы, што майстра і яго сям’ю абміне чума. Майстар выканаў наказ, перажыў эпідэмію і перадаў скульптуру езуітам<ref name="rapolo">{{cite web|url=https://rapolo.lt/index.php/lt/snipiskiu-jezus|title=Šnipiškių Jėzus|publisher=Šv. arkangelo Rapolo parapija|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Kaplica. Вільня, Сьніпішкі, Капліца (J. Aziambłoŭski, 1858).jpg|міні|Пан Езус Сніпішскі. 1858 г.]] Паводле звестак гісторыка і краязнаўца [[Адам Ганорый Кіркор|Адама Кіркора]], пасля разбурэння папярэдняга помніка Святому Яну Непамуцкаму{{sfn|Киркор|1858|с=158}}, настаяцель суседняга езуіцкага кляштара{{sfn|Соколов|1890|с=635}} ксёндз Птак у 1719 годзе заказаў новую статую Збавіцеля. Яна была ўрачыста асвечана 9 мая 1720 года і вельмі хутка праславілася цудамі{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. Статуя «Сніпішскага Хрыста» ({{lang-pl|Chrystus Śnipiski}}) стала аб’ектам масавага паломніцтва. Амаль кожны, хто праходзіў міма, здымаў шапку або станавіўся на калені. Капліца знаходзілася на пачатку доўгага шляху (сучаснай [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай вуліцы]]), па якім працэсіі ішлі ў Віленскую Кальварыю<ref name="kurier25"/>. Дадатковы сімвалізм святыні надаваў і гістарычны кантэкст усяго паломніцкага шляху. [[Віленская Кальварыя]] была заснавана ў другой палове XVII стагоддзя ў знак падзякі за выратаванне горада ад маскоўскіх войскаў і за «выкараненне ерасі», пад якой разумелася [[праваслаўе]]{{sfn|Соколов|1890|с=638}}{{sfn|Дзюкаў|2023|с=51}}. Акрамя таго, пасля [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] суседні [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Рафаіла]] быў перададзены расійскай арміі і выкарыстоўваўся як зброевы склад. Такім чынам, паломнікі, якія ішлі да Кальварыі, праходзілі міма капліцы, бачачы побач з ёй каталіцкую святыню, пераўтвораную ў ваенны аб’ект расійскіх улад{{sfn|Дзюкаў|2023|с=51}}. Вядомасць святыні была настолькі вялікай, што копіі скульптуры распаўсюдзіліся па ўсёй Літве, а яе выявы друкаваліся на літаграфіях [[Ян Казімір Вільчынскі|Яна Казіміра Вільчынскага]], фотаздымках [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]] і [[Ян Булгак|Яна Булгака]], а таксама на шматлікіх медальёнах<ref name="bern">{{cite web|url=https://www.bernardinai.lt/2019-02-28-snipiskiu-jezus/|title=Šnipiškių Jėzus – istorinis, kultūrinis ir religinis Vilniaus akcentas|publisher=Bernardinai.lt|date=1 сакавіка 2019|lang=lt}}</ref>. Святыні прысвяціў верш польска-беларускі паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]]<ref name="nn_kalo" />. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя [[Вінцэнты Балзукевіч]], бацька вядомага скульптара [[Баляслаў Балзукевіч|Баляслава Балзукевіча]], зрабіў драўляную копію статуі, якая і сёння знаходзіцца ў правым нефе суседняга касцёла Святога Рафаіла<ref name="kurier25" />. === Цэнтр патрыятычных маніфестацый === [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Kaplica. Вільня, Сьніпішкі, Капліца (J. Čachovič, 1885).jpg|міні|Капліца і краявід левага берага Віліі на фотаздымку [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]]. 1885 г.]]Як і [[Вострая брама]], у 1861—1862 гадах капліца на Сніпішках стала адным з цэнтраў «маніфестацыйнага руху» — серыі патрыятычных і рэлігійных сходаў, якія папярэднічалі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанню 1863—1864 гадоў]]. Тут праводзіліся антыўрадавыя сходы і спяваліся патрыятычныя гімны{{sfn|Соколов|1890|с=102}}{{sfn|Дзюкаў|2023|с=51}}. Так, 4 жніўня 1862 года шматтысячны натоўп з патрыятычнымі спевамі прайшоў ад Вострай брамы праз увесь горад да капліцы на Сніпішках, дзе, як паведамлялася ў афіцыйным дакуменце, маніфестацыя перайшла ў дыскусіі «аб аднаўленні Польшчы, усяляк лаючы і ганячы рускі ўрад»{{sfn|Соколов|1890|с=102}}{{sfn|Дзюкаў|2023|с=52}}. Віленскі варыянт гімна ''«[[Boże, coś Polskę]]»'' («Божа, што Польшчу»), які спяваўся ў той перыяд, завяршаўся зваротам непасрэдна да Езуса, які нясе крыж, што напрамую адсылала да Сніпішскай статуі{{sfn|Фірыновіч|2013|с=312}}{{sfn|Дзюкаў|2023|с=52}}:{{цытата|О Езу, цяжкі крыж нясуць Твае плечы, / А пад ім тройчы падаеш, страчваючы прытомнасць. / Злітуйся, просім, і польскія плямёны, / тройчы падзеленыя, аб'яднай у адзіны народ. / Амэн.{{арыгінальны тэкст|pl|Jezu, krzyż ciężki niosą Twe ramiona, / A pod nim trzykroć upadasz, zemdlony. / Zmiłuj się, prosim i Polskie plemiona / Złącz w jeden naród trzykroć rozdzielony. / Amen.}}}} ==== Медальён Кастуся Каліноўскага ==== Асаблівае значэнне выява Сніпішскай капліцы мае для гісторыі Беларусі. У 2017 годзе падчас археалагічных раскопак, выкліканых апоўзнем, на [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]] былі знойдзены парэшткі паўстанцаў 1863—1864 гадоў, у тым ліку іх кіраўніка Кастуся Каліноўскага. Разам з яго парэшткамі быў знойдзены срэбны двухбаковы складаны медальён. На яго ўнутраных баках былі выявы распяцця і Святога Казіміра, на адным з вонкавых бакоў — абраз [[Маці Божая Вастрабрамская|Маці Божай Вастрабрамскай]], а на іншым — выява капліцы з надпісам «Езус на Сніпішскай гары». З гэтым медальёнам нацыянальны герой сустрэў сваё пакаранне смерцю на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] 22 сакавіка 1864 года<ref name="nn_kalo"/>. === Знішчэнне і знаходка статуі === Сніпішская гара і капліца перажылі шматлікія войны і паўстанні, аднак у красавіку — чэрвені 1950 года савецкія ўлады прынялі рашэнне аб іх поўным знішчэнні. Афіцыйнай прычынай стала тое, што ўзгорак нібыта ўскладняў рух транспарту ад моста Чарняхоўскага (Зялёнага) да скрыжавання вуліцы Дзяржынскага (Кальварыйскай). Узгорак разам з гістарычнымі пахаваннямі быў зрыты экскаватарамі да самай асновы. Калі на месца знішчэння прыбыў літоўскі археолаг [[Мікалас Чарняўскас]], ён паспеў толькі зафіксаваць знаходку вышэйзгаданай манеты Яна Казіміра<ref name="nn_kalo"/>. Доўгі час лічылася, што арыгінальная драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды. Аднак летам 2017 года сакрысціянін суседняга касцёла Святога Рафаіла падчас уборкі падзямелляў выпадкова знайшоў моцна пашкоджаную фігуру. Яго дачка, якая праходзіла практыку ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]], паведаміла пра знаходку кіраўніцы музея [[Сігіта Маслаўскайце|Сігіце Маслаўскайце]]. У 2018 годзе спецыялісты па паліхромным дрэве [[Грэта Жычкувене]] і [[Раландас Вічыс]] правялі рэстаўрацыю фігуры, якой не хапае абедзвюх рук. Сёння ўратаваная святыня экспануецца ў Музеі царкоўнай спадчыны ў Вільні<ref name="lrytas">{{cite web|url=https://www.lrytas.lt/kultura/scena/2019/12/31/news/pradingusi-snipiskiu-jezu-istrauke-is-baznycios-rusio-13083377/|title=Pradingusį Šnipiškių Jėzų ištraukė iš bažnyčios rūsio|author=Arūnas Dumalakas|publisher=Lietuvos rytas|date=31 снежня 2019|lang=lt}}</ref>. === Ініцыятыва аднаўлення === У 2022 годзе [[Віленскае гарадское самакіраванне]] ўхваліла прапанову аб аднаўленні капліцы Езуса са Сніпішак і абвясціла конкурс на праектныя работы па рэканструкцыі сквера Казімераса Васіляўскаса (на месцы гістарычнага ўзгорка). Грамадская асацыяцыя «Šnipiškiečių namai», фонд «[[Litvanus]]» і парафія Святога Рафаіла стварылі ініцыятыўную групу і пачалі збор сродкаў на адбудову святыні ў яе гістарычным выглядзе<ref name="litvanus">{{cite web|url=https://litvanus.eu/index.php/en/projects/the-chapel-of-jesus-of-snipiskes|title=The Chapel of Jesus of Šnipiškės|publisher=Litvanus Foundation|lang=en}}</ref><ref name="manokrastas">{{cite web|url=https://www.manokrastas.lt/vilniuje-iniciatyva-atkurti-snipiskiu-jezaus-koplycia/|title=Vilniuje iniciatyva atkurti Šnipiškių Jėzaus koplyčią|publisher=Mano kraštas|date=17 красавіка 2023|lang=lt}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Дюков А. Р. |загаловак=К вопросу об идентичности Константина Калиновского: иконографические коды нательного медальона и их интерпретация |выданне=Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований |тып=часопіс |год=2023 |нумар=1 (32) |старонкі=44-64 |issn=2221-4260 |lang=ru |ref=Дзюкаў}} * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=[[Іосіф (Сакалоў)|[Соколов Н.] (архимандрит Иосиф)]] |загаловак=Островоротная или Остробрамская чудотворная икона Богородицы в городе Вильне: Историческое исследование |выданне=Изд. 2-е, исправленное и умноженное |месца=Вильна |год=1890 |ref=Соколов}} * {{кніга |аўтар=Фірыновіч А. Э. |загаловак=Паўстанне 1863-1864 гг.: вядомыя і невядомыя крыніцы беларускіх архіваў |месца=Мінск |год=2013 |ref=Фірыновіч}} * {{кніга |аўтар=Girdzijauskas K. |загаловак=Koplyčios paslaptis |месца=Vilnius |год=2020 |lang=lt |ref=Girdzijauskas}} * {{кніга |аўтар=Narkowicz L. |загаловак=Wileńskie Śnipiszki i parafia św. Rafała Archanioła |месца=Vilnius |выдавецтва=Standartų spaustuvė |год=2019 |старонак=320 |lang=pl |ref=Narkowicz}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://nashaniva.com/267622 Езус са Сніпішак: святыня, выява якой была з Каліноўскім у хвіліну яго смерці] // Наша Ніва, 3 студзеня 2022. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Капліца Езуса са Сніпішак}} [[Катэгорыя:Храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Вільні]] [[Катэгорыя:Капліцы Вільні]] [[Катэгорыя:Сніпішкі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Літвы, знішчаныя савецкай уладай]] lhna6pgp6mpz5mnmetdc744659omhqo 5189241 5189110 2026-08-29T10:43:14Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5189241 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Капліца |Беларуская назва = Капліца Езуса са Сніпішак |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Šnipiškių Jėzaus koplyčia}}<br>{{lang-pl|Kapliczka Jezusa Śnipiskiego}} |Выява = Vilnia, Śnipiški, Jezuicki. Вільня, Сьніпішкі, Езуіцкі (L. Bichebois, 1848-49).jpg |Подпіс выявы = Сніпішская капліца і касцёл Святога Рафаіла на літаграфіі 1848—1849 гг. |Шырыня выявы = |Статус = Страчаная спадчына |Краіна = {{LIT}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Вільня]], прадмесце [[Сніпішкі]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = LT |CoordScale = |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = [[Езуіты]] (гістарычна) |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Езуіты]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[1710]] |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = Статуя Езуса са Сніпішак |Настаяцель = |Стан = Знішчана ў [[1950]] годзе (плануецца аднаўленне) |Сайт = |Commons = }} '''Капліца Езуса са Сніпішак'''{{sfn|Киркор|1858|с=158}}, таксама вядомая як '''Сніпішская капліца'''{{sfn|Киркор|1858|с=158}} або '''Горка Пана Езуса'''<ref name="tygodnik">{{cite web|url=https://www.tygodnik.lt/202028/bliska.html|title=Górka Pana Jezusa, która nie ostała|author=Ernest Piotrowski|publisher=Tygodnik Wileńszczyzny|date=2020|lang=pl}}</ref>{{sfn|Narkowicz|2019}} ({{lang-lt|Šnipiškių Jėzaus koplyčia}}, {{lang-pl|Kapliczka Jezusa Śnipiskiego}}, {{lang-pl|Górka Pana Jezusa}}) — гістарычная каталіцкая капліца ў [[Вільня|Вільні]], якая размяшчалася ў прадмесці [[Сніпішкі]], на скрыжаванні [[Вілкамірская вуліца (Вільня)|Вілкамірскай]] і [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] вуліц, каля [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]] і [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёла Святога Рафаіла]]. На працягу некалькіх стагоддзяў яна з’яўлялася адной з самых шанаваных святынь горада і служыла пачатковым пунктам для паломнікаў, якія накіроўваліся ў [[Віленская Кальварыя|Віленскую Кальварыю]]. У 1950 годзе капліца разам з гістарычным узгоркам была цалкам знішчана савецкімі ўладамі. Для гісторыі Беларусі помнік адметны тым, што выява гэтай капліцы знаходзілася на асабістым медальёне [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. == Гісторыя == === Узнікненне і паданні === Паводле гістарычных даных, яшчэ ў XIV стагоддзі на ўзгорку каля пераправы праз [[Вілія|Вілію]] стаяў невялікі абарончы замак, на вежы якога пазней быў усталяваны каталіцкі крыж. З цягам часу на гэтым месцы з’явіўся вялікі драўляны крыж, а ў XVII стагоддзі — фігура [[Ян Непамуцкі|Святога Яна Непамуцкага]]<ref name="kurier25">{{cite web|url=https://kurierwilenski.lt/2025/02/26/kaplice-wilenskie-pojawila-sie-szansa-na-odbudowe-religijnego-symbolu-snipiszek/|title=Kaplice wileńskie. Pojawiła się szansa na odbudowę religijnego symbolu Śnipiszek|author=Justyna Giedrojć|publisher=Kurier Wileński|date=26 лютага 2025|lang=pl}}</ref>. Як адзначае даследчыца [[Ліліяна Нарковіч]], у народзе гэтае месца атрымала трывалую назву «Горка Пана Езуса»{{sfn|Narkowicz|2019}}<ref name="tygodnik"/>. Традыцыйная гістарыяграфія звязвае ўзнікненне капліцы з эпідэміяй [[чума|чумы]] падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] (1708—1710 гады), якая забрала жыцці амаль паловы насельніцтва горада. Падчас эпідэміі вялікую самаахвярнасць праявілі [[Рохіты|манахі-рохіты (ордэна Святога Роха)]], якія засталіся ў горадзе, збіралі на вуліцах і хавалі целы памерлых, ратуючы жывых ад заражэння. Усе віленскія браты-рохіты заразіліся і памерлі. У памяць пра іх подзвіг, а таксама над брацкімі магіламі ахвяр чумы, [[езуіты]] ў 1710 годзе пабудавалі мураваную капліцу<ref name="nn_kalo">{{cite web|url=https://nashaniva.com/267622|title=Езус са Сніпішак: святыня, выява якой была з Каліноўскім у хвіліну яго смерці|author=Сяргей Кузняцоў|publisher=Наша Ніва|date=3 студзеня 2022|lang=be}}</ref>. Аднак існуе і іншая гіпотэза. Літоўскі даследчык [[Кястуціс Гірдзіяўскас]] у сваёй кнізе «Таямніца капліцы» (2020){{sfn|Girdzijauskas|2020}} выказаў меркаванне, што гісторыя пра ахвяр чумы магла быць пазнейшай легендай, створанай у XIX стагоддзі для абароны капліцы ад расійскіх улад. На яго думку, узгорак мог быць месцам пахавання абаронцаў Вільні, якія загінулі 8 жніўня 1655 года падчас бітвы войскаў вялікага гетмана літоўскага [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] з маскоўскімі і казацкімі захопнікамі за пераправу цераз Вілію. На карысць гэтай версіі сведчыць знойдзеная пазней у пахаваннях пад узгоркам манета часоў караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]] (кіраваў у 1648—1668 гадах)<ref name="nn_kalo"/>. === Цудадзейная статуя === У 1720 годзе ў капліцы была змешчана драўляная фігура Езуса Хрыста, які нясе крыж<ref name="kurier25"/>. Паводле народнага падання, віленскаму разьбяру Яну ў сне з’явіўся Хрыстос, які загадаў выразаць гэтую статую, паабяцаўшы, што майстра і яго сям’ю абміне чума. Майстар выканаў наказ, перажыў эпідэмію і перадаў скульптуру езуітам<ref name="rapolo">{{cite web|url=https://rapolo.lt/index.php/lt/snipiskiu-jezus|title=Šnipiškių Jėzus|publisher=Šv. arkangelo Rapolo parapija|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Kaplica. Вільня, Сьніпішкі, Капліца (J. Aziambłoŭski, 1858).jpg|міні|Пан Езус Сніпішскі. 1858 г.]] Паводле звестак гісторыка і краязнаўца [[Адам Ганорый Кіркор|Адама Кіркора]], пасля разбурэння папярэдняга помніка Святому Яну Непамуцкаму{{sfn|Киркор|1858|с=158}}, настаяцель суседняга езуіцкага кляштара{{sfn|Соколов|1890|с=635}} ксёндз Птак у 1719 годзе заказаў новую статую Збавіцеля. Яна была ўрачыста асвечана 9 мая 1720 года і вельмі хутка праславілася цудамі{{sfn|Киркор|1858|с=158}}. Статуя «Сніпішскага Хрыста» ({{lang-pl|Chrystus Śnipiski}}) стала аб’ектам масавага паломніцтва. Амаль кожны, хто праходзіў міма, здымаў шапку або станавіўся на калені. Капліца знаходзілася на пачатку доўгага шляху (сучаснай [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай вуліцы]]), па якім працэсіі ішлі ў Віленскую Кальварыю<ref name="kurier25"/>. Дадатковы сімвалізм святыні надаваў і гістарычны кантэкст усяго паломніцкага шляху. [[Віленская Кальварыя]] была заснавана ў другой палове XVII стагоддзя ў знак падзякі за выратаванне горада ад маскоўскіх войскаў і за «выкараненне ерасі», пад якой разумелася [[праваслаўе]]{{sfn|Соколов|1890|с=638}}{{sfn|Дзюкаў|2023|с=51}}. Акрамя таго, пасля [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] суседні [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)|касцёл Святога Рафаіла]] быў перададзены расійскай арміі і выкарыстоўваўся як зброевы склад. Такім чынам, паломнікі, якія ішлі да Кальварыі, праходзілі міма капліцы, бачачы побач з ёй каталіцкую святыню, пераўтвораную ў ваенны аб’ект расійскіх улад{{sfn|Дзюкаў|2023|с=51}}. Вядомасць святыні была настолькі вялікай, што копіі скульптуры распаўсюдзіліся па ўсёй Літве, а яе выявы друкаваліся на літаграфіях [[Ян Казімір Вільчынскі|Яна Казіміра Вільчынскага]], фотаздымках [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]] і [[Ян Булгак|Яна Булгака]], а таксама на шматлікіх медальёнах<ref name="bern">{{cite web|url=https://www.bernardinai.lt/2019-02-28-snipiskiu-jezus/|title=Šnipiškių Jėzus – istorinis, kultūrinis ir religinis Vilniaus akcentas|publisher=Bernardinai.lt|date=1 сакавіка 2019|lang=lt}}</ref>. Святыні прысвяціў верш польска-беларускі паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]]<ref name="nn_kalo" />. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя [[Вінцэнты Балзукевіч]], бацька вядомага скульптара [[Баляслаў Балзукевіч|Баляслава Балзукевіча]], зрабіў драўляную копію статуі, якая і сёння знаходзіцца ў правым нефе суседняга касцёла Святога Рафаіла<ref name="kurier25" />. === Цэнтр патрыятычных маніфестацый === [[Файл:Vilnia, Śnipiški, Kaplica. Вільня, Сьніпішкі, Капліца (J. Čachovič, 1885).jpg|міні|Капліца і краявід левага берага Віліі на фотаздымку [[Юзаф Чаховіч (фатограф)|Юзафа Чаховіча]]. 1885 г.]]Як і [[Вострая брама]], у 1861—1862 гадах капліца на Сніпішках стала адным з цэнтраў «маніфестацыйнага руху» — серыі патрыятычных і рэлігійных сходаў, якія папярэднічалі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанню 1863—1864 гадоў]]. Тут праводзіліся антыўрадавыя сходы і спяваліся патрыятычныя гімны{{sfn|Соколов|1890|с=102}}{{sfn|Дзюкаў|2023|с=51}}. Так, 4 жніўня 1862 года шматтысячны натоўп з патрыятычнымі спевамі прайшоў ад Вострай брамы праз увесь горад да капліцы на Сніпішках, дзе, як паведамлялася ў афіцыйным дакуменце, маніфестацыя перайшла ў дыскусіі «аб аднаўленні Польшчы, усяляк лаючы і ганячы рускі ўрад»{{sfn|Соколов|1890|с=102}}{{sfn|Дзюкаў|2023|с=52}}. Віленскі варыянт гімна ''«[[Boże, coś Polskę]]»'' («Божа, што Польшчу»), які спяваўся ў той перыяд, завяршаўся зваротам непасрэдна да Езуса, які нясе крыж, што напрамую адсылала да Сніпішскай статуі{{sfn|Фірыновіч|2013|с=312}}{{sfn|Дзюкаў|2023|с=52}}:{{цытата|О Езу, цяжкі крыж нясуць Твае плечы, / А пад ім тройчы падаеш, страчваючы прытомнасць. / Злітуйся, просім, і польскія плямёны, / тройчы падзеленыя, аб'яднай у адзіны народ. / Амэн.{{арыгінальны тэкст|pl|Jezu, krzyż ciężki niosą Twe ramiona, / A pod nim trzykroć upadasz, zemdlony. / Zmiłuj się, prosim i Polskie plemiona / Złącz w jeden naród trzykroć rozdzielony. / Amen.}}}} ==== Медальён Кастуся Каліноўскага ==== Асаблівае значэнне выява Сніпішскай капліцы мае для гісторыі Беларусі. У 2017 годзе падчас археалагічных раскопак, выкліканых апоўзнем, на [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]] былі знойдзены парэшткі паўстанцаў 1863—1864 гадоў, у тым ліку іх кіраўніка Кастуся Каліноўскага. Разам з яго парэшткамі быў знойдзены срэбны двухбаковы складаны медальён. На яго ўнутраных баках былі выявы распяцця і Святога Казіміра, на адным з вонкавых бакоў — абраз [[Маці Божая Вастрабрамская|Маці Божай Вастрабрамскай]], а на іншым — выява капліцы з надпісам «Езус на Сніпішскай гары». З гэтым медальёнам нацыянальны герой сустрэў сваё пакаранне смерцю на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] 22 сакавіка 1864 года<ref name="nn_kalo"/>. === Знішчэнне і знаходка статуі === Сніпішская гара і капліца перажылі шматлікія войны і паўстанні, аднак у красавіку — чэрвені 1950 года савецкія ўлады прынялі рашэнне аб іх поўным знішчэнні. Афіцыйнай прычынай стала тое, што ўзгорак нібыта ўскладняў рух транспарту ад моста Чарняхоўскага (Зялёнага) да скрыжавання вуліцы Дзяржынскага (Кальварыйскай). Узгорак разам з гістарычнымі пахаваннямі быў зрыты экскаватарамі да самай асновы. Калі на месца знішчэння прыбыў літоўскі археолаг [[Мікалас Чарняўскас]], ён паспеў толькі зафіксаваць знаходку вышэйзгаданай манеты Яна Казіміра<ref name="nn_kalo"/>. Доўгі час лічылася, што арыгінальная драўляная статуя Хрыста страчана назаўсёды. Аднак летам 2017 года сакрысціянін суседняга касцёла Святога Рафаіла падчас уборкі падзямелляў выпадкова знайшоў моцна пашкоджаную фігуру. Яго дачка, якая праходзіла практыку ў [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)|Музеі царкоўнай спадчыны]], паведаміла пра знаходку кіраўніцы музея [[Сігіта Маслаўскайце|Сігіце Маслаўскайце]]. У 2018 годзе спецыялісты па паліхромным дрэве [[Грэта Жычкувене]] і [[Раландас Вічыс]] правялі рэстаўрацыю фігуры, якой не хапае абедзвюх рук. Сёння ўратаваная святыня экспануецца ў Музеі царкоўнай спадчыны ў Вільні<ref name="lrytas">{{cite web|url=https://www.lrytas.lt/kultura/scena/2019/12/31/news/pradingusi-snipiskiu-jezu-istrauke-is-baznycios-rusio-13083377/|title=Pradingusį Šnipiškių Jėzų ištraukė iš bažnyčios rūsio|author=Arūnas Dumalakas|publisher=Lietuvos rytas|date=31 снежня 2019|lang=lt}}</ref>. === Ініцыятыва аднаўлення === У 2022 годзе [[Віленскае гарадское самакіраванне]] ўхваліла прапанову аб аднаўленні капліцы Езуса са Сніпішак і абвясціла конкурс на праектныя работы па рэканструкцыі сквера Казімераса Васіляўскаса (на месцы гістарычнага ўзгорка). Грамадская асацыяцыя «Šnipiškiečių namai», фонд «[[Litvanus]]» і парафія Святога Рафаіла стварылі ініцыятыўную групу і пачалі збор сродкаў на адбудову святыні ў яе гістарычным выглядзе<ref name="litvanus">{{cite web|url=https://litvanus.eu/index.php/en/projects/the-chapel-of-jesus-of-snipiskes|title=The Chapel of Jesus of Šnipiškės|publisher=Litvanus Foundation|lang=en}}</ref><ref name="manokrastas">{{cite web|url=https://www.manokrastas.lt/vilniuje-iniciatyva-atkurti-snipiskiu-jezaus-koplycia/|title=Vilniuje iniciatyva atkurti Šnipiškių Jėzaus koplyčią|publisher=Mano kraštas|date=17 красавіка 2023|lang=lt}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Дюков А. Р. |загаловак=К вопросу об идентичности Константина Калиновского: иконографические коды нательного медальона и их интерпретация |выданне=Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований |тып=часопіс |год=2023 |нумар=1 (32) |старонкі=44-64 |issn=2221-4260 |lang=ru |ref=Дзюкаў}} * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А. К.]] |загаловак=Историко-статистические очерки города Вильно // В память пребывания Государя Императора Александра II в Вильне, 6 и 7 сентября 1858 г. |месца=Вильно |выдавецтва=Типография А. Завадзкого |год=1858 |старонак=226 |ref=Киркор}} * {{кніга |аўтар=[[Іосіф (Сакалоў)|[Соколов Н.] (архимандрит Иосиф)]] |загаловак=Островоротная или Остробрамская чудотворная икона Богородицы в городе Вильне: Историческое исследование |выданне=Изд. 2-е, исправленное и умноженное |месца=Вильна |год=1890 |ref=Соколов}} * {{кніга |аўтар=Фірыновіч А. Э. |загаловак=Паўстанне 1863-1864 гг.: вядомыя і невядомыя крыніцы беларускіх архіваў |месца=Мінск |год=2013 |ref=Фірыновіч}} * {{кніга |аўтар=Girdzijauskas K. |загаловак=Koplyčios paslaptis |месца=Vilnius |год=2020 |lang=lt |ref=Girdzijauskas}} * {{кніга |аўтар=Narkowicz L. |загаловак=Wileńskie Śnipiszki i parafia św. Rafała Archanioła |месца=Vilnius |выдавецтва=Standartų spaustuvė |год=2019 |старонак=320 |lang=pl |ref=Narkowicz}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://nashaniva.com/267622 Езус са Сніпішак: святыня, выява якой была з Каліноўскім у хвіліну яго смерці] // Наша Ніва, 3 студзеня 2022. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-29}} {{DEFAULTSORT:Капліца Езуса са Сніпішак}} [[Катэгорыя:Храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Вільні]] [[Катэгорыя:Капліцы Вільні]] [[Катэгорыя:Сніпішкі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Літвы, знішчаныя савецкай уладай]] 70gbgdeqtbluwj2mhquq6nniifl5c49 Юзаф Чаховіч 0 813573 5189100 2026-08-28T21:44:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Юзаф Чаховіч]] у [[Юзаф Чаховіч (паэт)]] па-над перасылкай 5189100 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юзаф Чаховіч (паэт)]] erry6qpuhj5qn4rw11q8b9doro686ln Капліца Езуса са Сніпішак 0 813574 5189102 2026-08-28T21:50:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Сніпішская капліца]] 5189102 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сніпішская капліца]] pjco98zutkc4hth3tewein58oy7t7zd Граматыка беларускай мовы (1962—1966) 0 813575 5189106 2026-08-28T22:21:20Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5189106 wikitext text/x-wiki {{Картка кнігі | назва = Граматыка беларускай мовы | аўтар = калектыў аўтараў | тып = акадэмічная граматыка | пад рэдакцыяй = [[Кандрат Крапіва|К. К. Атраховіч (Крапіва)]], М. Г. Булахаў; [[Павел Паўлавіч Шуба|П. П. Шуба]] (т. 2) | месца выдання = [[Мінск]] | выдавецтва = Выдавецтва Акадэміі навук БССР (т. 1); «Навука і тэхніка» (т. 2) | год выдання = 1962—1966 | старонак = 540 (т. 1); 756 (т. 2) }} '''«Граматыка беларускай мовы»''' — фундаментальная двухтомная акадэмічная апісальна-нарматыўная [[Граматыка|граматыка]] сучаснай [[Беларуская мова|беларускай літаратурнай мовы]], падрыхтаваная ў [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]]. Першы том — ''«Марфалогія»'' — выйшаў у [[Мінск]]у ў 1962 годзе, другі — ''«Сінтаксіс»'' — у 1966 годзе.<ref name="ГБМ1">''Граматыка беларускай мовы''. Т. 1: Марфалогія / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. К. Атраховіч (Крапіва), М. Г. Булахаў. — Мінск: Выдавецтва Акадэміі навук БССР, 1962. — 540 с.</ref><ref name="ГБМ2">''Граматыка беларускай мовы''. Т. 2: Сінтаксіс / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. К. Атраховіч (Крапіва), М. Г. Булахаў, П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1966. — 756 с.</ref> Выданне было першай двухтомнай акадэмічнай граматыкай сучаснай беларускай літаратурнай мовы; наступнай працай такога тыпу стала ''[[Беларуская граматыка (1985—1986)|Беларуская граматыка]]'' 1985—1986 гадоў.<ref name="Шакун1993">Шакун Л. М. Вывучэнне беларускай мовы ў 1976—1985 гг. // ''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1976—1985)'' / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч; навук. рэд. А. І. Падлужны. — Мінск, 1993. — С. II—III.</ref> У ''[[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]]'' праца характарызуецца як фундаментальная акадэмічная граматыка.<ref name="БелЭнМовазнаўства">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90%D0%97%D0%9D%D0%90%D0%8E%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90 |title=Мовазнаўства |website=Verbum |work=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-08-29 }}</ref> == Падрыхтоўка і задачы == Неабходнасць стварэння абагульняльнай граматычнай працы аўтары звязвалі з патрэбай сістэмнага навуковага апісання граматычнага ладу сучаснай беларускай літаратурнай мовы і ўдакладнення яе граматычных норм. У прадмове да першага тома праца непасрэдна вызначалася як апісальна-нарматыўная: яе мэтай было не толькі апісаць граматычную сістэму, але і вызначыць літаратурныя нормы ў выпадках варыянтнасці формаў і канструкцый.<ref name="ГБМ1"/> Пры вызначэнні нормы асноўным крытэрыем аўтары лічылі ступень пашыранасці формы або канструкцыі ў тагачаснай агульналітаратурнай мове. Разам з сучаснай вуснай і пісьмовай практыкай улічваліся асаблівасці беларускай літаратурнай мовы другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзя і адхіленні ад літаратурнай нормы пад уплывам народных гаворак.<ref name="ГБМ1"/> Пры пабудове першага тома аўтарскі калектыў арыентаваўся на прынцыпы тагачаснай акадэмічнай граматычнай традыцыі, у тым ліку на структуру ''«Грамматики русского языка»'' 1952—1954 гадоў. У прадмове такі падыход тлумачыўся структурнай блізкасцю беларускай і рускай моў.<ref name="ГБМ1"/> Падрыхтоўка другога тома праводзілася ў Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа ў 1961—1965 гадах пад кіраўніцтвам М. Г. Булахава.<ref name="ГБМ2"/> Аўтары адзначалі, што да яго выхаду асобныя пытанні беларускага сінтаксісу ўжо разглядаліся ў працах [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]], манаграфіях, падручніках і дыялекталагічных даследаваннях, аднак абагульняльнай працы, прысвечанай сінтаксічнаму ладу сучаснай беларускай літаратурнай мовы, не існавала.<ref name="ГБМ2"/> == Структура і змест == === Том 1. Марфалогія === Першы том ''«Марфалогія»'' выйшаў у 1962 годзе ў Выдавецтве Акадэміі навук БССР пад рэдакцыяй [[Кандрат Крапіва|К. К. Атраховіча (Крапівы)]] і М. Г. Булахава. Аб'ём выдання склаў 540 старонак.<ref name="ГБМ1"/><ref name="Бібліяграфія1967">''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.)'' / склад. А. Д. Васілеўская, М. Л. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч; рэд. Л. М. Шакун. — Мінск: Навука і тэхніка, 1967. — № 2086.</ref> Нягледзячы на назву тома, яго змест не абмяжоўваўся ўласна [[Марфалогія (мовазнаўства)|марфалогіяй]]. У ім разглядаліся агульныя пытанні граматыкі і яе сувязей з іншымі мовазнаўчымі дысцыплінамі, [[Словаўтварэнне|словаўтварэнне]], сістэма часцін мовы, іх граматычныя катэгорыі і формы, а таксама пытанні [[Націск (мовазнаўства)|акцэнтуацыі]]. У прадмове да другога тома змест першай часткі працы быў абагульнена ахарактарызаваны як аналіз марфалагічнай сістэмы, акцэнталагічных норм і словаўтварэння сучаснай беларускай літаратурнай мовы.<ref name="ГБМ1"/><ref name="ГБМ2"/> У граматыцы вылучаліся дзесяць часцін мовы: [[назоўнік]], [[прыметнік]], [[лічэбнік]], [[займеннік]], [[дзеяслоў]], [[прыслоўе]], [[прыназоўнік]], [[злучнік]], [[часціца (мовазнаўства)|часціца]] і [[выклічнік]]. Пры характарыстыцы часцін мовы ўлічваліся іх лексіка-граматычнае значэнне, сістэма форм, словаўтварэнне і асаблівасці сінтаксічнага ўжывання.<ref name="ГБМ1"/> Раздзелы першага тома былі размеркаваны паміж васьмю аўтарамі:<ref name="ГБМ1"/> * М. Г. Булахаў — ''«Уводзіны»'' і ''«Прыметнік»''; * [[Аркадзь Іосіфавіч Наркевіч|А. І. Наркевіч]], Л. І. Бурак і З. Ф. Краўчанка — розныя часткі раздзела ''«Назоўнік»''; * [[Барыс Сцяпанавіч Лапаў|Б. С. Лапаў]] — ''«Лічэбнік»'', ''«Займеннік»'' і частка раздзела ''«Дзеяслоў»''; * [[Павел Паўлавіч Шуба|П. П. Шуба]] — частка раздзела ''«Дзеяслоў»'' і ''«Прыслоўе»''; * А. М. Базыленка — ''«Прыназоўнік»'', ''«Часціцы»'' і ''«Выклічнік»''; * П. М. Гапановіч — ''«Злучнік»''. Агульнае кіраўніцтва аўтарскім калектывам першага тома ажыццяўляў М. Г. Булахаў.<ref name="ГБМ1"/> === Том 2. Сінтаксіс === Другі том ''«Сінтаксіс»'' выйшаў у 1966 годзе ў выдавецтве «Навука і тэхніка» пад рэдакцыяй [[Кандрат Крапіва|К. К. Атраховіча (Крапівы)]], М. Г. Булахава і [[Павел Паўлавіч Шуба|П. П. Шубы]]. Аб'ём тома склаў 756 старонак.<ref name="ГБМ2"/><ref name="Бібліяграфія1980">''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975)'' / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч; рэд. М. В. Бірыла. — Мінск: Навука і тэхніка, 1980. — № 2225.</ref> Задачай аўтарскага калектыву было дастаткова поўна апісаць сінтаксічныя сродкі тагачаснай беларускай літаратурнай мовы, структуру і ўжыванне сінтаксічных адзінак і прынцыпы арганізацыі выказвання. Матэрыялам служылі тэксты розных функцыянальных стыляў, пры гэтым улічваліся вынікі дыялекталагічных даследаванняў і развіццё сінтаксічных норм беларускай літаратурнай мовы ў XIX—XX стагоддзях.<ref name="ГБМ2"/> Значнае месца ў томе займае вучэнне пра [[Словазлучэнне|словазлучэнне]]. Аўтары распрацавалі падрабязную класіфікацыю назоўнікавых, прыметнікавых, займеннікавых, лічэбнікавых, дзеяслоўных і прыслоўных словазлучэнняў, даследавалі граматычныя сувязі паміж іх кампанентамі, а таксама структуру простага і складанага сказа.<ref name="ГБМ2"/> У бібліяграфічным аглядзе беларускага мовазнаўства 1966—1975 гадоў другі том характарызаваўся як найбольш поўнае на той час апісанне беларускага сінтаксісу ў межах вялікай апісальна-нарматыўнай граматыкі.<ref name="Агляд1980">''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975)'' / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч; рэд. М. В. Бірыла. — Мінск: Навука і тэхніка, 1980. — С. 31—32.</ref> Пры класіфікацыі некаторых сінтаксічных з'яў аўтары свядома адыходзілі ад ранейшых схем. У прадмове асобна адзначаліся новыя падыходы да вылучэння структурна-граматычных тыпаў [[Выказнік|выказніка]], канструкцый з далучальнай сувяззю і класіфікацыі [[Складаназалежны сказ|складаназалежных сказаў]].<ref name="ГБМ2"/> Аўтарамі раздзелаў другога тома былі М. Г. Булахаў, Л. І. Бурак, І. К. Германовіч, З. Ф. Краўчанка, [[Барыс Сцяпанавіч Лапаў|Б. С. Лапаў]], [[Аркадзь Іосіфавіч Наркевіч|А. І. Наркевіч]] і [[Павел Паўлавіч Шуба|П. П. Шуба]]. М. Г. Булахаў падрыхтаваў раздзел пра прыметнікавыя словазлучэнні; Л. І. Бурак — раздзелы пра адасобленыя даданыя члены, складаназлучаныя і бяззлучнікавыя складаныя сказы, устаўныя канструкцыі і сказы з параўнальнымі зваротамі; І. К. Германовіч — пра галоўныя члены сказа; З. Ф. Краўчанка — пра аднародныя члены сказа.<ref name="ГБМ2"/> Б. С. Лапаў апісаў лічэбнікавыя і займеннікавыя словазлучэнні, віды простых сказаў, парадак слоў і спосабы перадачы чужой мовы; А. І. Наркевіч — агульнае вучэнне пра словазлучэнне, назоўнікавыя і дзеяслоўныя словазлучэнні, даданыя члены сказа, зваротак і пабочныя канструкцыі; П. П. Шуба — прыслоўныя словазлучэнні і складаназалежныя сказы.<ref name="ГБМ2"/> == Нарматыўныя прынцыпы == Адной з асноўных задач граматыкі было ўстанаўленне і кадыфікацыя граматычных норм беларускай літаратурнай мовы. Аўтары зыходзілі з рэальнага ўжывання граматычных форм і канструкцый, але адначасова імкнуліся ацэньваць наяўную варыянтнасць і адрозніваць агульналітаратурныя з'явы ад вузкадыялектных і іншых абмежаваных ва ўжыванні форм.<ref name="ГБМ1"/> Нарматыўная задача была істотнай і для сінтаксічнага тома. Пры яго падрыхтоўцы даследаваліся змены ў сінтаксічнай сістэме беларускай літаратурнай мовы на працягу папярэдніх дзесяцігоддзяў: аўтары адзначалі канструкцыі, якія выйшлі з ужытку або змянілі стылістычную характарыстыку, а таксама новыя мадэлі, што пашыраліся ў тагачаснай моўнай практыцы.<ref name="ГБМ2"/> Такім чынам, праца мела адначасова апісальны і кадыфікацыйны характар: яна сістэматызавала граматычныя сродкі беларускай літаратурнай мовы і давала нарматыўную ацэнку іх ужыванню.<ref name="ГБМ1"/><ref name="ГБМ2"/> == Значэнне == ''«Граматыка беларускай мовы»'' стала адной з асноўных абагульняльных прац беларускага мовазнаўства другой паловы XX стагоддзя. У ''Беларускай энцыклапедыі'' яна ўключана ў лік фундаментальных акадэмічных прац Інстытута мовазнаўства і названа сярод найважнейшых вынікаў даследавання сучаснай беларускай мовы.<ref name="БелЭнМовазнаўства"/><ref name="БелЭнІнстытут">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%AB%D0%A2%D0%A3%D0%A2%20%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90%D0%97%D0%9D%D0%90%D0%8E%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90 |title=Інстытут мовазнаўства |website=Verbum |work=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-08-29 }}</ref> У прадмове да акадэмічнай ''«Кароткай граматыкі беларускай мовы»'' 2007 года ''«Граматыка беларускай мовы»'' і ''«Беларуская граматыка»'' 1985—1986 гадоў названы фундаментальнымі працамі, якія адыгралі істотную ролю ва ўнармаванні беларускай літаратурнай мовы. Там жа адзначана, што яны сталі тэарэтычнай і факталагічнай базай вучэбнай літаратуры па беларускай мове для розных узроўняў адукацыі.<ref name="КГ2007">''Кароткая граматыка беларускай мовы: у 2 ч. Ч. 1. Фаналогія. Марфаналогія. Марфалогія'' / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск: Беларуская навука, 2007. — 351 с. — С. 3—4.</ref> Матэрыялы двухтомніка працягвалі выкарыстоўвацца і ў наступных акадэмічных выданнях і даведачных працах. У прыватнасці, ''«Граматыка беларускай мовы»'' ўваходзіць у спіс асноўнай літаратуры ў энцыклапедычным артыкуле пра граматыку беларускай мовы, а ў [[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы|«Тлумачальным слоўніку беларускай мовы»]] 1977—1984 гадоў абодва тамы выкарыстоўваліся як адна з крыніц граматычнага матэрыялу.<ref name="БелЭнГраматыка">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%AB%D0%9A%D0%90 |title=Граматыка |website=Verbum |work=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-08-29 }}</ref><ref name="ТСБМСкар">{{cite web |url=https://verbum.by/tsbm?section=abbr |title=Скарачэнні |website=Verbum |work=Тлумачальны слоўнік беларускай мовы |access-date=2026-08-29 }}</ref> == Рэцэнзіі == На першы том пасля яго выхаду была апублікавана рэцэнзія П. У. Сцяцко ў ''«Настаўніцкай газеце»'' 17 жніўня 1963 года.<ref name="Бібліяграфія1967"/> На двухтомнае выданне ў 1967 годзе адгукнуўся Н. Шэўчык у артыкуле ''«Агрэхі грунтоўнай працы»'' ў газеце ''«Літаратура і мастацтва»''.<ref name="Бібліяграфія1980"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Граматыкі беларускай мовы]] * [[Беларуская граматыка (1985—1986)]] * [[Беларускае мовазнаўства]] * [[Граматыка]] * [[Марфалогія (мовазнаўства)]] * [[Сінтаксіс]] * [[Інстытут мовазнаўства НАНБ]] {{DEFAULTSORT:Граматыка беларускай мовы 1962}} [[Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Кнігі 1962 года]] [[Катэгорыя:Кнігі 1966 года]] [[Катэгорыя:Кнігі на беларускай мове]] khmark5fd3y59mlp3hy576cvm486t2l 5189108 5189106 2026-08-28T22:22:05Z АлесьНавіцкі90 162483 5189108 wikitext text/x-wiki {{Картка кнігі | назва = Граматыка беларускай мовы | аўтар = калектыў аўтараў | тып = акадэмічная граматыка | пад рэдакцыяй = [[Кандрат Крапіва|К. К. Атраховіч (Крапіва)]], М. Г. Булахаў; [[Павел Паўлавіч Шуба|П. П. Шуба]] (т. 2) | месца выдання = [[Мінск]] | выдавецтва = Выдавецтва Акадэміі навук БССР (т. 1); «Навука і тэхніка» (т. 2) | год выдання = 1962—1966 | старонак = 540 (т. 1); 756 (т. 2) }} '''«Граматыка беларускай мовы»''' — фундаментальная двухтомная акадэмічная апісальна-нарматыўная [[Граматыка|граматыка]] сучаснай [[Беларуская мова|беларускай літаратурнай мовы]], падрыхтаваная ў [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]]. Першы том — ''«Марфалогія»'' — выйшаў у [[Мінск]]у ў 1962 годзе, другі — ''«Сінтаксіс»'' — у 1966 годзе.<ref name="ГБМ1">''Граматыка беларускай мовы''. Т. 1: Марфалогія / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. К. Атраховіч (Крапіва), М. Г. Булахаў. — Мінск: Выдавецтва Акадэміі навук БССР, 1962. — 540 с.</ref><ref name="ГБМ2">''Граматыка беларускай мовы''. Т. 2: Сінтаксіс / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа; рэд. К. К. Атраховіч (Крапіва), М. Г. Булахаў, П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1966. — 756 с.</ref> Выданне было першай двухтомнай акадэмічнай граматыкай сучаснай беларускай літаратурнай мовы; наступнай працай такога тыпу стала ''[[Беларуская граматыка (1985—1986)|Беларуская граматыка]]'' 1985—1986 гадоў.<ref name="Шакун1993">Шакун Л. М. Вывучэнне беларускай мовы ў 1976—1985 гг. // ''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1976—1985)'' / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч; навук. рэд. А. І. Падлужны. — Мінск, 1993. — С. II—III.</ref> У ''[[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]]'' праца характарызуецца як фундаментальная акадэмічная граматыка.<ref name="БелЭнМовазнаўства">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90%D0%97%D0%9D%D0%90%D0%8E%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90 |title=Мовазнаўства |website=Verbum |work=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-08-29 }}</ref> == Падрыхтоўка і задачы == Неабходнасць стварэння абагульняльнай граматычнай працы аўтары звязвалі з патрэбай сістэмнага навуковага апісання граматычнага ладу сучаснай беларускай літаратурнай мовы і ўдакладнення яе граматычных норм. У прадмове да першага тома праца непасрэдна вызначалася як апісальна-нарматыўная: яе мэтай было не толькі апісаць граматычную сістэму, але і вызначыць літаратурныя нормы ў выпадках варыянтнасці формаў і канструкцый.<ref name="ГБМ1"/> Пры вызначэнні нормы асноўным крытэрыем аўтары лічылі ступень пашыранасці формы або канструкцыі ў тагачаснай агульналітаратурнай мове. Разам з сучаснай вуснай і пісьмовай практыкай улічваліся асаблівасці беларускай літаратурнай мовы другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзя і адхіленні ад літаратурнай нормы пад уплывам народных гаворак.<ref name="ГБМ1"/> Пры пабудове першага тома аўтарскі калектыў арыентаваўся на прынцыпы тагачаснай акадэмічнай граматычнай традыцыі, у тым ліку на структуру ''«Грамматики русского языка»'' 1952—1954 гадоў. У прадмове такі падыход тлумачыўся структурнай блізкасцю беларускай і рускай моў.<ref name="ГБМ1"/> Падрыхтоўка другога тома праводзілася ў Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа ў 1961—1965 гадах пад кіраўніцтвам М. Г. Булахава.<ref name="ГБМ2"/> Аўтары адзначалі, што да яго выхаду асобныя пытанні беларускага сінтаксісу ўжо разглядаліся ў працах [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]], манаграфіях, падручніках і дыялекталагічных даследаваннях, аднак абагульняльнай працы, прысвечанай сінтаксічнаму ладу сучаснай беларускай літаратурнай мовы, не існавала.<ref name="ГБМ2"/> == Структура і змест == === Том 1. Марфалогія === Першы том ''«Марфалогія»'' выйшаў у 1962 годзе ў Выдавецтве Акадэміі навук БССР пад рэдакцыяй [[Кандрат Крапіва|К. К. Атраховіча (Крапівы)]] і М. Г. Булахава. Аб'ём выдання склаў 540 старонак.<ref name="ГБМ1"/><ref name="Бібліяграфія1967">''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.)'' / склад. А. Д. Васілеўская, М. Л. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч; рэд. Л. М. Шакун. — Мінск: Навука і тэхніка, 1967. — № 2086.</ref> Нягледзячы на назву тома, яго змест не абмяжоўваўся ўласна [[Марфалогія (мовазнаўства)|марфалогіяй]]. У ім разглядаліся агульныя пытанні граматыкі і яе сувязей з іншымі мовазнаўчымі дысцыплінамі, [[Словаўтварэнне|словаўтварэнне]], сістэма часцін мовы, іх граматычныя катэгорыі і формы, а таксама пытанні [[Націск (мовазнаўства)|акцэнтуацыі]]. У прадмове да другога тома змест першай часткі працы быў абагульнена ахарактарызаваны як аналіз марфалагічнай сістэмы, акцэнталагічных норм і словаўтварэння сучаснай беларускай літаратурнай мовы.<ref name="ГБМ1"/><ref name="ГБМ2"/> У граматыцы вылучаліся дзесяць часцін мовы: [[назоўнік]], [[прыметнік]], [[лічэбнік]], [[займеннік]], [[дзеяслоў]], [[прыслоўе]], [[прыназоўнік]], [[злучнік]], [[часціца (мовазнаўства)|часціца]] і [[выклічнік]]. Пры характарыстыцы часцін мовы ўлічваліся іх лексіка-граматычнае значэнне, сістэма форм, словаўтварэнне і асаблівасці сінтаксічнага ўжывання.<ref name="ГБМ1"/> Раздзелы першага тома былі размеркаваны паміж васьмю аўтарамі:<ref name="ГБМ1"/> * М. Г. Булахаў — ''«Уводзіны»'' і ''«Прыметнік»''; * [[Аркадзь Іосіфавіч Наркевіч|А. І. Наркевіч]], Л. І. Бурак і З. Ф. Краўчанка — розныя часткі раздзела ''«Назоўнік»''; * [[Барыс Сцяпанавіч Лапаў|Б. С. Лапаў]] — ''«Лічэбнік»'', ''«Займеннік»'' і частка раздзела ''«Дзеяслоў»''; * [[Павел Паўлавіч Шуба|П. П. Шуба]] — частка раздзела ''«Дзеяслоў»'' і ''«Прыслоўе»''; * А. М. Базыленка — ''«Прыназоўнік»'', ''«Часціцы»'' і ''«Выклічнік»''; * П. М. Гапановіч — ''«Злучнік»''. Агульнае кіраўніцтва аўтарскім калектывам першага тома ажыццяўляў М. Г. Булахаў.<ref name="ГБМ1"/> === Том 2. Сінтаксіс === Другі том ''«Сінтаксіс»'' выйшаў у 1966 годзе ў выдавецтве «Навука і тэхніка» пад рэдакцыяй [[Кандрат Крапіва|К. К. Атраховіча (Крапівы)]], М. Г. Булахава і [[Павел Паўлавіч Шуба|П. П. Шубы]]. Аб'ём тома склаў 756 старонак.<ref name="ГБМ2"/><ref name="Бібліяграфія1980">''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975)'' / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч; рэд. М. В. Бірыла. — Мінск: Навука і тэхніка, 1980. — № 2225.</ref> Задачай аўтарскага калектыву было дастаткова поўна апісаць сінтаксічныя сродкі тагачаснай беларускай літаратурнай мовы, структуру і ўжыванне сінтаксічных адзінак і прынцыпы арганізацыі выказвання. Матэрыялам служылі тэксты розных функцыянальных стыляў, пры гэтым улічваліся вынікі дыялекталагічных даследаванняў і развіццё сінтаксічных норм беларускай літаратурнай мовы ў XIX—XX стагоддзях.<ref name="ГБМ2"/> Значнае месца ў томе займае вучэнне пра [[Словазлучэнне|словазлучэнне]]. Аўтары распрацавалі падрабязную класіфікацыю назоўнікавых, прыметнікавых, займеннікавых, лічэбнікавых, дзеяслоўных і прыслоўных словазлучэнняў, даследавалі граматычныя сувязі паміж іх кампанентамі, а таксама структуру простага і складанага сказа.<ref name="ГБМ2"/> У бібліяграфічным аглядзе беларускага мовазнаўства 1966—1975 гадоў другі том характарызаваўся як найбольш поўнае на той час апісанне беларускага сінтаксісу ў межах вялікай апісальна-нарматыўнай граматыкі.<ref name="Агляд1980">''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975)'' / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч; рэд. М. В. Бірыла. — Мінск: Навука і тэхніка, 1980. — С. 31—32.</ref> Пры класіфікацыі некаторых сінтаксічных з'яў аўтары свядома адыходзілі ад ранейшых схем. У прадмове асобна адзначаліся новыя падыходы да вылучэння структурна-граматычных тыпаў [[Выказнік|выказніка]], канструкцый з далучальнай сувяззю і класіфікацыі [[Складаназалежны сказ|складаназалежных сказаў]].<ref name="ГБМ2"/> Аўтарамі раздзелаў другога тома былі М. Г. Булахаў, Л. І. Бурак, І. К. Германовіч, З. Ф. Краўчанка, [[Барыс Сцяпанавіч Лапаў|Б. С. Лапаў]], [[Аркадзь Іосіфавіч Наркевіч|А. І. Наркевіч]] і [[Павел Паўлавіч Шуба|П. П. Шуба]]. М. Г. Булахаў падрыхтаваў раздзел пра прыметнікавыя словазлучэнні; Л. І. Бурак — раздзелы пра адасобленыя даданыя члены, складаназлучаныя і бяззлучнікавыя складаныя сказы, устаўныя канструкцыі і сказы з параўнальнымі зваротамі; І. К. Германовіч — пра галоўныя члены сказа; З. Ф. Краўчанка — пра аднародныя члены сказа.<ref name="ГБМ2"/> Б. С. Лапаў апісаў лічэбнікавыя і займеннікавыя словазлучэнні, віды простых сказаў, парадак слоў і спосабы перадачы чужой мовы; А. І. Наркевіч — агульнае вучэнне пра словазлучэнне, назоўнікавыя і дзеяслоўныя словазлучэнні, даданыя члены сказа, зваротак і пабочныя канструкцыі; П. П. Шуба — прыслоўныя словазлучэнні і складаназалежныя сказы.<ref name="ГБМ2"/> == Нарматыўныя прынцыпы == Адной з асноўных задач граматыкі было ўстанаўленне і кадыфікацыя граматычных норм беларускай літаратурнай мовы. Аўтары зыходзілі з рэальнага ўжывання граматычных форм і канструкцый, але адначасова імкнуліся ацэньваць наяўную варыянтнасць і адрозніваць агульналітаратурныя з'явы ад вузкадыялектных і іншых абмежаваных ва ўжыванні форм.<ref name="ГБМ1"/> Нарматыўная задача была істотнай і для сінтаксічнага тома. Пры яго падрыхтоўцы даследаваліся змены ў сінтаксічнай сістэме беларускай літаратурнай мовы на працягу папярэдніх дзесяцігоддзяў: аўтары адзначалі канструкцыі, якія выйшлі з ужытку або змянілі стылістычную характарыстыку, а таксама новыя мадэлі, што пашыраліся ў тагачаснай моўнай практыцы.<ref name="ГБМ2"/> Такім чынам, праца мела адначасова апісальны і кадыфікацыйны характар: яна сістэматызавала граматычныя сродкі беларускай літаратурнай мовы і давала нарматыўную ацэнку іх ужыванню.<ref name="ГБМ1"/><ref name="ГБМ2"/> == Значэнне == ''«Граматыка беларускай мовы»'' стала адной з асноўных абагульняльных прац беларускага мовазнаўства другой паловы XX стагоддзя. У ''Беларускай энцыклапедыі'' яна ўключана ў лік фундаментальных акадэмічных прац Інстытута мовазнаўства і названа сярод найважнейшых вынікаў даследавання сучаснай беларускай мовы.<ref name="БелЭнМовазнаўства"/><ref name="БелЭнІнстытут">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%AB%D0%A2%D0%A3%D0%A2%20%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90%D0%97%D0%9D%D0%90%D0%8E%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90 |title=Інстытут мовазнаўства |website=Verbum |work=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-08-29 }}</ref> У прадмове да акадэмічнай ''«Кароткай граматыкі беларускай мовы»'' 2007 года ''«Граматыка беларускай мовы»'' і ''«Беларуская граматыка»'' 1985—1986 гадоў названы фундаментальнымі працамі, якія адыгралі істотную ролю ва ўнармаванні беларускай літаратурнай мовы. Там жа адзначана, што яны сталі тэарэтычнай і факталагічнай базай вучэбнай літаратуры па беларускай мове для розных узроўняў адукацыі.<ref name="КГ2007">''Кароткая граматыка беларускай мовы: у 2 ч. Ч. 1. Фаналогія. Марфаналогія. Марфалогія'' / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск: Беларуская навука, 2007. — 351 с. — С. 3—4.</ref> Матэрыялы двухтомніка працягвалі выкарыстоўвацца і ў наступных акадэмічных выданнях і даведачных працах. У прыватнасці, ''«Граматыка беларускай мовы»'' ўваходзіць у спіс асноўнай літаратуры ў энцыклапедычным артыкуле пра граматыку беларускай мовы, а ў [[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы|«Тлумачальным слоўніку беларускай мовы»]] 1977—1984 гадоў абодва тамы выкарыстоўваліся як адна з крыніц граматычнага матэрыялу.<ref name="БелЭнГраматыка">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%AB%D0%9A%D0%90 |title=Граматыка |website=Verbum |work=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-08-29 }}</ref><ref name="ТСБМСкар">{{cite web |url=https://verbum.by/tsbm?section=abbr |title=Скарачэнні |website=Verbum |work=Тлумачальны слоўнік беларускай мовы |access-date=2026-08-29 }}</ref> == Рэцэнзіі == На першы том пасля яго выхаду была апублікавана рэцэнзія П. У. Сцяцко ў ''«Настаўніцкай газеце»'' 17 жніўня 1963 года.<ref name="Бібліяграфія1967"/> На двухтомнае выданне ў 1967 годзе адгукнуўся Н. Шэўчык у артыкуле ''«Агрэхі грунтоўнай працы»'' ў газеце ''«Літаратура і мастацтва»''.<ref name="Бібліяграфія1980"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Граматыкі беларускай мовы]] * [[Беларуская граматыка (1985—1986)]] * [[Беларускае мовазнаўства]] * [[Граматыка]] * [[Марфалогія (мовазнаўства)]] * [[Сінтаксіс]] * [[Інстытут мовазнаўства НАНБ]] {{DEFAULTSORT:Граматыка беларускай мовы 1962}} [[Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Кнігі 1962 года]] [[Катэгорыя:Кнігі 1966 года]] [[Катэгорыя:Кнігі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Граматыка]] {{Беларуская мова}} 8huyhttti3etbmpjnt45imtoylct7eb Монт 0 813576 5189117 2026-08-28T22:42:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Монт''' — шматзначны тэрмін. Французскае слова і тапонім {{lang-fr2|Mont}} па-беларуску правільна транслітаруецца як '''[[Мон]]'''. У гэтым спісе толькі некаторыя франкамоўныя тапонімы, якія часам могуць запісавацца як «Монт», а таксама іспанскае прозвішча {{lang-e...» 5189117 wikitext text/x-wiki '''Монт''' — шматзначны тэрмін. Французскае слова і тапонім {{lang-fr2|Mont}} па-беларуску правільна транслітаруецца як '''[[Мон]]'''. У гэтым спісе толькі некаторыя франкамоўныя тапонімы, якія часам могуць запісавацца як «Монт», а таксама іспанскае прозвішча {{lang-es2|Montt}}, якое па-беларуску таксама пішацца як Монт. == Прозвішчы == * {{нп5|Альберта Монт||ru|Монтт, Альберто}} (нар. 1972) — чылійскі мастак-карыкатурыст. * {{нп5|Анры Дзю Монт||pl|Henri Du Mont}} (1610—1684) — валонскі кампазітар. * {{нп5|Мануэль Монт||ru|Монтт, Мануэль}} (1809—1880) — прэзідэнт Чылі. * {{нп5|Марыа Энрыке Рыас Монт||ru|Риос Монтт, Марио Энрике}} (нар. 1932) — каталіцкі біскуп, праваабаронца. * {{нп5|Педра Монт||ru|Монтт, Педро}} (1849—1910) — прэзідэнт Чылі. * {{нп5|Пол дэ Монт||ru|Пол де Монт}} (сапраўднае імя ''Карл Палідор дэ Монт''; 1857—1931) — фламандскі паэт. * {{нп5|Тэрэса Вільмс Монт||ru|Вильмс Монтт, Тереса}} (1893—1921) — чылійская пісьменніца, паэтэса і анарха-феміністка. * {{нп5|Хасэ Эфраін Рыяс Монт||ru|Риос Монтт, Хосе Эфраин}} (1926—2018) — дыктатар Гватэмалы. * {{нп5|Хорхэ Монт||ru|Монтт, Хорхе}} (1845—1922) — прэзідэнт Чылі. == Тапонімы == * {{нп5|Монт (Атлантычныя Пірэнеі)||ru|Монт (Атлантические Пиренеи)}} — камуна ў дэпартаменце Атлантычныя Пірэнеі, Францыя. * {{нп5|Монт (Верхнія Пірэнеі)||ru|Монт (Верхние Пиренеи)}} — камуна ў дэпартаменце Верхнія Пірэнеі, Францыя. * {{нп5|Монт (Сона і Луара)||pl|Mont (Saona i Loara)}} — камуна ў дэпартаменце Сона і Луара, Францыя. * {{нп5|Монт (Уфаліз)||pl|Mont (Houffalize)}} — раён камуны Уфаліз у правінцыі Люксембург, Бельгія. == Іншыя значэнні == * [[Манту]] (таксама ''Монт'') — бог вайны ў старажытнаегіпецкай міфалогіі. * {{нп5|Монт (ежа)|Монт|en|Mont (food)}} — катэгорыя бірманскіх закусак і дэсертаў. * {{нп5|M.O.N.T||en|M.O.N.T}} — паўднёвакарэйскі музычны гурт (бой-бэнд). * {{нп5|Seawise Giant|MV Mont|en|Seawise Giant}} — адна з былых назваў найбуйнейшага ў гісторыі судна. == Гл. таксама == * [[Мон (значэнні)]] * [[Монтэ]] {{неадназначнасць|прозвішчы|паселішчы|іншае}} dcrlo13q486nhh0g9kjlui7fzcjggda Карпілаўка (Жлобінскі раён) 0 813577 5189123 2026-08-28T23:06:32Z Dzmitry133 154509 Стварыў беларускамоўны артыкул «Карпілаўка (Жлобін)». Апісаў гісторыю паселішча ад заснавання ў 1635 годзе да далучэння да Жлобіна, дадаў звесткі пра насельніцтва, яўрэйскую грамаду, рэлігійнае жыццё, рамёствы і пераправу праз Дняпро. Асобна апісаў дом Генадзя Пархоменкі на Карпілаўскай вуліцы, дадаў аўтарскія фотаздымкі, крыніцы і катэгорыі. 5189123 wikitext text/x-wiki [[Файл:Карпілаўка. Вуліца Савецкая. Сучасны выгляд. 2025 год.jpg|міні|справа|Карпілаўка. Вуліца Савецкая. Сучасны выгляд. 2025 год]] '''Карпілаўка''' (ранейшая назва — '''Радуніца''') — колішняе [[мястэчка]], з 1905 года ў складзе [[Жлобін]]а; гістарычны раён горада ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] Беларусі. Ад старой часткі Жлобіна Карпілаўку аддзяляла чыгунка. Назва раёна працягвае ўжывацца мясцовымі жыхарамі.<ref name="ndsmi-tsitovich">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/obshchestvo/46909-protoierej-vasilij-tsitovich-ostanovites-ne-berite-na-sebya-grekh-ubijstva |title=Протоиерей Василий Цитович: «Остановитесь! Не берите на себя грех убийства» |author=Николай Шуканов |website=Новы дзень |date=2025-11-25 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref> == Гісторыя == === Заснаванне === Паселішча ўзнікла на тэрыторыі Стрэшынскага маёнтка [[Віленская дыяцэзія|Віленскага каталіцкага біскупства]] ў [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкім павеце]]. Першапачаткова яно называлася Радуніцай, пазней — Карпілаўкай. Паводле інвентара Стрэшынскага маёнтка 1727 года, слабада Карпілаўка была заснаваная 17 красавіка 1635 года.<ref name="prudnikau1635">{{Cite web |url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/272361/1/%D0%9F%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%9D%D0%A2_21_%D0%A7.2_V-177-187.pdf |title=Фарміраванне сеткі мястэчак Каталіцкай царквы на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVIII стст. |author=Пруднікаў А. А. |format=PDF |pages=177—187 |year=2021 |language=be }}</ref> === XVIII стагоддзе === Інвентар 1727 года пералічвае ў Карпілаўцы 17 хрысціянскіх гаспадароў і шэсць яўрэйскіх мяшчан. Мясцовая яўрэйская грамада ўтрымлівала карчму і ўдзельнічала ў кірмашовым гандлі. Новым пасяленцам маглі даваць вызваленне ад падаткаў на тэрмін ад трох да сямі гадоў.<ref name="prudnikau-jews">{{Cite web |url=https://pawet.net/files/dz_bizant_vyg.pdf |title=Яўрэі ў каталіцкіх гарадах і мястэчках на Беларусі ў сярэдзіне XVII—XVIII ст. |author=Пруднікаў А. А. |work=Studia Historica Europae Orientalis |issue=7 |pages=204—212 |year=2014 |format=PDF |language=be }}</ref> У 1759 годзе ў Карпілаўцы налічвалася 55 дымоў — жылых гаспадарак. Яўрэйскія жыхары мястэчка калектыўна плацілі ўладальнікам зямлі чынш.<ref name="zhlobin-jews">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/ |title=Самы яўрэйскі павет самай беларускай губерні |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> У другой палове XVIII стагоддзя ў Карпілаўцы існавалі каталіцкія святыні. Будаўніцтва новага касцёла, які меркавалася асвяціць у гонар Божага Цела, завяршылася ў 1781 годзе. Падчас візітацыі 1782 года ў ім быў толькі галоўны алтар, а вокны і бакавыя алтары яшчэ не былі зробленыя. Побач знаходзіўся больш стары драўляны храм, заснаваны сям’ёй Юдзіцкіх.<ref name="religion">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/relihijnaya-kvyaciscast-xviii-stagodzya/ |title=Рэлігійная квяцістасць XVIII стагоддзя |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> === XIX — пачатак XX стагоддзя === [[Файл:Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год.jpg|міні|справа|Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год]] У XIX стагоддзі пры Карпілаўцы дзейнічала пераправа цераз [[Дняпро]]. Аднак буйныя грузы звычайна накіроўвалі праз [[Рагачоў]], дзе пераправа лічылася больш зручнай.<ref name="crossing">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/razvitstse-darozhnaha-i-vodnaha-transparta/ |title=Развіццё дарожнага і воднага транспарту |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> Колькасць насельніцтва Карпілаўкі павялічвалася на працягу другой паловы XIX стагоддзя: {| class="wikitable" ! Год ! Колькасць двароў ! Колькасць жыхароў |- | 1860 | — | 262 |- | 1880 | 164 | 430 |- | 1897 | 301 | 1307 |} У 1880 годзе ў мястэчку працавалі шэсць крам і цукровы завод. Паводле перапісу 1897 года, у Карпілаўцы знаходзіліся капліца, яўрэйскі малітоўны дом, хлебазапасны магазін, чыгуначнае вучылішча, восем крупарушак, чатыры пастаялыя двары і дзве карчмы. Побач дзейнічаў казённы сенапрасавальны завод, які пастаўляў прадукцыю для вайсковых акруг.<ref name="radzima">{{Cite web |url=https://radzima.org/be/gorad/zhlobin.html |title=Жлобін |website=Radzima.org |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref><ref name="crafts">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/ramyastvo-samatuzhnitstva/ |title=Рамяство і саматужніцтва |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> === Далучэнне да Жлобіна === У 1905 годзе Карпілаўка ўвайшла ў склад Жлобіна. Чыгуначнае палатно яшчэ працяглы час заставалася выразнай мяжой паміж дзвюма часткамі горада.<ref name="zhlobin-merger">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/pravincyjna-patryjarchalnae-zhyccio/ |title=Правінцыйна-патрыярхальнае жыццё |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> У тым жа годзе натоўп з Жлобіна накіраваўся ў бок Карпілаўкі, дзе кампактна жылі яўрэі. Праваслаўны святар Васіль Цітовіч звярнуўся да людзей і здолеў прадухіліць яўрэйскі пагром.<ref name="ndsmi-tsitovich"/> Пасля далучэння назва Карпілаўка захавалася ў гарадской тапаніміцы, у тым ліку ў назве Карпілаўскай вуліцы. == Славутасці == На Карпілаўскай вуліцы, 11 знаходзіцца дом Генадзя Герасімавіча Пархоменкі — былога малалетняга вязня лагера [[Азарычы (лагер смерці)|«Азарычы»]], краязнаўца, пісьменніка, фатографа і спартыўнага трэнера. Звычайную жылую хату Пархоменка ператварыў у своеасаблівы казачны церам. Дом, вароты і агароджа ўпрыгожаныя дэкаратыўнымі ліштвамі, рашоткамі і іншымі элементамі народнага мастацтва.<ref name="gp-house">{{Cite web |url=https://gp.by/arhiv-novostey/obrazovanie/27043/ |title=И стала теремом обычная изба |author=Николай Белькович |website=Гомельская праўда |date=2008-01-24 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref><ref name="ndsmi-parkhomenka">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/75-za-rodny-kraj/11508-o-chem-rasskazal-byvshij-uznik-kontslagerya-ozarichi-uchashchimsya-zhlobinskogo-gptk |title=О чем рассказал бывший узник концлагеря «Озаричи» учащимся Жлобинского ГПТК? |author=Елена Кананкова |website=Новы дзень |date=2020-11-08 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref> <gallery mode="packed" heights="240"> Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. 2025 год.jpg|Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. 2025 год Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. Іншы ракурс. 2025 год.jpg|Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. Іншы ракурс. 2025 год </gallery> == Крыніцы == {{зноскі}} == Літаратура == * Пруднікаў, А. А. Фарміраванне сеткі мястэчак Каталіцкай царквы на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVIII стст. — 2021. — С. 177—187. * Пруднікаў, А. А. Яўрэі ў каталіцкіх гарадах і мястэчках на Беларусі ў сярэдзіне XVII—XVIII ст. // Studia Historica Europae Orientalis. — 2014. — Вып. 7. — С. 204—212. * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1. Гомельская вобласць. Кн. 1 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2004. [[Катэгорыя:Жлобін]] [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны гарадоў Беларусі]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Гомельскай вобласці]] plpgkpze2skq4b0trwunqa5ywvna4lu 5189124 5189123 2026-08-28T23:07:33Z Dzmitry133 154509 /* Заснаванне */ 5189124 wikitext text/x-wiki [[Файл:Карпілаўка. Вуліца Савецкая. Сучасны выгляд. 2025 год.jpg|міні|справа|Карпілаўка. Вуліца Савецкая. Сучасны выгляд. 2025 год]] '''Карпілаўка''' (ранейшая назва — '''Радуніца''') — колішняе [[мястэчка]], з 1905 года ў складзе [[Жлобін]]а; гістарычны раён горада ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] Беларусі. Ад старой часткі Жлобіна Карпілаўку аддзяляла чыгунка. Назва раёна працягвае ўжывацца мясцовымі жыхарамі.<ref name="ndsmi-tsitovich">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/obshchestvo/46909-protoierej-vasilij-tsitovich-ostanovites-ne-berite-na-sebya-grekh-ubijstva |title=Протоиерей Василий Цитович: «Остановитесь! Не берите на себя грех убийства» |author=Николай Шуканов |website=Новы дзень |date=2025-11-25 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref> == Гісторыя == === Заснаванне === Паселішча ўзнікла на тэрыторыі Стрэшынскага маёнтка [[Віленская дыяцэзія|Віленскага каталіцкага біскупства]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. Першапачаткова яно называлася Радуніцай, пазней — Карпілаўкай. Паводле інвентара Стрэшынскага маёнтка 1727 года, слабада Карпілаўка была заснаваная 17 красавіка 1635 года.<ref name="prudnikau1635">{{Cite web |url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/272361/1/%D0%9F%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%9D%D0%A2_21_%D0%A7.2_V-177-187.pdf |title=Фарміраванне сеткі мястэчак Каталіцкай царквы на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVIII стст. |author=Пруднікаў А. А. |format=PDF |pages=177—187 |year=2021 |language=be }}</ref> === XVIII стагоддзе === Інвентар 1727 года пералічвае ў Карпілаўцы 17 хрысціянскіх гаспадароў і шэсць яўрэйскіх мяшчан. Мясцовая яўрэйская грамада ўтрымлівала карчму і ўдзельнічала ў кірмашовым гандлі. Новым пасяленцам маглі даваць вызваленне ад падаткаў на тэрмін ад трох да сямі гадоў.<ref name="prudnikau-jews">{{Cite web |url=https://pawet.net/files/dz_bizant_vyg.pdf |title=Яўрэі ў каталіцкіх гарадах і мястэчках на Беларусі ў сярэдзіне XVII—XVIII ст. |author=Пруднікаў А. А. |work=Studia Historica Europae Orientalis |issue=7 |pages=204—212 |year=2014 |format=PDF |language=be }}</ref> У 1759 годзе ў Карпілаўцы налічвалася 55 дымоў — жылых гаспадарак. Яўрэйскія жыхары мястэчка калектыўна плацілі ўладальнікам зямлі чынш.<ref name="zhlobin-jews">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/ |title=Самы яўрэйскі павет самай беларускай губерні |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> У другой палове XVIII стагоддзя ў Карпілаўцы існавалі каталіцкія святыні. Будаўніцтва новага касцёла, які меркавалася асвяціць у гонар Божага Цела, завяршылася ў 1781 годзе. Падчас візітацыі 1782 года ў ім быў толькі галоўны алтар, а вокны і бакавыя алтары яшчэ не былі зробленыя. Побач знаходзіўся больш стары драўляны храм, заснаваны сям’ёй Юдзіцкіх.<ref name="religion">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/relihijnaya-kvyaciscast-xviii-stagodzya/ |title=Рэлігійная квяцістасць XVIII стагоддзя |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> === XIX — пачатак XX стагоддзя === [[Файл:Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год.jpg|міні|справа|Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год]] У XIX стагоддзі пры Карпілаўцы дзейнічала пераправа цераз [[Дняпро]]. Аднак буйныя грузы звычайна накіроўвалі праз [[Рагачоў]], дзе пераправа лічылася больш зручнай.<ref name="crossing">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/razvitstse-darozhnaha-i-vodnaha-transparta/ |title=Развіццё дарожнага і воднага транспарту |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> Колькасць насельніцтва Карпілаўкі павялічвалася на працягу другой паловы XIX стагоддзя: {| class="wikitable" ! Год ! Колькасць двароў ! Колькасць жыхароў |- | 1860 | — | 262 |- | 1880 | 164 | 430 |- | 1897 | 301 | 1307 |} У 1880 годзе ў мястэчку працавалі шэсць крам і цукровы завод. Паводле перапісу 1897 года, у Карпілаўцы знаходзіліся капліца, яўрэйскі малітоўны дом, хлебазапасны магазін, чыгуначнае вучылішча, восем крупарушак, чатыры пастаялыя двары і дзве карчмы. Побач дзейнічаў казённы сенапрасавальны завод, які пастаўляў прадукцыю для вайсковых акруг.<ref name="radzima">{{Cite web |url=https://radzima.org/be/gorad/zhlobin.html |title=Жлобін |website=Radzima.org |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref><ref name="crafts">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/ramyastvo-samatuzhnitstva/ |title=Рамяство і саматужніцтва |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> === Далучэнне да Жлобіна === У 1905 годзе Карпілаўка ўвайшла ў склад Жлобіна. Чыгуначнае палатно яшчэ працяглы час заставалася выразнай мяжой паміж дзвюма часткамі горада.<ref name="zhlobin-merger">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/pravincyjna-patryjarchalnae-zhyccio/ |title=Правінцыйна-патрыярхальнае жыццё |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> У тым жа годзе натоўп з Жлобіна накіраваўся ў бок Карпілаўкі, дзе кампактна жылі яўрэі. Праваслаўны святар Васіль Цітовіч звярнуўся да людзей і здолеў прадухіліць яўрэйскі пагром.<ref name="ndsmi-tsitovich"/> Пасля далучэння назва Карпілаўка захавалася ў гарадской тапаніміцы, у тым ліку ў назве Карпілаўскай вуліцы. == Славутасці == На Карпілаўскай вуліцы, 11 знаходзіцца дом Генадзя Герасімавіча Пархоменкі — былога малалетняга вязня лагера [[Азарычы (лагер смерці)|«Азарычы»]], краязнаўца, пісьменніка, фатографа і спартыўнага трэнера. Звычайную жылую хату Пархоменка ператварыў у своеасаблівы казачны церам. Дом, вароты і агароджа ўпрыгожаныя дэкаратыўнымі ліштвамі, рашоткамі і іншымі элементамі народнага мастацтва.<ref name="gp-house">{{Cite web |url=https://gp.by/arhiv-novostey/obrazovanie/27043/ |title=И стала теремом обычная изба |author=Николай Белькович |website=Гомельская праўда |date=2008-01-24 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref><ref name="ndsmi-parkhomenka">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/75-za-rodny-kraj/11508-o-chem-rasskazal-byvshij-uznik-kontslagerya-ozarichi-uchashchimsya-zhlobinskogo-gptk |title=О чем рассказал бывший узник концлагеря «Озаричи» учащимся Жлобинского ГПТК? |author=Елена Кананкова |website=Новы дзень |date=2020-11-08 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref> <gallery mode="packed" heights="240"> Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. 2025 год.jpg|Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. 2025 год Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. Іншы ракурс. 2025 год.jpg|Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. Іншы ракурс. 2025 год </gallery> == Крыніцы == {{зноскі}} == Літаратура == * Пруднікаў, А. А. Фарміраванне сеткі мястэчак Каталіцкай царквы на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVIII стст. — 2021. — С. 177—187. * Пруднікаў, А. А. Яўрэі ў каталіцкіх гарадах і мястэчках на Беларусі ў сярэдзіне XVII—XVIII ст. // Studia Historica Europae Orientalis. — 2014. — Вып. 7. — С. 204—212. * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1. Гомельская вобласць. Кн. 1 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2004. [[Катэгорыя:Жлобін]] [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны гарадоў Беларусі]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Гомельскай вобласці]] 4ibu0656er36g6suojkcaiy856oixqf 5189125 5189124 2026-08-28T23:11:56Z Dzmitry133 154509 5189125 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Карпілаўка}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = Вёска |беларуская назва = Карпілаўка |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Карпілаўка. Вуліца Савецкая. Сучасны выгляд. 2025 год.jpg |подпіс = Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 53|lat_sec = 04 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 03|lon_sec = 27 |CoordAddon = type:city_region:BY-HO |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Жлобінскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = 17 красавіка 1635 |першае згадванне = |ранейшыя назвы = Радуніца |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 301 |насельніцтва = 1307 |год перапісу = 1897 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Уключана ў склад Жлобіна |add1 = 1905 год |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Карпілаўка''' (ранейшая назва — '''Радуніца''') — былая вёска, раней мястэчка, у 1905 годзе ўключанае ў склад [[Жлобін]]а.; гістарычны раён горада ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] Беларусі. Ад старой часткі Жлобіна Карпілаўку аддзяляла чыгунка. Назва раёна працягвае ўжывацца мясцовымі жыхарамі.<ref name="ndsmi-tsitovich">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/obshchestvo/46909-protoierej-vasilij-tsitovich-ostanovites-ne-berite-na-sebya-grekh-ubijstva |title=Протоиерей Василий Цитович: «Остановитесь! Не берите на себя грех убийства» |author=Николай Шуканов |website=Новы дзень |date=2025-11-25 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref> == Гісторыя == === Заснаванне === Паселішча ўзнікла на тэрыторыі Стрэшынскага маёнтка [[Віленская дыяцэзія|Віленскага каталіцкага біскупства]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. Першапачаткова яно называлася Радуніцай, пазней — Карпілаўкай. Паводле інвентара Стрэшынскага маёнтка 1727 года, слабада Карпілаўка была заснаваная 17 красавіка 1635 года.<ref name="prudnikau1635">{{Cite web |url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/272361/1/%D0%9F%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%9D%D0%A2_21_%D0%A7.2_V-177-187.pdf |title=Фарміраванне сеткі мястэчак Каталіцкай царквы на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVIII стст. |author=Пруднікаў А. А. |format=PDF |pages=177—187 |year=2021 |language=be }}</ref> === XVIII стагоддзе === Інвентар 1727 года пералічвае ў Карпілаўцы 17 хрысціянскіх гаспадароў і шэсць яўрэйскіх мяшчан. Мясцовая яўрэйская грамада ўтрымлівала карчму і ўдзельнічала ў кірмашовым гандлі. Новым пасяленцам маглі даваць вызваленне ад падаткаў на тэрмін ад трох да сямі гадоў.<ref name="prudnikau-jews">{{Cite web |url=https://pawet.net/files/dz_bizant_vyg.pdf |title=Яўрэі ў каталіцкіх гарадах і мястэчках на Беларусі ў сярэдзіне XVII—XVIII ст. |author=Пруднікаў А. А. |work=Studia Historica Europae Orientalis |issue=7 |pages=204—212 |year=2014 |format=PDF |language=be }}</ref> У 1759 годзе ў Карпілаўцы налічвалася 55 дымоў — жылых гаспадарак. Яўрэйскія жыхары мястэчка калектыўна плацілі ўладальнікам зямлі чынш.<ref name="zhlobin-jews">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/ |title=Самы яўрэйскі павет самай беларускай губерні |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> У другой палове XVIII стагоддзя ў Карпілаўцы існавалі каталіцкія святыні. Будаўніцтва новага касцёла, які меркавалася асвяціць у гонар Божага Цела, завяршылася ў 1781 годзе. Падчас візітацыі 1782 года ў ім быў толькі галоўны алтар, а вокны і бакавыя алтары яшчэ не былі зробленыя. Побач знаходзіўся больш стары драўляны храм, заснаваны сям’ёй Юдзіцкіх.<ref name="religion">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/relihijnaya-kvyaciscast-xviii-stagodzya/ |title=Рэлігійная квяцістасць XVIII стагоддзя |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> === XIX — пачатак XX стагоддзя === [[Файл:Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год.jpg|міні|справа|Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год]] У XIX стагоддзі пры Карпілаўцы дзейнічала пераправа цераз [[Дняпро]]. Аднак буйныя грузы звычайна накіроўвалі праз [[Рагачоў]], дзе пераправа лічылася больш зручнай.<ref name="crossing">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/razvitstse-darozhnaha-i-vodnaha-transparta/ |title=Развіццё дарожнага і воднага транспарту |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> Колькасць насельніцтва Карпілаўкі павялічвалася на працягу другой паловы XIX стагоддзя: {| class="wikitable" ! Год ! Колькасць двароў ! Колькасць жыхароў |- | 1860 | — | 262 |- | 1880 | 164 | 430 |- | 1897 | 301 | 1307 |} У 1880 годзе ў мястэчку працавалі шэсць крам і цукровы завод. Паводле перапісу 1897 года, у Карпілаўцы знаходзіліся капліца, яўрэйскі малітоўны дом, хлебазапасны магазін, чыгуначнае вучылішча, восем крупарушак, чатыры пастаялыя двары і дзве карчмы. Побач дзейнічаў казённы сенапрасавальны завод, які пастаўляў прадукцыю для вайсковых акруг.<ref name="radzima">{{Cite web |url=https://radzima.org/be/gorad/zhlobin.html |title=Жлобін |website=Radzima.org |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref><ref name="crafts">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/ramyastvo-samatuzhnitstva/ |title=Рамяство і саматужніцтва |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> === Далучэнне да Жлобіна === У 1905 годзе Карпілаўка ўвайшла ў склад Жлобіна. Чыгуначнае палатно яшчэ працяглы час заставалася выразнай мяжой паміж дзвюма часткамі горада.<ref name="zhlobin-merger">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/pravincyjna-patryjarchalnae-zhyccio/ |title=Правінцыйна-патрыярхальнае жыццё |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> У тым жа годзе натоўп з Жлобіна накіраваўся ў бок Карпілаўкі, дзе кампактна жылі яўрэі. Праваслаўны святар Васіль Цітовіч звярнуўся да людзей і здолеў прадухіліць яўрэйскі пагром.<ref name="ndsmi-tsitovich"/> Пасля далучэння назва Карпілаўка захавалася ў гарадской тапаніміцы, у тым ліку ў назве Карпілаўскай вуліцы. == Славутасці == На Карпілаўскай вуліцы, 11 знаходзіцца дом Генадзя Герасімавіча Пархоменкі — былога малалетняга вязня лагера [[Азарычы (лагер смерці)|«Азарычы»]], краязнаўца, пісьменніка, фатографа і спартыўнага трэнера. Звычайную жылую хату Пархоменка ператварыў у своеасаблівы казачны церам. Дом, вароты і агароджа ўпрыгожаныя дэкаратыўнымі ліштвамі, рашоткамі і іншымі элементамі народнага мастацтва.<ref name="gp-house">{{Cite web |url=https://gp.by/arhiv-novostey/obrazovanie/27043/ |title=И стала теремом обычная изба |author=Николай Белькович |website=Гомельская праўда |date=2008-01-24 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref><ref name="ndsmi-parkhomenka">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/75-za-rodny-kraj/11508-o-chem-rasskazal-byvshij-uznik-kontslagerya-ozarichi-uchashchimsya-zhlobinskogo-gptk |title=О чем рассказал бывший узник концлагеря «Озаричи» учащимся Жлобинского ГПТК? |author=Елена Кананкова |website=Новы дзень |date=2020-11-08 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref> <gallery mode="packed" heights="240"> Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. 2025 год.jpg|Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. 2025 год Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. Іншы ракурс. 2025 год.jpg|Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. Іншы ракурс. 2025 год </gallery> == Крыніцы == {{зноскі}} == Літаратура == * Пруднікаў, А. А. Фарміраванне сеткі мястэчак Каталіцкай царквы на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVIII стст. — 2021. — С. 177—187. * Пруднікаў, А. А. Яўрэі ў каталіцкіх гарадах і мястэчках на Беларусі ў сярэдзіне XVII—XVIII ст. // Studia Historica Europae Orientalis. — 2014. — Вып. 7. — С. 204—212. * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1. Гомельская вобласць. Кн. 1 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2004. [[Катэгорыя:Жлобін]] [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны гарадоў Беларусі]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Гомельскай вобласці]] 8elfkoa8x927sil7dv8czhmb9s7bcjq 5189126 5189125 2026-08-28T23:20:35Z Dzmitry133 154509 5189126 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Карпілаўка}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = Вёска |беларуская назва = Карпілаўка |краіна = Беларусь |выява = Карпілаўка. Вуліца Савецкая. Сучасны выгляд. 2025 год.jpg |подпіс = Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 53 |lat_sec = 4 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 3 |lon_sec = 27 |CoordAddon = type:city_region:BY-HO |вобласць = Гомельская |раён = Жлобінскі |дата заснавання = 1635 |ранейшыя назвы = Радуніца |двароў = 301 |насельніцтва = 1307 |год перапісу = 1897 |карта краіны = 0 |карта рэгіёна = 0 |карта раёна = 0 |add1n = Уключана ў склад Жлобіна |add1 = 1905 год }} '''Карпілаўка''' (ранейшая назва — '''Радуніца''') — былая вёска, раней мястэчка, у 1905 годзе ўключанае ў склад [[Жлобін]]а.; гістарычны раён горада ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] Беларусі. Ад старой часткі Жлобіна Карпілаўку аддзяляла чыгунка. Назва раёна працягвае ўжывацца мясцовымі жыхарамі.<ref name="ndsmi-tsitovich">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/obshchestvo/46909-protoierej-vasilij-tsitovich-ostanovites-ne-berite-na-sebya-grekh-ubijstva |title=Протоиерей Василий Цитович: «Остановитесь! Не берите на себя грех убийства» |author=Николай Шуканов |website=Новы дзень |date=2025-11-25 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref> == Гісторыя == === Заснаванне === Паселішча ўзнікла на тэрыторыі Стрэшынскага маёнтка [[Віленская дыяцэзія|Віленскага каталіцкага біскупства]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. Першапачаткова яно называлася Радуніцай, пазней — Карпілаўкай. Паводле інвентара Стрэшынскага маёнтка 1727 года, слабада Карпілаўка была заснаваная 17 красавіка 1635 года.<ref name="prudnikau1635">{{Cite web |url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/272361/1/%D0%9F%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%9D%D0%A2_21_%D0%A7.2_V-177-187.pdf |title=Фарміраванне сеткі мястэчак Каталіцкай царквы на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVIII стст. |author=Пруднікаў А. А. |format=PDF |pages=177—187 |year=2021 |language=be }}</ref> === XVIII стагоддзе === Інвентар 1727 года пералічвае ў Карпілаўцы 17 хрысціянскіх гаспадароў і шэсць яўрэйскіх мяшчан. Мясцовая яўрэйская грамада ўтрымлівала карчму і ўдзельнічала ў кірмашовым гандлі. Новым пасяленцам маглі даваць вызваленне ад падаткаў на тэрмін ад трох да сямі гадоў.<ref name="prudnikau-jews">{{Cite web |url=https://pawet.net/files/dz_bizant_vyg.pdf |title=Яўрэі ў каталіцкіх гарадах і мястэчках на Беларусі ў сярэдзіне XVII—XVIII ст. |author=Пруднікаў А. А. |work=Studia Historica Europae Orientalis |issue=7 |pages=204—212 |year=2014 |format=PDF |language=be }}</ref> У 1759 годзе ў Карпілаўцы налічвалася 55 дымоў — жылых гаспадарак. Яўрэйскія жыхары мястэчка калектыўна плацілі ўладальнікам зямлі чынш.<ref name="zhlobin-jews">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/ |title=Самы яўрэйскі павет самай беларускай губерні |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> У другой палове XVIII стагоддзя ў Карпілаўцы існавалі каталіцкія святыні. Будаўніцтва новага касцёла, які меркавалася асвяціць у гонар Божага Цела, завяршылася ў 1781 годзе. Падчас візітацыі 1782 года ў ім быў толькі галоўны алтар, а вокны і бакавыя алтары яшчэ не былі зробленыя. Побач знаходзіўся больш стары драўляны храм, заснаваны сям’ёй Юдзіцкіх.<ref name="religion">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/relihijnaya-kvyaciscast-xviii-stagodzya/ |title=Рэлігійная квяцістасць XVIII стагоддзя |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> === XIX — пачатак XX стагоддзя === [[Файл:Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год.jpg|міні|справа|Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год]] У XIX стагоддзі пры Карпілаўцы дзейнічала пераправа цераз [[Дняпро]]. Аднак буйныя грузы звычайна накіроўвалі праз [[Рагачоў]], дзе пераправа лічылася больш зручнай.<ref name="crossing">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/razvitstse-darozhnaha-i-vodnaha-transparta/ |title=Развіццё дарожнага і воднага транспарту |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> Колькасць насельніцтва Карпілаўкі павялічвалася на працягу другой паловы XIX стагоддзя: {| class="wikitable" ! Год ! Колькасць двароў ! Колькасць жыхароў |- | 1860 | — | 262 |- | 1880 | 164 | 430 |- | 1897 | 301 | 1307 |} У 1880 годзе ў мястэчку працавалі шэсць крам і цукровы завод. Паводле перапісу 1897 года, у Карпілаўцы знаходзіліся капліца, яўрэйскі малітоўны дом, хлебазапасны магазін, чыгуначнае вучылішча, восем крупарушак, чатыры пастаялыя двары і дзве карчмы. Побач дзейнічаў казённы сенапрасавальны завод, які пастаўляў прадукцыю для вайсковых акруг.<ref name="radzima">{{Cite web |url=https://radzima.org/be/gorad/zhlobin.html |title=Жлобін |website=Radzima.org |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref><ref name="crafts">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/ramyastvo-samatuzhnitstva/ |title=Рамяство і саматужніцтва |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> === Далучэнне да Жлобіна === У 1905 годзе Карпілаўка ўвайшла ў склад Жлобіна. Чыгуначнае палатно яшчэ працяглы час заставалася выразнай мяжой паміж дзвюма часткамі горада.<ref name="zhlobin-merger">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/pravincyjna-patryjarchalnae-zhyccio/ |title=Правінцыйна-патрыярхальнае жыццё |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> У тым жа годзе натоўп з Жлобіна накіраваўся ў бок Карпілаўкі, дзе кампактна жылі яўрэі. Праваслаўны святар Васіль Цітовіч звярнуўся да людзей і здолеў прадухіліць яўрэйскі пагром.<ref name="ndsmi-tsitovich"/> Пасля далучэння назва Карпілаўка захавалася ў гарадской тапаніміцы, у тым ліку ў назве Карпілаўскай вуліцы. == Славутасці == На Карпілаўскай вуліцы, 11 знаходзіцца дом Генадзя Герасімавіча Пархоменкі — былога малалетняга вязня лагера [[Азарычы (лагер смерці)|«Азарычы»]], краязнаўца, пісьменніка, фатографа і спартыўнага трэнера. Звычайную жылую хату Пархоменка ператварыў у своеасаблівы казачны церам. Дом, вароты і агароджа ўпрыгожаныя дэкаратыўнымі ліштвамі, рашоткамі і іншымі элементамі народнага мастацтва.<ref name="gp-house">{{Cite web |url=https://gp.by/arhiv-novostey/obrazovanie/27043/ |title=И стала теремом обычная изба |author=Николай Белькович |website=Гомельская праўда |date=2008-01-24 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref><ref name="ndsmi-parkhomenka">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/75-za-rodny-kraj/11508-o-chem-rasskazal-byvshij-uznik-kontslagerya-ozarichi-uchashchimsya-zhlobinskogo-gptk |title=О чем рассказал бывший узник концлагеря «Озаричи» учащимся Жлобинского ГПТК? |author=Елена Кананкова |website=Новы дзень |date=2020-11-08 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref> <gallery mode="packed" heights="240"> Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. 2025 год.jpg|Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. 2025 год Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. Іншы ракурс. 2025 год.jpg|Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. Іншы ракурс. 2025 год </gallery> == Крыніцы == {{зноскі}} == Літаратура == * Пруднікаў, А. А. Фарміраванне сеткі мястэчак Каталіцкай царквы на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVIII стст. — 2021. — С. 177—187. * Пруднікаў, А. А. Яўрэі ў каталіцкіх гарадах і мястэчках на Беларусі ў сярэдзіне XVII—XVIII ст. // Studia Historica Europae Orientalis. — 2014. — Вып. 7. — С. 204—212. * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1. Гомельская вобласць. Кн. 1 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2004. [[Катэгорыя:Жлобін]] [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны гарадоў Беларусі]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Гомельскай вобласці]] tf0iduw7ljvs7fu167lm52vwtr54ccu 5189127 5189126 2026-08-28T23:21:36Z Dzmitry133 154509 5189127 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Карпілаўка}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = Вёска |беларуская назва = Карпілаўка |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Карпілаўка. Вуліца Савецкая. Сучасны выгляд. 2025 год.jpg |подпіс = Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 53|lat_sec = 4 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 3|lon_sec = 27 |CoordAddon = type:city_region:BY-HO |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Жлобінскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = 0 |карта рэгіёна = 0 |карта раёна = 0 |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = 1635 |першае згадванне = |ранейшыя назвы = Радуніца |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 301 |насельніцтва = 1307 |год перапісу = 1897 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Уключана ў склад Жлобіна |add1 = 1905 год |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Карпілаўка''' (ранейшая назва — '''Радуніца''') — былая вёска, раней мястэчка, у 1905 годзе ўключанае ў склад [[Жлобін]]а.; гістарычны раён горада ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] Беларусі. Ад старой часткі Жлобіна Карпілаўку аддзяляла чыгунка. Назва раёна працягвае ўжывацца мясцовымі жыхарамі.<ref name="ndsmi-tsitovich">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/obshchestvo/46909-protoierej-vasilij-tsitovich-ostanovites-ne-berite-na-sebya-grekh-ubijstva |title=Протоиерей Василий Цитович: «Остановитесь! Не берите на себя грех убийства» |author=Николай Шуканов |website=Новы дзень |date=2025-11-25 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref> == Гісторыя == === Заснаванне === Паселішча ўзнікла на тэрыторыі Стрэшынскага маёнтка [[Віленская дыяцэзія|Віленскага каталіцкага біскупства]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. Першапачаткова яно называлася Радуніцай, пазней — Карпілаўкай. Паводле інвентара Стрэшынскага маёнтка 1727 года, слабада Карпілаўка была заснаваная 17 красавіка 1635 года.<ref name="prudnikau1635">{{Cite web |url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/272361/1/%D0%9F%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%9D%D0%A2_21_%D0%A7.2_V-177-187.pdf |title=Фарміраванне сеткі мястэчак Каталіцкай царквы на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVIII стст. |author=Пруднікаў А. А. |format=PDF |pages=177—187 |year=2021 |language=be }}</ref> === XVIII стагоддзе === Інвентар 1727 года пералічвае ў Карпілаўцы 17 хрысціянскіх гаспадароў і шэсць яўрэйскіх мяшчан. Мясцовая яўрэйская грамада ўтрымлівала карчму і ўдзельнічала ў кірмашовым гандлі. Новым пасяленцам маглі даваць вызваленне ад падаткаў на тэрмін ад трох да сямі гадоў.<ref name="prudnikau-jews">{{Cite web |url=https://pawet.net/files/dz_bizant_vyg.pdf |title=Яўрэі ў каталіцкіх гарадах і мястэчках на Беларусі ў сярэдзіне XVII—XVIII ст. |author=Пруднікаў А. А. |work=Studia Historica Europae Orientalis |issue=7 |pages=204—212 |year=2014 |format=PDF |language=be }}</ref> У 1759 годзе ў Карпілаўцы налічвалася 55 дымоў — жылых гаспадарак. Яўрэйскія жыхары мястэчка калектыўна плацілі ўладальнікам зямлі чынш.<ref name="zhlobin-jews">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/ |title=Самы яўрэйскі павет самай беларускай губерні |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> У другой палове XVIII стагоддзя ў Карпілаўцы існавалі каталіцкія святыні. Будаўніцтва новага касцёла, які меркавалася асвяціць у гонар Божага Цела, завяршылася ў 1781 годзе. Падчас візітацыі 1782 года ў ім быў толькі галоўны алтар, а вокны і бакавыя алтары яшчэ не былі зробленыя. Побач знаходзіўся больш стары драўляны храм, заснаваны сям’ёй Юдзіцкіх.<ref name="religion">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/relihijnaya-kvyaciscast-xviii-stagodzya/ |title=Рэлігійная квяцістасць XVIII стагоддзя |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> === XIX — пачатак XX стагоддзя === [[Файл:Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год.jpg|міні|справа|Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год]] У XIX стагоддзі пры Карпілаўцы дзейнічала пераправа цераз [[Дняпро]]. Аднак буйныя грузы звычайна накіроўвалі праз [[Рагачоў]], дзе пераправа лічылася больш зручнай.<ref name="crossing">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/razvitstse-darozhnaha-i-vodnaha-transparta/ |title=Развіццё дарожнага і воднага транспарту |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> Колькасць насельніцтва Карпілаўкі павялічвалася на працягу другой паловы XIX стагоддзя: {| class="wikitable" ! Год ! Колькасць двароў ! Колькасць жыхароў |- | 1860 | — | 262 |- | 1880 | 164 | 430 |- | 1897 | 301 | 1307 |} У 1880 годзе ў мястэчку працавалі шэсць крам і цукровы завод. Паводле перапісу 1897 года, у Карпілаўцы знаходзіліся капліца, яўрэйскі малітоўны дом, хлебазапасны магазін, чыгуначнае вучылішча, восем крупарушак, чатыры пастаялыя двары і дзве карчмы. Побач дзейнічаў казённы сенапрасавальны завод, які пастаўляў прадукцыю для вайсковых акруг.<ref name="radzima">{{Cite web |url=https://radzima.org/be/gorad/zhlobin.html |title=Жлобін |website=Radzima.org |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref><ref name="crafts">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/ramyastvo-samatuzhnitstva/ |title=Рамяство і саматужніцтва |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> === Далучэнне да Жлобіна === У 1905 годзе Карпілаўка ўвайшла ў склад Жлобіна. Чыгуначнае палатно яшчэ працяглы час заставалася выразнай мяжой паміж дзвюма часткамі горада.<ref name="zhlobin-merger">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/pravincyjna-patryjarchalnae-zhyccio/ |title=Правінцыйна-патрыярхальнае жыццё |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> У тым жа годзе натоўп з Жлобіна накіраваўся ў бок Карпілаўкі, дзе кампактна жылі яўрэі. Праваслаўны святар Васіль Цітовіч звярнуўся да людзей і здолеў прадухіліць яўрэйскі пагром.<ref name="ndsmi-tsitovich"/> Пасля далучэння назва Карпілаўка захавалася ў гарадской тапаніміцы, у тым ліку ў назве Карпілаўскай вуліцы. == Славутасці == На Карпілаўскай вуліцы, 11 знаходзіцца дом Генадзя Герасімавіча Пархоменкі — былога малалетняга вязня лагера [[Азарычы (лагер смерці)|«Азарычы»]], краязнаўца, пісьменніка, фатографа і спартыўнага трэнера. Звычайную жылую хату Пархоменка ператварыў у своеасаблівы казачны церам. Дом, вароты і агароджа ўпрыгожаныя дэкаратыўнымі ліштвамі, рашоткамі і іншымі элементамі народнага мастацтва.<ref name="gp-house">{{Cite web |url=https://gp.by/arhiv-novostey/obrazovanie/27043/ |title=И стала теремом обычная изба |author=Николай Белькович |website=Гомельская праўда |date=2008-01-24 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref><ref name="ndsmi-parkhomenka">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/75-za-rodny-kraj/11508-o-chem-rasskazal-byvshij-uznik-kontslagerya-ozarichi-uchashchimsya-zhlobinskogo-gptk |title=О чем рассказал бывший узник концлагеря «Озаричи» учащимся Жлобинского ГПТК? |author=Елена Кананкова |website=Новы дзень |date=2020-11-08 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref> <gallery mode="packed" heights="240"> Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. 2025 год.jpg|Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. 2025 год Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. Іншы ракурс. 2025 год.jpg|Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. Іншы ракурс. 2025 год </gallery> == Крыніцы == {{зноскі}} == Літаратура == * Пруднікаў, А. А. Фарміраванне сеткі мястэчак Каталіцкай царквы на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVIII стст. — 2021. — С. 177—187. * Пруднікаў, А. А. Яўрэі ў каталіцкіх гарадах і мястэчках на Беларусі ў сярэдзіне XVII—XVIII ст. // Studia Historica Europae Orientalis. — 2014. — Вып. 7. — С. 204—212. * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1. Гомельская вобласць. Кн. 1 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2004. [[Катэгорыя:Жлобін]] [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны гарадоў Беларусі]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Гомельскай вобласці]] awsiw0fagoyt4wjjkiqnx16qd9pli4z 5189240 5189127 2026-08-29T10:43:06Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5189240 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Карпілаўка}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = Вёска |беларуская назва = Карпілаўка |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Карпілаўка. Вуліца Савецкая. Сучасны выгляд. 2025 год.jpg |подпіс = Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 53|lat_sec = 4 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 3|lon_sec = 27 |CoordAddon = type:city_region:BY-HO |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Жлобінскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = 0 |карта рэгіёна = 0 |карта раёна = 0 |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = 1635 |першае згадванне = |ранейшыя назвы = Радуніца |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 301 |насельніцтва = 1307 |год перапісу = 1897 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Уключана ў склад Жлобіна |add1 = 1905 год |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Карпілаўка''' (ранейшая назва — '''Радуніца''') — былая вёска, раней мястэчка, у 1905 годзе ўключанае ў склад [[Жлобін]]а.; гістарычны раён горада ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] Беларусі. Ад старой часткі Жлобіна Карпілаўку аддзяляла чыгунка. Назва раёна працягвае ўжывацца мясцовымі жыхарамі.<ref name="ndsmi-tsitovich">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/obshchestvo/46909-protoierej-vasilij-tsitovich-ostanovites-ne-berite-na-sebya-grekh-ubijstva |title=Протоиерей Василий Цитович: «Остановитесь! Не берите на себя грех убийства» |author=Николай Шуканов |website=Новы дзень |date=2025-11-25 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref> == Гісторыя == === Заснаванне === Паселішча ўзнікла на тэрыторыі Стрэшынскага маёнтка [[Віленская дыяцэзія|Віленскага каталіцкага біскупства]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. Першапачаткова яно называлася Радуніцай, пазней — Карпілаўкай. Паводле інвентара Стрэшынскага маёнтка 1727 года, слабада Карпілаўка была заснаваная 17 красавіка 1635 года.<ref name="prudnikau1635">{{Cite web |url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/272361/1/%D0%9F%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%9D%D0%A2_21_%D0%A7.2_V-177-187.pdf |title=Фарміраванне сеткі мястэчак Каталіцкай царквы на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVIII стст. |author=Пруднікаў А. А. |format=PDF |pages=177—187 |year=2021 |language=be }}</ref> === XVIII стагоддзе === Інвентар 1727 года пералічвае ў Карпілаўцы 17 хрысціянскіх гаспадароў і шэсць яўрэйскіх мяшчан. Мясцовая яўрэйская грамада ўтрымлівала карчму і ўдзельнічала ў кірмашовым гандлі. Новым пасяленцам маглі даваць вызваленне ад падаткаў на тэрмін ад трох да сямі гадоў.<ref name="prudnikau-jews">{{Cite web |url=https://pawet.net/files/dz_bizant_vyg.pdf |title=Яўрэі ў каталіцкіх гарадах і мястэчках на Беларусі ў сярэдзіне XVII—XVIII ст. |author=Пруднікаў А. А. |work=Studia Historica Europae Orientalis |issue=7 |pages=204—212 |year=2014 |format=PDF |language=be }}</ref> У 1759 годзе ў Карпілаўцы налічвалася 55 дымоў — жылых гаспадарак. Яўрэйскія жыхары мястэчка калектыўна плацілі ўладальнікам зямлі чынш.<ref name="zhlobin-jews">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/ |title=Самы яўрэйскі павет самай беларускай губерні |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> У другой палове XVIII стагоддзя ў Карпілаўцы існавалі каталіцкія святыні. Будаўніцтва новага касцёла, які меркавалася асвяціць у гонар Божага Цела, завяршылася ў 1781 годзе. Падчас візітацыі 1782 года ў ім быў толькі галоўны алтар, а вокны і бакавыя алтары яшчэ не былі зробленыя. Побач знаходзіўся больш стары драўляны храм, заснаваны сям’ёй Юдзіцкіх.<ref name="religion">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/relihijnaya-kvyaciscast-xviii-stagodzya/ |title=Рэлігійная квяцістасць XVIII стагоддзя |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> === XIX — пачатак XX стагоддзя === [[Файл:Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год.jpg|міні|справа|Вуліца Савецкая ў Карпілаўцы. 2025 год]] У XIX стагоддзі пры Карпілаўцы дзейнічала пераправа цераз [[Дняпро]]. Аднак буйныя грузы звычайна накіроўвалі праз [[Рагачоў]], дзе пераправа лічылася больш зручнай.<ref name="crossing">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/razvitstse-darozhnaha-i-vodnaha-transparta/ |title=Развіццё дарожнага і воднага транспарту |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> Колькасць насельніцтва Карпілаўкі павялічвалася на працягу другой паловы XIX стагоддзя: {| class="wikitable" ! Год ! Колькасць двароў ! Колькасць жыхароў |- | 1860 | — | 262 |- | 1880 | 164 | 430 |- | 1897 | 301 | 1307 |} У 1880 годзе ў мястэчку працавалі шэсць крам і цукровы завод. Паводле перапісу 1897 года, у Карпілаўцы знаходзіліся капліца, яўрэйскі малітоўны дом, хлебазапасны магазін, чыгуначнае вучылішча, восем крупарушак, чатыры пастаялыя двары і дзве карчмы. Побач дзейнічаў казённы сенапрасавальны завод, які пастаўляў прадукцыю для вайсковых акруг.<ref name="radzima">{{Cite web |url=https://radzima.org/be/gorad/zhlobin.html |title=Жлобін |website=Radzima.org |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref><ref name="crafts">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/ramyastvo-samatuzhnitstva/ |title=Рамяство і саматужніцтва |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> === Далучэнне да Жлобіна === У 1905 годзе Карпілаўка ўвайшла ў склад Жлобіна. Чыгуначнае палатно яшчэ працяглы час заставалася выразнай мяжой паміж дзвюма часткамі горада.<ref name="zhlobin-merger">{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/pravincyjna-patryjarchalnae-zhyccio/ |title=Правінцыйна-патрыярхальнае жыццё |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-28 }}</ref> У тым жа годзе натоўп з Жлобіна накіраваўся ў бок Карпілаўкі, дзе кампактна жылі яўрэі. Праваслаўны святар Васіль Цітовіч звярнуўся да людзей і здолеў прадухіліць яўрэйскі пагром.<ref name="ndsmi-tsitovich"/> Пасля далучэння назва Карпілаўка захавалася ў гарадской тапаніміцы, у тым ліку ў назве Карпілаўскай вуліцы. == Славутасці == На Карпілаўскай вуліцы, 11 знаходзіцца дом Генадзя Герасімавіча Пархоменкі — былога малалетняга вязня лагера [[Азарычы (лагер смерці)|«Азарычы»]], краязнаўца, пісьменніка, фатографа і спартыўнага трэнера. Звычайную жылую хату Пархоменка ператварыў у своеасаблівы казачны церам. Дом, вароты і агароджа ўпрыгожаныя дэкаратыўнымі ліштвамі, рашоткамі і іншымі элементамі народнага мастацтва.<ref name="gp-house">{{Cite web |url=https://gp.by/arhiv-novostey/obrazovanie/27043/ |title=И стала теремом обычная изба |author=Николай Белькович |website=Гомельская праўда |date=2008-01-24 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref><ref name="ndsmi-parkhomenka">{{Cite web |url=https://ndsmi.by/75-za-rodny-kraj/11508-o-chem-rasskazal-byvshij-uznik-kontslagerya-ozarichi-uchashchimsya-zhlobinskogo-gptk |title=О чем рассказал бывший узник концлагеря «Озаричи» учащимся Жлобинского ГПТК? |author=Елена Кананкова |website=Новы дзень |date=2020-11-08 |language=ru |access-date=2026-08-28 }}</ref> <gallery mode="packed" heights="240"> Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. 2025 год.jpg|Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. 2025 год Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. Іншы ракурс. 2025 год.jpg|Дом Пархоменкі на вуліцы Карпілаўскай. Іншы ракурс. 2025 год </gallery> == Крыніцы == {{зноскі}} == Літаратура == * Пруднікаў, А. А. Фарміраванне сеткі мястэчак Каталіцкай царквы на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVIII стст. — 2021. — С. 177—187. * Пруднікаў, А. А. Яўрэі ў каталіцкіх гарадах і мястэчках на Беларусі ў сярэдзіне XVII—XVIII ст. // Studia Historica Europae Orientalis. — 2014. — Вып. 7. — С. 204—212. * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1. Гомельская вобласць. Кн. 1 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2004. {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-29}} [[Катэгорыя:Жлобін]] [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны гарадоў Беларусі]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Гомельскай вобласці]] 7spaunk4pxb76wg5m8wqnm9fcg22rvi Эмануіл Рыгоравіч Іофе 0 813578 5189152 2026-08-29T02:29:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Эмануіл Рыгоравіч Іофэ]] 5189152 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эмануіл Рыгоравіч Іофэ]] n3z042i1oi53k1o1ux568ncg2pptfjz Карная аперацыя «Котбус» 0 813579 5189153 2026-08-29T02:30:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Котбус (карная аперацыя)]] 5189153 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Котбус (карная аперацыя)]] 0klo0qoem6jcho6ysjzgpz59rfqbmdt Карная аперацыя «Чароўная флейта» 0 813580 5189154 2026-08-29T02:30:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Чароўная флейта (карная аперацыя)]] 5189154 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Чароўная флейта (карная аперацыя)]] 58unaezb8zhtycbfu4q29ld4c0b9gof Карная аперацыя «Арол» 0 813581 5189155 2026-08-29T02:30:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Арол (карная аперацыя)]] 5189155 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арол (карная аперацыя)]] lnokt8psulhdlgn5a12fmvpay8h4xpe Скобраўка (дзіцячы канцэнтрацыйны лагер) 0 813582 5189223 2026-08-29T09:28:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Дзіцячае сяло Скобраўка]] 5189223 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзіцячае сяло Скобраўка]] g4rs35bi1fb55wrz1yjd5ouit5fqqzm Жыровіцкі Свята-Успенскі манастыр 0 813583 5189231 2026-08-29T09:59:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Жыровіцкі манастыр]] 5189231 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жыровіцкі манастыр]] dydtnhj0uw1o2j6nf03z36qdz4g1548 Удзельнік:Печыва на стале/Чарнавік 2 813584 5189249 2026-08-29T11:07:01Z Печыва на стале 173138 Печыва на стале перанёс старонку [[Удзельнік:Печыва на стале/Чарнавік]] у [[Аляксандр Радунскі]] 5189249 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аляксандр Радунскі]] 62u83q0bch2kncar9nclmzc6za992xo